Угаадыглыг чугаалар
Киирилде
Бо номнуң еврей ады үлегер домактар, чечен сөстер, элдээрткен чугааларны көргүскен – түңнеп чугаалаарга, овур-хевирлер-биле долдунган янзы-бүрү өөредиглиг чугаалар-дыр. Угаадыглыг чугаалар ному дээрге израиль чоннуң мерген угаанныгларының мөзү-бүдүш өөредиглериниң база чагыг-сургаалдарының чыындызы-дыр. Оларның элээн хөйү эң мерген угаанныг израиль хаан Соломоннуң ады-биле харылзаалыг. Угаадыглыг чугаалар номунуң хевири болгаш элээн хөй темалары эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүктүң өске чоннарының угаадыглыг чугааларынга дөмейлешкек. Ынчалза-даа еврей угаадыглыг чугаалар оларның Бургандан коргуушкунга (азы өскээр чугаалаарга, Дээрги-Чаяакчыга ханы хүндүлелге) болгаш амыдыралдың бүгү талаларынга Ооң хоойлуларын сагыырынга үндезилеттинген бооп турары-биле ылгалдыг.
Ном үш кезектен бүткен. Эгезинде (1–9 эгелер) эки мөзүлүг, мерген угаанныг амыдырал дугайында өөредиглер кирген, оларның хөй кезииниң хевир-тургузуу ачазының оглунга чагыг-сургаалы дег. Мында ол ышкаш херээжен кижиниң овур-хевирин дамчыштыр көргүскен мерген угаанга мактал дыңналып турар. А мелегей амыдыралдың удурланышкак овур-хевирин будулчак херээжен-биле харылзаа ышкаш кылдыр көргүскен.
Номнуң дараазында кезээ (10:1–22:16) – «Соломоннуң чугааларының улуг чыындызы» – бодамчалыг, эки чаңныг, эки мөзүлүг болурун чагып-сургап турар кыска шүлүктерден бүткен.
Номнуң үшкү кезээнче (22:17–31:31) «Мерген угаанныгларның чугааларының чыындызы», «Соломоннуң чугааларының бичии чыындызы» база израильчи эвес мерген угаанныгларның безин элээн каш чугаалары кирип турар. Номнуң төнчүзүнде бүдүштүг херээженге алгыш-йөрээл (31:10–31) кирген. Ол алгыш-йөрээл алфавиттиг акрошүлүк хевирлиг. Ындыг херээжен биле мерген угаанның овур-хевирин деңнеп болур – «Ооң үнези эртине даштардан бедик болгай».
Бо номда мерген угаанныг болгаш чөптүг-шынныг улус чедимчелиг болурун, а бузуттуг болгаш мелегей улус чайлаш чок өлүрүн катап-катап онзалап демдеглеп турар. «Буруулугну Бурган торгаар, буянныгны чону алгаар» деп тыва үлегер домак-биле деңнеп көрүңер даан.
1Угаадыглыг чугааларның ажык-дузазы
1 Давидтиң оглу, Израильдиң хааны Соломоннуң угаадыглыг чугаалары бо-дур .
2 Ол чугаалар мерген угаан биле сургаалды билип аарын күзээн,
угаанныг сөс-бодалдың утказын билип алыксаан улуска херек;
3 олар бодамчалыг чорукту: чөптүг болгаш шынчы чорукту
база эки мөзүлүг болурун шиңгээдип алыксаан улуска херек;
4 олар кенен сеткилдиглерниң сагынгыр боорунга ,
аныяктарның билиглиг болгаш бодамчалыг боорунга херек;
5 оларны дыңнааш, мерген угаанныг кижи билиглерин көвүдедип аар,
а сарыылдыг кижи – элдээртиглиг болгаш угаадыглыг чугааларны
база мерген угаанныгларның сөс-бодал болгаш тывызыктарын
билип аарынга херек арга-сүмени тывар.
7 Дээрги-Чаяакчыдан коргары – билигниң үнер дөзү .
Чүгле мелегей кижи мерген угаанны болгаш суртаалды херекке албас.
Бачытка дуурайладып аарындан кичээндириг
8 Оглум, ачаңның сургаалын дыңна,
аваңның өөредиин сагы ,
9 ол сургаал биле өөредиг – сээң бөргүңге кадаар одага-дыр ,
мойнуңга азар каасталга-дыр.
10 Оглум, бачыттыглар сени дуурайлай берзе,
оларны эдербе .
11 Олар мынча дээрлер:
«Кады чоруул че, кедеп чыткаш, кижиден өлүрээли,
кем-буруу чок улусту кедеп, дозаалы!
12 Өлүглер ораны дег, бис оларны диригге-ле сыырыптар бис
олар – бүдүн-бүрүн боттары – ·тамыже кирген улус дег апаар .
13 Үнези улуг чүүл-бүрү эт-хөреңгиден үптеп,
оран-сававысты олча-тывыш-биле долдуруп аар бис.
14 Биске каттыжып, бистиң-биле бир баг боор сен,
тыпкан олчавысты деңге үлежир бис».
15 Оглум! Олар-биле орууң чаңгыс болбазын,
оларны эдереринден кичээн ,
16 чүге дээрге олар бузутче маңнап,
хан төгер дээш далажып бар чыдарлар-дыр .
17 Куштар көрүп турда,
четки салган ажыы чок –
18 олар база улусту ынчалдыр кедээш,
боттарын боттары-ла узуткап аарлар.
19 Чазый-чилби үптекчиниң оруу муңгаш –
былаап алган олчазы ооң бажын чиир .
Мерген угаанның улусту кый дээни
20 Мерген угаан кудумчуда кый деп турар ,
хоорайның шөлдеринде ооң үнү дыңзыг дыңналып турар;
21 улус чыглыр хөлзээзинниг черлерде ыыткыр суртаалдап турар,
хоорай хаалгаларының чанында чугаалап турар:
22 «Кенен улус, чежеге дээр кенен сеткилдииңерге мага ханып кээр силер;
кочуургактар, чежеге дээр ыят чогуңарга таалап кээр силер;
мелегейлер, чежеге дээр билигни көөр хөңнүңер чок бооп кээр силер?
23 Мээң чемелээшкинимче эргилип, дыңнап көрүңер –
сеткил-сагыжымны силерже сиңирип каар мен,
сөзүмнү силерге медеглээр мен.
24 Мен кый деп турдум, а силер хая көрнү бердиңер;
холумну сунуп турдум, ынчалза-даа тооп көөр кижи чок болду .
25 Мээң хамык сүмелеримни хүлээп албайн бардыңар ,
чемелээшкинимни дыңнаар хөңнүңер чок болду.
26 Ындыг-дыр че, а мен база силер айыылга таваржырыңарга, шоодар мен,
коргуушкунга алзыптарыңарга, дорамчылап кочулаар мен .
27 Кызаңнаашкынныг чаъс дег, айыылдыг байдал силерге чедип кээр,
хат-казыргы дег, айыыл-халап силерни хөме таварыыр,
дарлал силерни чыттыр базып аар.
28 Ынчан улус мени кый дээр, а мен харыылавас мен;
мени дилеп эгелээр, ынчалза-даа тыппас .
29 Билигни көөр хөңнү чогу дээш,
Дээрги-Чаяакчыдан коргарын хүлээп албааны дээш;
30 мээң арга-сүмемни дыңнаар хөңнү чогу дээш,
хамык чемелээшкинимни херекке албааны дээш –
31 олар боттарының херектериниң үре-түңнелин четтирерлер,
бодал-сагыжынга хара бээрлер .
32 Чүге дээрге кенен улустуң дедир чаңы боттарының бажын чиир,
мелегей улустуң сагыш амыры боттарын узуткап каар.
33 А мени тооп дыңнап турар кижи кандыг-даа бузуттан кортпайн,
айыылга таварышпайн, амыр-шөлээн амыдыраар».
Ачазының оглунга чагыг-сургаалы
21 Оглум, мээң сөстеримни хүлээп ал
база чагыгларымны чүрээңге шыгжап ал ;
2 мерген угаанны кичээнгейлиг дыңна база
чүрээңни билиишкинче ээлдирип ал;
3 билигни кый де база
угаанны кыйгырып ал;
4 угаанны, мөңгүннү дег , диле база
эртине-байлак шыгжаан черни дег, истеп тып ал –
5 ынчан Дээрги-Чаяакчыдан коргары деп чүл ол дээрзин билип каар сен база
Бурган дугайында билигни тып аар сен.
6 Чүге дээрге мерген угаанны Дээрги-Чаяакчы хайырлаар ,
билиг биле угаан Ооң аас-сөзүн дамчып кээр болгай.
7 Бурган эки мөзүлүг улуска тиилелгени белеткеп берген.
Ол – кем-буруу чок улустуң мурнунга турар камгалалы .
8 Ол чөптүг чоруктуң оруктарын камгалап турар
база Аңаа бердинген улустуң оруун кадагалап турар .
9 Ынчан сен чөптүг болгаш шынчы чорукту, эки мөзүлүг боорун
база бүгү-ле буянныг оруктарның дортун билип каар сен.
10 Чүге дээрге сээң чүрээңче мерген угаан сиңе бээр,
билиг – сеткилиңге тааржы бээр.
11 Бодамчалыг чорук сени камгалаар;
улуг угаан – кадагалаар.
12 Мерген угаан сени бузуттугларның оруундан,
шын сеткилинден чугаалавас улустан кадагалаар.
13 Шак ындыг улус дүмбейниң оруктары-биле чоруур дээш,
дорт оруктан чайлай бээр.
14 Ол улус дээрге бузуттуг үүлгедиглер кылгаш, өөрүүр,
бузут биле бачытка таалаар ,
15 ыргак оруктарда боттарының изин изеп ,
бузутту эдерип чоруур улус-тур.
16 А оон ыңай мерген угаан өске кижи кадайындан –
элзедип чугаалаар, ашактыг херээженден база кадагалаар .
17 Ол дээрге аныяандан кады чурттаан эжин каапкан,
Бурганының берген чагыын уттупкан херээжен-дир.
18 Ол херээженниң бажыңы – өлүмнүң какпазы-дыр,
ооң оруу – өлүглер оранынче орук-тур .
19 Ооң бажыңынче кирген кижи дедир ээп келбес,
амыдыралдың оруунче катап кирбес.
20 Ынчангаш эки улустуң оруун эдер,
чөптүг-шынныг улустуң изин исте.
21 Эки мөзүлүг улус чер-чуртка чурттаар,
кем-буруу чок улус аңаа артып каар болгай .
22 А бузуттуг улусту чырык черге амылыг арттырбас,
кара сагыштыг улусту ооң кырынга узуткап кааптар .
31 Оглум, мээң өөредиимни утпа,
чагыг-сүмемни чүрээңге шыгжап ал .
2 Чүге дээрге олар сээң чурттаар үеңни узадыр ,
назы-харыңны немээр база амыр-чыргалыңны көвүдедир.
3 Шынчы чорууң биле энерелиңни кагба:
ону, каасталга ышкаш, мойнуңга астып ал
база чүрээңге сиилбирлеп бижип ал –
4 ынчан Бурган болгаш улус
сенче ээ көрнүр база эки кижи деп санаар.
5 Дээрги-Чаяакчыга чүрээңниң ханызындан идеге ,
а бодуңнуң угааныңга ынанма.
6 Кандыг-даа оруктап чоруп орзуңза, Дээрги-Чаяакчыны билип аарын кызыт,
Ол ынчан сээң орууңну дорттап бээр .
7 «Мерген угаанныымны» деп бодава ,
Дээрги-Чаяакчыдан коргуп, бузуттан чайлап чор –
8 ынчаар кылыр болзуңза,
мага-бодуң бүрүнү-биле кадыкшып, күш кире бээр.
9 Бодуңнуң өнчү-хөреңгиңден база кандыг-даа дүжүдүңнүң башкылыындан
Дээрги-Чаяакчыга берип, Ону алдаржыт ;
10 сээң тараа шыгжаар аңмаарларың сыңышпастап, дола бээр ,
көгээржиктериңде чаа арага эриин ажыр төктүп турар апаар .
11 Оглум, Дээрги-Чаяакчының эдип-чазаар сургаалын хүлээвейн барба ,
Ооң чемелээшкинин халалыг диве.
12 Дээрги-Чаяакчы Бодунуң ынак кижизин,
ачазы эргим оглун дег, кеземчеге онаар болгай .
13 Мерген угаанны чедип алган кижи
база сарыылдыг апарган кижи амыр-чыргалдыг.
14 Мерген угаанның ажыы мөңгүннүг болурундан канчап-даа дээре,
ооң үре-түңнели алдындан-даа үнелиг .
15 Мерген угаан эртине даштардан-даа аар өртектиг ,
күзээн чүүлдериңниң кандыызы-даа ооң-биле деңнежип шыдавас.
16 Ооң оң холунда – узун назын ,
а солагай холунда – байлакшыл биле алдар-хүндү бар .
17 Ооң оруктары тааланчыг-дыр,
ону олар шупту амыр-чыргалга чедире бээр-дир.
18 Мерген угаан ону кагбас улуска амыдыралдың ыяжы-дыр ,
ооң-биле чарылбас улус амыр-чыргалдыг!
19 Дээрги-Чаяакчы Бодунуң мерген угааны-биле черни үндезилеп тургускан ,
сарыылы-биле дээрни доктаадып тургускан .
20 Ооң билии башкарарга, дүп чок далайларның суу аттыгып үнүп ,
булуттар чаъс-шалыңны дүжүрүп турар .
21 Оглум, быжырымчалыг бодаар болгаш бодамчалыг чорукту кадагалап ал,
олар үргүлчү карааң мурнунга турзун.
22 Олар ынчан сээң сеткилиңге тынгарыышкын болгаш
мойнуңга азар каасталгаң апаар.
23 Ынчан сээң орууңга айыыл таварышпас ,
а будуң чүге-даа илдикпес .
24 Чүден-даа кортпайн, удуп чыдып аар сен ,
а удаан уйгуң – тааланчыг боор.
25 Бузуттугларны манап турар, оларны хенертен таварыыр хай-халаптан
база өлүрүнден кортпа .
26 Дээрги-Чаяакчы сээң талаңда болгай,
Ол сээң будуңну какпадан чайладып чоруур.
27 Бир кижиге ачы-буян көргүзер ужурлуг турган дижик сен.
Шыдаар-ла болзуңза, аңаа ону көргүзеринден ойталава .
28 Өске кижиге бээр ужурлуг чүвең бодуңда бар болза:
«Чоруй бар, катап чедип кээр сен, даарта бээр мен» – диве .
29 Сээң-биле каразыышкын чок чурттап турар кижиге удур
бак чүве бодава.
30 Сеңээ бак чүве кылбаан кижи-биле
чылдагаан чок черге чаргылдашпа.
31 Күчүлел кылып турар кижиге адааргава,
ооң оруун шилип алба .
32 Чүге дээрге кара сагыштыг кижи Дээрги-Чаяакчыга бужар бооп көстүр,
а чөптүг-шынныг улус Ооң сеткилинге кирер.
33 Бузуттуг кижиниң бажың-балгадынга Дээрги-Чаяакчының каргыжы чедер ,
а эки мөзүлүг улустуң оран-савазынга Ол ачы-буян хайырлаар .
34 Ол кочуургак улусту шоодар ,
а томаараан улуска ээ көрүүшкүнүн хайырлаар .
35 Мерген угаанныг улус алдарга чедер,
а адыыргак мелегей улус адын баксырадыр.
41 Ажы-төлүм, ачаңарның сургаалын дыңнаңар,
угаан кирер дээш, кичээнгейлиг дыңнаңар .
2 Буян сиңген өөредигни силерге берип турар болгай мен,
ол өөредиимни уттуп, кагбаңар.
3 Мен база адалыг чораан мен,
авамның эрге-чассыг оглу турган мен.
4 Ачам мени мынча деп өөредип чораан :
«Мээң сөстеримни чүрээңге кадагалап ал,
чагыг-сүмемни сагып чор,
ынчан амы-тынныг артар сен .
5 Мерген угаан биле билип алыышкынны чедип ал,
сеңээ чугаалаан сөстеримни утпа, олардан соора барба.
6 Мерген угаанны кагба, ол ынчан сени камгалаар,
аңаа ынак апар – ол сени кадагалаар.
7 Мерген угаан эң чугула болур. Мерген угаанны чедип ал.
Кандыг-даа эт-хөреңги чыып чорзуңза, угаанны база чыып ал.
8 Мерген угаанны бедии-биле үнеле, ол сени өрү көдүрер,
бир эвес оон салдынмайн баар болзуңза – сени алдаржыдар .
9 Ол сээң бажыңга одагалыг бөрттү кедирер ,
онза чараш оваадайны сеңээ эккеп бээр».
10 Мени дыңна, оглум, сөстеримни хүлээп ал,
ынчан сээң чурттаар чылдарың немежир .
11 Мерген угаанның оруун сеңээ айтып берип тур мен,
дорт орук-биле сени эдертип бар чыдыр мен.
12 Бар чыдар болзуңза, кылажың кызагдавас,
маңнаар болзуңза, илдикпес сен .
13 Сургаалымның аайындан эртпе, оон ойталавайн, кадагала,
чүге дээрге амыдыралың ында болгай .
14 Бузуттуг улустуң оруун эдербе,
бак улустуң изин истеве :
15 оларның оруундан өскээр ээп чоруй баргаш, олап кылаштава,
оон чайлай бергеш, чаны-биле эрте бер.
16 Бузут үүлгетпээн болза, олар удуп шыдавас;
бир-ле кижини буураашкынга чедирбээн болза, оларның уйгузу келбес .
17 Олар кемниг херээниң хлевин чип,
күчүлелдиң арагазын ижип турар болгай.
18 Чөптүг-шынныг улустуң оруу – даңның чырык хаяазы дег,
хүн эң-не бедиинге четкиже, улам-на чырып, херелденир .
19 А бузуттуг улустуң оруу – дүмбей караңгы дег ,
олар каяа тептиге бээрин билбес.
20 Оглум, мээң сөстеримни кичээнгейлиг дыңна,
чугаамче кулааңны ээктир.
21 Сөстерим сеткилиңден арлып чиде бербезин,
оларны чүрээңниң ханызынга кадагалап ал.
22 Чүге дээрге мээң сөстерим оларны тып алган кижиге – амы-тынны,
а ооң бүгү мага-бодунга – кадыкшылды берип турар .
23 Чүрээңни чүден артык камнап-кадагала,
чүге дээрге ол – амыдыралдың үнер дөзү-дүр.
24 Меге сөстерни бодуңдан чайлат,
аас-сөзүңнүң авыяазын бодуңдан ырат .
25 Сээң карактарың бурунгаар чиге көрзүн,
көрүжүң чүгле мурнуңче шиглезин.
26 Сээң буттарың дорт оруктап чорзун ,
ынчан оруктарың шуптузу айыыл чок болур.
27 Оң-даа, солагай-даа талаже эгбе ,
будуңну бузуттан чайлат.
Самыыраар чоруктан кичээндириг
51 Оглум, мерген угаанымны кичээнгейлиг дыңна,
сарыылымче кулааңны ээктир –
2 ынчан чүве эндевес чорукка бүргедир сен,
угаан-билигни кадагалап аар сен .
3 Өске кижи кадайының аксы ары чигири дег чытталыр,
ооң чугаа-сөзү үстен чымчак .
4 Ынчалза-даа ол херээжен алызы барып ажыг чашпан бооп
база аажок чидиг хылыш бооп хуула бээр .
5 Ооң буттары өлүмче дүжүп бар чыдар,
а базымнары өлүглер оранынче шиглээн .
6 Ооң оруу ону амы-тынныг арттырбас,
оруктары ол-бо чайгылып чоруурун ол боду-даа билбес.
7 Ам мени дыңнап көрүңер, ажы-төлүм,
мээң сөстеримни хүлээвейн барбаңар.
8 Шак ындыг херээженче чагдаваңар,
ооң бажыңының эргининче-даа чоокшулаваңар.
9 Оон башка бодуңнуң күжүңнү – өске улус дээш;
амыдыраар хуусааңны – кээргээр сеткил чок улус дээш төтчеглээр сен.
10 Сээң күжүң хары улусту тоттурар,
сээң күжениишкиниң өске аалга баар.
11 Эът-бодуң соглуп, харыксыраар өйде –
амыдыралыңның төнчүзүнде – халагың төп, ондап-остап:
12 «Чагыг-сургаалды хей-ле херекке албайн чораан-дыр мен,
чемелээшкинни мээң чүрээм хей-ле тоовайн чораан-дыр;
башкыларны тооп дыңнавас,
чагыг-сүме берген улусче кичээнгей салбас чораан кончуумну!
Ам бичии-ле болза, улус мурнунга, хамык чон аразынга
бак атка кирерим ол-дур» – дээр сен.
15 Бодуңнуң кудууңда сугну база
бодуңнуң сууң бажында сугну дозуп иш .
16 Сээң сугларыңның кудумчуларга,
шөлдерге агып баткан херээ чүл?
17 Сугларың чүгле сээңии болзун,
оларны өске улус-биле үлешпе.
18 Сээң сууң бажынга йөрээл доктаазын,
аныяаңда алган кадайың сеңээ өөрүшкүнү шаңназын .
19 Ол – ынак мыйгааң, эргим элииң-дир,
ооң эргеледии сени бүгү назыныңда хандырар,
ынакшылы – үргүлчү эзиртир.
20 Чүү дээш өске кижи кадайынга хандыкшып,
ашактыг херээженче сыңныр сен, оглум?
21 Дээрги-Чаяакчыга кижиниң бүгү оруктары көскү болгай ,
кижиниң бүгү оруктарын Ол билир болгай.
22 Бузуттуг кижи кем-буруузунуң дузаанга туттурар,
бачыттарынга ораажыр.
23 Эдип-чазаар сургаалдың чедишпези ону узуткаар,
а мелегей чоруунуң көвүдээни – оруундан астырар.
Ажыл-агыйга, амыдыралга херек сүмелер
61 Оглум! Өске кижи дээш дагдынып ,
шак ол эжиң дээш хол тутчуп, хүлээнген болзуңза,
2 бодуңнуң-на сөзүң дээш дузакка киргениң ол-дур,
бодуңнуң-на аас-сөзүң-биле туттуруп алганың ол-дур.
3 Өске кижиниң холунче кирген-дир сен, оглум.
Оон адырлып алыр дизе, мону кыл:
доп-дораан ол кижиниң мурнунче кээп дүжүп,
ээрежип диле, чыда калба;
4 уйгу-дыжың уттувут, ийи карааң шийбе;
5 аңчыдан дескен элик дег,
куш тудар кижиниң дузаандан ойлаан куш дег,
тын менди үнерин бода .
6 Чалгаапай! Кымыскаякка бар –
чүнү кылып турарын көргеш, оон өөренип ал:
7 даргазы-даа, чагырыкчызы-даа,
хайгааракчызы-даа чок хирезинде,
8 ол чиир аъш-чемин чайын-на белеткеп аар-дыр,
дүжүт ажаар өйде курлавырлай чыып аар-дыр .
9 Чежеге дээр чыргап чыдар сен,
чалгаапай, оттур өй келбээн бе?
10 Ам-даа удуп-ноюрзап чыдар болзуңза,
ам-даа хөлестеп чыдар болзуңза,
11 тояанчы дег, ядарал сенче халдап кээр;
үптекчи дег, түрегдел сенче халдап кээр .
12 Дүржок, бузуттуг кижиниң аксындан меге черле дүшпес :
13 ол караан-даа база кааптар ,
будун-даа тепсей кааптар азы холу-биле-даа имней кааптар.
14 Ооң чүрээнде – кара сагыш, ооң бодалында – үргүлчү-ле бузут бар,
ол каяа-даа алгыш-кырыш үндүрер.
15 Ооң уржуунда айыыл-халап ону хенертен хөме таварааш,
хензиг када шуут узуткап каар .
16 Дээрги-Чаяакчы алды чүүлдү көөр хөңнү чок,
чедиги чүүл база Аңаа чүдек-бужар болур .
17 Олар бо-дур: адыыргак көрүш , мегечи дыл ,
актыг кижиниң ханын төгер холдар ,
18 кара сагыштыг бодалдар чажырар чүрек ,
бузутче маңнаан буттар ,
19 аксындан меге дүжүрбес, мегелеп херечилээр кижи
база ха-дуңмашкы улус аразынга алгыш-кырыш үндүрер кижи.
Самыыраарындан кичээндириишкин
20 Оглум! Ачаңның чагыг-сүмезин утпа,
аваңның өөредиин сагы .
21 Оларны үргүлчү чүрээңге шыгжап чор,
каасталга дег, мойнуңга азып алгаш чор .
22 Олар сени кылаштап чоруңда – эдертир,
удуп чыдып аарыңга – кадагалаар,
оттуп кээриңге – сеңээ сүме кадар.
23 Чагыг-сүме – чырыткы, өөредиг – чырык ,
а эдип-чазаан сургаал – амыдыралче орук болгай .
24 Олар сени бак херээженден,
өске кижи кадайының элзедиглиг сөс-чугаазындан кичээндирер .
25 Ол херээженниң чараш-каазы-биле чүрээңни хөлзетпе ,
ооң карактарының чивеңнээринге дуурайлатпа.
26 Самыын-садар херээженниң өртээ – кескинди хлеб,
а өске кижи кадайы дээш, үнелиг амы-тының-биле төлээр сен.
27 От хойлап алгаш, хевин өрттетпес кижи бар бе?
28 Изиг көс кырлап баскаш, будун өрттетпес кижи бар бе?
29 Өске кижи кадайы-биле холбажып турар кижи-биле
база ындыг болур: ол херээженге дегген кижи кеземче чок артпас.
30 Бир кижи аштай бергеш, хырнын тоттурар дээш оорланган болза,
улус ону дора көрбес .
31 А ол кижи туттуруп алза,
чеди дакпыр кылдыр орнун тургузуп ,
бажыңында бүгү өнчү-хөреңгизин ап бээр.
32 Ашактыг херээжен-биле самыырап турар эрниң угааны четпес-тир –
бодунуң өлүмүн белеткеп турар-дыр .
33 Ону манап турар чүве – эттедип-соктурары, бак атка кирери,
ооң бужар-багы ам кажан-даа балалбас.
34 Демги херээженниң ашаа хүннээнинден кылыы хайныр,
өжээн негээр хүнү кээрге, ол өршээл билбес ,
35 кандыг-даа садыы алырынга чөпшээрешпес
база чеже-даа хөй белек тутсуруңга, хайыра бодавас.
71 Оглум, мээң сөстеримни кадагала,
чагыгларымны чүрээңге шыгжап ал .
2 Мээң чагыгларымны сагып чор – ынчан амы-тынныг артар сен ,
өөредиимни карааң огу дег кадагала.
3 Оларны, билзек ышкаш, салааларыңга суп ал,
чүрээңге сиилбирлеп бижип ал .
4 Мерген угаанга: «Сен – мээң угбам сен» – деп,
а сарыылга: «Чоок кыс төрелим сен» – деп чугаала.
5 Өске кижи кадайындан – элзедип чугаалаар херээженден
ынчалдыр камгаланыр сен .
6 Бир-ле катап бажыңымның соңгазындан бакылап,
ооң хана-карактарын өттүр көре берген мен.
7 Ынчан бир-ле угааны четпес аныяк оолду
кенен кижилер аразындан , аныяк-өскен аразындан эскерип каан мен.
8 Ол бир херээженниң чурттап турар кудумчузун кежип,
ооң бажыңынче бар чыткан.
9 Хүн ажып, имиртиңней бергенде ;
дүн дүжүп, дүмбей караңгы апарып турда болган чүве.
10 А демги херээжен аңаа уткуй үнүп келди –
самыын-садар херээженниң хевин кеткен , оптуг-кажар,
11 шуугаазынныг, дөскел чок
база бажыңынга олурар хөңнү чок херээжен болду:
12 ол бирде – кудумчуга, бирде – хоорай шөлдеринге,
бир болза – азыг бүрүзүнге улус кедээр турган .
13 Ол херээжен аныяк оолду сегирип алгаш,
ошкап-чыттап, ыядыр арын чогу-биле мынча деп турду:
14 «Мен бөгүн кылыр бооп аазааным
эп-найырал өргүлүн боттандырдым.
15 Ынчангаш сеңээ уткуй үнүп келдим,
дилеп чорааш, сени тып алдым.
16 Орун-дөжээмни хевис шывыглар болгаш
Египеттен эккелген чараш пөстер-биле шып алдым.
17 Чыдар дөжээмни мирр, алоэ, корица дээр
чаагай чыттыг үнүштер-биле айдызап алдым .
18 Бээр кирип кел, эртенге чедир мага хандыр эргеленчип-чассытчыылы,
ынакшылдан ханып-таалап чыдаалы.
19 Ашаам бажыңда чок, ырак орукче үнүпкен-не болгай;
20 ол акшалыг хавын ап алган, ай ортузунга чедир ээп келбес-даа».
21 Ол херээжен хөй оптуг аргалар-биле дуурайлап,
эптиг-ээлдек чугаазы-биле көгүдүп аарга ,
22 аныяк оол доп-дораан ону эдерип чорупкан.
Ооң ынчаар кылганы – шарының соктурар черинче бар чыдары дег,
хүлбүстүң окка өкпе-баарын үзе аттырары аяже баары дег
база куштуң амы-тынындан чарлырын билбейн, дузакче ужары дег болган .
24 Ынчангаш, ажы-төлүм, ам мени дыңнаңар,
сөстеримче кичээнгейден салыңар:
25 силерниң чүрээңер ындыг херээженниң оруунче ээй тыртпазын,
ооң оруктарын изеп, азып-тенивеңер!
26 Хөй-ле улус ооң чижи болуп, өлген болгай,
дыка хөй улусту ол узуткаан болгай.
27 Ооң бажыңы – өлүглер оранынче,
өлүмнүң турар черинче аппаар орук-тур .
Мерген угаанның өртемчейге ужур-утказы
81 Мерген угаан кыйгырып турар эвес бе?
Сарыылдың үнү дыңналып турар эвес бе?
2 Мерген угаан орук чанында тей бажында –
оруктарның белдиринде туруп алган-дыр.
3 Ол хоорайже кирер эжик аксында,
хаалга чанында кыйгырып тур:
4 «Улус-чон, силерни кый деп тур мен,
кижи төрелгетенни кыйгырып тур мен!
5 Кенен улус, сагынгыр бооп көрүңер ,
а мелегей улус – угаан кирип алыңар.
6 Дыңнаңар, мээң чугаалаар чүвем чугула,
аксымдан алыс шынныг чугаа үнер;
7 мээң дылым алыс шынны сөглээр,
а бузуттуг, бужар сөстү аксы-дылым кажан-даа этпес.
8 Мээң шупту чугааларым чөптүг,
оларда кара сагыштыг-даа, меге-даа чүве чок;
9 олар дөгере угаанныг кижиге тодаргай,
билиг чедип алган улуска билдингир.
10 Мээң сургаалымны – мөңгүнден,
а билиимни – арыг алдындан бедик үнелеңер .
11 Мерген угаан эртине даштардан каас-чараш болгай,
күзеп чорууруңар бүгү чүве ооң-биле деңнежип шыдавас .
12 Мен дээрге Мерген угаан-дыр мен,
кажараашкын-биле кады турар мен,
билиг биле бодамчалыг чорукту чедип ап тур мен.
13 Дээрги-Чаяакчыдан коргары – бузутту көөр хөңнү чогу-дур .
Бодун өрү көрдүнер, адыыргаар чорукту,
бузуттуг орукту база мегечи аас-сөстү көөр хөңнүм чок.
14 Менде – арга-сүме бар, менде – чедиишкин бар,
мен – угаан-дыр мен, күш база мээң таламда .
15 Мээң ачымда хааннар хааннап,
чагырыкчылар чөптүг чорукту доктаадып турар,
16 мээң ачымда чагырыкчылар, нояннар
болгаш черниң бүгү баштыңчылары чагырып турар.
17 Меңээ ынак улуска мен база ынак мен ,
мени дилеп турар улус – тып алыр .
18 Байлакшыл-даа, алдар-хүндү-даа мээң-биле кады ,
төнчү билбес эртине-байлак болгаш чөптүг чорук база.
19 Мээң эккээр үре-түңнелим арыг алдындан дээре,
мээң дүжүдүм – арыг мөңгүнден үнелиг .
20 Чөптүг чоруктуң оруу-биле,
шынчы чоруктуң изи-биле бар чыдар мен:
21 меңээ ынак улусту эктин ажыр шаңнаар мен,
оран-савазын эртине-байлак-биле чык долдурар мен.
22 Дээрги-Чаяакчының чаяап кылган бүгү-ле чүүлдериниң мурнунда,
үе-дүпте-ле Ооң оруунуң эң эгези бооп турган мен .
23 Мен хамык үе-шагның эгезинде, үе-дүпте-ле,
чер-делегейниң боттанырының бетинде-ле тывылган мен.
24 Дүп чок далай болгаш элбек суглуг суг баштары чок турда-ла, төрүттүнген мен;
25 дагларны-даа, тейлерни-даа тургуспаан турда, төрүттүнген мен .
26 Дээрги-Чаяакчы ол өйде черниң делгемнерин-даа,
черниң довурак-доозунунуң баштайгы доозунчугажын-даа чаяаваан турган.
27 Кажан Ол дээрлерни тургузуп турда, мен аңаа турган мен ;
кажан далайның кырынга дээрлер биле черни аңгылаар төгерикти шыйып турда;
28 кажан дээрге булуттарны быжыглап турда ,
дүп чок далайның агып үнген дөстерин быжыглап турда;
29 кажан далайны суглар ашпас кылдыр,
ооң хемчээлин доктаадып турда
база черни тудуп турар үндезиннерни доктаадып турда –
30 мен Ооң чанынга тудугжу бооп турган мен,
хүннүң-не өөрүшкү-маңнай бооп,
Ооң мурнунга үргүлчү өөрүп-хөглеп турган мен –
31 Ооң чер-делегейи дээш өөрүп-хөглеп,
кижи төрелгетен дээш өөрүп-байырлап турган мен.
32 А ам мени дыңнаңар, ажы-төлүм:
мээң изим базар улус амыр-чыргалдыг!
33 Сургаалымны дыңнаңар, ынчан мерген угаанныг апаар силер,
ону хүлээвейн барбаңар.
34 Мени дыңнап турар, мээң эргиним чанынга үргүлчү манап турар,
эжиимден караан салбас кижи амыр-чыргалдыг!
35 Мени тып алган кижи – амы-тынны тып алган-дыр
база Дээрги-Чаяакчының ээ көрүүшкүнүн чедип алган-дыр .
36 А меңээ удурланыр кижи бодун боду чок кылып турар:
мени көөр хөңнү чок болуру дээрге-ле өлүмге ынак болуру-дур».
Мерген угаанның болгаш мелегей чоруктуң кыйгырыглары
91 Мерген угаан бажыңын туткаш,
чеди адагашты тургузуп алган.
2 Эът-чемин, чаагай амданныг арагазын белеткеп ,
столунга делгей салып алган.
3 Бодунуң чалчаларын хоорайның улуска көскү черлеринден:
«Кенен улус, меңээ кире дүжүңер!» –
деп кыйгырзын дээш айбылап чорудупкан.
Угаан кирбээн улуска ол мынча деп турар:
5 «Бээр келиңер, мээң аъш-чемимни чооглаңар,
чаагай амданныг арагамны ижиңер!
6 Кенен чоруктан адырлыңар, ынчан амы-тынныг артар силер,
угаанның оруу-биле чоруур силер.
7 Кочуургак кижини эдип-чазаар болзуңза, сени бак сөглеп кааптар,
бузуттуг кижини чемелээр болзуңза, сени бакка бораар.
8 Кочуургак кижини чемелеве, оон башка сени көөр хөңнү чок апаар;
харын мерген угаанныг кижини чемеле – ол сеңээ ынак апаар .
9 Мерген угаанныг кижини чагып-сурга – ол оон-даа мерген угаанныг апаар,
чөптүг-шынныг кижини өөрет – ол оон-даа хөй билиглиг апаар .
10 Дээрги-Чаяакчыдан коргары – мерген угаанның үнер дөзү ол-дур ,
ыдыктыг Бурганны билип аары – сарыыл ол-дур!
11 Мээң – Мерген угаанның – ачымда
амыдыралың хуусаазы немежир, назының узаар .
12 Мерген угаанныг болзуңза, бодуңга ажыктыг,
а кочуургак болзуңза, бодуңнуң шоруң-дур».
13 Мелегей чорук – бардам, шуугаазынныг,
билир чүвези чок херээжен дег .
14 Ол бажыңының эжииниң чанында сандайга,
бүгү хоорайга көскү кылдыр олуруп алгаш,
15 чаны-биле эртип-дүшкен, бодунуң оруу-биле бар чыдар шупту улусту:
«Кенен улус, меңээ кире дүжүңер!» – деп кыйгырып турар:
Угаан кирбээн улуска ол мынча деп турар:
17 «Оорлап алган сугну ижерге – амданныг ,
чажырып алган хлебти чиирге – таптыг! »
18 А дыңнап турар улус ол херээжен оларны
өлүг сүнезиннер аразынче кый деп турарын-даа,
ооң аалчылары алдыы оранның ханызында барган дээрзин-даа билбес.
Соломоннуң улуг чыындызы
101 Соломоннуң угаадыглыг чугаалары бо-дур .
Мерген угаанныг оол ачазын өөртүр ,
а мелегей оол авазын муңгарадыр .
2 Бузуттан келген байлакшылдың ажык-дүжүү чок,
а чөптүг-шынныг чорук өлүмден камгалаар .
3 Дээрги-Чаяакчы чөптүг-шынныг кижини аштатпас ,
а бузуттуг кижиниң күзээн чүүлүн таптай базып кааптар.
4 Кылыр чүве чок холдар ядаралга чедирер,
а кызымак холдар байыдар .
5 Чайны өттүр ажылдаар кижи – угаанныг,
а дүжүт ажаалдазын эрттир удуп каар кижиниң ады баксыраар.
6 Чөптүг-шынныг кижиниң бажын алгыш-йөрээлдер каастаар,
а бузуттуг улустуң аас-сөзү кара сагыжын чажырар.
7 Чөптүг-шынныг кижиниң ат-сураа алгыш-йөрээлдиг,
а бузуттуг кижиниң ады чиде бээр .
8 Мерген угаанныг кижи чагыгларны тооп дыңнаар,
а мелегей чүве чугаалаар кижи буурап дүжер.
9 Кем-буруу чок орук-биле бар чыдар кижиге айыыл халдавас ,
а бодунуң оруктарынга будалып чоруур кижиниң херектери билдингир апаар .
10 Карак базып , бузутче кыйгырар кижи хилинчекти эккээр;
мелегей чүве чугаалаар кижи буурап дүжер.
11 Чөптүг-шынныг кижиниң аас-сөзү – амыдырал хайырлаар суг бажы ,
а бузуттуг улустуң аас-сөзү кара сагыжын чажырар.
12 Кижилерге хөңнү чок чорук алгыш-кырышты өөскүдер,
а ынакшыл бар болза, бүгү хомудалдарны өршээп боор .
13 Угаанныг улустуң аас-сөзүнден мерген угаан бодараар,
а угааны четпес улустуң ооргазынга дүжер шыкпыыш тыпты бээр .
14 Мерген угаанныг улус билиглиин чажырар,
а мелегей кижиниң аас-сөзү буураашкынга чедирер .
15 Бай-шыырак кижиниң өнчү-хөреңгизи – шивээ дег ,
а ядыыларның түрегдели – бузундулар дег.
16 Чөптүг-шынныг кижиниң алыр төлевири ону амы-тынныг арттырар,
а бузуттуг кижиниң ажык-кончаазы ону бачытче киирер .
17 Чагыг-сургаалды эдерери – амыдыралче орук-тур ,
а чемелээшкинни хүлээвес кижи аза бээр.
18 Өжээннежиишкин чажырар кижиниң аас-сөзү мегеден бүткен;
хоп-чип тарадып чоруур кижи – мелегей.
19 Хөй сөстүгде, бачыттан чайлаары болдунмас ,
а угаанныг кижи белен сөс ышкынмас .
20 Чөптүг-шынныг кижиниң дылы арыг мөңгүн дег үнелиг,
а бузуттуг улустуң чүректери көңгүс өртек чок.
21 Чөптүг-шынныг кижиниң аас-сөзү хөй улусту кадагалаар,
а мелегей улус угааны четпезинден узуткаттынып каар .
22 Дээрги-Чаяакчының ачы-буяны кижини байыдар,
ооң-биле кады хилинчек келбес .
23 Мелегей кижи бак үүлгедиг кылырын оюн-хөг деп бодаар ,
а сарыылдыг кижи мерген угаанга өөрүүр.
24 Бузуттуг улуска коргуп чоруур чүвези чедер ,
а чөптүг-шынныг улустуң күзелдери чогуп бүдер .
25 Хат-шуурган хөме таварыырга, бузуттуг кижи чок апаар ,
а чөптүг-шынныг кижиниң үндезин-дөзү мөңгеде быжыг .
26 Чалгаа кижи ону айбылаан улуска –
ааста ажыг амдан дег база карак өйген ыш дег.
27 Дээрги-Чаяакчыдан коргар кижи үр амыдыраар ,
а бузуттуг улустуң назыны кызырлыр .
28 Чөптүг-шынныг кижиниң манаашкын-идегели өөрүшкү-биле бүдер,
а бузуттуг улустуң идегели өлүп төнер .
29 Дээрги-Чаяакчы кем-буруу чок кижиге хоргадал болур,
а бузут үүлгедир улусту Ол чок кылып каар.
30 Чөптүг-шынныг кижи кезээ мөңгеде тендиш дивес,
а бузуттуг улус чырык чер кырынга чурттап артып шыдавас .
31 Чөптүг-шынныг кижиниң аас-сөзү мерген угаанны чугаалаар ,
а бузут чугаалаар кижи узуткаттырар.
32 Чөптүг-шынныг улус таарыштыр чугаалап билир,
а бузуттугларның аксы-дылы кара сагыштыг.
111 Меге деңзи Дээрги-Чаяакчыга бужар бооп көстүр,
а шын деңзи шойлары Аңаа таарымчалыг .
2 Турамык чорукту бак атка кирери чыпшыр сүрүп чоруур ,
а томаарыыр чоруктуң эдеринчизи – мерген угаан.
3 Эки мөзүлүг улусту оларның кем-буруу чогу баштап чоруур,
а кара сагыштыг улусту оп-мегези узуткап каар .
4 Дээрги-Чаяакчының килеңиниң хүнү кээрге, байлакшыл дузалап шыдавас ,
а чөптүг-шынныг чорук өлүмден камгалаар .
5 Кем-буруу чок улустуң чөптүг-шынныг чоруу дорт оруктап эдертип аппаар ,
а бузуттуг кижи бодунуң бачыдындан өлүп калыр .
6 Эки мөзүлүг улусту чөптүг-шынныг чоруу камгалаар ,
а кара сагыштыг улус кем-буруулуг күзээшкиннериниң дузаанга туттурар.
7 Бузуттуг кижиниң идегели ооң-биле кады өлүр;
бак улустуң ынаныжы база кырлып калыр .
8 Чөптүг-шынныг кижи айыылдан чайлаар,
а бузуттуг кижи ол айыылга таваржыр .
9 Бужар-бак кижиниң аас-сөзү чанында кижини узуткаар,
а чөптүг-шынныг улус билии-биле камгаланыр.
10 Чөптүг-шынныг улус эки чурттаар болза, хоорайның чону өөрүп-хөглээр ,
а бузуттуг улус өлүп-чидер болза – өөрүшкүден алгыржыр.
11 Хоорай эки мөзүлүг улустуң алгыш-йөрээлдери-биле тургустунар,
а бузуттуг улустуң аас-сөзү-биле буступ дүжер .
12 Угааны четпес кижи эжин бак сөглээр,
а угаанныг кижи ыыттавайн эрттириптер.
13 Шуугаар кижи өске улустуң чажыттарын ажыдар ,
а шынчы кижи чаңгыс-даа сөс ышкынмас.
14 Чагыг-сургаал чокта, чон кырлып каар,
а чөвүлекчилерниң саны хөй болза , чон камгалал алыр.
15 Өске кижи дээш дагдынып турар кижи бодунче айыыл халдадыр,
а дагдынары-биле далашпас кижи айыылдан чайлаар.
16 Бүдүштүг херээжен ат-алдарга чедер,
а ажылгыр улус байлакшылды чедип алыр.
17 Энерелдиг кижи бодунга ажык-дуза чедирер,
а каржы-хажагай кижи бодунга айыыл халдадыр.
18 Бузуттуг кижиниң шаңналы – хоозун,
а чөптүг-шынныг чорук тарыыр кижи алыс шын шаңналды алыр.
19 Чөптүг-шынныг чорук амыдыралче орук изээр,
а бузут сүрер кижи өлүмче бар чыдар .
20 Кара сагыштыг улус Дээрги-Чаяакчыга бужар бооп көстүр,
а кем-буруу чок улус Ооң сеткилинге кирер .
21 Кем-буруулуг кижиниң кеземче алыры чайлаш чок ,
а чөптүг-шынныг улустуң үре-салгалы айыылдан адырлыр .
22 Угаан чок херээженниң чараш-каазы
хаван хаайында алдын сырга дег.
23 Чөптүг-шынныг улустуң күзел-бодалы буян бооп хуула бээр,
а бузуттуг улустуң идегели Дээрги-Чаяакчының килеңинге чедирер.
24 Бир кижи харам чогу-биле үлеп-даа бергеш, немелделиг болур,
а өске кижи хөлүн эрттир харамнангаш, камнап-даа алза, каражадап үнер .
25 Ачы-дузалыг кижи чедимчелиг болур ,
өске улустуң суксунун хандырган кижи боду база суксавас.
26 Тараазын шыгжап алгаш, сатпас кижиге чоннуң каргыжы чедер,
а садып турар кижи алгыш-йөрээлдиг болур .
27 Буян дилээр кижи ээ көрүүшкүннү чедип алыр,
а бузутче чүткүүр кижи ону бодунче халдадыр .
28 Байлакшылынга идегээр кижи – тайып ужар ,
а чөптүг-шынныг улус ногаан бүрү ышкаш частып үнер .
29 Бодунуң өг-бүлезинче айыыл халдаткан кижиниң алыр үлүү – хат дег хоозун;
мелегей кижи мерген угаанныг кижиниң кулу апаар.
30 Чөптүг-шынныг кижиниң үрезининден амыдыралдың ыяжы өзүп үнер,
мерген угаанныг кижи улустуң сеткил-чүрээн бодунче хаара тудар.
31 Чөптүг-шынныг кижи шаңналын бо черге ап алыр болганда,
бачыттыг, бузуттуг улус кеземчени албан алыр .
121 Эртем-билигге ынак кижи чагыг-сургаалга база ынак,
а чемелээшкинни көөр хөңнү чок кижи мириттели бээр .
2 Буянныг кижи Дээрги-Чаяакчының сеткилинге кирер,
а кара сагыштыг кижи Аңаа буруу шаптырар.
3 Кижи бузуттуу-биле быжыг туруш чок,
а чөптүг-шынныг кижи чайгылыш чок дазыл-дөстүг .
4 Бүдүштүг кадай – ашаанга ат-алдар дег,
а бужар кадай – ооң сөөк-даяан иридер аарыг дег .
5 Чөптүг-шынныг кижиниң бодалында – чөптүг чорук,
а бузуттуг кижиниң угаанында – кара сагыш .
6 Бузуттуг улустуң чугаа-сөзүнүң артында хан төгүксээн күзел чаштынган ,
а чөптүг-шынныг улусту аас-сөзү камгалаар .
7 Бузуттуг улус буураарга, олардан чүү-даа артпас,
а чөптүг-шынныг улустуң оран-савазы быжыг туруштуг.
8 Кижини угаанныг чугаа-сөзү алдаржыдар,
а кем-буруулуг бодалдары – бужартадыр.
9 Адыыргап чорааш, аъш-чем чок артарынга көөрде,
ат-сураг чок чорааш, чалчалыг боору дээре.
10 Чөптүг-шынныг кижи мал-маганынга-даа чүү херегин билир ,
а бузуттуг улустуң хайыралаан сагыжы безин каржы-дошкун.
11 Черин болбаазыраткан кижиниң хырны тодуг,
а хоозун күзел-бодал сүрген кижиниң угааны четпес .
12 Бузуттуг кижи улусту кара сагыжының какпазынга тудуп аарын бодаар,
а чөптүг-шынныг улустуң дазылындан өзүмнер үнер.
13 Бузуттуг кижи меге чүве чугаалааш, туттуруп аар ,
а чөптүг-шынныг кижи айыылдан чайлаар .
14 Кижи бодунуң чугаа-сөзүнүң буянныг дүжүдүн ажаап аар ,
ооң кылган күш-ажылы шаңнал бооп, орнун эгидер .
15 Тенек кижи бодунуң оруун шын деп бодаар ,
а мерген угаанныг кижи арга-сүмени дыңнаар.
16 Тенек кижи бодунуң килеңин улус мурнунга доп-дораан көргүзер ,
а кажараан кижи дорамчылалды дыңнаваан бооп, эрттирип каар.
17 Шынны чугаалаан кижи – чөптүг херечи-дир,
а мегелеп херечилээр кижи кара сагыжын чугаалаар .
18 Хоозун чугаа хылыш ышкаш балыглап боор ,
а мерген угаанныг улустуң аас-сөзү – экиртир шынарлыг .
19 Шынныг сөстер – кезээ мөңгеде артар,
а мегечи дыл – хензиг өйде артар .
20 Өзү кара улустуң чүрээнде – кара сагыш,
а тайбың тарыкчыларының чүрээнде – өөрүшкү бар.
21 Чөптүг-шынныг кижи-биле кандыг-даа бак чүве болбас ,
а бузуттуг улусту бажын ажыр айыыл бүргээн болур.
22 Мегечи кижиниң аас-сөзү – Дээрги-Чаяакчыга бужар чүүл ,
а шынын чугаалаар улус Ооң сеткилинге кирер.
23 Кажараан кижи бодунуң билиин чажырар,
а мелегей улус бодунуң мелегейин көзүлдүр делгээр .
24 Кызымак улустуң холу – улусту чагырар,
а чалгаа холду албадап ажылдадыр.
25 Сагышсырал кижиниң чүрээн шагзырадыр,
а эки сөс – хөгледир.
26 Чөптүг-шынныг кижи эжинге шын орук айтыр,
а бузуттуг улустуң оруктары оларны астырар.
27 Чалгаа кижи олча-тывыш чок артар,
а кызымак кижи бай-шыдалдыг чурттаар.
28 Кижини чөптүг оруу амыдыралче аппаар,
ооң чедире бээр черинде өлүм турбас.
131 Оглунуң мерген угааны ачазының эдип-чазаан сургаалындан тыптыр,
а кочуургак кижи чемелээшкин дыңнап шыдавас.
2 Кижи бодунуң чугаа-сөзүнүң буянныг үре-түңнелин четтирер ,
а кара сагыштыг улус күчүлел-биле амыдыраар.
3 Аас-сөзүн оваарымчалыг ажыглаар кижи амы-тынын кадагалап аар ,
а аас-сөзүн тыртып шыдавас кижи бодун узуткап аар.
4 Чалгаа кижи чеже-даа күзеп-манаарга, чүү-даа чок боор ,
а кызымак улустуң хырны тодар.
5 Чөптүг-шынныг кижи мегени көөр хөңнү чок,
а бузуттуг кижи бужар-бак херектер кылыр.
6 Актыг кижиниң оруун чөптүг-шынныг чоруу кадагалаар ,
а бачыттыг кижини кем-буруузу оруундан астырар .
7 Бир кижи, хол даяң боду, бай-шыдалдыг бооп,
а өске кижи, хөй байлакшылдыг боду, ядыы бооп баажыланыр .
8 Бай кижи бодунуң байлакшылы-биле амы-тынын садып хостаар,
а ядыы кижи кажан-даа кыжаныг дыңнавас.
9 Чөптүг-шынныг улустуң чырыы өөрүшкүлүг хып турар,
а бузуттуг улустуң чырыткызы өжүп каар .
10 Хоозун кижи турамык чоруу-биле чүгле алгыш-кырыш үндүрер ,
а арга-сүме дыңнаар улус мерген угаанны тып алыр.
11 Хей черден келген акша-хөреңги чиде бээр,
а күш үндүрүп, бичиилеп чыгганы – немежир.
12 Үр бүтпээн идегел чүректи хилинчектээр,
а бүткен күзел – амыдыралдың ыяжы-дыр .
13 Чугаалаан сөстү тооп көрбес кижи бодун узуткап аар,
а чагыгны хүндүлээр кижи шаңнал алыр .
14 Мерген угаанныг кижиниң өөредии – амыдырал хайырлаар суг бажы ;
өлүмнүң дузаандан адырлыр арга.
15 Шынныг угаан кижиге ээ көрүүшкүннү шаңнаар,
а кара сагыштыг кижиниң оруу өлүмге чедирер .
16 Кажараан кижи бүрүзү бодун угаанныг алдынар,
а мелегей кижи бодунуң сээдеңин нептередир .
17 Бак элчи айыылга таваржыр ,
а шынчы айбычы экиртиишкин эккээр .
18 Сургаалды хүлээвээн кижи түрегдел көөр база бак атка кирер,
а чемелээшкинни хүлээп алган кижи алдар-хүндүге чедер .
19 Күзелдиң бүдери – сеткилди тааладыр;
мелегей кижи бузуттан адырлырын эң бак деп көөр.
20 Мерген угаанныг улус-биле эдеришкеш, мерген угаанныг апаар сен,
а мелегейлер-биле эштешкеш, айыылдан чайлавас сен.
21 Бачыттыг улусту бузут истеп-сүрер,
а чөптүг-шынныг улустуң шаңналы буян болур.
22 Эки кижиниң өнчү-хөреңгизи үре-салгалынга артар,
а бачыттыг кижиниң байлакшылы чөптүг-шынныг кижиниң холунга кирер .
23 Ядыы улустуң дүжүдү элбек-даа болза,
ону хоойлу-дүрүм чок чорук оорлап аппаар .
24 Шыкпыыжын камнаар кижи оглунга бак чүве күзээни ол,
а оглунга ынак кижи ону угаан киир кезедир чүткүлдүг .
25 Чөптүг-шынныг кижиниң хырны тодуг,
а бузуттуг улустуң хырны куруглаар .
141 Мерген угаанныг херээжен аалын быжыглаар,
а мелегей херээжен ону боду-ла үрегдеп бузар.
2 Дээрги-Чаяакчыдан коргар кижи – дорт оруктап,
а Ону херекке албас кижи – ыргак-дагыр оруктап чоруур .
3 Мелегей кижини бодунуң аас-сөзү кымчылаар ,
а мерген угаанныг улусту чугаа-сөзү кадагалаар .
4 Шарылар чок черде аңмаарлар куруг,
а күш-шыдалдыг шарылар барда, дүжүт элбек.
5 Шынчы херечи мегелеп чугаалавас,
а мегелеп херечилээр кижи аксындан меге дүжүрбес .
6 Кочуургак кижи мерген угаанны дилээш-даа, дөмей-ле тыппас,
а угаангыр кижи билигни белен шиңгээдип алыр .
7 Мелегей кижиден ырадыр тур,
оон угаанныг аас-сөс черле дыңнавас сен.
8 Кажараан кижиниң мерген угааны – бодунуң оруун билиринде,
а мелегей улустуң сээдеңи – оп-мегезинде.
9 Мелегей улус кем-буруу дээш өргүлдерни шоодар,
а эки мөзүлүг улус Дээрги-Чаяакчының сеткилинге кирер.
10 Кижиниң муңгаралын чүгле чүрээ билир,
ооң өөрүшкүзүн-даа үлежип шыдаар өске улус тывылбас.
11 Бузуттуг улустуң оран-савазы хоозураар,
а эки мөзүлүг улустуң аалы чечектелир .
12 Бир-ле орук дорт ышкаш сагындырар-даа болза,
адак соонда өлүмге чедире бээр .
13 Каттырып хөглеп-даа туруңда , чүрээң саргып аарып боор,
өөрүшкүнү муңгарал-даа солуп боор .
14 Шынчы эвес кижи үүлгедии-биле чүү чүвеже бар чытканыл – ону чедип алыр,
а эки кижи ажыл-херектери дээш шаңнадыр.
15 Кенен кижи дыңнаан чүвезинге-ле бүзүрей бээр,
а бодамчалыг кижи базым бүрүзүн ыяк бодап алыр.
16 Мерген угаанныг кижи оваарымчалыг болгаш, бузуттан чайлай бээр,
а мелегей кижиниң бардамы дам баар, туразы улам-на улгадыр.
17 Ажынчак кижи мелегей чоруктар кылыр,
кара сагыштыг кижини улус көөр хөңнү чок.
18 Кенен улуска онаажыр үлүг – мелегей чорук,
а бодамчалыг улус билии-биле алдаржыыр.
19 Бак улус – буянныг улуска,
бузуттуг улус – чөптүг-шынныг кижиниң хаалгазынга сөгүрүүр .
20 Ядыы кижини кожазы безин кижи деп санавас ,
а бай кижиге ынак улус эңмежок .
21 Кожазын бак көөр кижи – бачыт үүлгеткени ол,
а ядыы улуска ачы-дузалыг кижи амыр-чыргалдыг
22 Өзү кара улус оруундан азар,
а буян тарыыр улуста шынчы энерел бар.
23 Карак кызыл ажылдан кезээде орулга кээр ,
а хоозун чугаадан чүгле каража үнер.
24 Мерген угаанныг улустуң ат-алдары – байлакшылы ол,
а мелегей улустуң каасталгазы – мелегей чоруу.
25 Шынчы херечи улустуң амы-тынын камгалаар,
а кара сагыштыг кижи аксындан меге дүжүрбес.
26 Дээрги-Чаяакчыдан коргары – быжыг чөленгииш;
кижиниң бодунуң-даа, ажы-төлүнүң-даа хоргадалы ында болур .
27 Дээрги-Чаяакчыдан коргары – амыдырал хайырлаар суг бажы
база өлүмнүң дузаандан адырлыр арга.
28 Албаты чону хөйде – хаан кижи өндүр улуг,
а чону эвээште – чагырыкчы буураар.
29 Белен-селен ажынмас кижи улуг угаанныг ,
а хорадаачал кижи мелегей чоруун көргүзер .
30 Сеткил дыштыгда, мага-бот кадык ,
а хүннээчел сагыш – сөөк-даякты иридиптер .
31 Ядамыкты дарлаар кижи ооң Чаяакчызын бак сөглээни ол ,
а түремикке ачы-дуза көргүзер кижи Ону алдаржыдар.
32 Бузуттуг улустуң багы оларны базар,
а чөптүг-шынныг кижи өлү-даа бээрге, ооң хоргадалы бар .
33 Мерген угаан – сарыылдыг чүрекке чурттаар,
мелегей-даа улустуң аразынга бодун көргүзер.
34 Чөптүг-шынныг чорук чонну өрү көдүрер,
а бачыт – аймакты бак атка киирер.
35 Хаан кижи угаанныг чалчазы дээш сагыжы ханар,
а бужар-бак херектер үүлгеткен кижиже килеңнээр.
151 Эптиг-ээлдек харыы килеңни чайладыр ,
а доңгун сөс – хайныктырар .
2 Мерген угаанныгларның аксы-сөзү билигни экизинер,
а мелегейлерниң аас-дылы чүгле мелегей чүүлдер чулчуруур .
3 Дээрги-Чаяакчының караа көрбес чүве чок –
бузуттуг-даа, буянныг-даа улусту көрүп турар .
4 Буянныг чугаа – амыдыралдың ыяжы-дыр ,
а меге чугаа – сеткил-сагышты муңгарадыр.
5 Мелегей кижи ачазының эдип-чазаан сургаалын херекке албас,
а чемелээшкинни тооп дыңнаар кижи угаан кирер.
6 Чөптүг кижиниң бажыңында эртине-байлак хөй,
а бузуттуг кижиниң ажык-кончаазы аңаа хора чедирер.
7 Мерген угаанныгларның аксы-сөзү билиг нептередир,
а мелегей улустуң чүрээ шынчы эвес болур.
8 Бузуттуг улустуң өргүлдери Дээрги-Чаяакчыга бужар чүүл болур ,
а эки мөзүлүг улустуң мөргүлдери Аңаа таарымчалыг .
9 Бузуттуг кижиниң оруу Дээрги-Чаяакчыга бужар чүүл болур,
а чөптүг чорукту дилеп чоруур кижиге Ол ынак.
10 Шын оруктан соора барган кижи кадыг-дошкун кеземче алыр,
а чемелээшкинни көөр хөңнү чок кижи өлүп каар .
11 Тамы биле Өлүм безин Дээрги-Чаяакчыга көскү ,
а кижилерниң чүректери оон-даа ажык!
12 Кочуургак кижи ону чемелеп турар кижиге хөңнү чок
база мерген угаанныг улус аразынга туруксавас.
13 Чүрек өөрүп турда, арын-шырай чырый бээр ,
а муңгаргай чүрек сагыш-хөөннү ундарадыр .
14 Угаанныг кижи билиг сүрер,
а мугулай улустуң аъш-чеми – мелегей чүүлдер болур .
15 Ядыы кижи кезээде човалаңга туттурар,
а аас-кежиктиг кижи үргүлчү байырлаар.
16 Эңдерик эртине-байлак чыып алгаш, коргуп-дүвүреп чурттаарынга көөрде,
хөй эвес олчалыг, Дээрги-Чаяакчыдан коргуп чурттааны дээре .
17 Сени көрбес улустуң белеткээни семис шары эъди чииринге көөрде,
сеңээ ынак улустуң белеткээни ногаа чигени дээре .
18 Килеңнээчел кижи алгыш-кырыш өөскүдер ,
а белен-селен ажынмас кижи адааннажыышкынның когун үзер .
19 Чалгаа кижиниң оруунда тенниг-хараган үнген ,
а эки мөзүлүг улус дески оруктап бар чыдар.
20 Мерген угаанныг оол ачазын өөртүр ,
а мелегей кижи авазын бак көөр.
21 Угааны четпес кижини ооң мелегей чоруу өөртүр ,
а угаанныг кижи дорт оруктап бар чыдар.
22 Арга-сүме чок болза, кылыр дээн чүве чогувас,
а сүмелекчилер көвей болза, боттаны бээр .
23 Харыылаптар аас-сөзүң бар болза, өөрүнчүг-ле,
чогуур үезинде сөглээн сөс эки-ле!
24 Угаанныг кижи алдыы орандан чайлаар дээш,
амыдыралче аппаар орукка бедиктер тевер .
25 Дээрги-Чаяакчы адыыргак улустуң аалдарын аңдара соп кааптар,
а дулгуяк херээженниң хувааглыг черин кадагалаар .
26 Дээрги-Чаяакчыга бузуттуг бодалдар бужар чүүл болур ,
а буянныг сөстер Ооң мурнунга арыг .
27 Чазый-чилби кижи бодунуң аалынга айыыл халдадыр ,
а хээлиге хөңнү чок кижи амылыг артар.
28 Чөптүг-шынныг кижиниң чүрээ чүнү харыылаарын бодап алыр ,
а бузуттуг улустуң аас-дылы бачыт чулчуруур.
29 Дээрги-Чаяакчы бузуттуг улустан ыракта ,
а чөптүг-шынныг улустуң мөргүлүн дыңнап турар .
30 Чырык көрүш чүректи өөртүр,
эки медээ кижиниң ишти-хөңнүн быжыглаар .
31 Амыдыралга чедире бээр чемелээшкинни дыңнаар кижи
мерген угаанныглар аразындан үнмес.
32 Эдип-чазаан сургаалды хүлээвес кижи бодунга хора халдадыр,
а чемелээшкинни дыңнаар кижи угаан кирер .
33 Дээрги-Чаяакчыдан коргары мерген угаанга өөредир;
биче сеткил алдарны мурнап чоруур .
161 Кижиниң чүрээнде янзы-бүрү бодалдар бар,
а ооң аас-сөзүнден үнер шиитпир Дээрги-Чаяакчыдан кээр .
2 Кижи бодунуң оруктарын дөгерезин кем-буруу чок деп санаар,
ынчалза-даа сеткилдерни Дээрги-Чаяакчы шенээр .
3 Дээрги-Чаяакчыга ажыл-херектериңни дагзып бер ,
ынчан сээң бодалдарың боттаны бээр.
4 Дээрги-Чаяакчы бүгү чүүлдерни оларның боттарының салым-чолу дээш чаяаган;
бузуттуг кижи безин айыыл-халап хүнү дээш чаяаттынган .
5 Адыыргак кижи Дээрги-Чаяакчыга бужар чүүл болур ,
ол кеземчеден канчап-даа чайлап шыдавас .
6 Шынчы болгаш энерелдиг болуру – кижиниң бузудун арыглаар ;
Дээрги-Чаяакчыдан коргары – айыылды чайладыр.
7 Дээрги-Чаяакчыга кижиниң оруктары тааржыр болза,
ону дайзыннары-биле безин эптештирип каар .
8 Чөптүг чорук чок чорааш, элбек орулгалыг боорунга көөрде,
чөптүг чорук-биле кады чорааш, хөй эвес олчалыг боору дээре .
9 Кижиниң чүрээ оруун боду бодап алыр,
ынчалза-даа ооң базымнарын Дээрги-Чаяакчы башкарар .
10 Хаанның аксында – өттүр билир сөстер;
ооң үндүрген шииткелинде меге турбас .
11 Мегелевес деңзи тавактары Дээрги-Чаяакчыдан кээр,
хапка суккан деңзи шойлары база Оон кээр .
12 Бачыттыг үүлгедиглер хааннарга бужар чүүл болур,
дүжүлге чөптүг чоруктуң ачызында тендиш дивес .
13 Шынны сөглээр кижи хааннарга таарымчалыг,
олар алыс шынны чугаалаар улуска ынак .
14 Хаанның килеңи – өлүмнүң медээчизи дег ;
мерген угаанныг кижи ону чайладып шыдаар.
15 Хаанның чырык көрүжүнде – амыдырал бар,
ооң эки көөрү – кааң өйде чаъс эккелген булут-ла .
16 Алдын эвес, мерген угаан чедип аары канчап-даа дээре,
мөңгүн эвес, сарыыл чедип аарын шилиири черле дээре .
17 Эки мөзүлүг улустуң оруу – бузуттан чайлаары;
шын оруундан соора барбас кижи амы-тынын кадагалап алыр.
18 Буураашкынны – адыыргаары,
а аштырыышкынны – улуг тура мурнаар .
19 Адыыргак улус-биле олча үлежиринге көөрде,
ядыы улус-биле биче сеткилдиг чурттап чорааны дээре.
20 Бодамчалыг чурттап чоруур кижи – чаагай чорукту чедип алыр ;
Дээрги-Чаяакчыга идегээр кижи – амыр-чыргалга чедер .
21 Мерген угаанныг кижи улуска сарыылдыг диртир,
аас-сөстүң аянныы бүзүренчиг боорун күштелдирер.
22 Угаанныг боору – амыдырал хайырлаар суг бажы ,
а мелегей кижиниң кеземчези – сээдеңи.
23 Мерген угаанныг кижиниң угааны ооң сөзүн сарыыл киирер
база чугаа-сөзүн бүзүренчиг болдурар.
24 Буянныг сөстер – ары чигири дег:
кижиниң сеткил-сагыжын тааладыр-даа, ишти-хөңнүн экиртир-даа .
25 Бир-ле орук улуска дорт ышкаш сагындырар-даа болза,
адак соонда өлүмге чедире бээр .
26 Ажылчын кижиниң аштааны ону ажылдадыр,
ооң чем чиксээри аңаа дыш бербес .
27 Дүржок кижи бузут бодап тып турда амыр-ла –
ооң аас-сөзү өрттендир чиир от дег .
28 Кара сагыштыг кижи алгыш-кырыш өөскүдер,
хопчу кижи эжишкилерни чара кирер .
29 Күш дөгээр кижи эжин дуурайлаар
база бак орукче киир тыртар .
30 Хыйыртап көөр кижиниң сагыжы кара;
аксын тыртыйтыр кижиниң үүлгедип турар херектери бак.
31 Буурул баш – алдарлыг оваадай,
ону чөптүг-шынныг амыдырааш, чедип алыр .
32 Килеңнээчел эвес кижи күчүлүг маадырдан дээре,
бодун туттунуп билир кижи хоорайлар эжелекчизинден дээре .
33 Шиитпир үндүрүксээр улус төлге даштары-биле үлүг тыртар ,
ынчалза-даа шиитпир бүрүзү Дээрги-Чаяакчыдан кээр.
171 Мага хандыр дойлап-даа тургаш, алгыжып-кыржыр аалга көөрде,
када берген хлеб карты-даа чип оргаш, амыр-тайбың чорааны дээре .
2 Угаанныг чалча дээргизиниң ыят чок оглун чагырар
база өнчүнү ол оолдуң акы-дуңмазы-биле үлежир.
3 Мөңгүн биле алдын хайылдырар суугуга эстир ,
а улустуң чүректерин Дээрги-Чаяакчы шенээр .
4 Бак кижи бузуттуг чугаалар дыңнаар,
авыяас кижи хоралыг чугааларже кичээнгей салыр.
5 Түремикти дорамчылап турар кижи ооң Чаяакчызын бак сөглээни ол ,
өске кижиниң түрегделин көргеш, амыраар кижи – кеземчеден чайлавас .
6 Кырганнарның шаңналы – үре-салгалы ,
а ажы-төлдүң ат-алдары – ада-иези.
7 Мелегей кижиниң аксынга төлептиг чугаа эптешпес,
бүдүштүг кижиниң аксынга меге чугаа оон артык эптешпес .
8 Хээли берип турар кижиге хээлизи – илбилиг даш дег:
кайнаар-даа сунуп чедерге, чедиишкинниг болур .
9 Хомудалын уттуп аар кижи найыралче чүткээни ол,
а бак чаңнатканын утпас кижи эжинден чарылганы ол.
10 Мелегей кижини чүс катап шанчарынга көөрде,
угаанныг кижини чаңгыс катап чемелеп каары оранчок дээштиг.
11 Бузуттуг-бак кижи чүгле үймээн үндүреринче чүткүүр,
ынчангаш Дээрги-Чаяакчы каржы-дошкун төлээзин олче чорудуптар.
12 Сээдең чоруу кедерээн мелегей кижиге ужуражырынга көөрде,
ажы-төлүн чидирген кыс адыгга таварышканы дээре .
13 Буянны бузут-биле харыылаар кижиниң аалындан бузут ыравас .
14 Алгыш-кырыштың эгези сугнуң чалды деже шавары дег,
ынчангаш өжээн өөскүвээнде, соксадып каг .
15 Бузуттуг хейни агартыры , кем-буруу чок кижини шиидери –
кайызы-даа Дээрги-Чаяакчыга бужар чүүлдер-дир.
16 Мелегей кижиниң угаан садып алыр дээш, акша туткан херээ чүл?
Ооң угаап билиптер харыы бар эвес.
17 Эжиң сеңээ кандыг-даа үелерде ынак болур ;
ха-дуңмаң айыыл-халап үезинде дузалаар дээш төрүттүнер .
18 Сарыыл чок кижи хол тутчуп,
өске кижи дээш дагдынар.
19 Алгыш-кырышка ынак кижи бачытка ынак;
бодун өрү көрдүнер кижи буураашкынче чүткээни ол .
20 Мегечи чүрек буян көрбес,
авыяас дыл айыыл халдадыр.
21 Мелегей ажы-төлдүг кижи муңгарал чедип алганы ол:
оглу мелегей боорга, ачазы өөрүвес-ле болгай .
22 Өөрүп чоруур чүрек – эки дээн эм,
а ундаргай сеткил мага-ботту харыксырадыр .
23 Бузуттуг кижи чөптүг шииткелди хажыдар дээш
улустан бүдүү хээли алыр .
24 Угаангыр көрүш – мерген угаанче,
а мелегей кижиниң көрүжү – черниң бүгү кыдыгларынче шиглей көөр.
25 Мелегей оолдуг боору – ачазынга харааданчыг,
авазынга хомуданчыг .
26 Актыг кижини кезедири-даа,
бүдүштүг кижини чөптүг-шынныг чоруу дээш эриидээри-даа – бак херек-тир.
27 Билиг чедип алган кижи кевин-херекчок чүве чугаалавас ;
угаанныг кижи хорадаачал эвес болур.
28 Ыыттавас-ла болза, мелегей кижи безин мерген угаанныг кылдыр көстүр;
аксын хаап алыр болза – сарыылдыг кылдыр сагындырар .
181 Бодун бодаар кижи күзээн чүвезин кылырынче чүткүүр,
угаанныг сүмелерге удурланыр.
2 Мелегей кижи боданыр хөңнү чок,
харын бодун бодамчалыг кылдыр көргүзүксээр.
3 Бузут үүлгеткен кижи дора көрдүрер,
а бак атка кирерге, дорамчылал сүрүп кээр.
4 Кижиниң аксындан үнген сөстер – терең ээрем дег ;
мерген угаанның үнер дөзү – агым суглар дег.
5 Бузуттуг кижини чүүлдүг деп көөрү
азы эки кижиге чөптүг шииткел үндүрбези – бак херек-тир .
6 Мелегей кижиниң аас-дылы алгыш-кырыш үндүрер,
аксындан үнген сөзү эттедип-соктурарынга чедирер .
7 Мелегей кижиниң чугаа-сөзү буураашкынга чедирер ,
аксындан үнген сөзү – бодунуң туттунар дузаа .
8 Хопчу кижиниң чугаа-сөзү амданныг чем дег –
кижиниң ишти-хөңнүнүң эң ханызынче кире бээр .
9 Ажылынга чалгаа кижи – үрегдекчиниң дуңмазы.
10 Дээрги-Чаяакчының ады – быжыг суурга :
аңаа чаштынган чөптүг-шынныг кижи камгалалды алыр.
11 Бай кижиге эт-хөреңгизи – быжыг шивээ-даа дег ,
ол аңаа артап болбас хана дег сагындырар.
12 Кижи буураар бетинде туразы улгадыр ,
а биче сеткил алдарны мурнап чоруур .
13 Чугааны чедир дыңнавайн, харыы бээри –
мелегей чорук болгаш ыят-тыр.
14 Сеткили сорук кирген кижи аарыг-аржыкты ажып шыдаар,
ынчалза-даа сеткили ундаргай болза, ол канчаптарыл?
15 Сарыылдыг кижиниң чүрээ билигже чүткүүр,
мерген угаанныг улустуң кулаа билиг дилээр.
16 Белек сөңнээшкини кижиге делгем орукту ажыдар,
бедик ат-дужаалдыг улус аразынче киире бээр .
17 Удурланыкчызы чугаалап эгелевээнде, сактырга,
баштай чаргылдажып эгелээн кижиниң сөстери шынныг-даа ышкаш болур.
18 Күштүг удурланыкчыларның маргыжын чарар дээш үлүг тыртары
алгыш-кырышты соксадыр.
19 Хомудаан ха-дуңмаң – быжыг шивээ-ле;
алгыш-кырыш – шивээ хаалгазының дээктери-ле.
20 Кижи чугаа-сөзүнүң үре-түңнели-биле хырнын тоттурар:
аксы-биле чедип алган чүвезин чигеш, тодар .
21 Амыдырал биле өлүм – чугаа-сөстүң эргезинде;
чугаа-сөзү-биле эп-найыралдыг кижи ооң үре-түңнелин амзап көөр.
22 Кадай тып алган кижи ачы-буян тып алган-дыр ,
Дээрги-Чаяакчының ээ көрнүүшкүнүн чедип алган-дыр .
23 Ядыы кижиниң сөстеринде – кызып дилээни,
а бай кижиниң харыызында – каржы-хажагайы бар.
24 Хөй таныш өөрлүг кижи бак чүведен чайлавас ;
сеңээ ха-дуңмаңдан артык ынак эжиң кижи база турар .
191 Кем-буруу кылбайн амыдырап чоруур ядыы кижи
мелегей мегечиден дээре .
2 Билиг чокта, күзел-чүткүл эки болбас,
далашкан буттар бачытче базар .
3 Кижини оруундан бодунуң мелегей чоруу астырар ,
а ооң чүрээ Дээрги-Чаяакчыга хорадаар.
4 Бай-шыдалдыг кижиге эш-өөр муңчок,
а ядыы кижини эш-өөрү каапкаш баар .
5 Мегелеп херечилээр кижи кеземчеден чайлап шыдавас;
аксындан меге дүжүрбес кижи камгалал албас .
6 Ызыгуурлуг кижилерге чашпаалаар улус-ла хөй ,
белек сунар кижи-биле шупту улус найыралдажыр.
7 Ядыы кижини ха-дуңмазы безин көөр хөңнү чок ,
оон туржук эш-өөрү дескелээр:
ол чугаалажыр дээш далажып баарга, олар арлы берген боор.
8 Бодунга ынак кижи угаан дилээр:
сарыылдыг чурттап чорааш, ачылыг чүүлдү тып алыр .
9 Мегелеп херечилээр кижи кеземчеден чайлап шыдавас,
аксындан меге дүжүрбес кижи өлүп каар
10 Мелегей кижиниң каас-коя чурттаары,
кул кижиниң нояннарны чагырары ужурга таарышпас .
11 Мерген угаанныг кижи белен-селен ажынмас ;
ат-алдар – буруулуг херектерни өршээринде.
12 Хаанның килеңи – арзылаң ырланганы дег ,
а ээ көрүүшкүнү – оът-сигенде чаъс-шалың дег.
13 Мелегей оол – ачазынга буураашкын ;
хыйланчак кадай – дамдылаар ойбак-дыдык дээвиир дег.
14 Бажың-балгат биле байлакшыл – адалардан келген өнчү,
а угаангыр кадай – Дээрги-Чаяакчыдан келген белек .
15 Чалгаа чорук кижини уйгу хавы кылып каар,
а салгаа чорук – аштадыр .
16 Чагыгны кадагалаар кижи амы-тынын кадагалап аар ,
а оруктарын ылгап шыдавас кижи өлүп каар.
17 Ядамыкка хайырлал бээр кижи Дээрги-Чаяакчыга чээли кылганы ол ;
Дээрги-Чаяакчы аңаа ачы-дузазы дээш шаңналын бээр .
18 Идегел бар турда, оглуңну кижизит ;
ону чок кылып алдың халак .
19 Хорадаачал кижи торгаал төлезин,
ону бир удаа амдажыдар болзуңза, ам-даа кезедир апаар сен.
20 Арга-сүмени дыңна, сургаалды хүлээп ал,
ынчан алызы барып мерген угаанныг апаар сен.
21 Кижиниң чүрээнде бодал-ла хөй,
ынчалза-даа кайызының чогуп бүдери Дээрги-Чаяакчының шиитпиринден хамааржыр .
22 Улус аразында шынчы чорук үнеледир ;
ядыы кижи мегечи кижиден дээре.
23 Дээрги-Чаяакчыдан коргары амыдыралче орук изээр ;
ынчаар кылып турар кижи айыыл-халапка алыспайн, дыштыг удуур.
24 Чалгаа кижи холу-биле тавакта чемни ап алза-даа,
аксынга чедирбес .
25 Кочуургак кижини кезедир болзуңза, кенен улус боданы бээр,
а угаанныг кижини чемелээр болзуңза, ооң угааны улгадыр .
26 Оглу ачазын хоозурадыр болза, авазын үндүр сывырар болза,
ыянчыг, бужар кижи болур .
27 Оглум! Сургаалды дыңнавас болзуңза,
угаангыр сөстер чогундан сотка орар сен.
28 Дүржок херечи шынныг шииткелди дорамчылап кочулаар;
кем-буруу – бузуттуг улустуң сыырар аъш-чеми дег .
29 Кочуургак кижи – шииткелден,
мелегей кижиниң ооргазы – шыкпыыштан чайлавас .
201 Арага биле эзиртир суксун кижини кочуургак болгаш үен-даян кылып каар ,
оларга алзыпкан кижи угаанныг болбас.
2 Хаанның коргунчуг килеңи – арзылаң ырланганы дег :
ону хорададып алыр кижи бодунга хора чедиргени ол.
3 Алгыш-кырышка киришпес кижи алдар-хүндүлүг,
а мелегей кижи бодун тудуп шыдавас.
4 Чалгаа кижи чогуур үеде тараа тарывас,
ынчангаш дүжүт ажаар үе кээрге, куруг калыр .
5 Кижиниң чүрээнде бодал – терең ээрем дег ,
ынчалза-даа угаанныг кижи оон безин узуп ап шыдаар.
6 «Бүзүрелдиг, шынчы мен» деп чарлаттынган улус-ла хөй,
а ылап шынчы кижи тыптыр деп бе?
7 Чөптүг-шынныг кижи кем-буруу чок чурттаар,
ооң ажы-төлү амыр-чыргалдыг.
8 Хаан кижи шииткел үндүрүп оруп алгаш,
көрүжү-биле кандыг-даа бузутту тарадыр сывырыптар.
9 «Мээң чүрээмде кем-бак чок, бачыттарымдан арыгланып алдым» –
деп шыдаар кижи бар бе?
10 Соора деңзилеп-даа бээри, соора хемчээп-даа бээри –
Дээрги-Чаяакчының мурнунга бужар чүүл-дүр .
11 Кижини аныяандан-на ажыл-херээнден билип ап болур:
кылган херектериниң арыг-шынчызы илдең болур.
12 Дыңнаар кулак-даа, көөр карак-даа –
Дээрги-Чаяакчының чаяап каан чүүлдери-дир .
13 Уйгуга ынак болзуңза, түрегделге дүжер сен ;
карааң шийбес болзуңза, тоттур чемненир сен.
14 Садып алыкчы: «Багай бараан-дыр!» – дээр,
а бичии ырай бергеш, оозу-биле мактанып-ла эгелээр.
15 Угаанныг сөс-домак алдынга, эртине дашка
болгаш улуг үнелиг каасталгага дөмей.
16 Хары кижи дээш дагдынган кижиниң идик-хевин долаа кылдыр ап ал,
өске улус дээш дагдынган кижиден долаадан ап ал .
17 Меге-биле чедип алган хлеб амданныг-ла ,
ынчалза-даа алызы барып аксыңга сай-дашче хуула бээр.
18 Сүмележип тургаш, бодалды быжыктырар:
дайын чорударда, арга-сүмеден дыңнап ал .
19 Шуугаар кижи чажыттарны ажыдып бээр ,
ынчангаш аксы бош кижи-биле харылзашпа.
20 Ада-иезин бак сөглээр кижиниң чырыткызы
дүмбей караңгыда өжүп каар .
21 Харамдыгып сегирип алганың өнчү
сөөлүнде кээп алгыш-йөрээл албас .
22 «Бузут дээш өжээн негээр мен!» – диве ;
Дээрги-Чаяакчыга идеге , Ол ынчан сени камгалаар.
23 Килдээр шойлары мегелээр деңзи – Дээрги-Чаяакчыга бужар чүүл-дүр,
шын эвес деңзи – бак херек-тир .
24 Дээрги-Чаяакчы кижиниң оруун изеп бээр ,
а кижи бодунуң оруун канчап билип аарыл?
25 Ыдыктыг даңгыраан далаш-биле бергеш,
оон өскээр боданып эгелээри – кижиге дузак-тыр .
26 Мерген угаанныг хаан бузуттуг улусту
тараа дег тарадыр челбипкеш, дээрбелеп кааптар.
27 Кижиниң сеткили – ооң бүгү бодун өттүр чырыдып турар
Дээрги-Чаяакчының чырыткызы-дыр.
28 Шынчы чорук болгаш энерел хаанны кадагалаар,
ооң дүжүлгези энерел быжыгып турар.
29 Аныяк-өскенниң алдары – күчү-күжүнде,
а кырганнарның каасталгазы – буурул бажында .
30 Балыг-бышкын болгаш сорбулар кижини бузуттан арыглаар;
эттеп-согары – кижиниң ишти-хөңнүн эдип-чазаар.
211 Дээрги-Чаяакчының холунга хаанның чүрээ – агым суг дег:
Ол ону күзээн-не уг-шиинче аксыптар .
2 Кижи бодунуң бодаарын ёзугаар кезээде шынныг болур,
ынчалза-даа чүректерни Дээрги-Чаяакчы шенеп турар .
3 Өргүл салыр кижиге көөрде,
бодун чөптүг болгаш шын ап чоруур кижи
Дээрги-Чаяакчының сеткилинге кирер .
4 Бузуттуг улустуң ылгалып көстүрү турамык көрүш биле улуургак чүрек –
бачыт-тыр.
5 Кызымак кижиниң бодалдары ыяап-ла элбекшилге эккээр ,
а далаш чорук чүгле түрегделге чедирер .
6 Байлакшылды меге-биле чедип ап турар кижи – хоозун чүүл сүрүп,
өлүмче чүткээн кижи-дир .
7 Бузуттуг улустуң каржы-бак үүлгедиглери боттарын-на узуткап каар,
чүге дээрге олар чөптүг чорукту сагыырындан ойталаан болгай.
8 Бак кижиниң оруу – соора баар,
а кем-буруу чок кижиниң ажыл-херектери ак сеткилдиг.
9 Хыйланчак кадай-биле чаңгыс черге чурттаарынга көөрде,
оон озалааш үгекке чурттааны дээре .
10 Бузуттуг кижи бачытты аажок күзээр:
чанында эжин безин өршээвес.
11 Кочуургак кижини кезедир болзуңза, кенен кижи угаан кире бээр,
мерген угаанныг кижини эдип-чазаар болзуңза, билии немежир .
12 Чөптүг-шынныг кижи
бузуттугларның аалын хайгаараар база оларга айыыл халдадып каар.
13 Ядамыктың алгы-кышкызын дыңнааш, кулаан бөөшкүннеп аар кижи
боду база кажан-бир алгыра бээрге, кым-даа харыылавас.
14 Чажыт белек килеңни оожургадыр,
бүдүү уштуп сунган хээли калчаалыг килеңни намдадыр .
15 Шынныг шииткел чөптүг кижиге – өөрүшкү,
бузут үүлгедикчилеринге – буураашкын.
16 Угаанның оруундан аза берген кижи
өлүглер оранынга чеде бээр .
17 Хөглээшкинге ынак кижи чединмес апаар,
арага-дары биле үс-чагга ынак кижи черле байывас.
18 Чөптүг-шынныг кижиден чайлаан багай чүве бузуттуг кижини таварыыр,
эки мөзүлүг кижиден чайлаан багай чүве кара сагыштыг кижини таварыыр .
19 Хыйланчак болгаш ажынчак кадай-биле чурттаарынга көөрде,
ээн кургаг ховуга чурттааны дээре .
20 Мерген угаанныг кижиниң аалында үнелиг курлавырлар биле үс-чаг үзүлбес,
а мелегей кижи төдүзүн төтчеглеп алыр.
21 Чөптүг-шынныг чорук болгаш энерелче чүткээн кижи
узун назынны, чөп-шынны, алдар-хүндүнү тып чеде бээр.
22 Мерген угаанныг кижи күш-шыдалдыг улустуң хоорайын эжелеп алыр,
оларның идегеп турганы шивээзин узуткап каар .
23 Аас-дылын тыртып чоруур кижи
айыылдардан бодун камгалаар .
24 «Кочуургак» деп адаттырар адыыргак, турамык кижи
улуургай бергенде, хай-чагырга билбес .
25 Чалгаа кижиниң алыксак-чиксээ ону өлүмге чедирер,
чүге дээрге ооң холдары ажыл кылыр хөңнү чок .
26 Чамдык улус үргүлчү «алыйн-чиийн» дээр,
а чөптүг-шынныг кижи хараадал чокка үлеп бээр .
27 Бузуттуг улустуң өргүлдери –
ылаңгыя бузуттуг сагыш-биле салган өргүлдер –
бужар чүүл-дүр .
28 Мегечилерниң херечилели буурап каар ,
а сөөлгү сөс – шупту чүвени боду дыңнаан кижиге артар.
29 Бузуттуг кижиниң ыядыр арны чок болур,
а эки мөзүлүг кижи бодунуң оруу-биле дорт бар чыдар.
30 Кижиниң мерген угааны-даа, угаан-сарыылы-даа, арга-сүмези-даа
Дээрги-Чаяакчының мурнунга хоозун чүүлдер-дир .
31 Чаалажырда мунар дээш, аът-хөлдү белеткеп каар,
а тиилелгени Дээрги-Чаяакчы хайырлаар .
221 Эки ат-сураг байлакшылдан күзенчиг;
улуска эки көрдүрери алдын биле мөңгүнден дээре .
2 Бай болгаш ядыы кижини дөмей болдуруп турар чүүл бо-дур:
оларның иелдирзин Дээрги-Чаяакчы чаяаган болгай .
3 Угаанныг кижи айыыл көргеш, чашты бээр,
а кенен улус олче уткуштур баргаш, кеземче алыр .
4 Биче сеткилдиг болза база Дээрги-Чаяакчыдан коргуп чоруур болза,
байлакшыл, алдар-хүндү база узун назын чедип кээр .
5 Бак кижиниң оруунда – теннер биле дузактар бар ,
амы-тынын кадагалаар кижи ынаар барбас.
6 Аныяк оолду шын орукче эң эгезинде үндүрүп каг –
кырый-даа бергеш, оон өскээр барбас .
7 Бай кижи ядыыларны чагырар,
а өрелиг кижи чээли кылган кижиниң кулу апаар.
8 Чөптүг эвес чорук тарыыр кижи айыылды ажаап алыр ,
ооң дарлалының килеңи узуткаттырар.
9 Экииргек кижи алгыш-йөрээл дыңнаар,
чүге дээрге ядыы кижи-биле аъш-чемин үлежип турар-дыр .
10 Кочуургак кижини сывырып чорудуптарга,
алгыш-кырыш арлып чидер,
чаргы-чаалы болгаш аас-дыл соксай бээр .
11 Чүректиң арыынга ынак база аас-сөзү чаагай кижи
хаанга чоок апаар .
12 Дээрги-Чаяакчы билигни чүүлзүнүп, кадагалаар,
кара сагыштыг кижиниң сөстерин буруу шавар.
13 Чалгаа кижи мынча дээр:
«Даштын арзылаң тур , бажыңдан үнер-ле болзумза, өлгеним ол!»
14 Өске кижи кадайының аас-сөзү – ханы хооргал-ла ,
Дээрги-Чаяакчыга каргаттырган кижи ынаар кээп дүжер .
15 Аныяк оолдуң медерелин тенек чорук ээлээн болур,
шыкпыыш-биле кижизидилге ону үндүр сывырыптар .
16 Ажык-кончаа сүргеш, ядамыкты дарлаары-даа,
бай кижиге белек бээри-даа кижини каражага таварыштырар .
Үжен мерген бодал
17 Кулааң ээктиргеш, мерген угаанныгларның сөстерин дыңна,
мээң билир чүвемни тооп дыңна :
18 бо сөстерни чүрээңге шыгжап чоруур болзуңза, сеңээ тааланчыг болур,
олар кезээде сээң аксыңдан дүшпезин;
19 Дээрги-Чаяакчыга идегеп чорзун дээш,
мен бөгүн сени оларга өөредип турарым бо.
20 Мен сеңээ үжен мерген бодалды бижип бердим,
арга-сүме биле билигни тып алыр сен.
21 Олар сени алыс шынның сөстеринге өөредип каар,
ынчан сени башкарып турар улуска харыы тудуп шыдаар сен.
22 Ядыы-ла кижи-дир дээш, ядамыкты үптеп-тонава,
түреңги диленчини шииткел черинге хомудатпа ,
23 чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы оларның чаргызын үзер ,
оларны түреткен кижиниң амы-тынын алгаш баар.
24 Килеңнээчел кижи-биле өңнүктешпе,
кылыктыг кижи-биле эдеришпе,
25 оон башка оларның изин истээш,
бодуңга-ла ая-дузак салып аар сен.
26 Өске кижиниң өре-ширези дээш дагдынып,
улус-биле хол тудушпайн көр;
27 сээң төлеп бээр чүвең чок апаар болза,
чыдар дөжээңни безин хунаап алыр болгай .
28 Ада-өгбелерниң шаг шаанда тургузуп кааны
хувааглыг чер демдеглээр чагыны шимчетпе .
29 Бодунуң ажыл-херээнге мергежээн кижини көрген сен бе?
Ол карачал улуска эвес, а хааннарга бараан болур.
231 Чагырыкчы-биле кады чемненип олуруп алзыңза,
сээң мурнуңда кым олурарын таптыг бодап көр ;
2 чем чигеш, чазыйланыр чаңныг болзуңза,
боостааңны бижек дуй чыдыпкан дег болзун.
3 Ооң амданныг чеминге элзеттирбе –
ол аъш-чемде оп-меге холаан болдур ийин.
4 Байлакшылды хөлүн эрттир сүрбе ,
доктаар өйнү билип чор;
5 байлакшылче чүгле көрүп четтигип чыдырыңда, ол арлы бээр:
эзир куштуң чалгыннарын чыпшырып алгаш, дээрже ужа берген болур .
6 Чазый кижи-биле кады чемненме,
амданныг чеминге элзеттирбе;
7 ооң сеткили сенчилиг деп бил.
Ол: «Ижип-чип көр» – деп орза-даа,
сагыжы сеңээ удур болур;
8 ажырыпкан борбак чемиңни дедир кузар сен,
буянныг сөстериңни хей-ле чарыгдаар сен.
9 Мелегей кижиниң кулаанга чүнү-даа чугаалава,
ол сээң угаанныг чугааңны шоодарынга-ла өй боор.
10 Хувааглыг чер демдеглээн эрги шагның чагызын шимчетпе ,
өскүстерниң черинче шургуп кирбе;
11 оларда күчүлүг Камгалакчы бар болгай ,
чаргы-чаалыңарны Ол шиитпирлээр .
12 Сургаалче чүрээңни угландыр,
билигниң сөстеринче кулааңны ээктир.
13 Аныяк оолду кеземче чок арттырба ,
шыкпыыштаар болзуңза, өлүп каар эвес:
14 ону шыкпыыш-биле кезеткеш,
өлүмден камгалап аар сен.
15 Оглум! Бир эвес чүрээңде мерген угаан бар болза,
чүрээмни өөрүшкү ээлээр,
16 аас-сөзүң шынны чугаалаар болза,
ишти-хөңнүм чүмү-биле өөрүп-байырлаар.
17 Сээң чүрээң бачыттыг улуска адааргавазын ,
а Дээрги-Чаяакчыдан кезээде коргуп чорзун,
18 чүге дээрге келир үе дүжүп кээр,
идегелиң черле өжүп төнмес .
19 Мени дыңна, оглум, мерген угаанныг бооп көр,
чүрээңни шын орукче углап башкар.
20 Эзиртир арагалаар, идээледир эът сыырар улус аразынга турба ,
21 чүге дээрге арагачы-даа, чазый-даа кижи ядарай бээр,
ээдередир уйгузу оларны элбер-самдар кылып каар.
22 Төрүдүп каан адаңны дыңна,
иең кырый берзе-даа, ону тоовайн барба .
23 Алыс шынны чедип ал,
мерген угаанны-даа, сургаалды-даа, угаан-сарыылды-даа төтчеглеве.
24 Чөптүг-шынныг кижиниң ачазы өөрүп-байырлаар,
мерген угаанныг кижиниң адазы өөрүп ханмас.
25 Төрүп каан аваң амыразын,
сээң ада-иең өөрүп-байырлазын!
26 Оглум! Чүрээңни менче угландыр,
карактарың мээң оруктарымче шиглей көрзүн.
27 Самыын-садар херээжен-биле холбажыры –
ханы хооргалче дүжери дег ,
өске кижи кадайы-биле харылзажыры –
тар кудукче дүжери дег ;
28 ындыг херээжен, кедегде орар дээрбечи дег ,
хөй-ле улусту бачыттыгларже хуулдурар.
29 «Ах!», «ох!» дээн, уёлап-човууртаан кижи кымыл?
Алгыш-кырыш үндүрүп, хомудап турар кижи кымыл?
Чылдагаан чок черге балыгланган кижи кымыл?
Карактары кыза берген кижи кымыл?
30 Орайга дээр арагалап орар ,
арага-дары дилеп туруп бээр кижи ол-дур.
31 Арагаже көрбе –
өңүнүң кызып турарынче, дашкада кылаңайнып чайнаарынче,
боостааже боду-ла ажарынче көрбе.
32 Чүге дээрге ол ооң соонда чылан дег шаптар,
хоранныг чылан дег халдап кээр болгай.
33 Ынчан өске улус кадайларынче көрүп туруп бээр сен,
а угааныңга соора барган бодалдар кирер;
34 далай ортузунда чайганган хеме кырында чыдар кижи дег апаар сен.
35 «Улус мени эттээрге-даа, көңгүс тоовадым,
хап-согарга-даа, медереп билбедим;
а оттуп келгеш, катап-ла ижип эгелээр мен» –
деп баар сен .
241 Бузуттуг улуска адааргава,
олар-биле кады боорун күзеве .
2 Оларның угаан-чүрээ күчүлел дугайында бодаар,
а аас-сөзү улуска бак үүлгедигни чугаалап турар .
3 Бажың-балгат мерген угаан-биле туттунар
база угаан-сарыыл-биле быжыг апаар;
4 билиг барда, бажың ишти күзенчиг болгаш
үнези улуг хөреңги-биле долдунар .
5 Мерген угаанныг кижи – күштүг болур,
билиглиг кижи – күжүн немеп алыр .
6 Дайын чоруда бергеш, арга-сүмени дыңнап аар сен:
чөвүлекчилериң хөй болза, тиилелге сээңии боор .
7 Мелегей кижиге мерген угаан чедип алдынмас бедикте турар,
ол кижи чугула херектер шиитпирлээр черге аксын ажар-даа харыы чок болур.
8 Бузут үүлгедирин бодап турар кижини
кара сагыштыг кижи дээр.
9 Мелегей кижиниң бодалдары бачыт болур,
кочуургак кижи улуска бужар бооп көстүр.
10 Айыыл-халап хүнүнде кошкааң көргүзер болзуңза,
күжүң эвээжээни ол-дур .
11 Өлүртүр деп турар улусту камгала!
Өлүрү чайлаш чок улусту камгалаарындан дадагалзаар сен бе?
12 «Ол дугайында билбээн бис!» – деп болур сен.
Чүректерниң Шенекчизи Бурган билир ,
сеткилиңниң Хайгааракчызы бүгү чүвени билир –
кижи бүрүзүн, ажыл-херектерин барымдаалап,
Ол кезедир азы шаңнаар .
13 Оглум, ары чигирин чиирге, кандыг ийик?
Ооң чаагайы кончуг, ары өөнүң үттеринде чигир
сээң өгүңге амданныг болур .
14 Мерген угаанны чедип аары база сеткилиңге шак ындыг салдарлыг:
ону тып алган болзуңза, келир үең бар, идегелиң өжүп төнмес .
15 Чөптүг-шынныг кижиниң бажыңының чанында кедеп турар
бузуттуг хей дег болба ,
буянныг кижиниң бажың-балгадын хоозуратпа:
16 чөптүг-шынныг кижи чеди-даа катап кээп ушса, дөмей-ле туруп кээр ,
а бузуттуглар кээп ужар болза, айыыл-халапка таваржыр.
17 Дайзының кээп ужарга, өөрүве ;
ол моондакка тептигерге, чүрээң өөрүп-байырлавазын,
18 оон башка Дээрги-Чаяакчы көрүп кааш, өөрүшкүңнү бак чүүл деп санааш,
Бодунуң килеңин дайзыныңдан чайладып аппаар .
19 Кара сагыштыг улус дээш хөлзеп, хорадава ,
бузуттуг улуска адааргава ,
20 чүге дээрге кара сагыштыгларның келир үези чок
база бузуттуг улустуң чырыткызы өжүп каар .
21 Дээрги-Чаяакчыдан коргуп чор, оглум,
хаандан база коргуп чор , өскерликчилер-биле харылзашпа.
22 Чүге дээрге олардан хенертен өлүм хөме таварып кээр:
Дээрги-Чаяакчы биле хаандан кандыг айыылдар кээрин билип-даа шыдавас сен.
Мерген угаанныгларның өске сөстери
23 Мерген угаанныгларның өске сөстери бо-дур.
Шииткел черинге улусту ылгай көөрү – бак херек ;
24 буруулуг кижиге «Актыг сен» деп турар кижини
чоннар каргаар, аймактар көрбестей бээр.
25 А сойгалап турар кижи ээ көрүүшкүннү алыр,
олче ачы-буян бадып кээр.
26 Шынныг харыы –
эриннерже ошкаашкын дег.
27 Бажыңың даштында ажыл-херээңни аайлап каавыт,
шөлүңде ажылдарыңны доозуп ал,
а ооң соонда бажыңыңны тудуп эгеле.
28 Өске кижиге удур хоозун херечилел кылба,
аас-сөзүңден меге үнмезин .
29 «Ол кижи меңээ кандыг хамаарылгалыг болчук,
мен база аңаа шак ындыг хамаарылгалыг болуйн:
кылган херектери дээш, кеземчеден көргүзейн!» – диве .
30 Бир катап чалгаа кижиниң шөлүнүң чаны-биле,
угааны четпес ээ кижиниң виноград шөлүнүң чоогу-биле
эртип бар чыткан мен.
31 Көөрүмге, чер болганда тенниг чадаң ыяш өзүп үнген,
бок үнүштер черни шыва апкан, даш херим буступ калган болду.
32 Ол бүгүнү көрүп, боданып тургаш, көрген, билген чүүлүмден
мындыг түңнел үндүрдүм:
33 ам-даа удуп-ноюрзап чыдар болзуңза,
ам-даа хөлестеп чыдар болзуңза,
34 тояанчы дег, ядарал сенче халдап кээр,
үптекчи дег, түрегдел сенче халдап кээр .
Соломоннуң бичии чыындызы
251 Соломоннуң оон өске угаадыглыг чугаалары бо-дур . Оларны Иудеяның хааны Эзекияның бижээчилери чыып тургускан.
2 Бурганның алдары – чажыт чүүлдү ажытпазында,
хаанның алдары – чажыт чүүлдү билип аарында .
3 Дээрниң бедиин, черниң ханызын база хаанның чүрээн
билип аары болдунмас.
4 Мөңгүнден холуксааны аңгылап каавыт,
ынчан ус-шевер кижи саваны кылыптар;
5 хаандан бузуттуг кижини адырып каавыт,
ынчан хаанның дүжүлгези чөптүг чоруу-биле быжыг апаар .
6 Хаанның мурнунга көөргеттинме,
нояннар-биле чаңгыс черге турба ;
7 хаанның сени ызыгуурлуг кижи мурнунга куду көөрүнүң орнунга,
сеңээ: «Дөрже олуруп көр» – деп чугаалаары дээре.
Карааң-биле көрген чүвеңни
8 чаргы чарар черже үндүреринче далашпа,
оон башка алызында барып,
бир-ле кижи адыңны баксырадыр болза, канчаар сен?
9 Чаргылдажып тура, чүгле бодуңнуң херээңни чугаала,
өске кижиниң чажыдын ажытпа.
10 А чажытты чугаалапсыңза, дыңнаан кижи бодуңну чемелээр,
ынчан бак атка кирериң чайлаш чок.
11 Чогуур үезинде сөглээн сөс –
мөңгүн каасталгада алдын угулза дег .
12 Дыыжы кулакка мерген угаанныг чемелээшкин –
алдын сырга болгаш арыг алдындан каасталга ышкаш.
13 Айбылаан ээзинге шынчы айбычы, дүжүт ажаар үеде сериин салгын дег,
ээзиниң күчү-күжүн немеп бээр .
14 Хей черге белектер аазаар кижи –
булуттар биле хат турда-ла, чаъстың чагбайн барганы дег .
15 Килеңнээчел эвес чоруктуң ачызында чагырыкчыны безин ээлдирип ап болур,
чымчак чугаа-сөс сөөктү безин үреп бузар.
16 Ары чигири тып алзыңза, чеже херегил, ынчаны чиир сен,
оон башка пөктүр чипкеш, кузуп аар сен ;
17 эжиңниң бажыңынче үргүлчү маңнап, амыратпайн туруп бербе,
оон башка ол сенден хөңнү калып, көрбестей бээр.
18 Өске кижиге удур мегелеп херечилээр кижи –
моң, хылыш болгаш чидиг согун бажы ышкаш .
19 Сөзүнге шынчы эвес кижиге айыыл хүнүнде идегээри –
ирий берген диш азы аскак бут ышкаш.
20 Ажыг-шүжүглүг кижиге ыр ырлап бээри –
соок хүндүс хевин уштуп октаары,
балыг черже ажыг уксус кудары ышкаш .
21 Дайзының аштаан болза – чемгерип каг;
суксаан болза – сугдан ижиртип каг :
22 ынчаар кылгаш, оттуг көстерни ооң бажынга чыып бээр сен ,
а Дээрги-Чаяакчы сени шаңнаар.
23 Соңгу чүктен хадаан хат – чаъс-чайыкты,
а хопчу кижиниң аас-дылы – ажынган көрүштерни эккээр.
24 Хыйланчак кадай-биле чаңгыс черге чурттаарынга көөрде,
оон озалааш үгекке чурттааны дээре .
25 Ырак черден келген эки медээ –
кагып-суксааш, харыксыраан кижиге соок суг ышкаш .
26 Бузуттуг кижиге дүжүп берген чөптүг-шынныг кижи –
хирленген булак, бужартаан суг бажы ышкаш.
27 Ары чигирин идээледир чиири-даа,
ат-алдарны хөлүн эрттир сүрери-даа – багай херек-тир.
28 Бодун туттунуп шыдавас кижи –
үрегдеп бузуп каан, ханазы чок хоорай ышкаш.
261 Чайга – хар, а дүжүт ажаар үеге – чаъс ышкаш,
мелегей кижиге алдар-хүндү таарышпас .
2 Бора-хөкпештиң ыңай-бээр ужары
база хараачыгайның шивеш кынныры ышкаш,
хей черге келген каргыш боттанмас .
3 Кымчы – аътка, чүген – элчигенге ,
а шыкпыыш – мелегей кижиниң ооргазынга херек .
4 Мелегей кижиге мелегей харыы бербе,
оон башка ол кижи ышкаш апаар сен.
5 Мелегей кижиге мелегей харыыдан бер,
оон башка бодун мерген угаанныг кылдыр бодай бээр .
6 Мелегей кижиге сөс чедирткен кижи
боду-ла буттарын одура шапкан азы бактың дашказын ишкен кижи дег.
7 Мелегей кижиниң аксында угаадыглыг чугаа –
аскак кижиниң буттарының кылажы дег.
8 Мелегей кижиге алдар-хүндү көргүзери –
дашты ону шывадаар чепсек-херекселге баглаары дег.
9 Мелегей кижиниң аксында угаадыглыг чугаа –
эзирик кижиниң тенниг чадаң ыяштан халбактанганы дег.
10 Мелегей ийикпе, азы душкан-на кижини ажылга хөлезилеп алыр кижи –
шупту улусту балыглаар ча адыгжызы дег.
11 Мелегей кижи бодунуң мелегей чоруун катаптаанда,
кускузунче дедир ээп келгеш, чип аар ыт дег .
12 Бодун мерген угаанныг кылдыр тогдунар кижини көрген сен бе?
Аңаа бодаарга, мелегей кижиге безин идегээри дээре болдур ийин .
13 Чалгаа кижи: «Орукта арзылаң тур!
Кудумчуларда араатан аң димзенип чор!» – дээр .
14 Чалгаа кижиниң дөжээнге аңдарлып-дүңдерлири –
эжиктиң шүнчүктерге халаңнаары дег.
15 Чалгаа кижи холу-биле тавакта чемни ап алза-даа,
ону аксынга чедирип чадай бээр.
16 Чалгаа кижи бодун сарыылдыг чүүлдер чугаалаан чеди кижиден
мерген угаанныг деп бодаар.
17 Чай кадында өске улустуң алгыш-кырыжынга киржири –
черлик ыттың кулаан шеле тыртары дег.
18 Өске кижини мегелепкеш: «Баштактандым ышкажыл!» – дээр кижи
тенек аарыг кижиниң оттуг болгаш өлүмнүг согуннарны октап турары дег.
20 Ыяш төнерге, от өжүп каар,
а хопчу кижи чокта, алгыш-кырыш соксай бээр .
21 Хөмүрден – көс, ыяштан – от,
а нүгүлчү кижиниң чугаа-сөзүнден – адааннажыышкын үнер.
22 Хопчу кижиниң чугаа-сөзү амданныг чем дег –
кижиниң ишти-хөңнүнүң эң ханызынче кире бээр .
23 Кара сагыштыг кижиниң чымчак аас-сөзү –
даштын холуксаалыг мөңгүн-биле чайырлап каан дой сава дег .
24 Дайзыныңның чугаазы авыяастыг,
ооң сеткилинде кара сагыш шыгжаттынып чыдар;
25 үнү чымчак-даа болза, аңаа бүзүреве,
ооң чүрээн бужар чүүл долган болдур ийин ;
26 ооң авыяас чоруу сени көрбезин чажырып турар,
ынчалза-даа каржы-багы улус мурнунга ажыттынып кээр.
27 Оңгар каскан кижи боду ынаар кээп дүжер ,
кижиниң өрү октаан дажы тейинге кээп дүжер.
28 Мегечи кижи хомудадып турар улузун көөр хөңнү чок
база авыяас аас-дыл буураашкынны белеткеп турар.
271 Даартагы хүнде болур чүве-биле мактанма –
ол хүннүң чүнү эккээрин билбес-ле болгай сен .
2 Сени бодуң эвес, а өске кижи;
бодуңнуң эвес, а хары кижиниң аас-сөзү мактазын.
3 Даш-даа аар, элезин-даа чиик эвес ,
ынчалза-даа мелегей кижиниң аажы-чаңы оон-даа аар.
4 Килең – каржы, күштүг килең – үерлээн суг дег,
ынчаарга хүннээчел кижиге удур туржуп шыдаар кижи бар бе?
5 Ажыы-биле сойгалаар кижи
бүдүү ынак эжиңден дээре .
6 Ынак эжиң ак сеткилдиинден сени балыглаар ,
а сени көөр хөңнү чок кижи мегелеп ошкаар.
7 Эмин эрттир тоткан кижи ары чигирин-даа херекке албас ,
а аштаан кижиге ажыг-даа чем амданныг болур.
8 Төрээн черин каапкан кижи –
уязын каапкаш барган куш дег.
9 Чагдынар болгаш айдызаар чаагай чыттыг чүүлдер чүректи өөртүр,
а эжиң чүрээниң ханызындан арга-сүме бээрге, база ындыг таптыг.
10 Бодуңнуң-даа, ачаңның-даа эш-өөрүн кагба;
айыыл таварыырга, төрелдериңче барба:
ыракта акы-дуңмаңга көөрде, чоокта кожаң дээре .
11 Оглум, мерген угаанныг бооп, мээң чүрээмни өөртүп көр,
ынчан мени бак сөглээр улуска харыылаар сөстер тыпты бээр .
12 Угаанныг кижи айыыл көргеш, чашты бээр,
а кенен улус олче уткуштур баргаш, кеземче алыр .
13 Хары кижи дээш дагдынган кижиниң идик-хевин долаа кылдыр ап ал,
өске кижи кадайы дээш дагдынган кижиден долаадан ап ал .
14 Эртен эрте эжин аажок ыыткыр алгап-йөрээр кижи –
каргыш салып турар кижи бооп санаттырар.
15 Хыйланчак кадай – дамдылаар ойбак-дыдык дээвиир дег ;
16 ону соксадыры – хатты доктаадыры дег азы үстүң адышка туттунмазы дег.
17 Демирни демир чидидер, а кижини өске кижи кажарадыр.
18 Чимистиг ыяшты ажаап турар кижи ооң чимистерин чиир ,
а ээзи дээш сагыш човаар кижи алдар-хүндүге чедер.
19 Арын-шырайның сугга көрүнчүктелири дег,
кижи өске кижиниң чүрээнге көстүр .
20 Тамы биле Өлүм пөгерин билбес,
кижиниң карактары тодарын билбес .
21 Кижиге мактал сөстериниң салдары –
мөңгүн биле алдынга хайылдырар суугу дег .
22 Мелегей кижини тараа-биле кады согаашка суккаш,
бала-биле соктаар-даа болзуңза, мелегей чоруун арыглап шыдавас сен.
23 Шээр малыңның шуптузун бирден бирээ чокка танып ал,
кодан сүрүүңче сагыштан сал:
24 кандыг-даа байлакшыл мөңгези-биле турбас ,
дүжүлге безин үргүлчү салгал дамчывас болгай.
25 Оът-сиген оңар, оон чаа көк шымырарты үнүп кээр,
дагларның ийлеринде оът-сигенни кезип, чыып алыр;
26 хураганнар сеңээ хеп болур,
а анайлар – шөл садып алыр төлевир болур;
27 өшкү сүдү – сеңээ чем боорунга,
өг-бүлеңни ашкарып-чемгереринге
болгаш чалча кыстарыңны тоттур азыраарынга четчир.
281 Бузуттуг кижини сүрүп турар кижи чок-даа болза, ол дезип маңнаар ,
а чөптүг-шынныг кижи, арзылаң дег, амыр-шөлээн .
2 Чуртка хөлзээзин үнүп турда, чагырыкчылар көвүдээр ,
а угаанныг болгаш чүү шын боорун билир чагырыкчы барда,
чурт үр туруп шыдаар.
3 Түреңги улусту кызып-кыйып турар ядыы кижи
тараан үрезинни чууй шаап аппаар чайык дег .
4 Ыдыктыг хоойлудан ойталап турар кижи бузуттуг улусту мактаар,
а хоойлуну сагып турар улус олар-биле демисежир.
5 Каржы-бак улус чөптүг чорукту билбес,
а Дээрги-Чаяакчыже чүткүп чоруур улус чөптүг чорукту бүрүнү-биле билип алыр.
6 Кем-буруу кылбайн амыдырап чоруур ядыы кижи
шын эвес оруктар-биле чораан бай кижиден дээре .
7 Угаанныг оол ыдыктыг хоойлуну сагыыр,
а үен-даян улус-биле эдержир оол ачазының адын баксырадыр.
8 Улуска акшаны чээлиге бергеш, хөөзүнден байып турар кижиниң хөреңгизи
ядыыларга ачы-дуза көргүзер кижиниң холунче кире бээр .
9 Ыдыктыг хоойлунуң сөстерин дыңнаар хөңнү чок кижиниң мөргүлү
безин бужар чүүл болур .
10 Эки мөзүлүг улусту бузуттуг орукче дуурайлап киирип турар кижи
бодунуң-на дузаанга туттурар ,
а кем-буруу чок кижи буянны салгап алыр.
11 Бай-шыдалдыг кижи бодун мерген угаанныг кылдыр бодаар ,
ынчалза-даа угаанныг ядыы кижи ооң кандыызын эндевес.
12 Чөптүг-шынныг кижилер тиилеп үнерге, ат-алдары алгыыр ;
бузуттуглар депшип үнерге, улус чаштына бээр .
13 Бачыттыг үүлгедииңни чажырар болзуңза, эки чүве көрбес сен,
а ону ажыы-биле миннип, ойталаар болзуңза, өршээл алыр сен .
14 Бодун үргүлчү оваарымчалыг ап чоруур кижи амыр-чыргалдыг.
А чүрээн чөрүүледип аар кижи айыылга таваржыр.
15 Каржы-бак чагырыкчы ядыы албаты чонга ырланган арзылаң,
чазыйлаан адыг дег .
16 Чагырыкчы мелегей болган тудум-на, албан-үндүрүгнүң саны көвүдээр,
а чөптүг эвес олча-ажыкты көөр хөңнү чок кижиниң назыны узаар.
17 Кижи өлүргеш, буруудаан кижи өлгүжеге чедир дезип кээр ,
кым-даа аңаа деткимче бербес.
18 Кем-буруу чок амыдырап чоруур кижи камгалал алыр,
а шын оруктан соора баар кижи хенертен буурап дүжер .
19 Черин болбаазыраткан кижиниң хырны тодуг,
а хоозун күзел-бодал сүрген кижи түрегделди мага хандыр көөр .
20 Шынчы кижи хөй ачы-буянны алыр,
а дүрген байып аарынче чүткээн кижи кеземчеден чайлап шыдавас.
21 Улусту ылгай көөрү – бак херек :
кижи кескинди хлеб дээш безин бачыт үүлгедип болур болгай.
22 Чазый кижи дүрген-не байып алыксаар,
ынчалза-даа ядарал ону чыпшыр сүрүп кел чыдарын билбес .
23 Улус алызында барып чашпаа чугаалыг кижиже эвес ,
а чемелээшкин чугаалаар кижиже ээ көрнүр .
24 Ада-иезин үптеп-тонааш:
«Ол дээрге бачыт эвес-тир» – деп турар кижи үрегдекчи дег-дир .
25 «Алыйн-чиийн» дээр кижи алгыш-кырыш үндүрер ,
а Дээрги-Чаяакчыга идегээр кижи чаагай амыдыралдыг болур.
26 Чүгле бодунуң угаанынга идегээр кижи мелегей болур,
а мерген угаанның оруктарын изээр кижи камгалал алыр.
27 Ядыы кижиге дузалаар кижи чединмес деп чүве билбес болур ,
а оон хая көрнүр кижи бодунга хөй-ле каргышты чыып алыр.
28 Бузуттуглар өрү депшиирге, улус чаштына бээр ,
а олар чок апаарга, чөптүг-шынныг улус көвүдээр.
291 Чемелеткеш, чөрүүлээр кижи
хеп-хенертен эглиш чок узуткаттырар .
2 Чөптүг улус депшиирге, чон өөрүп-хөглээр ,
а бузуттуг кижи тергиидээрге, чон хинчектенир .
3 Мерген угаанга ынак кижи ачазын өөртүп турар ,
а самыын-садар херээженнер-биле эдержир кижи эт-хөреңгизин чарыгдап турар .
4 Хаанның чөптүг шииткели чуртту быжыктырар,
а ажык-кончаа сүрер чорук – хоозурадыр.
5 Өске кижиге чашпаалап турар кижи
ооң буттарынга какпа салып турар.
6 Бузуттуг кижиниң бачыды – бодунга дузак ,
а чөптүг-шынныг кижи өөрүп-байырлап чурттаар.
7 Чөптүг кижи ядамыктың эргелерин утпайн чоруур ,
а бузуттуг кижи ол дугайында бодавас.
8 Кочуургак улус хоорайга хөлзээзин үндүрер ,
а мерген угаанныг улус килеңни оожургадыр.
9 Мерген угаанныг кижи мелегей кижи-биле чаргылдажып турда,
каткы-шоот-даа, дорамчылаашкын-даа төнмес.
10 Өлүрүкчүлер кем-буруу чок кижини көөр хөңнү чок,
эки мөзүлүг кижини база узуткаарын бодаар .
11 Мелегей кижи килеңин белени кончуг сула салыптар ,
а мерген угаанныг кижи – оожургадып аар.
12 Бир эвес чагырыкчы кижи меге чугаа-сөс тооп дыңнаар болза,
ооң бүгү дүжүметтери бузуттуг болур.
13 Ядыы кижи биле ооң дарлакчызын дөмей болдуруп турар чүүл бо-дур:
оларның иелдирзиниң карактарында чырык Дээрги-Чаяакчыдан келген .
14 Бир эвес хаан кижи ядыы улусту шын шиидип турар болза ,
ооң дүжүлгези кезээде тендиш дивейн турар .
15 Шыкпыыштап чемелээрге, мерген угаан кээр,
а карактавайн каапкан оол авазын бак атка киирер .
16 Бузуттуг улус депшиирге, бачыт база кедерей бээр,
ынчалза-даа чөптүг-шынныг улус оларның буураарын көрүп каар .
17 Оглуңну эдип-чаза, ынчан ол дээш сагыжың дыш болур,
ол сээң сеткилиңге таалалды шаңнаар .
18 Бургандан кээр ·ажыдыышкыннар чок болза , чон калчаарап баар ,
а ыдыктыг хоойлуну сагып турар кижи амыр-чыргалдыг!
19 Кул кижини чүгле сөстер-биле эдип-чазаары болдунмас,
оларны билип-даа турар болза, оозун эскертпес.
20 Бодамча чок чүве чугаалаар кижи көрген сен бе?
Аңаа бодаарга, мелегей кижиге безин идегээри дээре болдур ийин .
21 Кул кижини чажындан-на туразында салыр болза,
оон эки чүве үнмес .
22 Килеңнээчел кижи алгыш-кырыш үндүрер,
ажынчак кижи хөй бачыт үүлгедир .
23 Улуг туралыг кижи куду көрдүрер ,
а биче сеткилдиг кижи алдар-хүндү чедип алыр .
24 Оор-биле эштежир кижи бодунуң амы-тынын үнелевейн турары ол:
оорга каргыш салганын дыңнап турза-даа, сөс оскунмас .
25 Улустан коргар кижи дузакче кире бергени ол ,
а Дээрги-Чаяакчыга идегээр кижиге айыылдыг чүү-даа чок.
26 Хөй-ле улус чагырыкчыга чашпаалаар ,
ынчалза-даа чөптүг шииткел кижиге Дээрги-Чаяакчыдан кээр.
27 Чөптүг-шынныг улуска бак кижи – бужар чүүл,
а бузуттуг улуска эки мөзүлүг кижи – бужар чүүл.
Агурнуң мерген угаанныг медеглели
301 Иакейниң оглу, Масса чурттуг Агурнуң сөстери бо-дур. Ол кижи Ифиилге, Ифиил биле Укалга мынча дээн:
2 Мен дээрге улус аразында эң бүдүүлүк кижи бооп турарым чөп боор,
кижилерде бар угаан-даа менде кайда боор.
3 Мерген угаанга өөренип албаан мен,
ыдыктыг Бурган дугайында билиг менде бар бе?
4 Кым дээрже көдүрлүп үнгеш, дедир бадып келгенил?
Кым адыжынга хатты тудуп алганыл?
Кым шывыгга сугну ораап алганыл?
Кым черниң кыдыг-кызыгаарын өйлей хемчээп, доктаатканыл?
Ындыг кижиниң ады кымыл? Ооң оглунуң ады кымыл?
Билир боор сен аа?
5 Бурганның чугаалаан сөс бүрүзү-ле – арыг-шын ;
Ол – Аңаа идегээр улустуң мурнунга турар камгалалы .
6 Ооң сөстеринге чүнү-даа немеве ,
оон башка Ол сени сойгалаарга, мегең туттурар.
7 Ийи-ле чүүлдү Сенден дилеп тур мен,
дириг чорумда, оларны боттандырып бээринден ойталавайн көр:
8 хоозун, меге сөстү менден ырадып каавыт;
мени ядаратпа-даа, байытпа-даа, чүгле меңээ херек аъш-чемни берип чор .
9 А оон башка эрттир тода бергеш, Сенден ойталап:
«Дээрги-Чаяакчы дээрге кымыл ол?» – деп айтыра бээр мен
азы ядарай бергеш, оорланып, Бурганны бак атка киирер мен.
10 Чалча кижини дээргизиниң мурнунга нүгүлдеве,
оон башка ооң каргыжы сеңээ дүжүп, буруудаар сен .
11 Ачазынга каргыш салыр, авазын алгап-йөрээвес улус турар ;
12 боттарын арыг деп бодаар хирезинде , мыяанга боражып алган улус турар;
13 турамык көрүштүг, улуургак улус турар ;
14 диштери бижектер дег, азыглары хылыштар дег,
ядыы улусту чер кырынга арттырбайн, эң түреңги улусту чон аразынга арттырбайн,
узуткап-сыырарын бодаар улус турар .
15 Хан сорар курт ийи уруглуг, олар: «Эккел, эккел!» – дижир.
Кажан-даа тотпас үш чүүл бар, дөрткү чүүл база «Болзун» дивес:
16 өлүглер ораны, үре-төл чок хырын, суггарарга-даа, суксуну ханмас чер
болгаш кажан-даа «Болзун» дивес от.
17 Ачазын шоодар болгаш авазын дыңнаар хөңнү чок кижиниң карактарын
кускун-сааскан соктап чиптер база сек чиир куштар дойлап кааптар .
18 Меңээ билип алыры берге үш чүүл бар,
дөрткү чүүлдү база билип шыдавас-тыр мен :
19 дээрде ушкан эзирниң оруу, хаяда сойган чыланның оруу,
далайда эжиндирген корабльдың оруу, аныяк кысче эр кижиниң оруу.
20 Ашаанга өскерилген херээженниң оруу мындыг:
чемненип алгаш, аксын чоткаш: «Багай чүү-даа чүве кылбаан мен» – дээр.
21 Черни хөлзедип-шимчедип турар үш чүүл бар,
дөрткү чүүлдүң аарын чер ууп шыдавас:
22 хаан апарган кул кижи ,
тоттур чемненип турар мелегей кижи,
23 ашакка барып алган бужар херээжен
болгаш дээргизиниң кадайының орнун ээлээн чалча кыс.
24 Чер кырында бичии ынай,
ынчалза-даа мерген угаанныглардан-даа артык угаанныг дөрт амытан бар:
25 кымыскаяктар – күш-шыдалы улуг эвес чон-даа болза,
аъш-чемин чайын-на курлавырлап алыр ;
26 сарлык-дегелер – кошкак чон-даа болза,
чурттаар черлерин хаялар аразынга тудуп алыр;
27 шартылаада хаан чок, ынчалза-даа чаңгыс аай чыскаал-биле көжүп чоруур ;
28 селескени хол-биле тудуп аар сен ,
ынчалза-даа ол хаанның ордузунга-даа турар.
29 Кылаштаар аяны түрлүг үш амытан бар,
чоргаар кылаштыг дөрткү амытан база бар:
30 аң-меңниң эң күчүлүү арзылаң – кымга-даа орук чайлавас;
31 коданының ·баштыңнары болур аскыр-дагаа биле аргар-кошкар
болгаш албаты чонун баштаан хаан кижи.
32 Мелегейиң-биле бодуңну өрү көрген база бак чүве бодап алган болзуңза,
аксыңны адыжың-биле дуй тудуп ал .
33 Чүге дээрге сүттү хайындырарга – өреме үнер;
думчукче шанчарга – хан төктүр,
а килең хайнырга – адааннажыышкын үнер.
Лемуил хаанның авазының чагыы
311 Масса чурттуг Лемуил хаанның сөстери . Бо сөстер-биле Лемуилдиң авазы оглунга өөредиг берип турган:
2 Оглум, мен чүү дээйн? Мээң божуп-төрээн оглум, канчаайн?
Аксы-даңгыраам бээримге, төрүттүнген оглум , чүнү чагыыйн?
3 Бодуңнуң күжүңнү херээженнерже чарывайн көр,
хааннарны буурадыр херээженнер сээң оруктарыңны боттарынче ээй тыртпазыннар .
4 Лемуил, арага ижери хааннарга шуут-ла таарышпас,
чагырыкчылар-даа эзиртир суксун дилевезин .
5 А оон башка эзиртир ижип алгаш, хоойлу-дүрүмнерни-даа уттуп аарлар,
дарладып базындырган улуска-даа чөптүг шиитпир үндүрбестер.
6 Эзиртир суксунну – өлүр четкен кижиге;
араганы – сеткил-хөңнү ажып-саргаан кижиге кудуп бериңер :
7 ол күжүр ижипкеш, бодунуң ядыы-түреңгизин
база хилинчектиг үүлезин уттупсун.
8 А сен бодун камгалап шыдавас кижини,
шыдал чок бүгү улусту камгалап чугаала .
9 Чөптүг шииткел үндүрүп ,
ядыы болгаш түреп баксыраан улусту камгалап чугаала.
Бүдүштүг херээженге йөрээл א (алеф)
10 Бүдүштүг херээженни кым тып шыдаарыл?
Ооң үнези эртине даштардан бедик болгай , ב (бет)
11 ашааның чүрээ аңаа бүзүрелдиг,
ол кадайының ачызында ажык-орулга чок артпас. ג (гимел)
12 Кадайы аңаа бүгү назынында
бузутту эвес, буянны шаңнап кээр. ד (далет)
13 Дүк азы лён пөс-даа белеткей берген дижик –
кандыг-даа ажылды күзелдии-биле кылыр. ה (хе)
14 Ол, садыглаар корабль дег,
аъш-чемни ырак черден тып эккээр. ו (вав)
15 Ол даң атпаанда-ла тура халыыр ,
оон өг-бүлезин ашкарып-чемгергеш,
чалча кыстарга кылыр ажылды хуваап бээр. ז (зайин)
16 Бир шөлдү шинчип көргеш, садып алыр;
ишчи холдары-биле акша-хөреңги ажылдап алгаш,
виноград олуртуп алыр. ח (хет)
17 Ол ажылдап тура, могап-шылаарын билбес,
ооң холдары ажылындан салдынмас. ט (тет)
18 Садыг-саарылгазы эки чоруп турарын билип кагза,
орай дүне-даа чырыткызын өжүрбес; י (йод)
19 ооң холдары даараныр херекселинче дап бээр,
а салаалары ээргиижин салбас. כ (каф)
20 Ол адыжын ядыы кижиге чада салып бээр,
а холун түреп баксыраан кижиже сунар . ל (ламед)
21 Ооң өг-бүлезинге улуг хар-даа коргунчуг эвес,
өг-бүлезиниң бүгү улузу каас-коя хептиг. מ (мем)
22 Ол бодунга база хевис шывыглар даарап аар,
янзы-бүрү каас-коя хептер кедер. נ (нун)
23 Ооң ашааның ады хоорайның улус чыглыр черинде билдингир,
ашаа чуртунуң ·баштыңнарының аразында орар. ס (самех)
24 Бүдүштүг херээжен хептер даарап садар
база садыгжыларга курлар аппарып садар. ע (айин)
25 Күш-шыдал биле ат-алдар – ооң кеткен хеви дег;
ол келир үени өөрүшкүлүг уткуур. פ (пе)
26 Ооң аксындан – мерген угаанныг сөстер,
а дылындан – энерелдиг өөредиг үнер. צ (цаде)
27 Ол бажыңында ажыл-агыйының чоруп турарын хайгаараар
база аъш-чемин халаска чивес. ק (коф)
28 Ажы-төлү туруп келгеш, ону алгап-мактаар,
ашаа база мактап ханмас: ר (реш)
29 «Бүдүштүүн көргүскен херээженнер-ле хөй,
а сен оларның шуптузун ажып кааптың!» ש (шин)
30 Кыс кижиниң аянныы – меге дуурай, чараш-каазы – оңуп каар,
а Дээрги-Чаяакчыдан коргар херээжен макталга төлептиг. ת (тав)
31 Ону кылган ажыл-үүлези дээш шаңнаңар,
ол херээжен хоорайның улус чыглыр черинге ажыл-херектери-биле алдаржызын!