Mark
Riwana Aiaina, Mark i girugirumia
Pariverena
Wei bukana, lamna naona girumana Iesu ana nola ma ana viararamana riwana i girumi. Rava wei bukana i girumi, wavana eḡa ita riweta. Wate numa-taparoro babadai wariaḡai ivi araramana da Mark i girumi. Mark, tauna eḡa Apasol, wate tauviararamana maḡamaḡaui i notai da tauna, Peter maiteni au Rome i mae. Ma Peter, Iesu ana kaua ma ana viararamana maḡamaḡai Mark i riwei. Anina ma Mark wei riwana i girumi da tauvitumaḡana au Rome ita aramanei, Iesu aiwai i kauei.
Riwa karena i girugirumia evivi eḡeta da wei lamna Iesu Keriso God Natuna Riwana Aiaiana. Au baina, wei au bukana ta inainai Iesu awarina rewapana da kaua maḡamaḡaui ita kauei. Wei kauai tana inanai maranai: evivi araramana; ma arua-apoapoei evivi aḡaḡana-opunei; ma rava doridoriai evivi lawani; ma ḡoa-apoapoe e notanota-tawanei. Mark, Iesu ana nola ma ana kauai i girumi ma eḡa ana viararamana ita giruma guratei. Mark ivi eḡeta menanare Iesu au korosi i iraḡe da rava anatapui itavi lawanai ma God menanare, Iesu iraḡalei ivo vai-mairini.
1John Taubabataito Iesu ana aninae ivovo kaukauei
(Mat 3:1-12; Luk 3:1-18; Jhn 1:19-28)
1Wei lamna IesuKeriso God natuna Riwana Aiaina karena.
2Me wariaḡa peroveta Isaiah i girugirumia nanare:
“Ona rau-taniḡana! Au peroveta au naom ana paritawanei
da am aninae inavo kaukauei.”(Mal 3:1)
3“Peroveta au mutulua evivi ḡoreḡore:
‘Taumi Bada ana aninae ona vokaukauei,
ana eta ona vovai-jijimani!’” (Isa 40:3)
4Anina ma taupariverena John i nei au mutulua da rava i bababataitoi ma God riwana i jimejimei i pa, “Ami ḡoa-apoapoe onavo terei ma ona mae-taviremi God awarina ma ami ḡoa-apoapoe ina nota-tawanei ma ana babataitoimi.” 5Ma rava anatapui Judia au paratana ma au Jerusalem i nae da John ita rau-taniḡanei. Maranai ai apoapoe i rupeni, John, taui i babataitoi au waira Jordan.
6Ma John, kamel aparana metametanana i oteoteni ma ana tairoro ḡamoḡamo opina. Ana lam kapau ma manigewa. 7Ma tauna, rava i ririwei i pa, “Rava au muriu e nenei i ḡetelara, eḡa me tau. Eḡa tagotagogiu da ana ae-uma ḡuravana ana rupeni. 8Tau wairei a babataitoimi, wate tauna, Arua Vivivireinei ina babataitoimi.”
John Iesu i babataitoi
(Mat 3:13-17; Luk 3:21-22)
9Lamna maranaina Iesu, Nasaret, Galili i netawanei ma i nei mepa John i bababataito-lana. Ma John au waira Jordan, Iesu i babataitoi. 10Ma maranai Iesu wairei i ḡeḡetai, i inana da mara i wana-tawanei1:10 Isa 64:1 ma Arua Vivivireina me gabubu i ḡairai ma orana ivi oai. 11Ma God ponana marei i opu ma i riwa i pa, “Tam, tau natu au nuavaina ma uvi nuaiainiu.”
Satan Iesu i rauelari
(Mat 4:1-11; Luk 4:1-13)
12Ma lamna au murina God Aruana Vivivireina Iesu i paritawanana opunei au mutulua. 13Ma au pom 40, Iesu au mutulua i mae. Ma Satan, tauna i rauelari. Ḡamoḡamo ḡaiḡaiawai nai au dobuna i mamae ma God ana anela marei tauna i paini.
Iesu lebalebaḡai ruaḡa ma ruaḡa i rau-kwatuei
(Mat 4:12-22)
14Ma Wavalatona Herod, John i pani da panipani au numana i terei.1:14 Mrk 6:14-29 Ma muriai Iesu i nae au Galili da rava awarii God Riwana Aiaina i jimei. 15Ma Iesu i ririwa i pa, “God ana mara vinevinena i ḡetai. God ana vibadana vouna rava au bai, lamna i turiai. Ami ḡoa-apoapoena ona rupeni ma Riwana Aiaina onavi tumaḡanei!”
16Mara tagogi Iesu Galili topana au gera i bababara nae ma lebalebaḡai ruaḡa i inanai, Simon ma ana tevera Andrew au topa i rarau-agida. 17Iesu i riwei i pa, “Ona nei ma onavo taḡotaḡoiu. Ma me marina iana o tutuarui; nanare anavi araramanimi da rava ona tuarui da inavi tumaḡaneu!”
18Ma maratogogi ai agida ivo terei ma Iesu ivo taḡotaḡoi. 19Ma taui au gera i verau-nae. Iesu, Sebidi natunatuna i inanai, James ma John ai au waga ai agida wanawana-rorona ivo kaukauei. 20Ma maratagogi taui i ḡorei, “Taumi ona nei ma tau onavo taḡotaḡoiu!” Ma taui amai Sebidi1:20 Eng. Zebedee. ana taunola maiteni ivo terei ma Iesu ivo taḡotaḡoi.
Iesu, arua-apoapoena rava awarina ivi aḡaḡana opunei
(Luk 4:31-37)
21Iesu, ana Tauvotaḡotaḡo maiteni i nae au Kapenaum1:21 Eng. Capernaum.. Ma au Sabate, Iesu i rui pari au numana ma God Riwana Aiaina, viararamanana ivi karei. 22Tauna ana rewapanana ivi araramana eḡa me mai Jew ai Tarawatu Babadai1:22 Wariaḡa, God ana TarawatuMoses i verei mai Israel au bai. nanare. Ma tau-rautaniḡana ana viararamana i baei.
23Maranai Iesu pari au numana ivivi araramana ma oroto arua-apoapoena orana i ruiruinia i garara 24i pa, “Iesu Nasaretei, aiwai e ḡoeḡoei awariai. Tam weka u nei da mavi apoapoeniai bo? Tau aramanei tam aiai. Tam Vivivireim Godei!”
25Ma Iesu riwa bagibaginei i riwei i pa, “Ma genuana! Nai orotona ma oputawaneii!”
26Ma arua-apoapoena nai orotona ivi aikwajiei ma ponana i rata, i garara ma i oputawaneii. 27Ma rava anatapui i bana kauei ma taui ava ivi tarapiri, “Wei aiwai? Wei viararamana vouna ma ana rewapana maiteni! Wei ravana awarina rewapana e mamae da arua-apoapoena i riwei ma tauna ivovo teletelei!” 28Iesu nolana, maratagogi i tua Galili au anatapuna.
Iesu rava maḡamaḡaui ivi lawani
(Mat 8:14-17; Luk 4:38-41)
29Nai marana pari au numana i oputawanei ma ana tauvotaḡotaḡo maiteni i nae Simon ma Andrew ai au numa; James ma John maiteni i nae. 30Simon poiana wavinena ini ḡuḡurana ana au animatave i matamatave ma maranai Iesu i ḡeta ma numa ravai, tauna i pariverei. 31Tauna i nae wavine awarina, nimana ivo jijini ma ivo agui da ivo mairi. Lamna maranaina, ini ḡuḡurana ivo terei ma wavinena, taui i paini.
32Ma au bigai madeḡa i neulai au murina, rava, ai rava doridoriai ma taui aiavoi arua-apoapoei au orai maemae, i neiai Iesu awarina.1:32 Madeḡa ina neulai au murina anona lauvitau ana mara damona. Mai Jew ai lauvitau ana mara au Friday madeḡa e neneulai au murina evivi karei da Saturday madeḡa e neneulai au murina e vorovorovei.33Ma rava anatapui nai au melagaina ivi tagogiei numa au metaetana. 34Ma Iesu, maḡamaḡaui ai doria nununai ivi lawani ma arua-apoapoe maḡamaḡaui rava awari ivi aḡaḡana opunei. Ma arua-apoapoena i aramanei da tauna anina God natuna ma lamna au baina taui ivi ḡaei da i genuana.1:34 Iesu i aramanei, mepa da ita kauei da arua-apoapoei ita riwa da tauna Keriso; lamna rava tauna ita egari da sorodia itavi badei, me taui evivi nuanotenotei nanare. Jhn 6.15 ma inanai.
Iesu au Galili i rarau-gugula
(Luk 4:42-44)
35Ubaubanai boiboḡi, Iesu ivo mairi ma numa i oputawanei ma i nae gabu au genugenuanana. Ma kampa, God awarina i raupari. 36Muriai, Simon varevareina maiteni i nae da i baiei. 37Ma maranai Iesu i nelaḡai, ma i riwei i pa, “Rava anatapui e baibaiem.”
38Iesu i paribelei i pa, “Tana nae melagai ḡelaui au ḡereḡere, ma kampa maiteni God Riwana Aiaina ana rau-gugulei. Tau wei lamna au baina a nei.” 39Ma Galili au anatapuna i naeni ma pari au numai i rarau-gugula ma arua-apoapoei ivi opuni.
Iesu oroto ivi lawani
(Mat 8:1-4; Luk 5:12-16)
40Anina ma oroto lepeleperana, Iesu awarina i nei ma au naona i peu ma i raudune ma agu ivi baḡei i pa, “Mepa da ma ḡoei, anina da mavi aiainiu.1:40 Mai Jew ai Tarawatue ririwa da rava lepeleperai, taui miramirai ma dobu ḡela ravai (eteni). Mai Jew amapo nai ravai eḡa inavo dadani. Rava miramirai eḡa maiteni inavi taparoro bo au melagai ina mae. Lamna au baina mepa da rava miramirana i lawana, tauna ina ai me, God tauna ina vai-melei ma rava maiteni ina mae ma ina taparoro.”
41Ma Iesu nuabola orana i oai ma urana ivi loloi da ivo dadani ma i riwa i pa, “Anina a ḡoeḡoei, ma ai!” 42Ma maratogogi opi-doriana, oroto ivo terei ma tauna i ai me. 43Anina ma Iesu i riwana guratei i pa, 44“Tam ma nae! Aiwai i tuputupua awarim, eḡa rava mavi eḡei! Ma jijimanina ma nae Pirisi awarina mavi etataiana melem mavi aiaina pulona Moses i ririweia ma kauei da inavi mataira taui awari! Pirisi ana vianina ina verei da tauna i lawana.”
45Wate orotona i nae ma aiwai awarina i tuputupua lamna melagai au anatapuna i babani ana naiei. Ma lamna au baina Iesu melagai anatapui i vorei ma mepa eḡa rava ita mamaelana kampa i nae. Wate rava mepa maemaei i nei Iesu awarina.
2Iesu oroto gwaḡagwaḡana ivi lawani
(Mat 9:1-8; Luk 5:17-26)
1Iesu ana tauvotaḡotaḡo maiteni i wanavira melei au Kapenaum. Ma au pom ruaḡa au murina, rava nolana i nonori da tauna au melagai i nememei. 2Ma rava maḡamaḡaui ivi tagogiei au numa. Patara i rata guratana da numa i oai ma metaeta maiteni i mae potai. Iesu, God riwana i rarau-gugulei. 3Nelara 4, oroto gwaḡagwaḡana rasirasiei i avarai da i neiai Iesu awarina. 4Rava i maḡa guratana ma eḡa tagotagogina da ita neiai Iesu awarina, lamna au baina da tetelei i amḡaena da au poewa ma gavogavo i bauni ma kampa gwaḡagwaḡana ana rasirasina i tere-ḡairei Iesu au naona. 5Ma Iesu, nai ravai i inanai da ai vitumaḡana i rata, lamna au baina gwaḡagwaḡana i riwei i pa, “Natu, am ḡoa-apoapoei, a nota-tawanei.”
6Anina mai Jew ai Tarawatu Babadai ḡelaui kampa i kiakiala, au orai ivi nuanotanota i pa, 7“God ainelana ḡoa-apoapoei e notanota-tawanei. Aiwai au baina wei ravana nanare e bababani? Tauna, God evivi jiboḡi ma e ririwa da tauna, God nanare.”
8Maratagogi, Iesu i aramanei da taui au orai nanare ivivi nuanotanota ma i riwei i pa, “Aiwai au baina wei kauai ovivi nuanotenotei? 9Metauna i telatela: Gwaḡagwaḡana ata riwei, ‘Am ḡoa-apoapoe a nota-tawanei.’ Bo ata riwei, ‘Mavo mairi, am animatave ma vaia ma ma babara?’ 10A ḡoei da taumi ona aramanei da Rava Natuna2:10 Dan 7:13-15 au dobu ana rewapana e mamae da rava ai ḡoa-apoapoe ina nota-tawanei ma inavi lawani.” Ma gwaḡagwaḡana i riwei i pa, 11“A riwem, mavo mairi, am animatave ma vaia ma ma nae au numa!”
12Orotona ivo mairi, ana animatave i vaia ma maratagogi i babara. Ma patara i raraubiga, i bana kauei ma God ivo epaepai ma i ririwa, “Tauai eḡa melanai kaua wenanare ata inanai!”
Iesu, Levi i kwatuei
(Mat 9:9-13; Luk 5:27-32)
13Iesu, Kapenaum ivo terei ma Galili topana au gerana i bababara ana tauvotaḡotaḡo maiteni. Ma patara i nei awarina ma tauna God riwana viararamanana ivi karei. 14Ma ivi raunae aburuna ma oroto tagogi i inanai wavana Levi, Apius2:14 Eng. Alphaeus. natuna. Ma tauna ana bagibagi au gabuna i kiakiala ma tax i tamitami Rome gabemanina au baina. Iesu i riwei i pa, “Mavo taḡotaḡoiu!” Levi ivo mairi ma ivo taḡotaḡoi.
15Tax tautami ma ḡoa-apoapoei ravai maḡamaḡaui, Iesu ma ana tauvotaḡotaḡo ivo taḡotaḡoi. Ma anatapui, Levi ana au numa i kiala gogona ma i amam.2:15 Moses God ana Tarawatu i girumi ma mai Farisi wei Tarawatuna ivo taḡotaḡo kauei. Ma taui kaua waduboi amamai ḡariei maiteni ivovo teletelei ma i riwa da aiavoi Tarawatu eḡa itavo teletelei lamna taui rava apoapoei, ḡoa-apoapoe tau kauei.16Jew ai Tarawatu Babadai ḡelaui, taui maiteni Farisi, i inanai da Iesu tax tautami ma ḡoa-apoapoe ravai maiteni i amam. Anina ma taui, Iesu ana tauvotaḡotaḡo i riwei i pa, “Aiwai au baina Iesu tax tautami ma ḡoa-apoapoei ravai maiteni e amam?”
17Ma maranai Iesu wei riwana i nononori ma taui i riwei i pa, “Rava lawalawai, doketa eḡa ita ḡoeḡoei ma rava doridoriai, doketa e ḡoeḡoei. Tau a nei rava apoapoei au bai ma eḡa rava jijimani au bai.”
Uji vitaraviravirana
(Mat 9:14-17; Luk 5:33-39)
18Mara tagogi, John Taubabataito ma Farisi ai tauvotaḡotaḡo i ujiuji. Ma rava ḡelaui i nei Iesu awarina ma ivi taravirevirei, “Aiwai au baina John Taubabataito ma Farisi ai tauvotaḡotaḡo e ujiuji, wate tam am tauvotaḡotaḡo eḡa ita ujiuji?”
19Iesu i paribelei i pa, “Taumi o notanotai da taui aiavoi i rau-kwatuei tavine ana au torela, ina mae lota bo? Eḡateni kaua! Maranai tavitavine vou orotona, taui maiteni e mamae, taui eḡa ina uji. 20Wate mara ina ḡeta maranai tavitavine vou orotona ina vai-tawanei ma lamna maranaina ana rava ina uji.”
21 Ma riwa e mamae, “[Tau kaua vouna a neiai eḡa me taumi ami kaua wadubona nanare.] Eḡa aiai ravana, gara vouna, gara au wadubona ina popo-ratui da gavogavo inavo potai. Mepa da nanare lamna, amapo gara vouna, wadubona ina roroi ma gavogavo ina rata. 22Ma nanare, eḡa aiai wine vouna ina vaini da wine aniterenana wadubona ḡamoḡamo opinei au orana ina iwaḡi. Mepa da ina kauei, lamna wine vouna ina dodo ma wine aniterenana wadubona inavi airoroi ma wine ma ana aniterenana ina apoapoe. Wate wine vouna, anina da wine aniterenana vouna ina iwaḡi.”
Iesu ana riwa Sabate au baina
(Mat 12:1-8; Luk 6:1-5)
23 Mara tagogi au Sabate, Iesu ana tauvotaḡotaḡo maiteni, witi wapuna au orana i nenae. Ma ana tauvotaḡotaḡo witi i vaini ma i amam. 24Farisi ḡelaui i inanai wei kauana i kaukauei ma taui Iesu i riwei, “Ma inanai, ata Tarawatu e mamae da Sabate, lamna lauvitau ana mara. Aiwai au baina taui evovo bagibagi?”
25Iesu i paribelei i pa, “Me peroveta i girugirimia nanare. David ana tauvotaḡotaḡo maiteni am-iraḡe ma aiwai i kauei?2:25 1 Sa 21:1-6 Taumi o iavi ma aiwai au baina anona, eḡa ota vinua-notenotei? 26Pirisi ḠeḡetelaranaAbiata ana au mara, David, God ana au numa i rui ma palawa viviaiaina i vaia ma ḡelaui ana tauvotaḡotaḡo maiteni i verei da i ani. Moses ana Tarawatu e mamae da pirisi ava palawana e aniani.”
27Ma Iesu ana riwa au damona i riwa i pa, “God, Sabate i kauei da rava voaguna au baina ma eḡa rava ita kauei Sabate voaguna au baina. 28Onavi nua-notenotei, tau Rava Natuna, lamna au baina tau anina Sabate badana.”
3Iesu, Oroto urana irairaḡena ivi lawani
(Mat 12:9-14; Luk 6:6-11)
1Mara ḡelauna au Sabate, Iesu i nae me pari au numana ma oroto urana irairaḡena i inanai kampa i kiakiala. 2Ma Farisi ḡelaui i ḡoei da aiwaiei Iesu itavi wavui. Lamna au baina i inana taḡotaḡoi da oroto itavi lawani bo eḡa au Sabate.3Ma Iesu, orotona i riwei, “Ma nei, au naoi ma mairi!” 4Ma Iesu, ravai ivi taravirevirei i pa, “Sabate au marana, metauna i ai: Aiaina tana kauei bo apoapoena? Tanavi lawana bo tanavi raḡena? Tarawatu aiwai i riwei?” Ma anatapui i genuana. 5Iesu ana amloḡaiḡaina i inana viravira ma i inanai da taui orai i bado ma nuanuana i bola-kauei. Ma Iesu, orotona i riwei i pa, “Uram mavi loloi!” Ma ivi loloi ma i lawana. 6Ma Farisi maratagogi i opu ma i nae Herod ana rava awarii3:6 Herod ana rava anona lamna mai Jew ai boru, taui aiavoi Rome gabemanina ivovo agui. Taui ai bada wavalatona Herod Anti pas. Mai Jew maḡamaḡaui ma mai Farisi maiteni, i notai da Herod ana rava taui tauvibenabenam ai rava au oiena awarii. ma ai oga i tarai da Iesu mena itavi raḡenanei.
Iesu, Patara awari i babani
7-8Iesu ana tauvotaḡotaḡo maiteni, taui i netawanei ma i nae au gera da itavi lauvitau ma mai Galili patara ḡaeḡaena, taui ivo taḡotaḡoi. Rava maḡamaḡaui, Iesu aiwai i kaukaueia nolana i nonori ma mai Judia, Jerusalem, Idumia3:7-8 Eng. Idumea ma melagai ḡelaui waira Jordan au babagelauna, Taia ma Sidon,3:7-8 Eng. Tyre & Sidon. Rava eḡa mai Jew live there. taui anatapui i nei Iesu awarina. 9-10Iesu, rava maḡamaḡaui ivi lawani. Ma lamna au baina doridoriai maḡamaḡaui ivivi amdudu ma i ḡoei da tauna itavo dadani. Lamna au baina ana tauvotaḡotaḡo i riwei da waga ivo kaukauei. 11Maranai, arua-apoapoei rava au orai maemaei, Iesu i inanai ma au naona i peu ma i garara, “Tam God Natuna!”
12Wate Iesu taui ivi ḡaei da avena itavi eḡa da tauna aiai.
Iesu ana Apasol 12 i vinei
(Mat 10:1-4; Luk 6:12-16)
13Anina ma Iesu i ḡae au ola ma ana ḡoana nanare, rava i kwatuei da awarina i ḡei. 14Tauna, nelara 12 i vinei da maiteni ita mae ma muriai ita paritawanei da ita rau-gugula. Ma taui i ḡorei Apasol. 15Ma ivo vai-virewapani da arua-apoapoei rava au orai inavi opuni.
16Taui i vinevinei 12 ai wava wenanare,
Simon i ḡoreḡoreia Peter3:16 Anona Ḡaima.
17ma Sebidi3:17 Eng. Zebedee natuna James ma ana tevera John i ḡorei Boanerges, anona wai parara natunatuna,
18Andrew,
Philip,
Batolomeu,3:18 Eng. Bartholomew
Matthew,
Thomas,
James, Apius3:18 Eng. Alphaeus natuna,
Tadeus,3:18 Eng. Thaddaeus. Wavana ḡelauna Judas Luk 6:16
Simon, tauna Zealot,3:18 Anona lamna taui mai Jew ma taui Romans evivi ḡaviei.
19ma Judas Iskariotei3:19 Rava notanotai da Iskariot, lamna Judas ana melagai. tauna Iesu tau-vibenabenameina.
Rava i riwa da arua-apoapoei Iesu evivi badei.
(Mat 12:22-32; Luk 11:14-23; 12:10)
20Ma Iesu ana tauvotaḡotaḡo maiteni i rui au numa. Ma patara i rieiai da taui eḡa tagotagogina da ita am. 21Ma Iesu ana numa ravai nolana i nonori ma i riwa i pa, “Tauna i bua.” Lamna au baina i nei da ina taravaini.
22Tarawatu Babadai ḡelaui Jerusalemei i nei ma i riwa i pa, “Arua-apoapoei, ai bada Bielsibab,3:22 Eng. Beelzebub. Anona lamna, nabugara ai bada. Iesu au orana i rui. Ma lamnei arua-apoapoei evivi opuni.”
23Lamna au baina Iesu, Tarawatu Babadai i ḡorei ma awanainei i pa, “Satan amapo Satan eḡa inavi opuni. 24Mepa da dobu ravai inavi ḡavia vivira, lamna dobuna ita mae ava. 25Ma nanare dam inavi ḡavia vivira, nai damna ita mae ava. 26Ma Satan itavo mairi ma itavi ḡaviana melei, amapo ita mae ava. 27Taudanene amapo eḡa rava virewapanana ana au numa ina danene, eḡa da au naona ravana ḡuravei ina raḡini ma muriai ina danene. 28Riwa kaua a ririwemi da God ami apoapoei ma ami vijiboḡa anatapui ina nota-tawanei. 29Wate aiai ravana Arua Vivivireina evivi jiboḡi God, nai ravana ana ḡoa-apoapoei eḡa melanai ina nota-tawanei ma ana ḡoa-apoapoe ina mae nonoa.” 30Iesu wenanare i babani, anona rava ḡelaui e ririwa, “Iesu au orana arua-apoapoei e mamae.”3:30 Tarawatu tau girumi i parivai-jijigei au baina taui e ririwa da Arua Vivivireina ana nola lamna baravu da parauma. God eḡa melanai ai ḡoa-apoapoei ina notatawanei.
Iesu ana dam oina
(Mat 12:46-50; Luk 8:19-21)
31Iesu alona ma varevareina i nei ma au doa i maimairi ma riwa i paritawanei Iesu awarina da ita nei. 32Ma patara, tauna i kiala kwaviviroi ma taui Iesu i riwei i pa, “Alom ma novunovum ma varevareim au doa ma e ḡoeḡoem.”
33Iesu i paribelei i pa, “Aiai alou ma aiavoi varevareiu?” 34Anina ma Iesu, taui i kiakiala i inanai ma i riwa i pa, “Ona inana wei taui alou ma varevareiu! 35Aiai God ana ḡoana e kaukauei, tauna alou ma novu ma vareiu.”
4Doa tapuna ma tapuna ai awanaina
(Mat 13:1-9; Luk 8:4-8)
1Iesu, giu i rau-karena melei Galili topana au adana. Ma patara i riei da ita rau-taniḡanei. Ma patara i rata, au baina tauna au waga i geru ma i kiala ma waga i dudui da ivi rau-opu au topei ma patara au gera i mae.
2Ma kaua maḡamaḡaui awanainei i giu ma ivi araramana. 3Tauna awanainei i babani ma i riwa i pa, “Ona rau-taniḡana! Taupaewa, ana wapu ivo kaukauei ma pei i ravi awawari. 4Pei ḡelaui au eta i peu. Ma kiu i ḡeta ma i ani. 5Ma pei ḡelaui doa au ḡaiḡaimana i peu mepa doa au avavana. Ma lamna au baina maratagogi i gogo. 6Wate maranai madeḡa i rarani, maratagogi i poi, anona warami eḡa ita ḡaira guratana doa au orana. 7Pei ḡelaui, ai donadonai au poui i peu. Ma ai donadonai i gogo ma pei i gogogo i lavani ma eḡa ita ua. 8Ma pei ḡelaui doa au aiaina i peu ma i gogo kaua ma i ua, ḡelaui 30, ḡelaui 60 ma ḡelaui 100.”
9Ma Iesu i riwa i pa, “Mepa da taniḡami e mamae, riwa ona nonori!”
Aiwai au baina Iesu awanainei i babani
(Mat 13:10-17; Luk 8:9-10)
10Maranai Iesu ainelana i mamae ma ana tauvotaḡotaḡo 12 ma tau-rautaniḡana ḡelaui i ḡeta ma Iesu ivi baḡai da awanaina anona ita riwei.
11Ma Iesu i paribelei i pa, “God ana vigulau ana kaua mamae govaḡana; taumi ivi eḡemi ma rava au tano maemaei, taui aiwai anatapui awanainei e pari pariverei. 12Lamna ana kauei da wariaḡa peroveta aiwai i girugirumia ina tupua:
‘Taui e inainana ma eḡa ita inainanai.
Taui e rarau-taniḡana ma eḡa ita araramanei;
ma lamna au baina taui eḡa ita nenei God awarina
da ai ḡoa-apoapoe ita nota-tawanei.’”(Isa 6:9-10)
Doa tapuna ma tapuna anoi.
(Mat 13:18-23; Luk 8:11-15)
13Anina ma Iesu i riwei i pa, “Wei awanainei a babani ma anona eḡa ota aramanei bo? Ma awanaina ḡelaui menanare ona aramananei? 14Taupaewa, God riwana, rava anatapui e pari pariverei. 15Rava ḡelaui orai i bagibagi me etanai. Riwa au tepana e raurauei, wate maratagogi Satan e nenei da riwa rava au orai e vaivai-tawanei. 16Ma rava ḡelaui orai me doa viḡaiḡaimana. Taui, riwa i nonori ma maratagogi ana nuaiaii riwa e vaivaia. 17Wate warami eḡa da eḡa ita mamae guratana. Ma maranai nuabola bo rau-iviapoapoe e nenei taui awari, au baina taui ai tumaḡana God awarina e tereterei. Taui maratagogi e peupeu. 18Rava ḡelaui orai me pei, ai donadonai au orai e gogogolana. Taui anina riwa e nononori. 19Wate lawana ai nuabola ma mane ai nuavainana ma kaua ḡelaui ai au nuaiai e ruirui ma God riwana e lavalavani da eḡa ita uaua. 20Ma ḡelaui, taui me pei doa au aiaina i peu. Taui, lamna anina riwa e nononori ma e vaivai-kauei ma e uaua: ḡelaui 30 ma ḡelaui 60 ma ḡelaui 100.”
21Iesu i riwei i pa, “Rava, eḡa aniravilala ita neineiai da iriga au gabaurina ita tereterei bo vatara au gabaurina ta pa? Aniravilala ana au anikiala e tereterei ta pa? 22Kaua mamae govaḡai, anataputapui avi eḡai ma kaua govagovaḡai nanarena anavi eḡai. 23Mepa da taniḡami e mamae, riwa ona nonori!”
24Iesu i riwa i pa, “Aiwai o nononoria ona rau-taniḡanana kauei, ruva o ruveruveia, God nanare awarimi ina ruvai ma ḡelauna ina tavipotoi. 25Lamna au baina, mepa da riwau ona aramanei, tau ḡelauna ma ḡelauna ana veremi. Ma taui eḡa ita aramanei, lamna aiwai aburuna i nononoria, lamna ina vineboai.”
Pei gogogona ana awanaina.
26Iesu e ririwa i pa, “God ana vigulau me rava, witi peina au doa ita paepaewi. 27Ma waguvara e matamatave ma maratom evovo mairi ma pei e gogogo ma e rarata. Wate aiwaiei e gogogo, tauna evivi nuanainei. 28Doa ana nuaina, pei me witi evivi gogoi ma e uaua. Au naona e rarau-pairei ma muriai e roverove ma muriai anona e magumagura au tapina. 29Maranai i magura, rava petona e rarau-karei. Tuaruta marana i ḡetai.”
Pei aburuna ana awanaina
(Mat 13:31-32, 34; Luk 13:18-19)
30Iesu i riwa i pa, “God ana vigulau aiwai ana parivai-patepatei bo aiwai awanainei ana pariveremi? 31Wenanare, wei aina peina, lamna me gaga peina, pei aburuoina au dobu ma au doa i paewi. 32Ma peina i gogo ma i rata da ai muomuoi i ḡetawanei ma raḡaraḡai ḡaeḡae i tere ma au ḡoui, kiu ai noḡi ita voai.”
33Ma Iesu, awanaina maḡamaḡaui, rava au matai i rau-gugulei da taui ai rau-taniḡana ana au ruva nanare. 34Awanainei, rava awari i giugiu, wate ana tauvotaḡotaḡo, taui ava awari kaua anatapui ivivi eḡai.
Iesu, kojikojira i ravidaumorai
(Mat 8:23-27; Luk 8:22-25)
35Nai au bigaina Iesu, ana tauvotaḡotaḡo i riwei i pa, “Tana damana topa au baba ḡelauna.” 36Anina ma Tauvotaḡotaḡo, patara ivo terei. Ma Iesu, metauna wagana au tepana i kiakiala. Kampa i geru ma anatapui i nae, waga ḡelaui maiteni. 37-38Iesu, waga au murina unutana i terei ma i rau-nuavuru. Ma kojikojira ḡaeḡaena i tupua ma rabama, waga au tepana i raurauei ma waira, waga i oaoai. Ma ana tauvotaḡotaḡo, tauna i ravidagudagui ma i riwei i pa, “Taugiu, nuanuam e bolabolai bo eḡa da tana iraḡe?”
39Ma tauna ivo mairi ma ive ivi ḡaei ma i riwei i pa, “Ma genuana!” Ma rabama i riwei i pa, “Ma mae genuatau!” Ma ive i wana-tuini ma daumora ḡaeḡaena i matave. 40Iesu ana tauvotaḡotaḡo i riwei i pa, “Aiwai au baina o rovorovo? Taumi amapo da eḡa ota vitumaḡana!”
41Ma taui i rovo kaua ma i riwa vivira i pa, “Wei tauna aiai da ive ma rabama tauna evovo teletelei?”
5Iesu arua-apoapoena oroto awarina ivi aḡaḡana opunei.
(Mat 8:28-34; Luk 8:26-39)
1Iesu ana tauvotaḡotaḡo maiteni Galili topana au baba ḡelauna i ḡeta, mai Gerasa ai au dobu. 2Wei au dobuna, arua-apoapoena oroto au orana maemaena. 3-5Eḡa aiai tagotagogina da ita vovai-ubai. Mara maḡamaḡauna, aena ma urana seinei i raḡini. Wate maranaina sein i raḡiraḡinia, lamna sein ivi aituituini ma eḡa tagotagogina da seinei ita pani. Marai ma waguvarai i nene-labalababa ma i garagarara ma ḡaimei tupuana i boribori melei ma au kokoaga ma au ola i rau-numa. 6Maranai Iesu wagei i opuopu, arua-apoapoei orotona i ruiruinia, aueia Iesu i inanai ma kokoagei i ruba ma Iesu au naona i peu ma i raudune. 7-8Iesu, ravana i riwei i pa, “Arua-apoapoena, wei orotona ma oputawaneii!” Ma orotona, ponana au aidamo ma i garara, “Iesu, God Aidamo Telerana Natuna! Aiwai awariu e ḡoeḡoei? God wavanei avivi baḡaim da eḡa ma kovoḡiu!” 9Iesu, orotona ivi taravirevirei i pa, “Tam wavam aiai?”
I paribelei i pa, “Tauai a maḡa, au baina tau wavau lamna Ḡavia Patarana.”
10Ma orotona, Iesu ivi baḡa guratei da avena arua-apoapoei nai au dobuna itavi opuna-tawanei.
11Ma poro boruna ḡaeḡaena au ḡereḡere ola au adana i labalaba. 12Ma arua-apoapoei, Iesu ivi baḡai, “Ma paritawanelai poro au orai ana rui.” 13Iesu ivi anina. Ma arua-apoapoei, orotona i oputawaneii ma poro au orai i rui. Poro boruna 2000 nanare olei i ruba ḡaira da au topa i monu.
14Ma poro taupainii i ruba nae au melagai ma au wapu; ma riwa ivi babarai. Ma rava i nei da ita inanai aiwai i tupua. 15Ma maranai i nae Iesu awarina, orotona au naona arua-apoapoei patarai au orana i mamae; tauna i kiakiala, gara i oteni ma ana nota jijimanina. Ma taui i rovo. 16Ma aiwai i tupua orotona ma poro awari, taui inananaia, rava i riwana naiei.
17Ma dobuna ravai, Iesu ivi baḡai da dobuna ita oputawaneii.
18Iesu au waga i gerugeru ma orotona, Iesu ivi baḡai i pa, “Tau maiteni tana nae.”
19Iesu ivi ḡaei ma i riwei i pa, “Ma nae me am au dam. Ma Bada kaua aiwai ḡaeḡaena i kaukaueia ma ana iviaiai tam awarim, taui ma pariverei.”
20Ma anina orotona, Iesu i netawanei ma i nae au Decapolis(melagai 10) da Iesu aiwai awarina i kaukaueia, rava i riwana naiei. Ma taui anatapui i nononoria i baei.
Iesu, Jairus natuna wavinena ma wavine doridoriana ivi lawani.
(Mat 9:18-26; Luk 8:40-56)
21Iesu wagei i damana me topa au baba-ḡelauna. Maranai kampa i ḡeta ma amapo topa au adana i mamae ma patara i rieiai. 22Pari au numana badana tagogi, ana wava Jairus i nei Iesu awarina. Maranai tauna, Iesu i inanai, au aena i peu 23ma ivi baḡa guratei i pa, “Natu guguinina e irairaḡe. Ma nei ma uram au inina ma terei ma ina lawana.”
24Anina ma Jairus, Iesu maiteni i nae ma patarana i mae gariḡuruvi ma ivo taḡotaḡoi.
25Wavine tagogi, tauna tara-doriana awarina i mae da madeḡa 12 i kwa. 26Ana mane anataputapuna, dokedoketa maḡamaḡaui awarii i tawanei ma eḡa tagotagogina itavi lawani ma amapo da ana doria i rarata. 27-28Tauna, Iesu nolana ma ana babani i nonori ma au orana ivi nuanotanota i pa, “Mepa da ana gara ava anavo dadani ma ana lawana.” Ma tauna, Iesu murinei i nei ma ana gara ivo dadani. 29Maratagogi, tara-doriana i wana-tuini ma malana i vaia da i lawana. 30Nai maranaina, Iesu malana i vaia da ana rewapana i oputawaneii ma i mae tavirei patara au poui ma i riwa i pa, “Aiai au gara ivo dadani?”
31Ana tauvotaḡotaḡo, tauna i riwei, “Ma inanai, patara i mae gariḡuruvim! Ma menanare da u riwa ‘Aiai ivo dadaniu?’”
32Wate Iesu i inana viravira da ita inanai aiai ivo dadani. 33Wavine i rovo kaua ma i sisisi, wate i aramanei aiwai awarina i tupua ma i nei ma Iesu au naona i raupari ma aiwai anatapui ivi eḡei. 34Anina ma Iesu, wavine i riwei i pa, “Natu, am tumaḡana ivi lawanim. Am doria i kwa, ana nuaubam ma nae!”
35Maranai i bababani ma rava ḡelaui Jairus ana numei i nei ma i riwei i pa, “Natum ana mara i kwa. Eḡa Taugiu ma visina-viravirai.”
36Iesu ai babani i nonora-tawanei ma Jairus i riwei i pa, “Eḡa ma rovo, mavi tumaḡana!” 37Iesu, rava ḡelaui ivi ḡaei ma Peter ma James ma ana tevera John maiteni i nae. 38Ma Jairus ana au numa i ḡeta ma Iesu, patara i inanai; i toutou ma i taratarakwatu 39ma i rui ma taui i riwei i pa, “Aiwai au baina o taratarakwatu ma o toutou? Tevera eḡa ita iraḡe, tauna e matamatave ota.”
40Ma taui, Iesu i kakei, ma lamna au baina rava ivi opuni au doa ma tevera alona ma amana ma tauna ana tauvotaḡotaḡo tonuḡa maiteni i rui mepa tevera i matamatave-lana. 41Iesu, tevera nimana i vaia ma i riwei i pa, “Talitha koum!” wei anona, “Kukuma, mavo mairi!”
42Maratagogi ivo mairi ma babara ivi karei (Tauna ana madeḡa 12). Ma taui i ba kaua. 43Iesu, taui i riwana guratei da eḡa aiai itavi eḡei ma i riwa i pa, “Ona viam-bagibagi.”
6Mai Nasaret, Iesu i parivirevirei
1Iesu ana tauvotaḡotaḡo maiteni nai dobuna i netawanei ma i nae me ana au melagai. 2Ma Sabate marana i ḡeta ma tauna giu ivi karei pari au numana. Ma rava maḡamaḡaui i riei da i rau-taniḡanei. Taui anatapui i baei ma ivi taraviravira vivira i pa, “Wei tauna nuaulaula ma aramanana mepa i vaia?” Ma, “Kaua aiwaiei e kaukauei?” 3Anina ma taui ava i babani vivira i pa, “Tauna tauvoa. Mary ana natuevou ma varevarena James, Joseph, Judas ma Simon ma novunovui weka e mamae tauna bo?” Ma lamna au baina mai Nasaret, Iesu i parivirevirei.
4Iesu, taui i riwei i pa, “Peroveta dobu au ḡelaui evivi virei, wate ana au melagai, ana rava ma ana dam oina, tauna eḡa ita vivivirei.”
5-6Tauna i baei da rava eḡa tauna itavi tumaḡanei. Tauna eḡa tagotagogina da kaua vivirewapanai kampa ita kauei. Tauna urana, rava ruaḡa ota doridoriai au tepai i terei ma ivi lawani. Ma muriai, melagai nununai au ḡereḡerei ivi araramana nae.
Iesu ana Apasol i paritawanei da itavi araramana
7Ma Iesu, taui 12 i ḡoreiai ma ruaruaḡei ava i paritawanana opunei melagai au nununai. Ma rewapana i verei da arua-apoapoei inavi aḡaḡana opunei. 8Ma riwa bagibaginei i riwei i pa, “Ami au vaḡai, eḡa aiwai ona vaia anina jiḡona ava; eḡa lam, eḡa autu bo mane au urami. 9Ae-uma ona oteni ma eḡa kwama ḡelauna ona vaia.” 10Ma i riwei i pa, “Metauna melagaina o ruirui ma ivi aninemi. Numa tagonina au orana ona mae da melagaina ona oputawaneii. 11Mepa da au melagai o ḡeta ma rava eḡa itavi aninemi bo eḡa ita rau-taniḡanemi. Nai melagaina ona oputawaneii ma aemi pokauna ona rau-abuabui da taui ina aramanei da taui ai wavu!”6:11 Wariaḡa mai Jew tauvaḡai e nenememei au Israel, taui au aei pokau e rarau-abuabui maranai Israel ana au parata e ḡeḡeta, lamna taui orai evi aiaini. Ma Iesu ana tauvotaḡotaḡo wei i kauei da melagai ravai ina notai, “Tauvotaḡotaḡo e ririwa da tauta orata apoapoena me tauta eḡa mai Jew.”6:11 Act 13:50-51
12Ma taui i opu ma rava awari i rau-gugula ma i riwei i pa, “Taumi ami ḡoa-apoapoei onavo terei ma ona mae-taviremi God awarina!” 13Taui, arua-apoapoei ivi aḡaḡana opunei. Ma rava doridoriai maḡamaḡaui, monamona au kolai i waḡi ma ivi lawani.6:13 Jam 5:14
Wavalatona Herod i notai da Iesu, lamna John Taubabataito
14-16Iesu nolana i nae da rava anataputapui i aramanei ma tauna i babaniei. Ma rava ḡelaui i ririwa i pa, “Tauna, kaua vivirewapanai e kaukauei, au baina tauna John Taubabataito iraḡelei ivo mairi me.” Ḡelaui i ririwa i pa, “Tauna Elijah6:14-16 2 Kgs 2:1-15; Mal 4:5-6 i nememei,” ma ḡelaui i ririwa i pa, “Tauna peroveta wariaḡai nanare.” Ma Wavalatona Herod,6:14-16 Herod Anti pas, Galili ana Wavalatona. nolana i nonori ma i riwa i pa, “Tau, John Taubabataito uana a borituini; marina ivo mairi me.” 17-20John ana virarautua, lamna wenanare. Muriai da Iesu ana viararamana nolana itavi karei. Herod, tuana Philip awana i kwalei ma i ravaḡi. Wavinena wavana Herodias. Au murina John, Herod i riwana ḡiriḡiriei i pa, “Tarawatu e mamae da eḡa vareim awana ma kwalei.” Ma Herod, riwa i paritawanei da John i pani da panipani au numana i terei.6:17-20 Mrk 1:14 Herod ana nuaiaina, John i rarau-taniḡanei. Wate nuanuana i raḡaraḡa.
Ma Herodias, John awarina amlona i ḡaiḡai ma viraḡenana i ḡoei. Herod i aramanei da John, tauna rava jijimanina ma rava vivivireina ma i gagaloei. Herod, John i rovoei ma lamna au baina wavinena eḡa tagotagogina da aiwai ita kauei.
21Ma wavine, gavogavo i inanai, maranai Herod ana tupua marana i ḡeta ma torela ivo kaukauei. Ma gabemani babadai ḡaeḡaei ma ḡavia ravai ai babada ḡaeḡaei ma Galili babadai i rau-kwatuei. 22Ma Herodias natuna wavinena i nei ma i ara. Herod ma taui maiteni i amam ivi nuaiaini. Ma wavalatona, guguini i riwei i pa, “Aiwai u ḡoeḡoeia mavi baḡaiu ma ana verem!” 23Ma i parivai-nuaḡani i pa, “God au matana a ririwem da aiwai uvivi baḡeiu ana verem da au vigulau navanavana au paratana.”
24Ma tevera wavinena i opu ma alona i paridadanei i pa, “Aiwai anavi bagei?”
Ma i paribelei i pa, “John Taubabataito kolana.”
25Ma maratagogi ivi paparana ma wavalatona awarina i rui ma ivi baḡai i pa, “A ḡoeḡoei da marina John Taubabataito kolana ma vereu au aboma!” 26Ma Wavalatona nuanuana i apoapoe kaua. Wate parivai-nuaḡana boiboḡi i kauei taui i amam au matai. Ma lamna au baina guguini, aiwai ivivi baḡei anina ivi aninei. 27Ma tauviraḡena i paritawanei ma i riwei da John kolana ita neiai. Ma i nae panipani au numana ma John uana i borituini. 28Ma kolana au aboma i terei ma guguini i verei ma guguini, alona i verei. 29Ma John ana tauvotaḡotaḡo, nolana i nonori ma i nei ma taubeuna i vaia ma au kokoaga ivi mataveni.
Iesu nelara 5000 i viam-bagibagi
(Mat 14:13-21; Luk 9:10-17; Jhn 6:1-14)
30Apasol i ḡeta memei ma aiwai anataputapuna i kaukauei ma i rarau-gugulei rava awari, Iesu ivi eḡei. 31Lamna maranai, rava maḡamaḡaui i nenei ma i nenae da Iesu ana tauvotaḡotaḡo maiteni eḡa gavogavo mepa ita maemae da ita am. Lamna au baina Iesu, taui i riwei i pa, “Taumi ava ona nei ma tana nae au mutulua da laumi ina tau mara aburuna.” 32Ma anatapui wagei i nae au mutulua.
33Wate rava maḡamaḡaui i inanai i nenae ma i aramanei taui aiavoi ava. Ma melagai nununai anatapui geraei i ruba gogona da taui au dobuna i aiḡeta. 34Maranai Iesu wagei i tuopu au gera ma patara ḡaeḡaena i inanai ma nuanuana i bola-kauei taui au baii. Taui me sipu ma eḡa ai tauvi pai pai. Ma Riwana Aiaina viararamanai i rau-karei.6:34 Ezk 34:11-15; Jer 23:5-6; Num 27:1735Ma au biga e tuturiai ma ana tauvotaḡotaḡo i nei awarina ma i riwei i pa, “Wei mutulua ma madeḡa e arearere. 36Rava ma paritawanei da ina nae au melagai ma au wapu au ḡereḡere da ai lam ina gimarai.”
37Wate Iesu i paribelei i pa, “Taumi ona viam-bagibagi!” Ma taui i paribelei i pa, “Mepa 200 denarii6:37 200 denarii. Denarius tagogi lamna taubagibagi ai maia au pom tagogo nolana au baina. tana vaia da wei patarana tana viam-bagibagi?” 38Ma Iesu i paridadanei i pa, “Palawa biaḡa awarimi? Ona nae ma ona baiei!”
Maranai i nelaḡai ma i riwa i pa, “Awariai, palawa five ma iana ruaḡa.”
39Anina ma Iesu, patara i riwei i pa, “Boru nununai, gidagida au majimajiḡai ona kiala nae.” 40Ma taui ai au boru ome 50 da 1006:40 Exo 18:21 nanare i kiala nae. 41Ma Iesu, palawa five ma iana ruaḡa i vaia ma i ḡoutata au mara ma God ivi egualauei. Ma palawa ivo gimagimai ma iana i ḡutai da ana tauvotaḡotaḡo i verei ma taui, rava i verei. 42Ma patara i am ma i am iaua. 43Ma ana tauvotaḡotaḡo, lam am tereterenai i tuarui da poa muomuoi 12 ivi oai. 44Nelara 5000 i viam-bagibagi.
Iesu, waira au tepana i babara
(Mat 14:22-33; Jhn 6:15-21)
45Anina ma Iesu, ana tauvotaḡotaḡo i egari da ita aidamana au Bet-Saida.6:45 Eng. Bethsaida Taui au waga i geru da i nenae. Ma tauna, patara i paritawanei. 46Patara i paritawanei ma tauna ava i ḡae au ola da ita raupari. 47Ma waguvara ana tauvotaḡotaḡo au waga au topa ma Iesu au alala. 48Ma ana tauvotaḡotaḡo, lare ivovo guratei da ita ḡota. Wate ive ivi rau-matamatani. Ma maratomtom nanare, Iesu i nae awari. Tauna waira au tepana i bababara ma i ḡoei da taui ita tutelarei.6:48 Exo 33:19; Job 9:1149-50Ma maranai taui, Iesu i inanai topa au tepana i bababara ma i notai da tauna konaḡa ma i rovo kaukaua ma ivi garagararei. Ma maratagogi Iesu i riwa i pa, “Tepami ina tora! Tau, eḡa ona rovo!”
51-52Ma au waga i geru ma ive i wana-tuini. Taui orai i bado ma ivi nuanaina, au baina eḡa ita aramanei ana rewapana, kaua palawa awarina i kauei. Ma lamna au baina taui i bana kauei.
Iesu, rava doridoriai maḡamaḡaui au Genesaret ivi lawani
(Mat 14:34-36)
53Taui, topa i damani ma au Genesaret i ḡeta ma ai waga i raḡini. 54Taui, waga i netawanei ma rava, Iesu i inanai ma maratagogi i aramanei tauna aiai. 55Iesu nolana, Galili dobuna anatapui i naeni ma i nonori da tauna mepa i mamae. Ma kampa, doridoriai rasirasiei ivi vaneiai. 56Iesu mepa i nenelana, melagai ḡaeḡaei ma muomuoi ma wapu mepa rava e mamae-lana. Ma rava, ai rava doridoriai nai au melagaina i neiai au deba. Ma ivi baḡa da doridoriai, Iesu ana gara adana ava itavo dadani. Ma aiavoi ava, Iesu ana gara ivo dadani i lawana.
7God ana Tarawatu mai Jew ai magumagura ai giu i ḡetawanei
(Mat 15:1-9)
1-4Farisi ma Jew anatapui, magumagura ai giu maḡamaḡaui e notanota jijini. Taui, ai aniuma ma ai aniam anatapui e oḡaoḡai da taui itavi aiaina melei God au matana. Ma maranai au gimara da e nenei, urai ina oḡa ma ina am. Taui eḡa ina am da au naona urai ina oḡa kauei me ai magumagura ai giu nanare.
Maratagogi Farisi ḡelaui ma Tarawatu Babadai, Jerusalemei i nei Iesu awarina da ita rau-taniḡanei. Ma taui i inanai da Iesu ana tauvotaḡotaḡo ḡelaui, urai eḡa ita oḡai ma i amam.
5Ma taui, Iesu ivi taravirevirei i pa, “Aiwai au baina am Tauvotaḡotaḡo magumagura ai giu, eḡa itavo taḡotaḡoi ma ana ura miramirai e amam?”
6Ma Iesu i paribelei i pa, “Taumi morumorumi ma ovi kaua aiaina melemi. God ana peroveta Isaiah i riwa kaua maranai i riwa, i pa:
‘Wei ravai ipiriei evovo epaepaiu,
wate nuanuai aueia.
7Taui rava ai giu evivi araramani.
Lamna au baina ai voepaepa anona eḡa.’(Isa 29:13)
8Taumi, God ana Tarawatu o teretere tawanei ma ami giu ovo taḡotaḡoi.”
9Ma i riwana melei i pa, “Taumi o aramana kaua da God ana Tarawatu o gedugeduaiei ma taumi amamami ai giu ovovo taḡotaḡoi. 10God ana Tarawatu, Moses i girugirumia nanare: ‘Amam ma alom ma vivirei’7:10 Exo 20:16 ma ‘Aiai amana ma alona e enaena boai, tauna onavi raḡeni.’7:10 Exo 21:1711Wate taumi ovi araramana da aiai awarina mane bo purapura, amana bo alona itavo agui ma ita riwei, ‘Awariu purapura a ḡoei da ata verem da atavo aguim; wate a tereriei pulo, God au baina.’ 12Wei viararamanana, taui evivi ḡaei da amana ma alona eḡa inavo agui. 13Ma wei taunei viararamana, rava awari ovivi damani; ma God riwana ovivi kwakwavi. Ma kaua maḡamaḡaui ḡelaui maiteni o kaukauei.”
Metauna kauai rava orai evivi mirai.
(Mat 15:10-20)
14Iesu, patara i kwatuana melei ma i riwei i pa, “Anatapumi ona rau-taniḡaneu ma aiwai a ririwemi ona aramanei. 15-16Aiwai au tanoei au orami e ruirui, lamna eḡa ita vivi miraimi ma aiwai da oramiei e opuopu, lamna evivi miraimi God au matana.”7:15-16 Giruma ḡelaui Mark uranei i girugirumia wei riwai wenanare e mamae, “Mepa da taniḡami e mamae, ona rau-taniḡana.”
17Anina Iesu, patara ivo terei ma i nae me au numa. Ma ana tauvotaḡotaḡo, tauna ivi tara-virevirei da wei awanaina anona aiwai. 18-19Iesu i paribelei i pa, “Taumi maiteni eḡa ota aramanei bo? Kaua aiwai au tano, rava au orai e ruirui amapo eḡa inavi mirai. Anona lamna wei kauai, eḡa ita ruirui rava au nuapouna, wate au manawana da e opuopu.” (Wei riwanei Iesu, lam anatapui ivi aiaini).
20Anina ma i riwa i pa, “Aiwai, rava oranei e opuopu; lamna, rava evivi mirai God au matana. 21Anina rava nuanuanei vinuanotanota apoapoei e opuopu me: viawawana labalababa, danene, viraḡena, awadanene, 22ambo, rau-iviapoapoe, moru, erawa, unura, tere-vaideḡa, maeḡaeḡae ma opa. 23Wei kauai apoapoei anatapui oranei e opuopu ma rava evivi mirai.”
Dobu ḡelauna wavinena Iesu ivi tumaḡanei
(Mat 15:21-28)
24Ma nai melagaina ivo terei ma i nae Taia ana au parata. Ma i rui govaḡa au numa ma eḡa ita ḡoei da rava ita aramanei da tauna kampa, wate eḡa tagotagogina da ita rau-govaḡa. 25-26Wavine tagogi, Iesu nolana i nonori ma i nei awarina. Tauna eḡa Jew ma dobu ḡela ravana au Fonisia i tupua, Syria ana au parata. Arua-apoapoena, tauna natuna wavinena aburuna i ruini. Ma alona i nae Iesu au naona i raudune ma ivi baḡai da arua-apoapoena natuna awarina itavi opuni. 27Iesu i aramanei da tauna eḡa Jew; lamna au baina i riwei i pa, “Eḡa ita ai da roaroa ai lam ata vaia da auou ata verei da au naona roaroa ina am iaua.”7:27 Riwa roaroa wei au awanaina lamna mai Jew. Taui e notanotai da taui i ai guratana eḡa me rava ḡelaui. Lamna au baina taui dobu ḡelaui ravai e ḡoreḡorei auou.
28Ma wavine i paribelei i pa, “Bada, aiwai u riwei; lamna riwa kaua. Wate auou, roaroa ai lam momoḡina, kepakepa au gabaurina e rauraua e aniani.”
29Ma Iesu wei i riwei i pa, “Tam u paribelana kaua, au baina arua-apoapoena natum au orana avi opuna-tawanei. Ma nae me am au numa.”
30Ma wavine i nae me au numa. Natuna wavinena i inanai i matamatave, arua-apoapoena boiboḡi tevera i oputawaneii.
Iesu oroto taniḡa-potapotana ma mena birebirena ivi lawani
31Iesu Taia ana parata i netawanei ma Sidon ma Decapolis i verautuini ma i nae au Galili topana. 32Oroto taniḡana potapotana ma menana birebirena i neiai Iesu awarina ma ivi baḡai da urana au inina ita terei da itavi lawani. 33Iesu, oroto i taravaina opunei da taui ava ma ura-gigina, oroto au taniḡana i terei ma ura-gigina ḡelauna i ovai ma menana ivo dadani. 34Nuanuana i bolai ma i ḡoutata au mara; i lavutu tawanana ma oroto i riwei i pa: “Efatha!” Wei anona, “Ma wana-tawanei!” 35Maratagogi taniḡana i wana-tawanei ma menana ivi dagudagu ma i babani kaua. 36Ma Iesu, taui ivi ḡaei da aiwai i tuputupua, avena rava itavi eḡei. Iesu, rava ivi ḡaei; wate taui eḡa ita rau-taniḡana ma riwa ivi tuai. 37Ma maranai ravai wei i nonori, taui i bana kauei ma i riwa i pa, “Aiwai anatapui i kauana kauei. Tauna, rava taniḡa potapotai evivi lawani da e rarau-taniḡana ma menabirebirei e bababani.”
8Iesu rava 4000 i viam-bagibagi
(Mat 15:32-39)
1Nai maranai, patara ḡaeḡaena i riana melei. Patara eḡa ai lam. Ma Iesu, ana tauvotaḡotaḡo i kwatuei da i nei ma i riwei i pa, 2“Au pom tonuḡa patara maiteni a mae ma ai lam eḡa ma a rau-nuapoapoelei. 3Taui ḡelaui, uamei i nei. Mepa da ana am-iraḡei ana paritawanei ai au numa, taui au etanai ina rau-molaḡau.”
4Ma ana tauvotaḡotaḡo i paribelei i pa, “Wei mutulua ma mepa lam tana vaia da wei patarana tana viam-bagibagi?”
5Ma Iesu, taui i paridadanei i pa, “Awarimi palawa biaḡa?”
Taui i riwa i pa, “seven”
6Ma Iesu, patara i riwei da au doa i kiala. Ma palawa seven i vaia ma God ivi egualauei ma ivo gimagimai ma ana tauvotaḡotaḡo i verei da patara i verei. 7Ma taui awari, iana muomuoi ruaḡa ota. Iesu i vaia; God ivi egualauei ma ana tauvotaḡotaḡo i verei da patara i verei. 8Taui anatapui i am da i am iaua. Ma lam am tereterenai i tuarui da poa ḡaeḡaei seven ivi oai. 9Rava 4000 i viam-bagibagi. Ma muriai i paritawanei ai au numa.
Farisi God ana mataira ivi baḡei
(Mat 15:39–16:4)
10Maratagogi, Iesu ana tauvotaḡotaḡo maiteni au waga i geru ma i nae Dalmanuta ana au parata. 11Farisi ḡelaui i nei ma vi pari pariḡai ivi karei Iesu maiteni. Taui i ḡoei da Iesu ita rau-dadani da mataira Godei itavi atataiei.8:11 Deu 13:1-5; 18:18-22; Jdg 6:17-22; 1 Sa 2:34; 2 Kgs 20:8-1112Iesu, aruanei i lavutu tawanana ma i riwa i pa, “Wei kimta voui, aiwai au baina mataira e ḡoeḡoei? A ririwana kauemi, amapo mataira eḡa ona inanai.8:12 Mat 12:39; Luk 11:29”
Iesu ana tauvotaḡotaḡo i parivai-notai
13Anina ma Iesu, patara i netawanei ma ana tauvotaḡotaḡo maiteni au waga i geru me ma i damana Topa Galili au baba ḡelauna. 14Ma ana tauvotaḡotaḡo, nuanuai i vuru da ai palawa ita vaia ma palawa tagogi ava au waga i mamae. 15Iesu, taui i parivai-notai i pa, “Farisi ma Herod ai giu8:15 In the Jews’ thinking, ‘yeast’ is picture talk for something that spreads rottenness/badness among people, like yeast spreads through flour. When Jesus says ‘yeast’ here, he is talking about the bad teaching and example/way-of-living of the Pharisees and Herod. ma ai viararamana morumoruna ona inana kauei! Lamna me ist.”
16Ma taui i babani vivira i pa, “Tauta eḡa ata palawa au baina da e ririweta.”
17Ma Iesu i aramanei ma taui i riwei, “Aiwai au baina o bababani da taumi awarimi eḡa palawa? Taumi amapo da eḡa ota aramana ma ovivi nuanaina? Orami i bado bo? 18Matami e mamae ma eḡa ota inainana. Ma taniḡami e mamae ma eḡa ota nonora. Ma o notanotai bo eḡa? 19Maranai palawa five avo gimagimai rava 5000 au baii, lam am tereterenai o tami da poa biaḡa ovi oai?”
Taui i paribelei, “Twelve.”
20“Ma maranai palawa seven avo gimagimai rava 4000 au baii, lam am tereterenai o tami da poa ḡaeḡaei biaḡa ovi oai?”
Taui i paribelei, “Seven.” 21Ma taui i riwei i pa, “Ma amapo da ovivi nuanaina!”
Iesu, oroto matapotapotana ivi lawani au Bet-Saida
22Taui i nei au Bet-Saida ma rava ḡelaui, oroto matapotapotana i neiai Iesu awarina ma ivi baḡai da inina itavo dadani. 23Ma Iesu, oroto matapotapotana i rau-nimavoai ma melagaiei i taravaina opunei. Ma kampa matana i ovai ma urana au matana i terei ma i paridadanei, “Aiwai e inainanai bo eḡa?”
24Ma i taepai ma i riwa, “Rava a inainanai ma taui me ai ita bababara.”
25Iesu, urana i tere-melei oroto au matana. Ma matana i wana-tawanei da aiwai anatapuna i inana kauei. 26Iesu, tauna i paritawanei ana au numa ma i riwei, “Eḡa ma nae au melagai!”
Peter i riwa da Iesu, tauna Keriso
(Mat 16:13-16; Luk 9:18-20)
27Iesu, ana tauvotaḡotaḡo maiteni i nae melagaii Sisaria-Fili pai au ḡereḡerei. Maranai i nenae ma Iesu, taui i paridadanei, “Rava e ririwa; tau aiai?”
28Ma taui i paribelei, “Ḡelaui e ririwa da tam, John Taubabataito. Ma ḡelaui e ririwa Elijah. Ma ḡelaui e ririwa da peroveta wariaḡana tagogi.”
29Ma Iesu, taui i paridadanei, “Wate taumi, mena o notanotanei? O ririwa da tau aiai?”
Peter i paribelei, “Tam Keriso.” [Tauvilawana Godei]
30Iesu, taui ivi ḡaei da eḡa aiai ina riwei da tauna aiai.
Iesu ana iraḡe ma ana vomairi me i babaniei
(Mat 16:21-23; Luk 9:21)
31Ma Iesu i rau-karei da ana tauvotaḡotaḡo i giuni i pa, “Rava Natuna ina vinua-apoapoe kaua. Ma dogadogara, Pirisi Babadai ma Tarawatu Babadai, tauna ina parigeduaiei ma tauna ina iraḡe. Ma au pom tonuḡa au murina inavo mairi me.” 32Iesu jijimaninei wei kauai i bababaniei ma lamna au baina Peter, tauna i taravaini au ririva ma enana ivi karei. 33Wate Iesu i mae tavirei ma ana tauvotaḡotaḡo i inanai. Ma Peter i eni, i pa, “Satan ma nae au muriu! Tam am nota eḡa Godei ita nenei, eḡa da ravei.”
Iesu votaḡotaḡona anona
(Mat 16:24-28; Luk 9:23-27)
34Ma Iesu, patara ma ana tauvotaḡotaḡo i rau-kwatuei ma i riwei, “Mepa da aiai itavo taḡotaḡoiu. Tauna ina boviana melei ma ana korosi ina avarai ma inavo taḡotaḡoiu.8:34 Wei lamna awanaina. Anona lamna Iesu ana tauvotaḡotaḡo anina vinimala ma apoapoei ina nelaḡai au baina taui, tauna ivo taḡotaḡoi. Tauna eḡa ita ririwa da ana tauvotaḡotaḡo au korosi ina iraḡe me tauna.35Aiai ravana ana lawana etata jijini, ina vineboai. Ma aiai da ana lawana i verenei; tau ma Riwana Aiaina au baina. Tauna ana lawana ina vai-melei. 36Mepa da aiai: wei dobuna lawanana ma vigulauna ina vai pai; ma lawana Godei ina vineboai. Wei vigulauna, tauna menanare ina agunei? 37Wate aiwaiei am lawana ma gimara melei. 38Mepa da aiai: tau ma au viararamana inavi nimalei; ma i mae puputeu; ma ana ḡoanei kaua apoapoe ina kaukauei. Rava Natuna, tauna inavi nimalei maranaina ina nememei; Amana ana au boruma anela vivivirei maiteni.”
91Ma Iesu, taui i riwei, “Taumi a ririwana kauemi, rava ḡelaumi weka o maimairi amapo eḡa ona iraḡe da God ana vigulau ona inanai ana rewapanana ina nei.”
Iesu inanana i virai
(Mat 17:1-13; Luk 9:28-36)
2Au pom six muriai, Iesu, Peter, James ma John i taravaini. Ma taui ava i ḡae ola ḡaeḡaena au tepana. Ma kampa taui au matai, Iesu inanana i virai. 3Ana gara i arapoira ma gamrina ivi mata kamokamota; eḡa me aiwai ḡelauna au dobu nanare. 4Ma kampa au matai, Elijah ma Moses i eḡa. Ma Iesu maiteni i bababani. 5Ma Peter Iesu i riwei, “Tauviararamana, i ai da tauta weka. Mavi aninelai da numakweta tonuḡa ana voai: tagogi tam au baim, ḡelauna Moses ma ḡelauna Elijah!” 6Ma taui i rovo kaua ma Peter eḡa ita aramanei da aiwai i latolatoni.
7Anina ma apau i eḡa ma taui i purui. Ma pona apauei i opu ma i riwa i pa, “Wei Tau Natu au nuavainana, ona rau-taniḡanei!” 8Maratagogi taui i inana viravira ma eḡa aiai ḡelauna ita inanai ma Iesu, tauna ava.
9Ma maranai olei i ḡaiḡairai ma Iesu, taui ivi ḡaei da aiwai i inananaia eḡa inavi eḡai da au naona Rava Natuna iraḡelei inavo mairi me.
10Ma taui, Iesu riwana ivo teletelei ma i babani vivira i pa, “Iraḡelei vomairi me anona aiwai?” 11Ma taui, tauna ivi taravirevirei i pa, “Aiwai au baina, Tarawatu Babadai e ririwa da Elijah au naona ina nei?”9:11 Mai Jew ivi tumaḡana da Elijah au naona ina nememei ma Keriso muriai ita nei. (Mal 3:1, 4:5-6). Ma taui eḡa ita notai da Elijah rau-iviapoapoe ina nelaḡai ana au nememei.
12Iesu i paribelei, “Riwa kaua Elijah au naona ina nei da aiwai anatapuna inavo kaukauei. Aiwai au baina wariaḡa i girumi da Rava Natuna ina vinua-apoapoe kaua ma ina inana geduaiei.9:12 Isa 52:13–53:12; Psa 2213Wate a ririwana kauemi da Elijah anina i nei ma rava, rava ai ḡoanei tauna i rau-iviapoapoelei me i girugirumia nanare.”9:13 Iesu lamna John Taubabataito i bababaniei da tauna Elijah. (Mat 11:13-14, 17:10-13)
Iesu arua-apoapoena tevera orotona awarina ivi opuni
(Mat 17:14-21; Luk 9:37-43a)
14Iesu ana tauvotaḡotaḡo tonuḡa maiteni olei i ḡaira memei. Ai rava awari ma patara ḡaeḡaena, taui i gariḡuruvi. Ma Jew ai Tarawatu Babadai, taui maiteni ivivi tarapiri. 15Maranai patara, Iesu i inanai. Taui orai i auepai ma awarina i ruba ma ivi egualauei. 16Iesu, taui ivi taravirevirei, “Aiwai ovi tarapiriei?”
17Oroto tagogi patara au poui i paribelana, “Tauviararamana, arua-apoapoena natu orotona au orana e mamae ma i kauei da eḡa ita bababani, lamna au baina a neiai awarim. 18Maranai ana doria e ururu melei, lamna arua-apoapoena: tauna au doa e tawatawanei; gamona evivi puropuro; ivona e utauta ḡiriḡiriei; ma inina e badobado. Am Tauvotaḡotaḡo avi baḡai da arua-apoapoena itavi opuni, wate eḡa tagotagogina da ita kauei.”
19Ma Iesu i paribelei, “O mara aiwai onavi tumaḡana! Ta mae ḡaḡa ma ami vita ana avara ḡaḡalei? Tevera awariu ona neiai!”
20Ma tevera i neiai Iesu awarina. Ma maranai arua-apoapoena, Iesu i inanai, maratagogi tevera ivi aikwajiana guratei da au doa i tonei ma ivi tatauvira ma ivivi puropuro. 21Iesu, tevera amana ivi taravirevirei, “Wei teverana ana doria mara aiwai ivi karei?”
I paribelei i pa, “Maranai tauna aburunai. 22Arua-apoapoena mara au anatapuna, tauna ai au araratana ma au waira e tawatawanei ma i ḡoei da itavi raḡeni. Mepa da tam tagotagogina ma rau-nuapoapoelelai ma ma voaguiai!”
23Iesu, tauna i riwei, “Menanare da u riwa, ‘Mepa da tam tagotagogina?’ Aiai ravana evivi tumaḡana, God anatapuna ina kauei tauna au baina.”
24Maratagogi tevera amana i garara, “Avi tumaḡana, wate au tumaḡana eḡa ita rata ma ma voaguiu da ina rata!”
25Iesu i inana da patara i rierieiai awarii ma lamna au baina arua-apoapoena i egari i pa, “Tam arua taniḡa-potapotana ma gumgum. Tau a egaegarim da tevera ma oputawanei. Ma eḡa melanai tauna au orana ma rui me!”
26Ma arua i garara ma tevera ivi aikwajiana guratei ma i oputawaneii. Ma tevera inanana me taubeu. Ma rava maḡamaḡaui kampa i riwa, “Tauna i iraḡe!” 27Ma Iesu, tauna urana ivo jijini ma i sinaepai da i mairi.
28Muriai Iesu, ana tauvotaḡotaḡo maiteni i rui au numa. Ma maranai taui ava ma i paridadanei i pa, “Aiwai au baina tauai eḡa tagotagogina da arua-apoapoena atavi opuni?”
29Iesu, taui i riwei, “Arua-apoapoei wenanare, pari ainelana inavi opuni.”
Iesu ana iraḡe i babaniana melei
(Mat 17:22-23; Luk 9:43b-45)
30Iesu, ana tauvotaḡotaḡo maiteni dobuna i netawanei ma Galili i verautuini. Iesu eḡa ita ḡoei da rava ita aramanei da taui mepa. 31Au baina tauna, ana tauvotaḡotaḡo ivi araramani i pa, “Taui Rava Natuna ina amverenei rava ḡelaui au urai. Ma taui inavi raḡeni. Wate au pom tonuḡa au murina inavo mairi me.”
32Wate taui eḡa ita aramanei tauna aiwai i bababaniei. Ma taui paridadanana i rovoei.
Tauvotaḡotaḡo ivi tarapiri vivira da aiai i ḡetelara
(Mat 18:1-5; Luk 9:46-48)
33Iesu ma ana tauvotaḡotaḡo i ḡeta au Kapenaum ma au numa i rui. Ma Iesu, taui ivi taravirevirei, “Au etanai aiwai ovi tarapiriei?”
34Wate taui i genuana au baina au etanai taui ivi tarapiri vivira da aiai i ḡetelara. 35Iesu i kiala ma taui 12 i rau-kwatuei awarina ma i riwei i pa, “Aiai e ḡoeḡoe da inavi bada. Tauna ina tereḡairana melei ma inavi muri dewadewa ma inavi taunola rava au bai.”
36Ma Iesu, tevera i vaia ma au poui ivi mairini. Ma tauna, urana au jiḡona i teretaḡonei. Ma taui i riwei i pa, 37“Aiai ravana; tau wavauei, tevera wenanare i rau-ḡorei. Lamna tau maiteni e rarau-ḡoreiu. Ma aiai da tau e rarau-ḡoreiu. Lamna tauparitawaneu maiteni e rarau-ḡorei.”
Aiai eḡa ata ḡavia, lamna turata
(Luk 9:49-50)
38Anina ma John, Iesu i riwei, “Tauviararamana! Tauai, oroto tagogi a inanai; tam wavamei arua-apoapoena ivivi opuni ma tauna eḡa turata. Lamna au baina avi ḡaei da eḡa ina kauana melei.”
39Iesu i riwa, “Eḡa ona viḡaei! Eḡa aiai au wavau kaua babai ina kauei ma muriai ina parivai-apoapoeniu. 40Aiai ravana eḡa ata ḡavia; lamna turata. 41Tau a ririwana kauemi. Mepa da aiai ravana, waira i veremi tau au wavau; au baina taumi au Tauvotaḡotaḡo. Taui ai maia eḡa ina vineboai.”
Rauelara babanina
(Mat 18:6-9; Luk 17:1-2)
42Mepa da aiai ravana i kauei da wei teverana ana tumaḡana tau awariu ivi apoapoeni da ḡoa-apoapoe i kauei. God, tauna ina kovoḡa guratei. Eḡa me ḡaima ḡaeḡaena, rava au uatabana ina duri ma au boga ina tawanei. 43-44Mepa da nimam i kauem da ḡoa-apoapoe u kauei. Ma bori-tawanei! I ai da nimam tagogi ava ma lawana ma mae nonoana ma vaia. Ma eḡa ma kauei da nimam ruaḡa aiaii ma ma nae ai au menamenana; mepa ai eḡa melanai ita bobo.9:43-44 Wariaḡa nimaiei i giruma damanei taui riwana tagogina me v 48.45-46Mepa da aem i kauem da ḡoa-apoapoena u kauei. Ma bori tawanei! I ai da sigesigem au lawana ma mae nonoana ma rui. Eḡa me aem ruaḡa aiaina ma ai au menamenana ina tawanem.9:45-46 Wariaḡa nimaiei i giruma damanei taui riwana tagogina me v 48.47Ma mepa da matam ina kauem da ḡoa-apoapoena u kauei. Ma vaitawanei! I ai da matam tagogi ma God ana vigulau ma rui. Eḡa me matam ruaḡa ma ai au menamenana ina tawanem; 48dobuna motamotana eḡa ita irairaḡe ma ai eḡa ita bobo.9:48 Isa 66:24
49Au Tauvotaḡotaḡo anataputapui, ai araratanei ina bogai.9:49 Lev 2:13
50“Nia i ai lam viaiainana au baina. Ma mepa da i tomatoma, mena ma vidagianei. Nia au orami ina mae ma onavi turana vivira!”
10Iesu tavine vilamonana i babaniei
1Ma Iesu, dobuna i netawanei ma i nae Judia ana au parata. Ma Waira Jordan i damani da au baba ḡelauna. Patara ḡaeḡaena i riana melei. Ma Iesu ivi araramana, me mara patapatana i kaukauei nanare.
2Ma Farisi ḡelaui i ḡoei da tauna ita waroi. Ma lamna au baina ivi taravirevirei, “Tarawatu e mamae bo eḡa da rava, awana maiteni itavi lamonei?”
3Ma Iesu i paribelei, “Moses ana Tarawatu aiwai e ririwei?”
4Ma taui i riwa, “Moses ana Tarawatu e ririwa da oroto ‘vilamona pepana ina girumi ma awana ina verei. Ma taui inavi lamonei.’” 10:4 Deu 24:1-4; Mat 5:31
5Iesu i paribelei, “Taumi orami i pota. Au baina Moses wei Tarawatuna i terei. 6Wate ona notai da au karena, maranai God rava i kauei ‘ma tauna oroto ma wavine i kauei.10:6 Gen 1:27; 5:27Ma lamna au baina oroto amana ma alona ina netawanei8ma awana maiteni inavi tagogi10:7-8 Gen 2:24’ da taui eḡa ruaḡa me au naona ma tupua tagogi. 9God aiwai ivi tagogiei, eḡa aiai inavi lamonei.”
10Maranai taui i naeme au numa, ma Tauvotaḡotaḡo, Iesu ivi taravirevirei wei kauai au baii. 11Iesu i paribelei, “Mepa da oroto, awana ivo terei. Ma wavine ḡelauna i ravaḡi. Lamna tauna, awana awarina i rau-iviapoapoe. 12Ma nanarena mepa da wavine, oroto ivo terei ma oroto ḡelauna i ravaḡi. Lamna tauna, awarina i rau-iviapoapoe.”
Iesu, roaroa muomuoi ivi aiaini
13Rava ḡelaui, roaroa i neiai Iesu awarina da urana au tepai ita terei. Ma ana tauvotaḡotaḡo, ravai ivi ḡaei. 14Maranai Iesu wei kauai i inanai. Ma ana tauvotaḡotaḡo i eni ma i riwa, “Roaroa onavo terei da awariu ina nei. Ma eḡa ona viḡaei. Au baina God ana vigulau, lamna rava wenanare au bai me wei roaroai. 15A ririwana kauemi. Aiai, God ana vigulau eḡa ina vaia me tevera aburuna nanare. Tauna, eḡa God ana au vigulau ina rui. 16Ma roaroa i taravaini ma i rapai, urana au tepai i terei, i raupari ma ivi aiaini.
Purapura ravana, Iesu i paridadanei lawana mamae nonoana au baina
(Mat 19:16-30; Luk 18:18-30)
17Ma maranai Iesu ivo mairi da i nenae. Oroto i ruba ḡeta ma au naona i raudune ma i riwa i pa, “Tauviararamana vivinualaulaunam. Aiwai ana kauei da lawana mamae nonoana ana vibuderiei?”
18Ma Iesu i paribelei i pa, “Aiwai au baina, tau uvi kaua vivinualaulauneu? God, tauna ava vivinualaulaunana. 19Tam, God ana Tarawatu u aramanei: ‘Eḡa mavi raḡena! Eḡa ma awadanene! Eḡa ma danene! Eḡa mavi wavumoru! Eḡa ma am-kwalakwala! Amam ma Alom ma vivirei!’”10:19 Exo 20:12-16; Deu 5:16-20
20Ma tauna i riwei, “Tauviararamana! Maranai tau aburueu da amadodo, wei Tarawatui anatapui avo teletelei.”
21Iesu, tauna i inanai ma ivi nuavainei ma i riwei, “Kaua tagogi e mamae eḡa uta kaukauei. Ma nae ma am purapura anatapuna ma gimarei. Ma manena, rava molamolakai ma verei. Ma au mara God, tam inavi maiem. Ma ma nei ma mavo taḡotaḡoiu!”
22Ma maranai oroto wei riwana i nonori. Naona i peu ma ana nuabolana i nae; au baina tauna, purapura ravana.
23Iesu i inana viravira ma ana tauvotaḡotaḡo awari i riwa, “I piripiri kaua da purapura ravana, God ana au vigulau ina rui.”
24Tauvotaḡotaḡo riwana i baei maranai Iesu wenanare i babani. Ma Iesu i riwa me, “Natunatu! I piripiri kaua da purapura ravana,10:24 Wei riwana buka ḡelaui awarii e mamae ma ḡelaui eḡa [purapura ravana]. God ana au vigulau ina rui. 25I telatela kaua da ḡamoḡamo ḡaeḡaena wavana kamel, iḡoma au gavogavona ina rui. Ma i piripiri guratana da purapura ravana, ana lawana God ina verei. Ma God, tauna inavi badei.”
26Taui ivi nuanaina ma ai nota i kwa. Ma taui ava i babani vivira i pa, “Mepa da nanare; amapo aiai lawana mamae nonoana ina vaia?”10:26 Mai Jew i notai da rava vipurapurai lamna God ana verena ana nuavaina matairana, taui e notai da God rava vipurapurai eḡa ina gagaloei, tauna ravai ḡelaui maiteni eḡa ina gagaloei.
27Iesu awarii i inana ma i riwei, “Rava awarii wei kauai i piripiri. Wate eḡa God awarina. God awarina aiwai anatapuna i telatela kaua.”
28Ma Peter i riwei, “Ma tauai menanare? Tauai ai purapura avo terei ma tam avo taḡoim.”10:28 Peter i ḡoei da ita aramanei da Tauvotaḡotaḡo ai au iraḡe maiana aiwai, ina vaia.
29Iesu i paribelana, “A ririwana kauemi. Aiai da ana numa bo varevareina bo novunovuna bo alona bo amana bo natunatuna bo ana wapu inavo terei ma tau inavo taḡotaḡoiu; tau ma Riwana Aiaina au baina. 30Tauna ana maia ina rata kaua wei au dobuna. Tauna ana maia inavi aitepatepani da ana numa, varevareina, novunovuna, alona, natunatuna ma ana wapu, anatapui ina maḡa. Rava ina rau-iviapoapoelem; au baina tam, tau au Tauvotaḡotaḡo da mara au murina tauna lawana mamae nonoana ina vaia. 31Wate maḡamaḡaui marina evi vinao; taui inavi muri. Ma maḡamaḡaui da evivi muri; ina vinao.
Iesu ana iraḡe babainina ivi tonui
(Mat 20:17-19; Luk 18:31-33)
32Iesu, ana tauvotaḡotaḡo maiteni i ḡeḡae au Jerusalem. Iesu, taui au naoi i nenae. tauvotaḡotaḡo i baei. Ma rava ḡelaui au muri i nenei i rovo kaua.10:32 Iesu i ḡeḡae au Jerusalem ma rava maḡamaḡaui ivi ḡaviei ma lamna au baina ana tauvotaḡotaḡo i baei da tauna tepana i tora da tauna weka i nenae. Rava ḡelaui ivo taḡotaḡo, taui i rovo kaua da aiwai awarina ina tupua maranai i ḡeta au Jerusalem. Ma taui 12 i rau-ḡorei au ririva ma i rau-karei da kaua amapo awarina ina tupua; taui ivi eḡei 33I pa, “Ona inana, tauta ta ḡeḡae au Jerusalem. Ma Rava Natuna ina verenei Pirisi Babadai ma Tarawatu Babadai awarii. Ma taui ana iraḡe inavi aninei. Ma dobu ravai ina verei. 34Ma tauna inavi jiboḡi ma ina ovai ma ina kwapui ma inavi raḡeni. Au pom vitonuina inavo mairi me.”
James ma John ai vibaḡa
(Mat 20:20-28)
35James ma John, Sebidi natunatuna i nei Iesu awarina ma ivi baḡai i pa, “Tauviararamana! Tauai ai ḡoana avivi baḡei uta kauei.”
36Iesu i riwa i pa, “Aiwai o ḡoeḡoei ana kauei au baimi?”
37Taui i paribelana, “Ma verelai da ana kiala, tagogi au oim ma ḡelauna au kelakelaum am au vigulau.”
38Iesu i paribelei, “Taumi eḡa ota aramanei aiwai ovivi baḡei! Iniviara kelakana ana umai. Taumi tagotagogina da ona umai bo? Tagotagogina ona babataito me tau ina babataitoiu?10:38 “babataito me tau ina babataitoiu” taui iniviara ma iraḡe e bababaniei, maranai Iesu au Getsemani i raraupari muriai da ana iraḡe tauna ana nuabolana kelaka i babaniei (Mrk 14:36) Iesu James ma John i riwei da nuabola ina nelaḡai.”
39“Tauai tagotagogina!” taui i paribelana.
Iesu, taui i riwei, “Iniviara kelakana anina ona umai ma ona iraḡe me tau ana iraḡe. 40Wate tau au rewapana eḡa ita mamae da ana veremi da mepa ona kiala au oiu bo au kelakelau. God, rava ivi nevinei; taui ai gabu ivo kaukauei.”
41Maranai Tauvotaḡotaḡo 10 ḡelaui, wei riwana i nonori. Taui James ma John awarii i ḡaiawa. 42Ma Iesu, taui anatapui i ḡorei da awarina ma i riwei, “O aramanei da dobu ravai ai babada, dobu ḡela ravai awarii e mamae ḡaeḡae ma e rarau-iviapoapoelei. Wate taui ai babada ḡaeḡaei, ai rewapana i ḡetelera da ai rava evi badebadei da ai ḡoana e kaukauei. 43Wate au tauvotaḡotaḡo eḡa nanare. Eḡa da aiai i ḡoei da ina ḡetelara taumi au poumi; tauna anina inavi taunola. 44Aiai i ḡoei da ita vinao. Tauna inavi taunola rava anatapui au bai. 45Ma nanare Rava Natuna eḡa ita nei da tauna, tata nolei. Wate itavi taunola rava au baii. Ma ana lawana ita verenei da rava maḡamaḡaui ai lawana ita gimara melei.10:45 Iesu ivi nuapoapoe ma iraḡe au baita me Isaiah i girugirumia nanare au Is 52:13-53:12
Iesu, rava matapotapotana Bartimaeus ivi lawani
(Luk 18:35-43)
46Ma taui i ḡeta au Jeriko. Iesu, ana tauvotaḡotaḡo, patara ḡaeḡaena maiteni dobuna i opuoputawaneii. Maranai oroto matapotapotana, wavana Batimeus, Timeus natuna au etanai i kiakiala ma i viam-gigimana. 47Maranai i nonori da tauna, Iesu Nasaretei; garara i rau-karei i pa, “Iesu, tam David natuna! Ma rau-nuapoapoeleu!”10:47 Maranai oroto matapotapotana Iesu i kwatuei “David natuna” ma mai Jew i aramanei Keriso God ana vinevine i babaniei. Mai Jew i aramanei da Keriso, God ana vinevine i nei da rava doridoriai itavi lawani me taui ai wavalatona me David wariaḡa nanare. (Ps 89:3-37, Is 29:18-19, 35:5-6; Je 23:5-6, Ez 34:23-24).
48Rava maḡamaḡaui, tauna i rai ma i riwei da ita genuana. Wate tauna, garara ivo guratei, “David Natuna! Ma rau-nuapoapoeleu!”
49Iesu i tumairi ma i pa, “Ona ḡoreiai!”
Anina taui, matapotapotana i ḡoreiai i pa, “Tepam ina tora ma mavo mairi! e ḡoreḡorem!”
50Tauna, ana puru i tawanei ma ivo mairi laḡilaḡina ma i nei Iesu awarina.
51Iesu i paridadana i pa, “Aiwai u ḡoei ana kauei au baim?”
Matapotapotana i paribelei, “Tauviararamana! A ḡoei da ana inana me.”
52Iesu i riwa, “Ma nae! Am tumaḡana ivi lawanim.” Maratagogi tauna i inana me ma Iesu au eta ivo taḡotaḡoi.
11Iesu i rui au Jerusalem
(Mat 21:1-11; Luk 19:28-40; Jhn 12:12-19)
1Ma maranai Jerusalem i tuḡereḡerei ma i rui au Bet-Fagi ma Bet-Ani11:1 Eng. Bethphage & Bethany. au ola Olives. Ma ana tauvotaḡotaḡo ruaḡa i paritawanei, 2ma i riwei i pa, “Ona nae au melagai au naomi. Maranai o ruirui, kampa donki natuna ḡaubo, raḡiraḡitana ona nelaḡai. Tauna eḡa aiai ita geru dadanei. Ona rupeni ma ona neiai.11:2 Mai Jew awari, donki lamna nola au baina ma eḡa gulau ana anigeru. Donki i gerui lamna e ririweta da tauna gulau ana nuaubana ma vilamolamonana i nei.3Mepa da rava aiai ina paridadana, ‘Aiwai au baina wei o kaukauei?’ Ona riwei, ‘Bada e ḡoeḡoei ma maratagogi ina paritawana melei.’”
4Ma i nae ma donki natuna au doa au metaeta raḡiraḡitana i rupeni. 5Rava ḡelaui kampa i maimairi i paridadana i pa, “Aiwai o kaukauei donki natuna o ruperupeni?”
6Ma i paribelei me Iesu i ririweia nanare ma taui ivo terei da i nae. 7Taui donki i neiai Iesu awarina ma ai puru au uporana i tawana epai ma au tepana Iesu i kiala.11:7 2 Kgs 9:12-138Ma rava maḡamaḡaui, ai puru au eta i ebani ma ḡelaui, ai rugurugu i tarataraia i ebani. 9Taui ivi vinao ma taui au muri i nenei i garara:
“Hosanna!”11:9 lamna pona Aram anona ‘ma vilawaniai’ ma muriai lamna viegualau ma vimaeḡaeḡaena au baina. Ps 118 ona inanai.
“Viviaiainana tauna Bada au wavana e nenei!”
10“Viviaiainana amata David ana vigulau e nenei!”
“Hosanna au aidamo telerana!”
11Iesu i ḡeta au Jerusalem ma i rui au Tempol ma anatapuna i tuvirevirei ma au i biga au baina, i opu me au Bet-Ani, taui 12 maiteni.
Iesu damala aina i parivai-irairaḡeni
(Mat 21:18-19)
12Ma marana i tom, taui Bet-Ani i oputawaneii ma Iesu am-iraḡe. 13Au weia ma damala aina i inanai ana ruguruguna. Ma i nae da ita inanai da i ua bo eḡa. Maranai kampa i ḡeta, eḡa aiwai ita nelaḡai. Anina ai ruguruguna ava, au baina eḡa damala ana mara. 14Iesu, damala aina i riwei i pa, “Eḡa aiai amadodo ma amapo anom ina am melei!” Ma ana tauvotaḡotaḡo i nonori aiwai i latoni.
Iesu, Taugimara Tempolei ivi aḡaḡana opunei
(Mat 21:12-17; Luk 19:45-48; Jhn 2:13-22)
15Maranai taui i ḡeta au Jerusalem, Iesu i rui Tempol ana au gari ma taugimara ivi aḡaḡana opunei, mane tauviraina11:15 Mai Jews ai au nota da mai Rome ma mai Greece aruai mane au tepana i terei, wei mai Jew awari lamna God morumoruna. Mane tauviraina au Tempol mane dobu ḡelaui i virai da Tempol mane wei lamna Jew tarawatu ivi aninei gimara au Tempol au baina (Exo 30.13). ai kepakepa ma gabubu taugimareina ai anikiala ivi tauvirai. 16Ma ivi ḡaei da eḡa aiai ana gimara au Tempol garina ita avarai naiei. 17Ma rava ivi araramani i pa, “I girugirumia nanare, ‘Au numa ina ḡorei pari au numana dobu ravai anatapui au baii.’11:17 Isa 56:7
Wate taumi ovo virai da kwalakwalai ai guba.”11:17 Jer 7:11-1511:17 Iesu dobuḡela manena tauviraina ma uneune ravai ivi wavui da taui pari numana ivo virai da am-kwalakwalai ai guba, taui rava ai arua nolana evivi apoapoeni Jer 7:11-15.
18Pirisi Babadai ma Tarawatu Babadai i nonori ma i ogei da itavi raḡeni. Taui, Iesu i rovoei au baina patara ana viararamana i baei.
19Ma au bigai taui, Jerusalem i oputawanei.
Damala aina i poi
(Mat 21:20-22)
20Ma ubaubanai taui i nenae ma damala aina i inanai anatapuna i poi. 21Peter i notai ma i riwa “Tauviararamana ma inana! Damala aina u parivai-irairaḡenia i poi.”
22Iesu i paribelei, “God onavi tumaḡanei! 23A ririwana kauemi. Rava wei olana ita riwei, ‘Mavo mairi ma au boga ma tawanem!’ Ma nuanuana eḡa ina raḡaraḡa ma tumaḡana da aiwai e ririweia, ina tupua tauna au baina. 24Lamna au baina a ririwemi. Aiwai au pari ovi baḡei, onavi tumaḡana da taumi boiboḡi o vaia ma inavi ḡarimiei. 25Ma maranai e raraupari, au naona rava anatapui ai apoapoe awarim ma nota-tawanei. Ma nanare amam au mara am apoapoe ina nota-tawanei.”11:25 riwa wadubo nonoana uraiei i girugirumia v 26 weka eḡa ita mamae, (Mepa da rava ai apoapoei eḡa ma nota-tawanei, amam au mara nanare am apoapoei eḡa ina nota-tawanei).
Jew babadai, Iesu ana vibadana ivi tarapiriei
(Mat 21:23-27; Luk 20:1-8)
27Taui i nememei au Jerusalem ma Tempol ana au gari Iesu i bababara. Ma Pirisi Babadai, Tarawatu Babadai ma dogadogara i nei tauna awarina. 28Ma Iesu i paridadanei i pa, “Aiwai vibadanei wei kauai e kaukauei? Aiai vibadana i verem da wei kauai uta kauei?”
29Iesu i paribelei i pa, “Au vitaraviravira tagogi ana terei ma ona paribeleu. Ma ana riwemi; aiwai vibadanei wei kauai a kaukauei. 30Aiai, John Taubabataito vibadana i verei da rava ita babataitoi, God bo rava? Ona riweu!”
31Taui ivi tarapiri vivira, “Mepa da tana riwa, ‘Godei.’ Tauna ina riwa, ‘Ma aiwai au baina eḡa otavi tumaḡanei?’ 32Wate eḡa tana riwa da, ‘Ravei.’” Taui rava i rovoei, au baina rava anatapui, ai nota da John anina peroveta.11:32 Luk 20:633Ma i paribelei, “Tauai eḡa ata aramanei.” Iesu i riwa, “Tau nanare eḡa ana riwemi aiwai vibadanei wei kauai a kaukauei.”
12Tauipi ai awanaina
(Mat 21:33-46; Luk 20:9-19)
1Iesu ivi karei ma awanainei awari i babani i pa, “Mara tagogi oroto, ana wapu i kauei ma grape i paewi12:1 Parivainota wadubona, God au anatapuna Israel e bababaniei me tauna ana grape wapuna, me Isa 5:1-2. ma i gari ma grape anigudana ma violaḡa numana i voai. Ma tauipi ḡelaui i verei da ita nolei taui anatapui au bai. Ma i vaḡai au dobu ḡela.2Tuaruta ana mara i ḡetai ma taniwaga, ana taunola i paritawanei tauipi awarii da ana ḡuta ita vaia. 3Wate tauipi, tauna ivo jijini ma i kwapui ma kwakwavina i paritawanei. 4Ma taniwaga, taunola ḡelauna i paritawanei. Ma taui, kolana ivi aibauni ma ivi tepaubaubai. 5Ma taunola ḡelauna i paritawanei ma tauna ivi raḡeni ma i maḡa ḡelaui i paritawanei, ḡelaui i kwapui ma ḡelaui ivi raḡeni.12:5 Inana Jeremiah 7:25-26, Amos 3:7 ma Zechariah 1:6.6Ma tagogi ava e mamae da ina paritawanei. Lamna natuna orotona tagotago ana nuavainana. Ma tauna au murioina i paritawanei ma i pa, ‘Taui, natu ina vivirei.’12:6 Mrk 1:117Wate taui, tauna i inanai i ma i riwa vivira i pa, ‘Wei taniwaga natuna. Ona nei, tanavi raḡeni ma ana buderi inavi ḡaritaiei!’ 8Ma i vunui ma ivi raḡeni ma tupuana wapuei i tawanana opunei.
9“Wapu taniwagana marina aiwai ina kauei taui awarii? Tauna ina nei ma tauipi inavi raḡeni ma grape wapuna ina veredamanei tauipi ḡelaui awari.12:9 Luk 13:34-3510Wei girumana o iavi bo eḡa?
‘Wei ḡaimana, tauvoa i geduaiei, wate muriai i nelaḡai da tauna ḡaima kaua.
11Wei lamna, Bada ana kaua ma inanana ivi nualaulauna.’”(Psa 118:22-23)
12Jew babadai i aramanei da awanaina lamna taui i bababaniei ma lamna au baina i ḡoei da ita pani. Wate taui patara i rovoei, lamna au baina Iesu ivo terei ma i nae.
Sisa awarina tax tana terei bo eḡa?
(Mat 22:15-22; Luk 20:20-26)
13Ma Farisi ḡelaui ma Herod ana rava ḡelaui i nae Iesu awarina da riwei ita waroi. 14Taui i nei ma i riwa, “Tauviararamana, tauai aramanei da tam rava jijimanim. Ma rava wavai naenaei ma rava labalababa eḡa uta vibainaenaei ma anatapui e vaivaia da tagogi. Wate tam God ana babani riwa kauei evi araramani. Ma riwelai tax tana terei Rome gulauna wavana Sisa12:14 Eng. Caesar. awarina, i ai bo eḡa?”
15Wate Iesu, ai moru i inana bauni ma i riwei, “Aiwai au baina o rau-dadaniu? Mani tagogi ona neiai da ana inanai!”
16Denarius tagogi i neiai Iesu awarina ma taui ivi taravirevirei, “Wei aiai aruana ma wavana?”
I paribelei, “Sisa.”
17Iesu i riwa, “Aiwai Sisa ḡarinei, Sisa ona verei. Ma aiwai God ḡarinei, God ona verei!” Ma taui i baei.
Sadusi ḡelaui Iesu ivi taravirevirei irairaḡelei vomairina au baina
(Mat 22:23-33; Luk 20:27-40)
18Mai Sadusi ai vitumaḡana da rava eḡa ita vovo mairi-me maranai e irairaḡe.12:18 Sadusi taui gulagulau ma rava ḡaeḡaei mai Jew ai giu babadai taui maiteni eḡa itavi tumaḡana da anela bo arua ḡelaui e mamae ma buka 5 ivi nao, Moses i girugirumia, taui lamna ava evivi tumaḡanei (Gen, Exo, Lev, Num, Deu) ma eḡa buka ḡelaui. Wate Moses ma God riwaiei taui ivi atataiei da lawana e mamae iraḡe au murina. Anina ma ḡelaui i nei Iesu awarina ma i paridadanei. 19“Tauviararamana! God ana tarawatu, Moses wenanare i girumi: Mepa da oroto i iraḡe ma kaiababana i netawanei ma eḡa natunatui. Oroto vareina kaiababana ina ravaḡi ma roaroa ina ḡuni vareina au baina.12:19 Deu 25:5-620Mara tagogi varevarei seven i mae. Ma natuevou i tavine ma eḡa itavi natuna ma oroto i iraḡe. 21Vareina viruaina kaiababa i ravaḡi ma tauna maiteni eḡa natuna ma i iraḡe. Ma nanare vareina vitonuina. 22Ma nanare anatapui seven, wavinena i ravaḡi ma eḡa natunatui. Au muriai wavine i iraḡe. 23Anatapui seven, wavinena i ravaḡi. Vomairi me au marana, lamna aiai awana?”
24Iesu, taui i riwei, “Aiwai Moses i girumi ma God ana rewapana eḡa ota aramanei. 25Maranai taui iraḡelei inavo mairi, taui eḡa ina tavine bo inavi tavinei. Wate ina mae me anela au mara. 26Ma rava iraḡelei ivo mairi babanina, Moses ana tarawatu eḡa ota iavi bo? Mepa ai i araratalana, kampa God Moses i riwei: ‘Tau Abraham ana God ma Isaac ana God ma Jacob ana God.’12:26 Exo 3:627Tauna eḡa rava i irairaḡei ai God, wate rava lawalawai ai God. Taumi o moru kaua!12:27 ‘wate rava lawalawai ai God’ mepa da God i riwa da tauna Abraham ma Isaac ma Jacob ai God taui lawalawai maranai God, Moses awarina i babani.”
Tarawatu ḡeḡetelarana
(Mat 22:34-40; Luk 10:25-28)
28Ma Tarawatu Badana tagogi i nae ma ai vitarapiri i nonori. Ma i nonori da Iesu i babani kaua, lamna au baina tauna ivi taraviravira, “God ana tarawatu metauna i ḡetelara?”
29Iesu i paribelei, “Ḡeḡetelarana tagogi lamna wei: ‘Ona rau-taniḡana Israel! Bada ata God, tauna ava Bada. 30Bada ami God nuanuami ina vaia orami anatapunei ma aruami anatapunei ma ami nota anatapunei ma ami rewapana anatapunei!’12:30 Deu 6:4-531Ma viruaina lamna wei: ‘Rava ḡelaui nuanuam ina vaia me tam nuanuam e vaivai-melei!’12:31 Lev 19:18 Wei tarawatui ruaḡa i ḡetelara, eḡa me ḡelaui nanare.”
32Tarawatu badana i riwa, “Tauviararamana u babani kaua! Riwa kaua u babaniei, God ‘Tagogi ma eḡa mepa ḡelauna.’12:32 Deu 4:3533Ma ‘nuanuami ina vaia orami anatapunei ma ami nota anatapunei ma ami rewapana anatapunei.’ Ma, ‘Rava turam nuanuam ina vaia me tam nuanuam e vaivai-melei.’ Wei tarawatui ruaḡa lamna i ḡetelera, eḡa me pulo apuapunana bo pulo ḡelaui.”
34Iesu i inanai da tauna i paribelana kaua ma i riwei, “Tam, God ana vigulau au ḡereḡerena e ḡeḡeta.” Ma eḡa aiai tepana ita tora da Iesu itavi taraviravirana melei.
Keriso tauna aiai?
(Mat 22:41-46; Luk 20:41-44)
35Maranai Iesu au Tempol ivi araramana ma ivi taraviravira i pa, “Aiwai au baina Tarawatu Babadai e ririwa da Keriso tauna David natuna? 36Arua Vivivireina, David nota i verei ma tauna i riwa:
‘Bada au bada i riwei,
Au oieu ma kiala
da am ḡavia
au ae-karem ana tuvai-doedoei.’(Psa 110:1)
37“David, tauoina i ḡorei ‘Bada.’ Ma menanare da Keriso lamna, David natuna?” Patara ḡaeḡaena riwana i nonori ma ivi nuaiai.
Iesu, Tarawatu Babadai ai kaua i babaniei
(Mat 23:1-36; Luk 20:45-47)
38Ma Iesu, taui ivi araramani i pa, “Tarawatu Babadai ona rovoei. Ai gara manamanai ma e bababara nae au deba da rava taui evivi virei. 39Taui anikiala vinevinei pari au numana ma au torela, gabu aiaii e vaivaia. 40Taui, kaikaiababa e morumorui ma ai numa e kwalekwalei ma e morumoru ma e raraupari vaimanamanawa. Taui ai kovoḡa ina apoapoe guratana.”
Kaiababa ana pulo
(Luk 21:1-4)
41Ma Iesu, pulo aniterenana au baba ḡelauna i kiala ma rava i inanai mane i tereterei. Rava maḡamaḡaui vivimanei, mane maḡamaḡaui i terei. 42Wate kaiababa molamolakana i nei ma mane muomuoi ruaḡa i terei, ruvana i aburu kaua. 43Ana Tauvotaḡotaḡo i ḡorei ma i riwei, “Anina a ririwemi, wei kaiababa molamolakana i tere guratei, eḡa me taui ḡelaui. 44Taui ḡelaui ai maurei i verena, wate wei kaiababa molaka ma ḡarinei anatapuna i terei ana anilawana anatapuna.
13Iesu i riwa da rava God ana Tempol ina rikai
(Mat 24:1-2; Luk 21:5-6)
1Iesu, Tempol i nenetawanei ma ana tauvotaḡotaḡo tagogi i riwa, “Tauviararamana! Numa ivi ḡulau ḡaḡa ma numa ḡaimai i rata ḡaḡa.”
2Iesu i paribelei, “Wei numai ḡaeḡaei u inanai, eḡa ḡaimai tagogi, turana au tepana ina mae. Ḡaima anatapui ina rikai.”
Rava ina vinua-apoapoe kaua. Iesu ana tauvotaḡotaḡo inavi patutu
(Mat 24:3-14; Luk 21:7-19)
3Iesu i kiakiala au ola Olives, Tempol au navanavaḡela ma Peter, James, John ma Andrew i nei ma ivi taraviravirana govaḡei 4i pa, “Ma riwelai mara aiwai wei kauai ina tupua? Ma aiwai inavi mataira da wei kauai anatapui ina tupua?”
5Iesu, taui i riwei, “Ona inana kaua da eḡa aiai ina tere-vaideḡaimi! 6Rava maḡamaḡaui, au wavau ina nei ma ina riwa, ‘Tau Keriso!’ Ma rava maḡamaḡaui ina tere-vaideḡai. 7Ma maranai viḡavia ona nonori ma viḡavia aueia riwana ona nonori; eḡa ona rovo. Wei kauai anina da ina tupua, wate wei eḡa damona. 8Dam, damai inavi ḡavia vivira ma dobu, dobuai inavi ḡavia vivira. Ma lolo ma gomara dobu au anatapuna. Wei kauai, lamna me wavine ana iniviara evivi karei maranai evivi natuna.
9“Ona inana kaua! Taumi ina panimi ma ina etaremi ma pari au numana au orana ina kwapuimi. Ma dogadogara ma gulagulau au naoi ona mairi, au baina taumi ovo taḡotaḡoiu. Ma taui awarii, Riwa Aiaina ona rau-gugulei. 10Riwa Aiaina ona rau-gugulei rava anatapui awari ma muriai damona ina nei. 11Ma maranai i panimi ma i etaremi. Eḡa onavi nuabola da aiwai ona latoni. Aiwai riwana God i veremi, lamna ona latoni. Aiwai o latoni lamna eḡa taumi ota babani, wate Arua Vivivireina. 12Rava, vareina ina verenei da inavi raḡeni. Ma ama, natunatuna ina verenei da inavi raḡeni. Ma roaroa, amamai ma aloloi inavi ḡaviei da ina iraḡe. 13Rava anatapui ina geduaiemi tau au baiu. Wate aiai da e maimairi jijina da au damona, tauna ina lawana.
Iniviara ḡaeḡaena ana mara
(Mat 24:15-28; Luk 21:20-24)
14“Maranai ‘Kaua apoapoe kaukauana’13:14 Eng. Abomination of Desolation Dan 9:27, 11:31, and 12:11 e maimairi mepa avena ita mairi. (Buka tau-iavana wei ina aramanei anona aiwai). Taui aiavoi au Judia ina ruba laḡilaḡina au ola. 15Aiai numa au tepana eḡa ina ḡaira bo ina rui au numa da aiwai ina vaia. 16Aiai au wapu eḡa ina nae me au numa da ana gara ina vaia. 17Ma iniviara ḡaeḡaena, waivine duaduamai ma taui da evivi ḡuḡu awari nai au marana! 18God awarina ona raupari da wei kauai eḡa au bodu ina tupua. 19Ma nai au marana amapo iniviara ḡaeḡaena. Ma maranai God dobu i kauei, iniviara ḡaeḡaena eḡa nanare ita tupua ma amapo eḡa nanare ina tupua me. 20Wate Bada nai marana inavi tupoi. Mepa da eḡa inavi tupoi, rava anatapui ina iraḡe. Wate rava, tauna ana vinevine inavi lawani lamna au baina mara inavi tupoi.
21-22“Muriai keriso morumorui ma peroveta morumorui ina nei ma mataira ma kaua babai ina kauei ma ina kauana dadanei da God ana vinevine maiteni ita tere-vaideḡai. Lamna au baina mepa da aiai ina riwemi, ‘Ma inanai, Keriso noi!’ bo ‘Tauna noi!’ Nai babanina eḡa onavi tumaḡanei! 23Ona inana kaua; anatapuna a riwana nonoemi!”
Rava Natuna ana nei
(Mat 24:29-31; Luk 21:25-28)
24Iesu wenanare i riwa, “Ma iniviara ḡaeḡaena au murina.
‘Madeḡa eḡa ina rarana
ma nawaravi eḡa ina lalai.’ (Isa 13:10)
25‘Ma ubona marei ina peu
ma rewapana ḡelaui au aidamo ina gui.’(Isa 34:4)
26“Nai maranaina, ‘Rava Natuna ana rewapanana ma ana borumana apauei ina nei.’13:26 Dan 7:1327Ma Tauna, ana anela ina paritawanei dobu au anatapuna da rava tauna ana vinevine ina tuarui dobu au damona da dobu ḡela au damona.”
Damala ana awanaina
(Mat 24:32-35; Luk 21:29-33)
28“Damala aina ana awanaina ona aramanei. Maranai ai e numonumoi, lamna ona aramanei da maura e tuturiai. 29Ma nanare, maranai wei kauai anatapui ina tuputupua, ona aramanei da Rava Natuna i turiai; au metaeta i ḡetai. 30Anina a ririwemi da wei kauai au naona ina tupua ma muriai da rava marina lawalawaii ina iraḡe. 31Mara ma dobu ina amoa. Wate riwau eḡa ina amoa.”
Tana vokaukaua Iesu ina nememei au baina
(Mat 24:36-44)
32“Ma eḡa aiai ita aramanei nai marana bo madeḡa aiwai ina nei. Anela au mara eḡa ita aramanei ma Natuna eḡa ita aramanei. Amana, tauna ava i aramanei. 33Onavi neneḡana ma matami ina kala!13:33 Wedau Evanelia i girumi, ‘ma i raupari,’ wate buka wadubo nonoana wei eḡa ita mamae, Luk 21:16 kampa ona inanai da e mamae. Eḡa ota aramanei mara aiwai, wei kauai ina tupua. 34Wei me rava ana numa i netawanei ma i vaḡai. Ma ana taunola nununai i terei da itavi pai pai ma tagotagogi ava ai nola i verei da ita kauei. Ma metaeta taupainina i riwei da itavi neneḡana. 35Onavi neneḡana! Eḡa ota aramanei mara aiwai, numa taniwagana e nenei; mepa da au bigai bo au nubautuva bo maratomtomai bo ubaubanai. 36Mepa da ina nelaḡilaḡinai, eḡa matamatavemi ina nelaḡaimi. 37Aiwai riwana a ririwemi, riwana tagogina rava anatapui a riwei, onavi neneḡana!”
14Jew ai babada, Iesu i ogei da itavi raḡeni
(Mat 26:1-5; Luk 22:1-2; Jhn 11:45-53)
1Au pom ruaḡa muriai da Raḡona ma Palawa Bagibagina torelai,14:1 Raḡona/passover Exo 12:1; Palawa Bagibagina/Unleavened Bread Exo 12:17; 23:15Pirisi Babadai ma Tarawatu Babadai eta i baibaiei da menanare govagovaḡanei Iesu ita vunui. 2Ma i riwa, “Au torela wei kauai eḡa tana kauei, mepa da viḡaiḡaiawa ḡaeḡaena ina tupua.”
Wavine, daji ḡabuḡabuna Iesu au kolana i waḡi
(Mat 26:6-13; Jhn 12:1-8)
3Maranai Iesu au Bet-Ani, Simon i ḡoreḡorei lepeleperana ana au numa i kiala ma i amam. Wavine, wagi wavana alabaster i voai ma i ḡeta ma wagi uana ivo ḡai ma daji ḡabuḡabuna, maiana ḡaeḡaena e ḡoreḡorei nard, Iesu au kolana i waḡi.4Rava ḡelaui kampa i mamae i ḡaiawa ma i riwa, “Aiwai au baina daji uvi kalokaloei? 5Wei dajina ita gimarei 300 denarii 14:5 Wei lamna me taubagibagi ana maia madeḡa tagogi au baina. ruvana ma manena molamolakai ita verei.” Ma taui, wavine ivi enenei.
6Wate Iesu i riwa, “Onavo terei! Aiwai au baina ovi nuabolai? Tauna, kaua aiaina awariu i kauei. 7Molamolakai awarimi e mamae nonoa ma ona ḡoei ma taui ona voagui. Wate tau awarimi eḡa ata mamae nonoa. 8Wavine ana nola i kauei. Tauna, dajiei tupuau ivo kaukauana nonoei vikokoaga au baina.14:8 Mai Jew ai kaua da taubeu dajiei e bulobuloi muriai au kokoaga e tereterei.9A ririwana kauemi, mepa Riwa Aiaina i rau-gugulei dobu au ana tapui, wei wavinena aiwai i kaukauei ina babaniei, ma eḡa nuanuai ina vuru.”
10Judas Iskariotei tauna 12 tagogi, Pirisi Babadai awari i ḡeta da Iesu itavi benabenamei. 11Taui ivi nuaiai kaua maranai wei i nonori ma Judas i parivai-nuaḡani da mane ita verei. Ma Judas i inana da mepa gavogavo ita inanai da Iesu ita amverenei.
Iesu ma taui 12 Raḡona torelana i ani.
(Mat 26:17-25; Luk 22:7-14, 21-23; Jhn 13:21-30)
12Ma Palawa Bagibagina torela inavi karei. Maranai sipu orotoi ḡauboi e vunuvunui Raḡona torelana au baina. Tauvotaḡotaḡo, Iesu i paridadanei, “Mepa u ḡoeḡoei Raḡona torelana anavo kaukauei au baim?”
13Iesu, taui ruaḡa i riwei ma i paritawanei, “Ona nae au Jerusalem ma oroto, waira wagina e avavarai ona inanai ma onavo taḡotaḡoi. 14Au numana e ruiruiana, numa taniwagana ona riwei, ‘Ai tauviararamana i riwa. Numa vokaukauana mepa ma au Tauvotaḡotaḡo maiteni Raḡona torelana ana ani?’ 15Ma tauna, numa vatavatara inavi atataiemi ivo kaukauana nonoei ma kampa au baita ona vokaukaua.”
16Tauvotaḡotaḡo i nae au Jerusalem ma i ririweia nanare i nelaḡai ma Raḡona torelana ivo kaukauei.
17Au i biga ma Iesu i nei taui 12 maiteni. 18Taui au kepakepa i amam ma Iesu i riwa, “Anina a ririwemi. Taumi tagogi inavi benabenameu; tagogi weka maiteni amam.”14:18 Psa 41:9
19Tauvotaḡotaḡo ivi nuabola ma tagotagogiava i pa, “Eḡa tau tapa?”
20Iesu i paribelei, “Taumi tagogi weka palawa evivi galoi au aboma tau maiteni. 21Wariaḡa i girugirumia nanare, Rava Natuna ina iraḡe. Wate aiai da Rava Natuna ivi benabenamei; tauna, kovoḡa ḡaeḡaena ina vaia! I ai da alona avena itavi natunei.”
22Maranai i amam ma Iesu palawa i vaia ma ivi egualau, ivo gimagimai ma Tauvotaḡotaḡo i verei ma i riwa, “Ona vaia; wei tupuau.”
23Anina ma wine kelakana i vaia ma ivi egualau ma i verei da anatapui i umei. 24“Wei tau tarau i toi rava maḡamaḡaui au bai ma au parivai-nuaḡana bagibagina ina vovai-virewapani.14:24: Gen 17:2; Gen 17:7-9; Exo 24:8; Jer 31:31-3425Anina a ririwemi, wine eḡa melanai ana uma melei da maranai wine vouna ana umai God ana au vigulau.”
26Ma taui voepaepa welana i ravi ma i ḡae au Ola Olives.
Peter, Iesu ina boviei
(Mat 26:31-35; Luk 22:31-34; Jhn 13:36-38)
27Iesu, taui i riwei “I girumi nanare,
God i riwa, ‘Tauviḡamoḡamo anavi raḡeni ma sipu inavi lamonei.’(Zec 13:7)
Ma nanare anatapumi ona ruba tawaneu. 28Wate au vomairi au murina ana aivinao au Galili.”14:28: Mat 28:16
29Peter i riwa, “Mepa da anatapui ina ruba tawanem, wate eḡa tau!”
30Iesu, Peter i riwei, “A ririwana kauem da amadodo waguvarai muriai da kokorereko ina tou mara ruaḡa; tam mara tonuḡa ma bovieu.”
31Wate Peter, ponana i bagibagi ma i riwa, “Avena mepa da tau, tam maiteni ana iraḡe. Eḡa melanai ana boviem!” Ma taui ḡelaui riwana tagogina i latoni.
Iesu au Getsemani i raraupari
(Mat 26:36-46; Luk 22:39-46)
32Ma au Getsemani i ḡeta ma Iesu, ana tauvotaḡotaḡo i riwei, “Weka ona kiala ma ana raupari.” 33Ma Peter, James ma John i taravaini ma nuanuana i iraḡe ma nuanuana i bola-kauei. 34Ma taui i riwei, “Au nuabola i rata kaua au orau da e vunuvunuiu. Weka ona mae ma onavi neneḡana.”
35Ma aburuna i veraunae ma au doa i peu ma i raupari da mepa da tagotagogina, lamna wei marana apoapoena tauna ita netawanei. 36I riwa i pa, “Abba Amau! Aiwai anatapuna tagotagogina tam awarim. Wei kovoḡa kelakana ma vaitawanei. Wate eḡa tau au ḡoana, wate tam am ḡoana.”
37Ma Iesu i nememei ma taui tonuḡa rarau-nuavurui i nelaḡai. Ma Peter i riwei, “Simon!14:37 Au Mk 3:16 Simon wavana i virai da Peter. tam aiwai matavena? Mara aburuna utavi neneḡana bo eḡa?” 38Ma Iesu, taui i riwei, “Onavi neneḡana ma ona raupari da eḡa au rauelara ona peu! Arua e ḡoeḡoei, wate tupua i ḡokokokara.”
39Ma i nae me ma parina tagogina i raupariei. 40Maranai i nememei ma i nelaḡai, i matamatave; taui, matai i vitai. Ma taui eḡa ita aramanei aiwai ita riwei.
41Mara vitonuina i nenememei ma taui i riwei, “Taumi amapo ona matamatave ma laumi ina tautau? Anina! Mara i ḡetai, ona inanai. Rava Natuna inavi benabenamei ḡoa-apoapoe ravai au urai. 42Onavo mairi; tana nae; ona inana! Tauvibenabenameu e nenei!”
Iesu i pani
(Mat 26:47-56; Luk 22:47-53; Jhn 18:3-12)
43Iesu i bababani ma Judas, tauna Tauvotaḡotaḡo tagogi i ḡetai. Tauna, patara maiteni i nei ana apiai. Pirisi Babadai ma Tarawatu Babadai ma dogadogara, wei ravai i paritawaneiai. 44Muriai da Iesu awarina ita ḡeta; Judas, patara ai mataira i verei, “Orotona anavi gialaḡolaḡonei; nai tauna. Ona pani ma ona naiei ma ona inana kauei!”
45Maranai Judas i ḡeta ma i nae Iesu awarina ma i riwei, “Tauviararamana!” Ma ivi gialaḡolaḡonei. 46Ma taui, Iesu ivo jijini ma i pani. 47Ma tagogi kampa i maimairi, ana sword i taina lavui ma Pirisi ḡeḡetelarana ana taunola taniḡana i borituini. 48Ma Iesu, taui i riwei, “Taumi ana apiami o nei da ota paniu bo, apamina tau am-kwalakwalau? 49Mara patapatai taumi maiteni ta mamae au Tempol ma avi araramana ma eḡa ota paniu. Ma riwa i girugirumia nanare, ina tupua.”14:49 Luk 19:47; 21:37
50Ma Tauvotaḡotaḡo anatapui, Iesu ivo terei ma i rubatawanei.
51Ma laraga tagogi, gara maiana ḡaeḡaena ivi karekoei ma Iesu ivo taḡotaḡoi. Taui i ḡoei da itavo jijini, 52wate taui ana kareko ivo jijini ma ana kovakovana i ruba.
Taui, Iesu i etarei.
(Mat 26:57-68; Luk 22:54-55, 63-71; Jhn 18:13-14, 19-24)
53Ma taui, Iesu i naiei Pirisi Ḡeḡetelarana, Pirisi Babadai, dogadogara ma Tarawatu Babadai mepa ivi tagogieiana. 54Ma Peter ivo taḡotaḡo da Pirisi ḡeḡetelarana ana numa. Ma ana au debadeba, tauvi pai pai maiteni i kiala ma au ai ivivi airara. 55Pirisi Babadai ma mai Jew ai boru ḡeḡetelarana,14:55 mai Jew e ḡoreḡorei Sanhedrin. Iesu ana apoapoe i baiei da itavi raḡeni; ma i baiana avei. 56Matamata maḡamaḡaui, Iesu ivi wavu morumoruei, wate ai viwavu taputapunei ava.
57Ma ḡelaui ivo mairi ma wei wavuna morumoruna i kauei Iesu awarina. 58“Tauai a nonori tauna i riwa, ‘Wei Tempolna rava i voavoaia. Tau ana rikai ma au pom tonuḡa au murina, Tempol ḡelauna ana voai ma lamna eḡa rava ita voai.14:58 Jhn 2:19’” 59Wate nanare ai viwavu taputapunei ava.
60Pirisi ḡeḡetelarana i mairi taui au naoi ma Iesu ivi taravirevirei, “Wei ravai evivi wavuim ma eḡa aiwai ma paribelei bo?”
61Ma Iesu i genuana ma eḡa ita paribelei.14:61 Isaiah i parivereta da Kerisoana au iraḡe eḡa ina gagaloana melei. (Isa 53.7). Ma Pirisi ḡeḡetelarana ivi taraviravirana melei, “Tam Keriso bo? Viviaiainana Natuna bo?”
62Iesu i paribelana, “Tau tauna! Ma ‘Rava Natuna ona inanai, Vivirewapanana au oiena ina kiala’ ma ‘mara ladanei ina nei.’14:62 Dan 7:13
63Pirisi ḡeḡetelarana, amlona i ḡaiḡai ma ana gara i sikai ma i riwa, “Aiwai au baina matamata ḡelaui tana ḡoei? 64Taumi, vijiboḡa14:64 Lev 24:16 o nonori ma ami nota aiwai?”
Taui anatapui i riwa, “Tauna ana ḡoa-apoapoe au baina anina da ina iraḡe!”
65Ma ḡelaui i rau-karei ma Iesu i ovai ma naona i purui; i rau-navanavai ma i riwei, “Ma pariverelai, aiai i ravim!” Ma tauvi pai pai, Iesu i vaia ma i vunui.
Peter Iesu i boviei
(Mat 26:69-75; Luk 22:56-62; Jhn 18:15-18, 25-27)
66Ma Peter au gabaura i mamae ma Pirisi ḡeḡetelarana ana taunola guguini i ḡetai. 67Maranai tauna, Peter i inanai ivivi airara; ma i inanatunutunui ma i riwa, “Tam maiteni Iesu Nasaretei, ana tauvotaḡotaḡo.”
68Wate tauna i bovi ma i riwa, “Eḡa ata aramanei aiwai e bababaniei, avi nuanainei!” Ma i tuopu au metaeta ma [kokorereko i tou14:68Wei riwana buka au wadubo nonoana eḡa ita mamae.].
69Taunola guguini, Peter i inanai ma i rau-karena melei ma rava au ḡereḡere i maimairi i riwei, “Wei ravana, taui tagogi!” 70Wate Peter i bovi me.
Mara aburuna muriai, taui au ḡereḡere i maimairi, Peter i riwana melei, “Tam anina, taui tagogi; au baina tam, Galiliei!” 71Ma Peter i riwa, “God au matana, tau a ririwa kaua, ravana o ririweia avivi nuanainei!”
72Maratagogi kokorereko i tou mara viruaina ma Peter, Iesu riwana i notai, “Muriai da kokorereko ina tou mara ruaḡa, tam mara tonuḡa ma bovieu.” Ma Peter ivi nuabola kaua ma i tou.
15Iesu i taravaina naiei Pilate au naona
(Mat 27:1-2, 11-19; Luk 23:1-5; Jhn 18:28-38)
1Ubaubanai boiboḡi, Pirisi Babadai ma dogadogara ma Tarawatu Babadai anatapui ivi boru15:1 Mrk 14:55 Sanhedrin ma ivi anina da Iesu i pani ma i veredamanei Pilate au urana. 2Pilate, Iesu ivi taravirevirei i pa, “Tam mai Jew ai Wavalatona bo?” Iesu i paribelei i pa, “Anina e ririwa nanare.” 3Pirisi Babadai evivi wavuim kaua maḡamaḡaui au bai. 4Ma nanare Pilate, Iesu ivi taraviravirana melei i pa, “Tam ma paribelana bo eḡa? Ma nonori evivi wavuim kaua maḡamaḡaui au bai!” 5Wate Iesu i genuana ma eḡa ita paribelei. Ma Pilate i ba kaua.15:5Mai Rome ai tarawatu e mamae da maranai ivi wavuim ma tauetara eḡa uta paribelei lamna tam anina wavu ma varai.
Iesu ana iraḡe ivi aninei
(Mat 27:15-38; Luk 23:13-25; Jhn 18:39–19:16)
6Taui ai kaua maemaena da Raḡona Torelana au marana, Pilate, panipani tagogi, rava ai ḡoanei e ruperupeni ma evovo terei da e nenae. 7Oroto tagogi wavana Barabas; tauna Rome gabemani ivi ḡaviei ma i pani da panipani au numana i mamae. Ana rava maiteni taui tauviraḡena. 8Ma patara i ḡeta da Pilate itavi baḡai da panipani tagogi ita rupeni Raḡona Torelana au marana. 9-10Pilate i paribelei, “Taumi o ḡoeḡoei da mai Jew ai wavalatona ana rupeni au baimi bo?” Pilate i aramanei da Pirisi Babadai, Iesu i unurei ma lamna au baina Iesu i veredamanei tauna awarina. 11Wate Pirisi Babadai, patara i egari da Pilate, Barabas ita rupeni ma eḡa Iesu. 12Pilate, patara i paridadana melei i pa, “Tauna o ḡoreḡoreia mai Jew ai wavalatona mena ana kauanei?” 13Taui i garara, “Ma tuparatui!” 14Pilate i riwa, “Aiwai apoapoena i kauei?” Ma taui i garara guratana, “Ma tuparatui!” 15Pilate i ḡoei da patara itavi nuau bai ma Barabas i rupeni ma sorodia i egari da Iesu i kwapui ma i naei da ita tuparatui.
Sorodia Iesu ivi namei
(Mat 27:27-31; Jhn 19:2-3)
16Sorodia, Iesu i taravaina ruiei Pilate ana au numa ma ai rava ḡelaui i ḡoreiai. 17Ma gara lebalebarina15:17 Pona English ‘purple’ [me wavalatona ana gara] Iesu ivi oteni ma kunuteia ai donadonanei i viri da au kolana i terei. 18Ma vinamana i rau-karei ma i garara, “Egualau mai Jew ai wavalatona!” 19Ma kolana gonuei i raviravi ma i ovai. Ma ae-tutuiei i mae ḡaira au doa ma i raudunelei. 20Ma ivi jiboḡa vorovei ma gara lebalebarina ivo ḡiḡi-tawanei ma ana gara ivi oteni. Ma i taravaina opunei da ita tuparatui
Iesu i tuparatui
(Mat 27:32-44; Luk 23:26-43; Jhn 19:17-37)
21Taui i nenae ma Simon i nelaḡai, rava Sairiniei15:21 Eng. Cyrenian. (tauna Rufus ma Alexander amai). Simon wapuei i nenei. Ma sorodia, tauna i egari da Iesu ana korosi i avarai. 22Taui, Iesu i naiei da gabu i ḡoreḡorei Golgotha, lamna anona unu gabuna. 23Sorodia, wine bunama myrrh maiteni i virai ma Iesu i veredadani, wate tauna i geduaiei. 24Ma Iesu i tuparatui ma ana gara, taui ava au orai i ḡutai15:24 Taui ḡaima i tawanei me ‘dice’ da aiai aiwai garana ita vaia.
25Ubaubanai 9 kilok nanare, Iesu i tuparatui. 26Aniviwavuna i girumi ma i tutui, “Mai Jew ai wavalatona.” 27-28Danedanenei ruaḡa, Iesu maiteni i tuparatui; tagogi au oiena ma ḡelauna au kelakelauna.15:27-28 Giruma ḡelaui waduboi verse 28: e mamae ‘Ma aiwai i kaukaueia lamna peroveta i ririweia i tupua, “Taui i inanai me taui ḡoa-apoapoe taukauei.” ’ (Isa 53:12)
29Taubabara, kolai i kwajikwajiei ma Iesu ivivi namei, “Na! tam, Tempol taurikaina ma au pom tonuḡa ma ma voa melei. 30Mavi lawana melem ma korosiei ma ḡairai!”
31Ma nanare Pirisi Babadai ma Tarawatu Babadai maiteni, Iesu ivivi namei, “Rava ḡelaui ivi lawani, wate ainelana itavi lawana melana avei. 32Keriso, Israel ana Wavalatona; marina korosiei ma ḡairai ma tana inanai da tanavi tumaḡanei!” Danedanenei i tupatuparatui maitenai, Iesu ivi namei.
Iesu ana iraḡe
(Mat 27:45-56; Luk 23:44-49; Jhn 19:28-30)
33Ma au benai dobu anatapuna i waguvarei da 3 kilok au bigai. 34Lamna maranaina Iesu ponana i rata ma i kwatu, “Eloi, Eloi, lama sabachthani?” Lamna anona: “Au God, au God aiwai au baina u netawaneu?”15:34 Ps 22:135Ma rava ḡelaui au ḡereḡere i maimairi i nonori ma i riwa, “Ona rau-taniḡanei, Elijah e kwatukwatuei!” 36Ma rava tagogi i ruba da gara ai au damona i pani ma au wine tomatomana ivi galoi ma ivo epai Iesu au ipirina ma i riwa:15:36 Psalm 69:21 peroveta i girumi da Keriso ita verei. “Onavi pai pai ma tana inanai mepa da Elijah ina nei da ina tereḡairei.” 37Ma Iesu ponana i rata ma i kwatu ma i lavutu tawanana. 38Ma Tempol au orana anitereḡaḡara au pouna i wanasikai au tepana da i ḡaira au doa. 39Ma sorodia ai bada, Iesu au naona i maimairi; i inanai da i lavutu tawanana ma i riwa, “Wei anina God Natuna.” 40Waivine ḡelaui aueia i mae ma i raraubiga: Mary Magdaline ma Mary (James keikeina ma Joses15:40 Au Matthew 27:56, Matthew i girumi Joseph ma eḡa Joses. aloi) ma Salome. 41Taui, Iesu ivo taḡotaḡoi ma ivovo agui maranai au Galili i mamae ma waivine ḡelaui maḡamaḡaui, tauna maiteni i ḡeḡae au Jerusalem, anatapui kampa.
Iesu ivi kokoagei
(Mat 27:57-61; Luk 23:50-56; Jhn 19:38-42)
42-43Ma au biga i tuturiai Joseph Arimatiei,15:42-43 Eng. Arimathea. tauna rava ḡaeḡaena tagogi boru ḡetelarana au orana. Tauna God ana vigulau ana nei ivi pai paiei. Ma vokaukaua marana (Lamna Sabate au naona)15:42-43 Mai Jew ai Sabate, madeḡa e neneulai au Friday evivi karei da madeḡa e neneulai au Saturday e kwakwa. Mai Jew ai Tarawatu e ririwa da rava i iraḡe lamna marana tagogina ina doboi. Sabate amadodo madeḡa e neneulai inavi karei lamna au baina Joseph ivo laḡilaḡina da Iesu taubeuna ita doboi. ma Joseph ana tepatorana, Pilate awarina i rui ma Iesu tupuana ivi baḡei. 44Pilate i baei da Iesu boiboḡi i iraḡe. Tauna, sorodia ai bada i kwatuei ma ivi taravirevirei da Iesu i iraḡe bo eḡa? 45Maranai sorodia ai bada i pariverei da anina riwa kaua. Ma Pilate, Joseph i riwei da Iesu tupuana i vaia.
46Joseph, gara maiana ḡaeḡaena i gimarai ma Iesu tupuana i tereḡairei. Garei i umai ma au guba tupuana ivi mataveni ma ḡaima ḡaeḡaena i kaipeuri da kokoaga metaetana ivi aitomeni. 47Mary Magdaline ma Mary - Joses alona i inanai mepa Iesu tupuana ivi mataveni.
16Iesu ivo mairi
1Ma Sabate au murina, Mary Magdaline ma Mary - James keikeina alona ma Salome, bunama ḡabuḡabui i gimarai da ita naiei Iesu tupuana ita buloi.16:1 Mai Jew ai kaua maemaena da taubeu monamonei ina buloi ma muriai ina doboi ma waivine i ḡoei da wei kauai itavo taḡotaḡoi.2Ma Sunday ubaubanai boiboḡi maranai madeḡa i gogogo, taui i nae au kokoaga. 3Ma i nenae ma i bababani, “Aiai au baita ḡaima kokoaga au metaetana ina kaipeura tawanei?” 4Maranai taui i taepai, i inanai da boiboḡi ḡaima i kaipeura tawanei - ḡaima ḡaeḡae kaukauana. 5Maranai i rui au orana ma oroto laragana i inanai au oiena.16:5 Tupua ivi mataveni au oiena i kiakiala, ana gara ararapoirina. Ma taui orai i auepai. 6Tauna i riwa, “Eḡa orami ina auepai, taumi, Iesu Nasaretei o baibaiei bo? I tupatuparatuia; tauna ivo mairi! Ona inana, tauna eḡa weka! Taui weka tupuana ivi mataveni. 7Marina ona nae ma ana tauvotaḡotaḡo ona riwei, ma Peter eḡa nuanuami ina vuru da Iesu evi vinao au Galili. Kampa ona inanai i ririwemi nanare.” 8Taui i opu ma kokoagei ivi ruberubei ana ini sisisi ma ana rovoi. Taui i rovo kaua, lamna au baina eḡa rava ita riwei.
Mark 16:9-20 16:9 Mark ana Riwana Aiaina damona lamna wariaḡa ivi neboai. Ma rava ḡelauna aiwai i notanotai nanare au verse 9 da 20 i girumi. Wei damonana weka ivi karei.
Iesu Mary Magdalene awarina i eḡa
9Iesu iraḡelei ivo mairi me au Sunday ubaubanai boiboḡi ma i ainae da Mary Magdaline awarina i eḡa. Maraotai Iesu, Mary awarina arua-apoapoei seven ivi opuni. 10Iesu, ana tauvotaḡotaḡo ivivi nuabola ma i toutou ma Mary i ḡeta da i pariverei. 11Ma Mary i pariverei da Iesu i lawana me ma tauna matanei Iesu i inanai. Wate taui eḡa itavi tumaḡanei.
Iesu, tauvotaḡotaḡo ruaḡa awari i eḡa
12Wei au murina Iesu inanana tapuna ma ana tauvotaḡotaḡo ruaḡa awari i eḡa; maranai taui i nenae au melagai. 13Taui i nae me ma tauvotaḡotaḡo ḡelaui ivi eḡei. Wate taui nanare eḡa itavi tumaḡanei.
Iesu Taui 11 awari i eḡa
14Muriai taui 11 i amam ma Iesu awarii i eḡa. Ma i eni au baina taui orai i bado ma eḡa itavi tumaḡana maranai rava, taui i riwei da Tauna ivo mairi me. 15Iesu, taui i riwei, “Ona nae dobu au anatapuna. Ma God Riwana Aiaina ona jimei rava anatapui awarii. 16Aiai da ivi tumaḡana ma i babataito; tauna ina lawana. Ma aiai da eḡa itavi tumaḡana ina kovoḡi. 17Ma taui aiavoi da ivi tumaḡana, rewapana ina verei da kaua babai ina kauei. Ma arua-apoapoei inavi opuni ma pona tapunei ina babani. 18Taui, mota uraiei ina vaia ma waiawa ina umai ma eḡa ina rau-putei. Ma urai doridoriai au kolai ina terei ma ina lawana.”
God, Iesu i ḡaiei au Mara
19Bada Iesu, awari i babani vorovei. Ma tauna i ḡaiei au mara ma God au oiena i kiala. 20Tauvotaḡotaḡo i opu ma dobu au anatapuna i rarau-gugula. Ma Bada, taui ivo agui ma kaua babai i kaukauei da Tauvotaḡotaḡo aiwai i bababaniei ivo vairewapani.