Ыры

Соломоннуң өндүр бедик ырызы

Киирилде

Бо ном ынакшылга тураскааткан шүлүк чогаалының эрте-бурунгу израиль чыындызы болур. Еврей чаңчыл ёзугаар ону Соломон хаанның ады-биле холбаштырып турар.

Номда ажыглаан овур-хевирлер, деңнелгелер амгы үениң номчукчузунга элдептиг бооп сагындырар чадавас, ындыг-даа болза, олар шупту эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүктүң культура болгаш амыдыралынга дүгжүп турар. Ынакшылдың бир кол символу болза виноград база ооң арагазы турган. Өске үнүштер, чижээлээрге, хна, мирра, яблоктар чаагай амданы болгаш чыды-биле база ынакшылды хайныктырып шыдаар деп санадып турган.

Бо номну канчаар билип ап келгениниң төөгүзүнде иудейлер ону Дээрги-Чаяакчының Бодунуң чонунга ынакшылының овур-хевири деп санап турган. А христианнар болганчок-ла Христос биле Аңаа бүзүрээннер аразында харылзааны ойзу көргүскен ном деп тайылбырлап турган.

¹ Өндүр бедик ыры. Соломоннуу .

Ынакшааннарның чугаазы

Кыс

Эжимниң эриннери мени ошказын-на, ошказын!

Ынакшылың арагадан тааланчыг-дыр .

² Айдызап кээр чаагай чыдың кайгамчык-тыр.

Сээң адың – чаап куткан олива үзү-ле ,

сеңээ кыстар ынчангаштың ынак болгай.

³ Мени чедип ал, кады маңнажыптаал!

Хаан мени удуур өрээлинче киире берзин .

«Ынакшылың арагадан арттыр мактап,

сээң-биле кады хөглеп, өөрүүлү» – деп турар

кыстарның сеңээ ынакшааны ылап чөп-түр!

⁴ Иерусалим кыстары, кежим карара берзе-даа,

ал-бодум аажок чараш!

Кедар аймактың чадырлары ,

Соломоннуң майгынының шывыглары ышкаш мен ийин.

⁵ Хүн менден карак салбайн кайгаарга,

хүрере бергеним дээш куду көрбейн көрүңерем.

Акыларым меңээ ажынып-дарынгаш,

виноград шөлдери кадартып каан,

а бодумнуң шөлүм кадарбаан мен.

⁶ Чүрээм-ынаам, чугаалап көр: сүрүүң каяа кадарар сен ,

кодан малың дүштедип аар чериң кайдал?

Эштериңниң туруп алган черлеринге сени дилеп,

улчуп чорбаайн.

Эр

⁷ Херээженнерниң эң-не чаражы кыс , билбес болзуңза,

хойлар изээн кокпа-биле базып үнгеш,

анайларыңны кадарчылар чадырларының чанынга кадарып көр.

⁸ Амыраам сени фараоннуң ·чуузаларының аразында чоруур

бе-биле дөмейлээр мен .

⁹ Чаагыңны – астынчак каасталга шимээн,

мойнуңну – кедирген каасталга шимээн.

¹⁰ Бис сеңээ мөңгүн-биле шокарлап каан

алдын каасталгалар шуткуп бээр бис .

Кыс

¹¹ Хаан хөлестеп дойлап чыдырда,

нард үзүнүң чаагай чыды менден тарап турган.

¹² Эргим эжим – чаагай чыттыг мирра сугар хапчыгаш дег,

эмиглерим аразынга дүннеп алыр;

¹³ Эргим эжим – Эн-Гедиде чимистиг шөлдерде

хна үнүш салбаа ышкаш.

Эр

¹⁴ Кайгамчык-ла чараш-тыр сен, амыраам,

чараш-тыр сен,

карактарың – көге-бугалар-ла!

Кыс

¹⁵ Кайгамчык-ла чараш-тыр сен, эргимим,

тааланчыың кедергей-дир,

орун-дөжээвис – хөлегелиг ногаан шыкта;

¹⁶ Бажыңывыс серизи – шивилер,

какпак дээвиири – пөштер .

Кыс

¹ Шарон оргулаажында бөдүүн чечек мен,

шынаа черде хөй лилиялар бирээзи мен.

Эр

² Чок, өөрү кыстар аразында амыраам кыс –

хараганнар аразында лилия дег!

Кыс

³ Өөрү оолдар аразында эргим эжим –

аргада ыяш аразында яблок ыяжы дег!

Ооң хөлегезинге олуруп алгаш, таалал алыр-дыр мен,

ооң чимистери меңээ амданныг .

⁴ Ол мени араганың бажыңынче киире берген,

ооң тугу – ынакшылы – кырымда киискээн.

⁵ Ынакшылдың хилинчегин көре бердим ,

ынчангаш меңээ үзүм чигир чиртип, сергедиңер,

яблок чиртип, күш киирип көрүңер.

⁶ Ооң солагай холун сыртанып алдым,

оң холу-биле ол мени куспактап чыдыр .

⁷ Иерусалим кыстары, чээреннер-биле,

хову-шөлде эликтер-биле даңгыраглап көрүңер:

одунгалак ынакшылды доюлдуруп, оттурбаңар!

Кыш эрткен-дир

Кыс

⁸ Эргимимниң үнү-ле-дир!

Дагларга шурай аарак, тейлерге маңнай аарак,

эжим бо келди!

⁹ Эргим эжим чээрен азы хүлбүс ышкаш .

Олче көр даан: ханавыстың артында тур,

соңгаларже, хана-карак көзенекче бакылап тур.

¹⁰ Эргим эжим мынча деп тур:

«Амыраам, туруп келем, чараш-карам, үнүп келем!

¹¹ Көрем, сарыым, кыш эртип,

чаъстар соксап, ырап читти .

¹² Черде чечек частып өстү ,

ыр-шоор өйү чедип келди,

чуртувуста көге-буга мукулаары дыңналып тур.

¹³ Фига ыяжы чимистелип эгеледи,

виноград сывы чечектелип,

чаагай чыдын тарадып тур.

амыраам, туруп келем, чараш-карам, үнүп келем!

¹⁴ Чалым-хаяда ажытталчак үттерде олурар мээң көге-бугам ,

арның меңээ көргүзүп көр, үнүң меңээ дыңнадып көр,

чүге дээрге сээң үнүң тааланчыг, шырай-арның аажок чараш!»

Кыстың эш-өөрү

¹⁵ Дилгилерни, чимистиг шөлдерни үреп турар дуу дилгижигештерни тудуп берип көрүңерем,

каттарывыс ам чечектели берген болгай!

Кыс

¹⁶ Эргимим – мээңии, а мен – ооңуу мен ;

малын ол лилиялар аразында кадарып турар .

¹⁷ Эргим эжим, чарыктарлыг дагларда деге азы хүлбүс дег бол.

Эртенги хүн сырыннаваанда, хөлегелер көжүп чылбаанда ,

дедир ээп кел .

Дүнеки дилээшкиннер

Кыс

¹ Дүне када орнумга чыткаш, чүрээм-ынаам дилеп эгеледим .

Дилээш-даа, тыппайн бардым .

² Туруп келгеш, хоорай кезип,

кудумчулар, белдир черлер эргээш келийн,

чүрээм-ынаам дилеп көрейн.

Дилээш-даа, тыппайн бардым.

³ Хоорай эргээн таңныылдарга таварыштым :

«Чүрээм-ынаам көрдүңер бе?»

⁴ Олар-биле карышкаш-ла, чүрээм-ынаамны тып алгаш,

оон салдынмайн барып, авамның бажыңынче,

мени божаан иемниң өрээлинче эккелбээн шаамда, салбадым .

⁵ Иерусалим кыстары, чээреннер-биле,

хову-шөлде эликтер-биле даңгыраглап көрүңер :

одунгалак ынакшылды доюлдуруп, оттурбаңар!

Соломоннуң чедип келгени

⁶ Ээн кургаг ховудан үнүп кел чыдар кымыл ол ,

садыгжылар эккелген айдызаар чүүлдер-биле,

мирра болгаш ладан-биле айдызадып турар,

өрү көдүрүлген ыш дег, кымыл ол?

⁷ Соломоннуң паланкини бо-дур,

израиль маадырлардан алдан дайынчы ону долгандыр турар.

⁸ Олар шупту белинде хылыштарын азынган ,

чаалажып өөредип каан улус-тур;

кайызының-даа хылыжы дүннүң айыылынга удур

белен чоруур улус-тур.

⁹ Соломон хаан паланкинин{*}

Ливанның ыяжындан кылып алган;

¹⁰ ооң адагаштарын мөңгүнден,

чөленир ооргазын алдындан кылгаш,

олудун хүрең-кызыл пөс-биле шып алган,

а ооң иштин Иерусалим кыстары

ынакшылдыг шимеп каан.

¹¹ ·Сионнуң кыстары, үнүп келиңер,

Соломон хаанны барып көрүңер –

ооң куда дүжүргени, чүрээн өөрүшкү бүргээни хүнде

авазының кедирип кааны оваадайын көрүңер.

Эргим кыстың чараш-каазы

Эр

¹ Кайгамчык-ла чараш-тыр сен, амыраам,

кайгамчык-ла чараш-тыр сен.

Баш шывар пөзүң адаанда карактарың көге-бугалар-ла ,

бажың дүгү – Галаад дагларындан халчып баткан кодан өшкү-ле .

² Сээң диштериң – чугган соонда чанып бар чыдар

кыргып каапкан хойлар-ла:

кайызы-даа ийистеп алган,

аразында чааскаан чорууру чок .

³ Эриннериң кызыл торгу кожаа ышкаш,

чугаа-сөзүң ээлдек-хоюг;

баш шывар пөзүң адаанда чаактарың –

гранат чимизиниң ийи чартыы-ла .

⁴ Сээң мойнуң Давидтиң бедидир туткан суургазы-ла,

муң-муң дозуг-камгалалды ында аскан –

олар шупту дайынчылар чепсектери.

⁵ Ийи эмииң – ийи элик дег,

лилиялар аразында оъттап чоруур

чээрен аңның ийистери дег .

⁶ Эртенги хүн сырыннаваанда, хөлегелер көжүп чылбаанда ,

мирралыг дагже, ладанныг тейже үне бергеш,

аңаа турайн!

⁷ Амыраам, бүгү бодуң кайгамчык-ла чараш-тыр сен,

четпес чүве сенде чок-тур.

Ынакшылдың сесерлии

Эр

⁸ Ливандан чедип келем, душтуум,

Ливандан чедип келем!

Амана дагның бажындан, Сенир биле Эрмоннуң баштарындан

дүжүп келем!

Арзылаңнар чыдынындан, ирбиштиг даглардан

дүжүп келем!

⁹ Чүгле чаңгыс-ла көрүжүң-биле,

мойнуңда каасталгаңда чаңгыс-ла илчирбежигеш-биле

чүрээмни сен доңнап алдың, душтуум дуңмай !

¹⁰ Ынакшылың тааланчыын, душтуум дуңмай,

арагадан канчап-даа бол дээре-дир .

Чагдынар үзүң чыды бүгү-ле чаагай чыттан эки-дир.

¹¹ Эриннериң – амданныг ары чигири ,

аксыңда – ары чигири биле сүт,

хевиңниң чыды Ливанның эзиминиң чаагай чыды-ла.

¹² Душтуум дуңмай – хааглыг сесерлик сен,

хааглыг сесерлик, дуглаглыг суг бажы сен!

¹³ Сээң сесерлииңде эң эки үнүш:

гранат чимистери база хна биле нард үнүштер үнген.

¹⁴ Нард биле шафран, чигир кулузуну биле корица,

ладанның шупту хевирлери, мирра биле алоэ,

бүгү-ле эң чаагай чыттыг үнүштер-дир.

¹⁵ Сесерликте суг бажы сен, агым суглар сен, кудук сен,

Ливандан агып баткан суглар сен .

Кыс

¹⁶ Соңгу чүктүң хады, оттуп кел,

мурнуу чүктүң хады, ужугуп кел!

Хат, мээң сесерлиимче хады-ла –

чаагай чыды тарай берзин.

Эргим эжим бодунуң сесерлиинче киргеш,

эң эки чимизин чип алзын .

Эр

¹ Сесерлиимче кирип келдим, душтуум дуңмай ,

мирра биле чаагай чыттыг үнүштерим чыып алдым.

Ары өөнде ары чигирин чип алдым,

сүт биле араганы ижип алдым .

Кыстың эш-өөрү

Эш-өөр, дойлаңар-ла, ынакшылды эзиртир ижиңер-ле!

Бүтпээн болчаг

Кыс

² Удуй бердим, а чүрээм одуг...

Эргимимниң үнү-дүр! Эжиимни ол соктап тур :

«Амыраам дуңмай, көге-бугам,

тергиин дээн чарашпайым, ажыдып көр!

Бажымда шалың дүшпээн кургаг чер чок,

бажым дүгүн дүнеки туман өттүрүп каан».

³ Хевим уштуп алдым,

ону катап кедер мен бе?

Буттарымны чуп алдым,

катап хирлендирер мен бе?

⁴ Эргим эжим эжик үдүнче холун супту,

олче уткуй ишти-хөңнүм кыймыш кынды.

⁵ Эргимимге эжиим ажып туруп келдим,

холумдан мирра үзү дамдылады,

салааларымдан дээк тудазынче мирра агып турду.

⁶ Эргимимге эжиим ажыдып бердим,

а эжим хая көрнүп, чоруй барган, чогул!

Сеткил-сагыжым ону күзээш, сарыннаан .

Дилеп-ле турдум – тыппайн бардым,

кый дээримге, ол меңээ харыы бербээн!

⁷ Хоорай эргип чоруп турар таңныылдарга таварыштым –

олар мени балыгландыр эттеп кагды;

хоорайның ханаларын таңныылдааннар

эштип чораан шывыым ушта тыртып алды.

⁸ Иерусалим кыстары, эргимимге ужурашкаш, чүү дээр силер?

«Ынакшылдан хинчектенип-ле тур» дээрин даңгыраглап көрүңерем!

Кыстың эш-өөрү

⁹ Херээженнерниң эң-не чаражы кыс ,

өскелерге деңней көрзе, эргим эжиң кандыг кижил?

Бистен ындыг даңгыракты алыр хире,

өскелерге деңней көрзе, эргим эжиң кандыг кижил?

Кыс

¹⁰ Эргим эжим чырык шырайлыг, долбан чаактыг,

түмен кижи аразында онзагай эр!

¹¹ Ооң арны – арыг алдын, бажының дүгү дыдыраш боорда,

каарган ышкаш кап-ла кара.

¹² Карактары – аккан сугда көге-бугалар дег ,

сүтте эштип, долу суглуг хөөлбек кыдыында олурар.

¹³ Чаактары – чаагай чыдын айдызаан үнүштер тараан чалдар-ла.

Эриннери – мирра үзү дамдылай аккан кызыл лилиялар.

¹⁴ Холдары – эртине даштар дизе кадаан алдын будуктар,

ишти – сапфир-биле хоолап каастаан

чаан сөөгүнден кылган тураскаал-ла;

¹⁵ Буттары – алдын дөжектерде тургускан маны даш чагылар-ла,

хевир-шырайы – Ливан даг дег, пөштер ышкаш кайгамчыктыг.

¹⁶ Ооң аксы – тааланчыг, бүгү боду – сеткил хандырар!

Иерусалим кыстары, эргимим эр ындыг кижи,

мээң эжим ындыг кижи!

Кайгамчык чараш душтук кыс

Кыстың эш-өөрү

¹ Херээженнерниң эң-не чаражы кыс ,

эргим эжиң кайнаар барды, кайы угже чорувутту?

Кады дилеп көрээлем че!

Кыс

² Эргим эжим сесерлиинче ,

чаагай чыттыг үнүштер тараан черже чоруй барган,

ол аңаа кодан малын кадарар, лилияларны бодунга чыып аар.

³ Мен – эргимимнии мен , а эргимим – мээңии,

лилиялар аразынга ол кодан малын кадарар .

Эр

⁴ Амыраам, Тирца ышкаш чараш-тыр сен,

Иерусалим дег күзенчиг сен,

тугун көдүрген аг-шериг дег түрлүг сен!

⁵ Мени девидедипкен карактарың чайладып көр.

Бажың дүгү – Галаад даглардан халчып баткан кодан өшкү-ле .

⁶ Сээң диштериң – чугган соонда чанып бар чыдар хойлар-ла:

кайызы-даа ийистеп алган,

аразында чааскаан чорууру чок .

⁷ Баш шывар пөзүң адаанда чаактарың –

гранат чимизиниң ийи чартыы-ла!

⁸ Хаан алдан кадынныг, сезен ·кул-кадайлыг,

сан-түң чок кыстарлыг.

⁹ А мээң эжим – тергиин дээн чарашпай,

көге-бугам – дың чаңгыс сен:

төрээн иеңниң чаңгыс уруу,

аваңның ынак кызы сен.

Өөрү кыстар сени көргеш, аажок-ла алдаржыткан;

хаанның кадыннары биле ·кул-кадайлары

сени көргеш, амыр-чыргалдыг деп мактаан:

¹⁰ «Хаяалаштыр чырып үнүп кел чыдар,

ай ышкаш каас-чараш, хүн ышкаш аяс чырык,

тугун көдүрген аг-шериг ышкаш түрлүг – кымыл ол?»

Кыс

¹¹ Хем кыдыында ногаан шыкты көөр дээш,

виноград сывы частып келгенин,

гранат ыяжы чечектели бергенин көөр дээш ,

тооруктуг сесерликче дүжүп келдим.

¹² Бодум безин билбейн бардым –

сеткилим мени ноян-биле кады ·чуузага олуртуп кагды.

Кыстың эш-өөрү

¹ Эглип келем, Суламита ,

сени топтап көрүп аалы, эглип келем.

Эр

Суламитаже, Маханаим самынче дег,

чүү дээш топтап көөр силер?

² Ноян кызы, сандалиялыг буттарың кайгамчык-ла чараш-тыр!

Эңмектелген дөңмектериң шевер кижи чонуп кылган каасталга дег.

³ Сээң хиниң – борбак хува:

амданы чаагай арагазы төнмес болзун;

сээң иштиң – лилиялар хаажылаан кызыл-тастың оваазы дег;

⁴ Ийи эмииң – ийи элик,

чээренниң ийистери дег ;

⁵ сээң мойнуң – чаан сөөгүнден чазаан суурга,

карактарың – Эсевонда Бат-раббим хаалгазының чанында хөлдер,

сээң думчууң – Дамаскыже көрүндүр турар Ливан сын дег;

⁶ сээң бажың – Кармил даг дег,

бажың дүгү – чидиг хүрең торгу ышкаш –

хаанның чүрээ туттуруп алган.

⁷ Ынак сарыым, тааланчыг кыс,

кайгамчык-ла чараш-тыр сен, магаданчыың аажок-тур!

⁸ Сээң сының пальма ышкаш,

эмиглериң ында үнген салбактар дег.

⁹ Бодалымда ол пальмаже үне берип,

финик чимис салбактарын суйбаксаар мен.

Сээң эмииң – виноград салбаа дег,

сээң тыныжың – яблоксуг.

¹⁰ Сээң аксың – амданы чаагай арага дег.

Кыс

Ол арага эргим эжимче агып бар чыдар,

удааннарның эриннеринче аяар агар.

¹¹ Мен – эргимимнии мен ,

эжим меңээ хандыкшаан.

¹² Чоруулу че, эргим эжим, шөлдердиве үне берээл,

хна үнүш аразынга хонуп аалы;

¹³ Эртен эрте чимистиг шөлдерже үне бергеш, көрүп көрээл:

ында сыптар ногаарара берген-дир бе,

чечек бажы чазылган бе,

гранат ыяжы чечектелип турар-дыр бе?

Орта сеңээ ынакшылым хайырлаар мен.

¹⁴ Мандрагорлар чаагай чыдын айдызап тур,

эжиивис чанында хөй-ле чаагай чимистер бар:

чаазын-даа, эргизин-даа сеңээ эккеп чыып бердим,

эргим эжим.

Ынакшыл өлүм ышкаш күштүг

Кыс

¹ Авамны ээп өскен акым бооруң кай!

Сени даштыгаа уткуп ап,

улуска бактатпайн, ошкап каар ийик мен.

² Төрээн иемниң бажыңынга сени эккээримге ,

мени өөредип каар ийик сен .

Амданы чаагай арагам база гранат чимизим чулуун

ижиртир ийик мен.

³ Солагай холуңну сыртанып алдым,

оң холуң-биле мени куспактап чыдыр сен .

⁴ Иерусалим кыстары, даңгыраглап көрүңер:

одунгалак ынакшылды доюлдуруп, оттурбаңар!

Кыстың эш-өөрү

⁵ Эргим эжинге чөленип алгаш,

ээн кургаг ховудан үнүп кел чыдар кыс кымыл?

Кыс

Яблок ыяжының адаанга сени оттурдум –

аваң сени аңаа божаан,

төрээн иең сени аңаа божуп-төрээн.

⁶ Мени чүрээңге таңмалаштыр базып ап көр,

салааңга база таңмалыг билзек дег суп ал .

Ынакшыл өлүм ышкаш күштүг ,

хүннээшкин алдыы оран ышкаш каржы-дошкун ;

ынакшылдың оду өрттендир чиир –

Дээрги-Чаяакчының чалбыыжы ол-дур ;

⁷ үерлээн суглар ынакшылды өжүрүп шыдавас,

хемнер-даа ону хөме албас.

Бодунуң бүгү-ле байлаа-биле ынакшылды садып алыксаан кижиге

бак көрүүшкүн-биле харыылаар.

Кыстың акылары

⁸ Эмиг-төжү ам-даа борбайбаан бичии кыс дуңмалыг бис.

Улус ону кудалап кээрге, дуңмавысты канчаптар бис?

⁹ Бир эвес ол хана турган болза,

мөңгүн суургалардан аңаа бедидир тудуп бээр ийик бис;

бир эвес ол эжик турган болза,

ону пөш ыяш-биле шып каар ийик бис.

Кыс

¹⁰ Мен – хана мен, эмиглерим – суургалар-ла.

Эргимим менче көргеш, амыр-чыргалының үнер дөзүн көрүп кагды.

¹¹ Ваал-Гамонга Соломоннуң виноград шөлү турган ,

шөлүн ол ажаакчыларга бүзүреп дааскан:

оон дүжүт алган кижи бүрүзү

муң мөңгүн чоосту аңаа төлээр турган.

¹² А мээң виноград шөлүм бодумда бо-дур:

муң мөңгүннү сен ап ал, Соломон,

а бо ийи чүс чоосту – ооң дүжүдүн кадарган улуска берейн .

Эр

¹³ Сесерликтерде олурар кыс!

Эш-өөрүң сээң үнүңнү дыңнаалап тур:

меңээ база үнүңнү дыңнадып көр!

Кыс

¹⁴ Эргим эжим, дүрген келем!

Чаагай чыттыг дагларда деге азы

аныяк хүлбүс ышкаш бооп көрем!