Даниил

Даниил медээчиниң ному

Киирилде

Даниилдиң ному еврей чон өске чоннарның бардам хааннарының араатанзыг дарлалының адаанга чораан үеде бижиттинген. Ындыг берге байдалда, автор номда бижиттинген чечен чугааларның болгаш көстүүшкүннерниң дузазы-биле номчукчуларның мындыг идегелин оттуруп турар: херек кырында Дээрги-Бурган-Чаяакчы ол дарлакчылардан-даа күштүг болгаш, адак сөөлүнде Бодунуң чонунга тиилелгени эккеп бээр.

Утказының аайы-биле номну ийи кол кезекке чарып болур.

1) Вавилонда Даниилдиң болгаш ооң эштериниң дугайында алды чугаа (1–6 эгелер). Ол чугааларда Бурганның чонунуң эң-не айыылдыг үелерде безин Дээрги-Чаяакчыга шынчы бооп артарының чугула херектиин онзалап демдеглеп турар. Чүге дээрге Бурган Аңаа бердинген улусту камгалап, а Ооң чагыргазын тооп көрбээннерни томаартып шыдаар.

2) Еврейлерниң өске чоннар аразында келир үезин ажытсын дээш, Даниилге Бурганның чорутканы көстүүшкүннериниң дугайында эгелер (7–12). Ол көстүүшкүннерде еврей чонну чагырар Чоокку чөөн чүктүң империяларының удаа-дараа солчуп кээрин символдар дузазы-биле көргүскен. Оон Дээрги-Чаяакчы «кижи амытан оглунга дөмей» онзагай Хаанны чорудуптарга, ол Хаанның эрге-чагыргазы бүгү чоннарга мөңгези-биле тургустунар.

Бо номнуң элээн кезии (Эзраның номунуу дег) еврей эвес, а арамей (азы халдей) дылда – вавилон болгаш перси империяларның күрүне дылында бижиттинген.

Дөрт аныяк израильчи Вавилонда

¹ Иудеяның хааны Иоакимниң чагыргазының үшкү чылында Вавилоннуң хааны Навуходоносор Иерусалимче кээп, хоорайны бүзээлеп алган . ² Иудеяның хааны Иоакимни база Бурганның өргээзиниң эдилелдериниң чамдыызын Дээрги-Чаяакчы Навуходоносорнуң холунче киирипкен. Навуходоносор ол эдилелдерни Сеннаарже аппаргаш, бодунуң бурганының өргээзинде эртине шыгжамырынче суп каан .

³ Вавилоннуң хааны израильчилерниң аразындан хаан азы ызыгууртан уктуг, четпес-дудуу эвес, арын-шырайы чараш, эртемче чүткүлдүг, угаангыр-сагынгыр, хаанның ордузунга албан-хүлээлге эрттиреринге тааржыр аныяк оолдар шилээш, оларны халдей дыл болгаш үжүк-бижикке өөредирин дүжүметтер даргазы Асфеназка дужааган. ⁵ Хаан оларга хүн бүрүде чиир чемни, ижер араганы бодунуң аъш-чеминден аңгылап берип турзун деп дужааган. Олар үш чыл иштинде өөренгеш, ол хуусаа төнерге, хаанга бараан болуп эгелээр ужурлуг.

⁶ Оларның аразында Иуданың аймаандан Даниил , Анания, Мисаил болгаш Азария деп оолдар турган. ⁷ Дүжүметтер даргазы оларга өске аттар берип каан чүве-дир: Даниилге – Белтешацар, Ананияга – Седрах, Мисаилге – Мисах база Азарияга – Авденаго деп ат тывыскан .

⁸ Даниил хаанның хандырганы чем-биле-даа, арага-биле-даа бодун бужартатпас деп ыяк шиитпирлеп алган . Ынчангаш ол дүжүметтер даргазындан ·арыг эвес чем чивезин чөпшээрээрин дилээн . ⁹ Бурган дүжүметтер даргазын Даниилге энерел көргүзүп, ону кээргээр кылып каан . ¹⁰ Ол дарга Даниилге: «Мен дээрги хаанымдан коргар-дыр мен. Ол боду силерниң ижер-чиир аъш-чемиңерни айтып берген болгай. А бир эвес хаан, өске эш-өөрүңерге деңнээрге, силерниң арган-дорганыңарны эскерип каар болза канчаарыл? Ынчан мен силер дээш хаанымның мурнунга бажым-биле харыылаар апаар мен» – деп харыылаан.

¹¹ Даниил ынчан дарганың ону болгаш ооң үш өңнүүн кадарзын дээш томуйлап кааны таңныылга мынча дээн: ¹² «Чалчаларыңар бисти шенеп көрүңерем. Он хонук иштинде биске чүгле ногаа, тараа болгаш сугдан өске чем бербейн көрүңер . ¹³ Ооң соонда хаанның хандырган аъш-чемин чип турар оолдар-биле бистиң арын-шырайывысты деңнеп көрүңер даан. Ооң түңнелинде чалчаларыңар бисти канчаарыңарны бодуңар билиңер».

¹⁴ Таңныыл ооң дилээ-биле чөпшээрешкеш, дөрт оолду он хонук иштинде шенеп көрген. ¹⁵ Он хонук эрткенде, олар, хаанның хандырган аъш-чемин чип турар оолдарга деңнээрге, чараш болгаш шыырак көстүр болган. ¹⁶ Ол хүнден эгелээш, таңныыл оларга үндүрүп берген чем болгаш арага орнунга чүгле ногаа, тараа берип турган. ¹⁷ Бурган ол дөрт оолга мерген угаан-сарыылды, бүгү эртемнерге чаяалганы хайырлап турган. А Даниилге янзы-бүрү дүштерни болгаш Бургандан көстүүшкүннерни тайылбырлап билир чаяанны база хайырлаан чүве-дир .

¹⁸ Хаанның айтып каан үези чедип кээрге, дүжүметтерниң даргазы оолдарны Навуходоносорга эккелген. ¹⁹ Хаан олар-биле чугаалажып көөрге, бүгү оолдардан Даниилге, Ананияга, Мисаилге база Азарияга чедер улус чок болган. Ынчангаш оларны хаанга бараан болур ажылга киирип каан. ²⁰ Хаан кандыг-даа эртем талазы-биле чугаа чорударга, олар чурттуң бүгү илби-шидичилер болгаш караң көрнүрлеринден он катап угаанныг болган .

²¹ Даниил аңаа Кир хаанның чагыргазының бирги чылынга чедир ажылдаан чүве-дир .

Хаанның дүжүн Даниилдиң тайылбырлааны

¹ Навуходоносор хааннаашкынының ийиги чылында дүштер көрген. Оон сагыш-сеткили хөлзээрге, удувастап калган . ² Ынчан хаан бүгү халдей илби-шидичилерни, караң көрнүрлерни, чурагачыларны дүштерин тайылбырладып аар дээш кыйгыртып эккелген. Олар хаанның чарлыын ёзугаар ооң мурнунга чыглып келгеннер.

³ Хаан оларга: «Мен дүш дүжедим. Ол дүжүмнүң утказын билип чадааш, дүвүрелге алзып тур мен. Ону тайылбырладып алыксап тур мен» – дээн.

⁴ Халдейлер хаанга арамей дылга : «Хаан мөңге назылазын! Чалчаларыңар биске дүжүңерни чугаалап бериңер, бис ону тайылбырлап көрээли» – дээннер.

⁵ Хаан халдейлерге: «Мындыг чарлык үндүрүп тур мен : бир эвес силер мээң дүжүмнү болгаш ооң утказын чугаалап бербес болзуңарза, силерни үзе-чаза шаап шаажылап каар, а бажыңнарыңарны үрегдеп каар эвеспе . ⁶ А бир эвес ол дүштү база ооң утказын чугаалап бээр болзуңарза, силерге мен белектер, шаңналдар берип, улуг хүндүткел көргүзер мен . Ынчангаш дүжүмнү чугаалааш, ооң утказын илередиңер!» – деп харыылаан.

⁷ Халдейлер катап база: «Хаан чалчалары биске дүжүн чугаалап берзин, бис ону ынчан тайылбырлаптар бис» – дээннер.

⁸ Хаан мынча дээн: «Мен ылап билип тур мен. Мээң үндүрген чарлыым дыңнааш , силер үе чылдырып, шөйүп турар-дыр силер. ⁹ Мээң дүжүмнү тайылбырлап бербес болзуңарза, силерни чаңгыс кеземче манап турарын билир болгай силер. Ынчангаш силер мени мегелеп, мээң мурнумга кажарлап, чүве өскерли бээр чадавас деп бодап турар-дыр силер. Баштай дүштү чугаалаңар! Ынчан мен ооң утказын билип турарыңарга бүзүрээр мен».

¹⁰ Халдейлер хаанга: «Хаанның дужаалын күүседип шыдаар кижи чер кырындан тывылбас. Кажан-даа, кандыг-даа хаан ындыг айтырыгны илби-шидичилерден, караң көрнүрлерден, чурагачылардан айтырып чорбаан. ¹¹ Хаан кым-даа харыылап шыдавас нарын айтырыг салып турар-дыр. Аңаа харыыны чүгле бурганнар билир, а олар кижилер аразында чурттавайн турар болгай» – деп харыылаан. ¹² Ол сөстерни дыңнааш, хаан аажок ажынып-хорадап , Вавилоннуң мерген угаанныгларын шуптузун өлүрүп каарын дужааган.

¹³ Мерген угаанныгларны шаажылаарының дугайында чарлык үнүп келген. Даниилди өөрлери-биле кады узуткаар дээш дилеп турган. ¹⁴ Хаанның шаажылакчыларының даргазы Ариох Вавилоннуң мерген угаанныгларын өлүрер дээш чедип кээрге, Даниил ооң-биле угаанныг болгаш эптиг чугаа кылган. ¹⁵ Ол хаанның эргетенинден: «Хаан чүге ындыг кадыг чарлык үндүрген чоор?» – деп айтырган. Ариох Даниилге херектиң ужурун чугаалап берген. ¹⁶ Ынчан Даниил хаанга баргаш, ооң дүжүнүң утказын тайылбырлаарынга боданыр үеден бээрин дилээн.

¹⁷ Даниил бажыңынга келгеш, бүгү чүвени эштеринге – Ананияга, Мисаилге база Азарияга чугаалап берген. ¹⁸ Дээрде саадаан Бургандан оларны кээргеп, чажытты ажыдарын база Вавилоннуң мерген угаанныглары-биле кады шаажылаттырарындан чайладырын эки дилээрин эштеринге ол чагаан. ¹⁹ Дүне Даниилдиң дүжүнге ол чажыт ажыттынып келген. Ынчан Даниил дээрде саадаан Бурганны алгап-йөрээп, мынча дээн:

²⁰ «Бурганның адынга мөңге шагда алдар!

Ол мерген угаанныг болгаш күштүг-дүр.

²¹ Кандыг-даа шаг-үелерни Ол ээлчештирип солуп турар,

хааннарны дүжүрүп, оларның орнунга чаа хааннарны көдүрүп турар .

Угаанныгларга – мерген угаанны, чүве эндевестерге билигни берип турар-дыр.

²² Ол ханы чажыттарны ажыдыптар,

дүмбей караңгыда чүү чажыртынганын билип каар;

Ол чырык-биле бүргеттинген .

²³ Өгбелеримниң Бурганы, Сени мактап, алдаржыдып тур мен.

Чүгле Сен меңээ мерген угаанны болгаш күштү бердиң!

Бистиң дилээвисти хандырып, Сен меңээ ам харыы бердиң:

хаанның айтырып турган чүвезин Сен биске айтып бердиң».

²⁴ Ооң соонда Даниил Вавилоннуң мерген угаанныгларын шаажылаары-биле хаанның чорудупканы Ариохка чеде бергеш, мынча дээн: «Вавилоннуң мерген угаанныгларын шаажылава. Мени хаанга чедир, мен ооң дүжүн чугаалап берейн».

²⁵ Ариох ол-ла дораан Даниилди хаанга эккелгеш, илеткээн: «Иудеядан тудуп эккелген улустуң аразындан мен силерниң дүжүңер тайылбырлаар бир кижи тып алдым, хааным».

²⁶ Ынчан хаан Даниилден (азы Белтешацардан): «Сен шынап-ла мээң кандыг дүш көргенимни билгеш, ону тайылбырлап шыдаар сен бе?» – деп айтырган.

²⁷ Даниил хаанга мынча деп харыылаан: «Хаанның айтырып турар чажыдын аңаа мерген угаанныглар-даа, илби-шидичилер-даа, караң көрнүр улус-даа, чурагачылар-даа ажыдып шыдавас. ²⁸ Ынчалза-даа дээрде саадаан Бурган бар, чажыттарны Ол ажыдып билир . Ол Навуходоносор хаанга келир үелерде чүү болурун баш бурунгаар чугаалап берген-дир . Орун-дөжээңерге тамчыктанып удуп чыдырыңарда, силерниң дүжүңерге мындыг чүве кирген-дир. ²⁹ Силер орун-дөжээңерге чыда, келир үеде чүү болурун бодап турган-дыр силер. Ынчангаш чажыттарны ажыдар Бурган силерге келир үени көргүскен-дир. ³⁰ А меңээ ол чажыт бүгү өске улустан угаанныг боорумга эвес , а силерге, о хааным, ол дүштүң утказын тайылбырлап берзин дээш база дүвүрелиңерниң үнген дөзүн билип алзын дээш ажыттынганы ол-дур.

³¹ Хаан, силер дүжүңерде улуг көжээ көрген-дир силер – дендии улуг кылаңнааш көжээ, ооң хевири дыка сүртенчиг. ³² Ол көжээниң бажы – арыг алдын, хөрээ болгаш холдары – мөңгүн, ишти болгаш дөңмектери – хүлерден бүткен. ³³ Чодалары – демир, таваңгайлары – демир болгаш дой холумактыг. ³⁴ Оон силер бир көрүптериңерге, кижиниң кандыг-даа киржилгези чокка, көжээниң кырынче дагдан хоорулган бир даш кээп дүшкеш, ооң демир болгаш дой холумактыг буттарын чуура дүшкен. ³⁵ Ынчан демир, дой, хүлер, мөңгүн болгаш алдын шупту тоглап баткаш, чайгы шаңда тараа саваңы дег апарган. Хат ол бүгүнү хадып аппаарга, чүү-даа артпайн барган-дыр. А көжээни чуура дүшкен даш улуг даг апаргаш, бүгү чер-делегейни дола берген.

³⁶ Дүш ындыг болган-дыр. А ам хаанга ооң утказын чугаалап берээли. ³⁷ Хаан, силер дээрге хааннарның хааны-дыр силер . Силерге дээрде саадаан Бурган хааннаашкынны, эрге-чагырганы, күчү-күштү, ат-алдарны хайырлааш, ³⁸ кижилерни, черниң аңнарын, дээрниң куштарын каяа-даа чорааш, силерге чагыртыр кылдыр Ол берген-дир . Алдын баш – силер-дир силер. ³⁹ Силерниң сооңарда өске хааннаашкын келир. Ол силерниинге четпес боор. Ооң соонда дараазында хүлер хааннаашкын бүгү чер кырын чагырар апаар. ⁴⁰ А дөрткү хааннаашкын демир дег быжыг болур . Демирниң бүгү чүүлдерни чуура шаап, бузуп келири дег, ол хааннаашкын демгилерни шуптузун чылча шаап каар. ⁴¹ Оон ыңай силер чартыын дойдан, чартыын демирден кылган таваңгайларны база бут салааларын көрген болгай силер, ынчаарга хаанныг күрүне ийи аңгылаттынган болур. Ында демирниң быжыының кезик-чамдыызы бар боорга, силер демирни дой-биле чартыктажып турар кылдыр көрген-дир силер. ⁴² Буттарның салааларының чамдыызы демир, бир чамдыызы – дой, ынчангаш хааннаашкын чамдыкта быжыг, бир чамдыкта бустуучал болур-дур. ⁴³ Силерниң көргениңер демир дой-биле холушкак болганы дег, ол чоннарның салгалдары база төрелдежип каар. Ынчалза-даа демир биле дойнуң холумааның быжыг тудушпазы дег, олар чаңгыс эп болбас. ⁴⁴ Ол хааннарның үезинде өске чоннарның холунга кирбес, мөңге, бузулбас күрүнени дээрде саадаан Бурган тургузуп каар. Ол күрүне демги күрүнелерни шуптузун чылча шаап, узуткап каар . А ол боду мөңгези-биле турар . ⁴⁵ Ынчангаш кандыг-даа кижиниң киржилгези чокка, дагдан хоорулган даштың көжээ кырынче кээп дүшкеш, демирни, хүлерни, дойну, мөңгүннү болгаш алдынны чуура дүжүп каапканының утказы ол. Өндүр улуг Бурган ынчалдыр хаанга келир үени көргүскени ол-дур. Дүш ылап-ла ындыг болган, тайылбырлааны база бүзүрелдиг».

⁴⁶ Навуходоносор хаан Даниилдиң мурнунга хаваан черге дегзип, мөгейгеш , аңаа далган-тараа өргүлү база чаагай чыттыг арага өргүлүн салырын дужааган . ⁴⁷ Хаан Даниилге: «Силерниң Бурганыңар ылап-ла бурганнарның Бурганы-дыр! Хааннарның Тергиидекчизи-дир! Сен ол чажытты ажыдып шыдапкан болганыңда, сээң Бурганың чажыттарның Ажыдыкчызы-дыр!» – дээн. ⁴⁸ Ооң соонда хаан Даниилге эңмежок белек-селээн сунгаш, ону Вавилоннуң мерген угаанныгларының даргазы, Вавилон девискээрниң чагырыкчызы кылдыр депшидип каан. ⁴⁹ Хаан Даниилдиң дилээ-биле Седрахты, Мисахты база Авденагону Вавилон девискээрниң ажыл-агый башкарыкчылары кылып каан. А Даниил боду хаанның өргээзинге артып калган чүве-дир.

Алдын көжээ болгаш отка шаажылал

¹ Навуходоносор хаан бедии – алдан, дооразы – алды кыры дурттуг алдын көжээ кылдыргаш, ону Вавилон девискээринде Деира оргулаажынга тургузуп каан. ² Ооң соонда хаан бүгү дүжүметтерни, тус чер чагырыкчыларын, чөвүлекчилерни, акша-хөреңги кадагалакчыларын, шииткекчилерни, даргаларны, чурт ·баштыңнарын тургузуп алган көжээзин ыдыктаар ёзулалга кээп, чыглырынче кыйгырткан. ³ Бүгү дүжүметтер, тус чер чагырыкчылары, чөвүлекчилер, акша-хөреңги кадагалакчылары, шииткекчилер, даргалар, чурт ·баштыңнары хаанның көжээзиниң мурнунга чыглып келгенде, ⁴ медеглекчи ыыткыр мынча дээн: «Дыңнаңар, бүгү чоннар, аймактар болгаш төрел бөлүктер! ⁵ Труба, эдиски, лимби, чадаган, чанзы, кеңгирге – бо бүгү хөгжүм үнүн дыңнап каг сал-ла, Навуходоносор хаанның тургузуп кааны алдын көжээге черге чедир мөгейип, кээп дүжер силер. ⁶ Мөгейбес болгаш кээп дүшпес кижини чалын-оттуг суугуже киир октаптар!» ⁷ Труба, эдиски, лимби, чадаган, чанзы, кеңгирге болгаш өске-даа хөгжүм үннери чаңгыланып эгелээри билек, бүгү чоннар, аймактар болгаш төрел бөлүктер Навуходоносор хаанның тургузуп кааны алдын көжээге черге чедир мөгейип, кээп дүшкеннер.

⁸ Ол үеде чамдык халдейлер иудейлерни хоптанып чеде берген . ⁹ Олар Навуходоносор хаанга мынча дээн: «Хаан мөңге назылазын! ¹⁰ Труба, эдиски, лимби, чадаган, чанзы, кеңгирге болгаш өске-даа хөгжүм чаңгыланып үнерге, бүгү чоннар, аймактар болгаш төрел бөлүктер алдын көжээге черге чедир мөгейип, кээп дүшсүн, а аңаа мөгейип кээп дүшпээн кижини чалын-оттуг суугуже киир октаптар деп бүгүдеге силер, хаан, чарлык үндүрген болгай силер. ¹² А Вавилоннуң ажыл-агыйын башкарарын дагзып кааныңар иудейлер – Седрах, Мисах болгаш Авденаго олар силерни дыңнавайн, силерниң бурганнарыңарга бараан болбайн, силерниң тургузуп каан алдын көжээңерге мөгейбейн турарлар-дыр».

¹³ Ону дыңнааш, Навуходоносор аажок ажынып-хорадааш , Седрах, Мисах болгаш Авденагону эккээрин дужааган. Оларны хаанга эккээрге, ¹⁴ Навуходоносор айтырган: «Седрах, Мисах болгаш Авденаго! Силерни мээң бурганнарымга бараан болбайн, мээң тургузуп каан алдын көжээмге мөгейбейн турар дээр-дир, ол шын бе? ¹⁵ Мындыг-дыр: труба, эдиски, лимби, чадаган, чанзы, кеңгирге болгаш өске-даа хөгжүм үннери чаңгыланып эгелээри билек, мээң кылганым алдын көжээге черге чедир мөгейип, кээп дүжеринге белен болуңар; ынчанмас болзуңарза, доп-дораан чалын-оттуг суугуже киир октаттырар силер! Ынчан кандыг бурган силерни мээң холумдан адырып шыдаарыл?»

¹⁶ Ынчалза-даа Седрах, Мисах болгаш Авденаго Навуходоносор хаанга: «О хаан! Силерге ол дугайында харыы бээривис албан эвес. Бистиң бараан болуп чоруур Бурганывыс суугунуң одундан-даа, силерниң холуңардан-даа бисти адырып шыдавас деп бе? ¹⁸ Бир эвес адырып албас-даа болза, дөмей-ле, хаан, билип алыңар: силерниң бурганнарыңарга бараан болбас бис, силерниң тургузуп каан алдын көжээңерге-даа мөгейбес бис» – деп чугаалаан.

¹⁹ Ынчан Навуходоносор Седрах, Мисах болгаш Авденагога оон-даа артык ажына бээрге, ооң арны хуула берген . Ол суугуну ооң мурнунда турганындан чеди катап изиг кылдыр одаарын дужааган. ²⁰ Бодунуң шерииниң эң шыырак дайынчыларынга Седрах, Мисах болгаш Авденаго оларны хүлүп-шарааш, чалынныг отче киир октаптарын дужааган. ²¹ Шериглер оларны хүлүп-шарааш, хөйлең, бөрт болгаш өске-даа идик-хеви-биле олчаан отче киир октапкан. ²² Хаанның коргунчуг чарлыын ёзугаар суугуну эмин эрттир изидир одап каанындан, Седрах, Мисах болгаш Авденагону шаажылаар яланы күүседип турган улус боттары безин чалбыыштан өрттенип өлүп калган. ²³ Седрах, Мисах болгаш Авденагону үжелдирзин хүлүглүг хевээр отче октапканнар .

²⁴ Хенертен Навуходоносор хаан кайгаанындан далаш-биле туруп келгеш, чөвүлекчилеринден айтырган: «Бис суугуже үш хүлүглүг кижи октапкан болгай бис але?»

«Ийе, шак-ла ындыг, хаан» – деп харыылааннар.

²⁵ Ол мынча дээн: «А мен от ортузунда хостуг кылаштажып турар каң кадык дөрт кижи көрүп тур мен . Дөрт дугаар кижи Бурганның бир оглунга дөмей-дир». ²⁶ Навуходоносор чалбыышталып турар оттуг черге чоокшулап келгеш: «Седрах, Мисах болгаш Авденаго, Дээди Өрүкү Бурганның чалчалары! Оон үнүп келиңерем!» – деп кыйгырган. Ынчан Седрах, Мисах болгаш Авденаго от аразындан үнүп келгеннер. ²⁷ Даргалар, тус чер чагырыкчылары, чөвүлекчилер, хаанның дүжүметтери чыглып келгеш, көөрге, ол үш кижиге от дегбээн, бажының дүктери өрттенмээн, идик-хеви бүдүн, олардан өртеңзиг чыт безин келбес болган.

²⁸ Навуходоносор хаан мынча дээн: «Седрах, Мисах болгаш Авденагонуң Бурганынга алдар! Ол Бодунуң төлээзин чорудупкаш, Аңаа идегээн чалчаларын камгалап алган-дыр. Олар хаанның дужаалын тооваан, боттарының амы-тынын бодаваан – бодунуң Бурганындан өске кандыг-даа бурганга бараан болбаан, мөгейбээн. ²⁹ Бүгү чоннарга, аймактарга болгаш төрел бөлүктерге мээң үндүрген дужаалым бо-дур: кым Седрах, Мисах болгаш Авденагонуң Бурганын бак сөглээр болдур, ол кижини үзе-чаза кезип шаажылаар, ооң бажыңын узуткап каар! Чүге дээрге ол Бургандан өске кандыг-даа бурган ынчаар камгалап шыдавас». ³⁰ Ооң соонда хаан Седрах, Мисах болгаш Авденагога Вавилон девискээринге бедик эрге-дужаалдарны берип, депшиткен чүве-дир.

Хаанның кескен ыяш дугайында дүжү

³¹ Навуходоносор хаанның чер кырында бар бүгү чоннарга, аймактарга болгаш төрел бөлүктерге үндүрген чарлалы бо-дур:

Силерге амыр-тайбың доктаазын! ³² Дээди Өрүкү Бурганның менче

чоруткан кайгамчыктыг чүүлдер болгаш онзагай демдектерин силерге

тоожуп бээрин шиитпирледим.

³³ Ооң чоруткан демдектери өндүр улуг,

Ооң кылган кайгамчык чүүлдери күштүг!

Ооң хааннаашкыны – мөңге быжыг,

Ооң эрге-чагыргазы – бүгү салгалдар кырында турар!

¹ Мен, Навуходоносор, бодумнуң бажыңымга амыр-шөлээн чурттап, ордумга аас-кежиктиг тамчыктанып чордум. ² Ынчалза-даа мен дүш дүжээш, аажок корткан мен. Удуп чыда, дүжүмде көргеним болуушкуннар дыка сүрээденчиг болду . ³ Мээң ол дүжүмнү тайылбырлап берзин дээш, Вавилоннуң бүгү мерген угаанныгларын бодумнуң мурнумга чыып эккээрин дужааган мен. ⁴ Бүгү илби-шидичилер, караң көрнүрлер, чурагачылар, мерген угаанныг халдейлер чедип келген. Дүжүмнү оларга чугаалап бээримге, кым-даа тайылбырлап шыдаваан . ⁵ Адак сөөлүнде Даниил чедип келди (мээң бурганымга тураскаадып, ону Белтешацар деп адаар) – ол кижи ыдыктыг бурганнарның сүлдезин эдилээн болду . Мен аңаа дүжүмнү мынчаар чугаалап бердим:

⁶ «Илби-шидичилерниң даргазы Белтешацар! Сени ыдыктыг бурганнарның сүлдезин эдилээн деп билир мен, сен кандыг-даа чажытты чииги-биле ажыдып шыдаар сен. Ынчангаш меңээ чугаалап берем, көрген дүжүмнүң утказы чүл? ⁷ Удуп чыда, мындыг дүш көрдүм. Чер-чурттуң ортузунда бедик ыяш өзүп турар – ⁸ кончуг улуг, күчүлүг ыяш, бедии дээрде чедип турар, черниң ужу-кыдыынга чедир көстүп турар; ⁹ сырый бүрүлерлиг, бүгүдени чемгериптер эңмежок кат-чимистиг. Ооң хөлегезинде – черниң аңнары, будуктарында – дээрниң куштары чурттап турар, бүгү амылыг амытан оон аштанып-чемненип турар.

¹⁰ Оон ыңай дүжүмде көөрүмге, дээрниң ыдыктыг хайгааракчы төлээзи дүжүп келгеш, ¹¹ дыңзыг үн-биле мынча деп турду: „Ыяшты ужургаш, будуктарын кезиңер, бүрүлерин үзе соккаш, кат-чимизин тө силгиңер. Ооң хөлегезинден аңнар дезип чорутсун, будуктарындан куштар ужа берзин. ¹² Оон черге чүгле дазылдарлыг төжек артсын, оъттуг ховуга ол төжек демир болгаш хүлер-биле кинчилетсин. Дээрниң чаъс-шалыңы-биле шыгыттынзын, ооң үүлези черниң оъдунуң аразынга аңнар-биле артары болзун. ¹³ Кижи медерелин ол чидирипкеш, аң-меңниң угаан-чүрээн эдилээр, ынчалдыр чеди чыл эртер. ¹⁴ Бо дужаал – дээрниң ыдыктыг хайгааракчыларының шиитпири-дир! Бүгү амылыглар оон билип алзын: кижи күрүнелериниң кырынга Дээди Өрүкү Бурган эрге-чагыргалыг. Хааннаашкынны Ол берип турар , күзээр болза, эң-не кудуку барасканны-даа хаан кылдыр көдүрер“.

¹⁵ Мен, Навуходоносор хаан, шак мындыг дүш көрдүм. А сен, Белтешацар, ол дүштү тайылбырлап чугаалап бер. Чүге дээрге мээң күрүнемде чаңгыс-даа мерген угаанныг кижи ооң утказын чугаалап шыдавас-тыр . А сен ону шыдаар сен, чүге дээрге сен ыдыктыг бурганнарның сүлдезин эдилээн болгай сен».

¹⁶ Даниил, азы Белтешацар, кезек када аңгадай берген – ооң бодалдары дүвүренчиг болган. Хаан аңаа: «Белтешацар! Ол дүш болгаш ооң утказы сени дүвүретпезин» – дээрге, Белтешацар мынча деп харыылаан:

«Дээрги хааным! Ындыг дүш силерниң дайзыннарыңарга дүжеттинип, ооң утказы оларга хамааржыр турган болза . ¹⁷ Силерниң көргениңер бедии дээрде чедип турар, черниң ужу-кыдыынга чедир көстүп турар кончуг улуг, күчүлүг ыяш, ¹⁸ сырый бүрүлерлиг, бүгүдени чемгериптер эңмежок кат-чимистиг, адаанда – черниң аңнары, будуктарында – дээрниң куштары чурттап турар, бүгү дириг амытан оон аштанып-чемненип турар ыяш дээрге, ¹⁹ о хааным, силер-дир силер. Силер улуг болгаш күчүлүг силер: силерниң ат-алдарыңар дээрге чедир өскен, а силерниң эрге-чагыргаңар черниң ужу-кыдыынга чедип турар . ²⁰ Хаан көөрге, дээрниң ыдыктыг хайгааракчызы дүжүп келгеш, мынча деп турган: „Ыяшты ужургаш, узуткап кааптыңар, оон черге чүгле дазылдарлыг төжек артсын, оъттуг ховуга ол төжек демир болгаш хүлер-биле кинчилетсин. Дээрниң чаъс-шалыңы-биле шыгыттынзын, ооң үүлези черниң оъдунуң аразынга аңнар-биле артары болзун. Ынчалдыр чеди чыл{*} эртер“.

²¹ Дээрги хааным, Дээди Өрүкү Бурган силерге кандыг үүле онааганын көргүзүп турары ол-дур. ²² Силерни кижилер аразындан сывырыптар, силер черлик аң-мең аразынга чурттап, мал ышкаш оът оъттаар, дээрниң чаъс-шалыңы-биле шыгыттынар силер. Ынчалдыр чеди чыл{*} эртерге, кижи күрүнелериниң кырынга Дээди Өрүкү Бурган эрге-чагыргалыг-дыр деп билип каар силер: күзээн кижизинге хааннаашкынны Ол берип турар. ²³ Ынчалза-даа ол ыяштың дазылдарлыг төжээн арттырып каарын дужааган болгай. Ынчап кээрге, кажан силер бүгү эрге-чагырга дээрде саадаан Бурганга хамааржыр деп чүвени билип каарыңарга, силерге хааннаашкыныңарны эгидип бээр-дир. ²⁴ Ынчангаш, хааным, мээң сүмем силерге таарымчалыг болзун: бачыттарыңарны чөптүг херектер-биле, кем-бурууңарны түреңги улуска ээ көрүүшкүн-биле эдип алыңар . Ынчан, канчап билир, силерниң амыр-шөлээн амыдыралыңар уламчылаар чадавас ».

²⁵ Ол бүгү Навуходоносор хаанга мынчалдыр таварышкан. ²⁶ Он ийи ай эрткенде, хаан Вавилонда ордузунга селгүүстеп чораан. ²⁷ «Бо-дур, өндүр улуг Вавилон – найысылалым – деп, хаан чугаалаан. – Ону мен күчү-күжүм-биле бодумнуң ат-алдарымга тураскаадып тудуп каан мен!»

²⁸ Ол сөстерни чугаалап четтикпээнде, дээрден үн дыңналган: «Бээр дыңна, Навуходоносор хаан! Хаан эргеңни казыттырган сен. ²⁹ Сени кижилер аразындан сывырыптар, черлик аң-мең аразынга чурттаар сен. Мал ышкаш оът оъттаар сен. Ынчалдыр чеди чыл эртерге, кижи күрүнелериниң кырынга Дээди Өрүкү Бурган эрге-чагыргалыг-дыр деп билип каар сен: күзээн кижизинге хааннаашкынны Ол берип турар».

³⁰ Ол-ла дораан бүгү чүве Навуходоносор-биле ынчалдыр болу берген. Ону кижилер аразындан сывырыпкан, ол мал ышкаш оът оъттап, дээрниң чаъс-шалыңы-биле шыгыттынып турган. Бажының дүгү эзирниң чүглери дег , дыргактары куштуу дег кылдыр өзүп калган.

³¹ Ол хуусаа эрте бээрге, мен, Навуходоносор, караамны дээрже угландырыпкан мен – ынчан угаан-медерелим менче катап эглип келген. Мен Дээди Өрүкүнү алдаржыдып, мөңге дириг Бурганны алгап-мактадым: Ооң эрге-чагыргазы – мөңге чагырга-дыр, Ооң хааннаашкыны – бүгү салгалдар кырында турар . ³² Чер-делегейниң бүгү чурттакчылары Ооң мурнунга чүү-даа эвес-тир ; дээрниң күштери-биле-даа, черниң чурттакчылары-биле-даа Ол канчалдыр күзей-дир, ынчалдыр кылыр. Ооң холун кым-даа доктаатпас, «Ынчап болбас!» деп кым-даа чугаалавас . ³³ Ол өйде угаан-медерел менче эглип келген; бодумнуң хаан алдар-хүндүм болгаш күчү-күжүм база менче эглип келген. Чөвүлекчилерим болгаш дээди ызыгууртаннарым мени хүлээп аарга, мен катап хаан апардым . Мээң күчү-шыдалым мурнукузундан-даа артык улгаткан. ³⁴ Ам мен, Навуходоносор, Дээрниң Хаанын алдаржыдып, Аңаа мактал болгаш хүндүткел көргүзүп тур мен:

Ооң бүгү ажыл-чорудулгазы ылап шынныг,

Ооң оруктары чөптүг;

Ол турамык менээргектерни томаартып шыдаар.

Валтасарның дою болгаш ханада бижик

¹ Бир катап Валтасар хаан бодунуң муң дээди ызыгууртанынга дой кылгаш , олар-биле кады арага ижип турган. ² Эзирип калгаш, Валтасар өгбези Навуходоносорнуң Иерусалимде Бурганның өргээзинден ап алганы алдын болгаш мөңгүн саваларны эккээрин дужааган: хаан, ооң ызыгууртаннары, кадайлары болгаш ·кул-кадайлары ол савалардан арага ишсиннер дээн. ³ Иерусалимде Бурганның өргээзинден келген алдын саваларны эккээрге, хаан, ооң ызыгууртаннары, кадайлары болгаш кул-кадайлары ол савалардан арага ижип эгелээн. ⁴ Олар араганы ишпишаан, боттарының алдын, мөңгүн, хүлер, демир, ыяш болгаш даш бурганнарын алдаржыдып турганнар .

⁵ Хенертен кижи холунуң салаалары көстүп келгеш, хаанның ордузунуң чугайлап каан ханазынга чырыткы дужунга бир чүве бижип эгелээн. Хаан бижип турар холду көрүп каан – ⁶ ооң арны агарып, аажок корга берген, балдыры сириңейнип, дискектери бот-боттарынга үскүлежи берген . ⁷ Хаан дыңзыг үн-биле алгырыпкаш, илби-шидичилерни, чурагачыларны база караң көрнүрлерни эккээрин дужааган . Ол Вавилоннуң мерген угаанныгларынга чугаалаан: «Кым ол бижикти номчупкаш, утказын тайылбырлаптарыл, ол кижиге каас-коя хепти кедиргеш, мойнунга алдын илчирбежигеш суп бээр мен. Ол кижи күрүнеде үш дугаар улуг эргелиг кижи боор». ⁸ Хаанның бүгү мерген угаанныглары чедип келгеш, ол бижикти номчуп-даа, утказын тайылбырлап-даа чадап кааннар . ⁹ Ынчан кортканындан Валтасар хаанның арны оон-даа агарып калган, а ооң ызыгууртаннары аңгадай берген.

¹⁰ Хаан болгаш ооң ызыгууртаннарының чүнү чугаалажып турарын билип кааш, кадын дой болуп турган черге чедип келгеш, мынча дээн: «Хаан мөңге назылазын! Бодалдарыңар дүвүревезин, арныңар агарбазын. ¹¹ Ыдыктыг бурганнарның сүлдезин эдилээн бир кижи силерниң күрүнеңерде чурттап чоруур болгай. Силерниң өгбеңерниң хааннаашкынының үезинде-ле, ооң чырык угаан-сарыылы, бурганнарның мергени-биле дөмей мергени билдингир турган чүве-дир. Силерниң өгбеңер, Навуходоносор хаан, ону илби-шидичилерниң, караң көрнүрлерниң, чурагачыларның болгаш өске-даа мерген угаанныг халдейлерниң даргазы кылып каан турган-дыр – хаан боду, силерниң өгбеңер аан! ¹² Даниилдиң (ону хаан Белтешацар деп база адап турган) угаан-сарыылдыы, чүве билири чүнүң-биле-даа деңнеттинмес, дүш билири шыырак, утказы билдинмес чажыт болгаш нарын тывызык чүүлдерни тайылбырлаары эки. Даниилди кыйгырып эккелзин – ол тайылбырлап бээр ».

¹³ Даниилди ооң мурнунга эккээрге, хаан аңаа мынча дээн: «Мээң хаан өгбемниң Иудеядан үндүрүп эккелгени улус-биле кады келген Даниил дээрзи сен сен бе? ¹⁴ Сени ыдыктыг бурганнарның сүлдезин эдилээн, чырык угаан-сарыылдыг болгаш аажок мерген угаанныг деп дыңнадым. ¹⁵ Бо-дур, мерген угаанныгларны, илби-шидичилерни меңээ бо бижикти номчуп, ооң утказын тайылбырлап берзин дээш чалап эккээрге, олар чүнү-даа чугаалап шыдавас болдулар. ¹⁶ А сени мен билдинмес чажыт болгаш нарын тывызык чүүлдерни дыка тайылбырлаар кижи деп дыңнадым. Бир эвес сен бо бижикти номчупкаш, утказын тайылбырлап бээр болзуңза, сеңээ каас-коя хеп кедиргеш, мойнуңга алдын илчирбежигеш суп бээр мен. Ынчан сен күрүнеде үш дугаар улуг эргелиг кижи боор сен».

¹⁷ Даниил хаанга мынчаар харыылаан: «Белектерни бодуңарга арттырып алыңар, шаңналдарны өске улуска бериптиңер . Мен ол чокка-ла хаанга ол бижикти номчааш, утказын чугаалап бээр мен. ¹⁸ О хаан! Силерниң өгбеңер Навуходоносорга Дээди Өрүкү Бурган эрге-чагырганы, өндүр улуг чорукту болгаш алдар-хүндүнү берген-дир. ¹⁹ Бурган ону ындыг өндүр улуг кылып каан боорга, ооң мурнунга бүгү чоннар, аймактар болгаш төрел бөлүктер кортканындан сириңейнип турганнар. Навуходоносор хаан күзээр болза – өлүрүп шиидип каар, күзээр болза – өршээп, дириг арттырып каар, күзээр болза – өрү көдүрер, күзээр болза – куду бадырып каар турган. ²⁰ Оон ол эмин эрттир чоргаар болгаш хоолургак апаргаш, хаан дүжүлгезинден дүжүрткен, алдар-хүндүзүн оскунган . ²¹ Ону кижилер аразындан сывырыпкан, ооң угаан-медерели аңныы дег апарган. Ол черлик элчигеннер аразынга чурттап, мал ышкаш, оът оъттап, дээрниң чаъс-шалыңы-биле шыгыттынып турган. Адак сөөлүнде ол мону билип алган: кижи күрүнелериниң кырынга Дээди Өрүкү Бурган эрге-чагыргалыг болур, күзээн кижизинге хааннаашкынны Ол берип турар .

²² А силер, Валтасар, ооң салгакчызы, ол бүгүнү билир хиреңерде, чүге чүрээңерни томаартып албаан силер? ²³ Силер дээрниң Дээргизинге удурланып, менээргенген силер: Ооң өргээзинден келген саваларны силерге эккеп бээрге, бодуңарның ызыгууртаннарыңар, кадайларыңар болгаш ·кул-кадайларыңар-биле ол савалардан арага ижип орар-дыр силер. Силер мөңгүн, алдын, хүлер, демир, ыяш болгаш даш бурганнарыңар мактап орар-дыр силер, а олар чүнү-даа көрбес, дыңнавас, билбес чүвелер-дир! Силерниң амыдыралыңар тыныжын болгаш салым-чолуңарны башкарып орар Бурганны алдаржытпаан силер . ²⁴ Ынчангаш бо холду Ол чорудупкан, сөстерни Ол бижээн.

²⁵ Мында мынча деп бижээн-дир: МЕНЕ, МЕНЕ, ТЕКЕЛ, ПАРСИН. ²⁶ Ону чазарга, мынча дээн-дир: МЕНЕ – Бурган силерниң хааннаашкыныңарның хуусаазын санааш, ону төнген деп түңнээн. ²⁷ ТЕКЕЛ – Силерни деңзилээрге, эмин эрттир чиик болган-дыр силер . ²⁸ ПЕРЕС – Силерниң чагырган күрүнеңерни чаргаш, мидийлер биле перстерге берипкен» .

²⁹ Ону дыңнааш, Валтасар дужаал үндүрүптерге, Даниилге каас-коя хепти кедирипкеш, ооң мойнунга алдын илчирбежигешти суккаш, күрүнеде үш дугаар улуг эргелиг кижи деп чарлапкан чүве-дир. ³⁰ Ол-ла дүне халдей хаан Валтасар өлүртүп каан.

³¹ Дарий деп мидий уктуг кижи хаан апарган . Ынчан ооң хары алдан ийи турган чүве-дир.

Арзылаңнарлыг оңгар

¹ Дарий бүгү күрүнени башкарары-биле 120 дүжүметти томуйлаарын шиитпирлээн, ² а оларны удуртур кылдыр үш чагырыкчыны (оларның аразында Даниилди) соңгуп каан. Дүжүметтер чагырыкчыларга ажылын илеткеп турар, а хаан шүүдеп, чардыгып турбас. ³ Ол хамык дүжүметтерниң болгаш чагырыкчыларның аразындан Даниил ылгалып турган, чүге дээрге Даниилдиң сүлдези бедик турган. Ынчангаш хаан ону бүгү күрүнени башкарар кылдыр депшидерин бодап турган чүве-дир . ⁴ Ол аразында өске чагырыкчылар болгаш дүжүметтер Даниил күрүнениң ажыл-агыйын канчаар чорудуп турарын хайгаарап, аңаа кем-буруу дилеп эгелээн. Ынчалза-даа Даниилди чемелепки дег чүү-даа тыппааннар, чүге дээрге Даниил бүгү чүвени шынчызы-биле кылыр болгаш, ооң мегези-даа, частырыы-даа чок турган . ⁵ Ынчан олар: «Даниилге удур чүнү-даа тыппас-тыр бис. Ооң бодунуң Бурганының хоойлу-дүрүмнерин сагып турарын буруу кылдыр санаар эвес бис?» – дээннер. ⁶ Ол чагырыкчылар болгаш дүжүметтер шупту бөлүү-биле хаанга келгеш, мынча дээннер: «Дарий хаан мөңге назылазын! ⁷ Чурттуң ·баштыңнары, чагырыкчылар, дүжүметтер, чөвүлекчилер, тус чер чагырыкчылары – бис шупту хаан мындыг хоруг кылгаш, чарлык үндүрер болза эки деп бодап тур бис: үжен хонук дургузунда кым-даа бургандан азы кижиден диленип, чалбарывазын. Чүгле силерден, о хаан, дилеглер кылып болур. Кым ол хоругну үрээр болдур, ол кижини арзылаңнарлыг оңгарже киир октаптар! ⁸ Ындыг хоругну кылып каап көрүңер, о хаан, чарлыктан үндүрүп калыңар – өскертип болбас , мидийлер биле перстерниң хоойлузун үреп болбас чарлыктан».

⁹ Дарий хаан олар-биле чөпшээрешкеш, ындыг чарлыкты үндүрүп каан.

¹⁰ Ынчалза-даа Даниил, ындыг чарлык үнгенин билип тура-ла, бажыңынга чанып келгеш, үстүкү өрээлиниң Иерусалимче көрүнген соңгазының мурнунга , биеэде дег, дискек кырынга олуруп алгаш, хүнде үш катап тейлеп, бодунуң Бурганын алдаржыдып мөргүп турган . ¹¹ Чагырыкчылар болгаш дүжүметтер шупту бөлүү-биле аңаа чедип келгеш, бодунуң Бурганынга чаннып мөргүп турган Даниилди көрүп кааннар. ¹² Ынчан олар хаанга баргаш: «О хаан! Силер чарлык үндүрген болгай силер: бир эвес үжен хонук дургузунда кым-бир кижи бургандан азы кижиден, силерден өске, диленип чалбарый бээр болза, ол кижини арзылаңнарлыг оңгарже киир октаптар» – деп сагындырганнар.

Хаан: «Ийе, ол дээрге хажыдып болбас чарлык, мидийлер биле перстерниң үреп болбас хоойлузу-дур!» – деп харыылаан.

¹³ Олар ынчан хаанга: «А Иудеядан тудуп эккелген улустуң бирээзи Даниил силерни-даа тооп көрбейн, силерниң үндүрген хоруглуг хоойлуңарга-даа чагыртпайн турар: ол хүнде үш катап мөргүп турар-дыр» – деп чугаалааннар . ¹⁴ Ону дыңнааш, хаан аажок муңгарап хомудааш, Даниилди камгалап каар деп бодап алган: хүн ашкыже дээр, ону канчаар камгалап аарының аргазын боданып келген. ¹⁵ Ынчан демгилери бөлүү-биле хаанга чедип келгеш: «Бодуңар билир болгай силер, хаан: мидийлер биле перстерниң хоойлузун ёзугаар хаанның үндүргени кандыг-даа чарлыкты азы хоойлуну күш чок болдурбас» – дээннер.

¹⁶ Ынчан хаан Даниилди эккелгеш, ону арзылаңнарлыг оңгарже киир октаптарын дужааган. Ол Даниилге мынча дээн: «Соксаал чокка бараан болуп чорууруң Бурганың сени камгалап-ла алыр болзунам!» ¹⁷ Даниилдиң үүлези өскерилбезин дээш, оңгарның аксын даш-биле дуй салып кааш, хаан бодунуң таңмазы-биле база дээди ызыгууртаннарының таңмалары-биле ону таңмалап каан . ¹⁸ Хаан бодунуң ордузунче чана бергеш, аъш-чем-даа чивейн, хөглевейн-даа, удуп чыдып алган, ынчалза-даа ооң уйгузу келбээн.

¹⁹ Даартазында даң бажында хаан тургаш, арзылаңнарлыг оңгарже далажыпкан. ²⁰ Даниилди суп каан оңгарга чедип келгеш, хаан дүвүрел-биле кыйгырган: «Дириг Бурганның чалчазы, Даниил! Соксаал чокка бараан болуп чорууруң Бурганың сени арзылаңнардан камгалап шыдады бе?»

²¹ Ынчан Даниил хаан-биле чугаалажы берген: «Хаан мөңге назылазын! ²² Мээң Бурганым Бодунуң төлээзин чорудуптарга, ол арзылаңнарның аастарын дуй тудуп каарга, олар меңээ дегбеди. Бурганның мурнунга мээң кандыг-даа буруум чок болгай. А силерниң мурнуңарга база, хаан, кандыг-даа кем-буруу кылбаан болгай мен».

²³ Даниил анаа боорга, хаан дыка өөрээн, ынчангаш ону оңгардан уштуп эккээрин дужааган. Даниилди оңгардан уштуп эккээрге, ол шуут бүдүн-бүрүн болган – чүге дээрге ол бодунуң Бурганынга идегээн-дир. ²⁴ Хаан Даниилди хоптанып келген улусту эккелгеш, оларны кадайлары болгаш ажы-төлү-биле кады арзылаңнарлыг оңгарже киир октаптарын дужааган . Оңгарның дүвүнге дүжүп четпээнде-ле, арзылаңнар оларже шурай бергеш, үсперлеп каапкан .

²⁵ Ынчан Дарий хаан чер кырында бар бүгү чоннарга, аймактарга болгаш төрел бөлүктерге мынча деп бижип каан:

«Силерге амыр-тайбың доктаазын! ²⁶ Мээң чарлыым мындыг: меңээ чагыртып турар бүгү күрүнемде шупту улус Даниилдиң Бурганын хүндүлеп, Оон кортсун! Чүге дээрге Ол – дириг, мөңге амыдыраан Бурган-дыр, Ооң хааннаашкыны кажан-даа узуткаттырбас, Ооң чагыргазы төнчү чок . ²⁷ Ол камгалаар болгаш айыылдан адырар, дээрге болгаш черге кайгамчык чүүлдерни болгаш онзагай демдектерни чаяар . Ол Даниилди арзылаңнардан камгалаан».

²⁸ Ынчалдыр Даниил Дарийниң база перс хаан Кирниң хааннаашкыннарының үелеринде чедимчелиг чурттап чораан чүве-дир.

Дөрт араатан дугайында көстүүшкүн

¹ Вавилоннуң хааны Валтасарның чагыргазының бирги чылында Даниил удуп чыткаш, дүш дүжээн. Ооң соонда ол дүжүн бижип алган. Ооң чугаазы мынчаар эгелээн. ² Даниил мынча деп чугаалаан:

Көөрүмге, дүнеки көстүүшкүнүмде дээрниң дөрт хады улуг далайның чалгыгларын хөлзедип турар болду. ³ Далайдан аңгы-аңгы дендии улуг дөрт араатан аң үнүп келди . ⁴ Биргизи – арзылаңга дөмей, ынчалза-даа эзирнии дег чалгыннарлыг. Бир көөрүмге, ооң чалгыннарын одура тырткаш, ону черден көдүргеш, буттарының кырында кижи-даа ышкаш кылдыр тургузуп каан тур. Аңаа кижинии дег угаан-чүрек берип каан. ⁵ Ийи дугаары хереп туруп алган адыгга дөмей. Ооң аксында диштериниң аразында үш ээги көстүп турар. Аңаа: «Туруп баргаш, эъттен мага хандыр чип ал!» деп айтып кааннар. ⁶ Ооң соонда база бир араатан көрүп кагдым. Ол ирбишке дөмей , ынчалза-даа ооргазында куштуу дег дөрт чалгынныг. Ол араатан дөрт баштыг болду. Аңаа чагырга хүлээдип каан. ⁷ Оон дүнеки көстүүшкүнүмде дөрт дугаар араатан көрдүм. Ол дендии коргунчуг, аажок күштүг, ооң улуг диштери демирден бүткен. Ол араатан чүнү-даа сыырыптар, үрегдээр, артып калган чүвелерни буттары-биле үрей тепкилеп кааптар. Ол демги үш араатанга дөмейлешпес – он мыйыстыг болду . ⁸ Мен ол мыйыстарны топтап көөрүмге, оларның аразында бир бичии мыйыс өзүп орар , а эрги мыйыстарының үжүн аңаа чайлап берзин дээш тура тыртып каан. Ол мыйыс кижи ышкаш карактарлыг, менээргенип чугааланыр аастыг .

⁹ Ооң соонда мен дараазында чүүлдү көрүп каан мен: каш дүжүлгелер тургузуп каарга , үе-дүптен бээр амыдыраан Ирей бодунуң дүжүлгезинге олурупкан . Ооң хеви – хар дег ак, а бажының дүгү – арыг ак хой дүгү дег . Ооң дүжүлгези – өөскээн чалбыыш, дугуйлары – кыпкан отка бүргеткен . ¹⁰ Ооң мурнундан эге бажын алгаш, оттуг агым хем дег чаттылган. Муң-муң кижи Аңаа бараан болган, түмен-сая кижи Ооң мурнунда турган . Шииткел эгелээн, номнар ажыттына берген . ¹¹ Ынчан мен мону көрдүм: мыйыстың менээргенип чугаалаан сөстери дээш, дөрткү араатан аңны өлүрген база ооң мөчүзүн узуткап, өрттедипкен . ¹² А арткан араатаннарның эрге-чагыргазы казыттынган, ынчалза-даа оларга кезек өйде дириг артарын чөпшээрээн.

¹³ Оон ыңай дүнеки көстүүшкүнүмде мындыг чүве көрдүм. Кижи амытан оглу ышкаш бир-ле Кижи дээрниң булуттары-биле бүргеттинип алган келген . Чоокшулап кээрге, ону үе-дүптен бээр амыдыраан Ирейге чедире берген. ¹⁴ Аңаа эрге-чагырганы, алдар-хүндүнү база хааннаашкынны хүлээдип берип каан . Бүгү чоннар, аймактар болгаш төрел бөлүктер аңаа чагырты берген. Ооң эрге-чагыргазы – мөңге болгаш казыттынмас, Ооң хааннаашкыны кажан-даа узуткаттырбас .

Көстүүшкүннү тайылбырлааны

¹⁵ Мен, Даниил, көстүүшкүнүмде ол бүгүнү көргеш, дүвүрелге алыстым – ол көстүүшкүннерден аажок корттум . ¹⁶ Мен аңаа турганнарның бирээзинге чеде бергеш, ол бүгүнүң утказын айтырдым. Ол ынчан мээң көрген дүжүмнү тайылбырлап берди: ¹⁷ «Ол дендии улуг дөрт араатан аң дээрге чер кырын чагырар дөрт хаан-дыр. ¹⁸ Ынчалза-даа ооң соонда хааннаашкын Дээди Өрүкү Бурганның ыдыктыг чонунуң холунче шилчиир. Ынчан олар чагырганы кезээ мөңгеде алыр ».

¹⁹ Оон мен өскелерге дөмейлешпес, аажок коргунчуг, демир диштерлиг болгаш хүлер дыргактарлыг, чүнү-даа сыырыптар, үрегдээр, артып калган чүвелерни буттары-биле үрей тепкилеп кааптар дөрткү араатанның дугайында билип алыксай берген мен. ²⁰ Ооң бажында он мыйызы чүнү айтып турарыл; эрги мыйыстарының үжүн аңаа чайлап берзин дээш тура тыртып каан соонда, карактарлыг, менээргенип чугааланыр аастыг, өскелеринден улгадыр өскен чүү мыйызыл ол? ²¹ Мен ол мыйыстың ыдыктыг чон-биле канчаар дайын эгелээш, оларны тиилеп турганын көрдүм . ²² Ынчан үе-дүптен бээр амыдыраан Ирей келгеш, Дээди Өрүкү Бурганның ыдыктыг чонунуң чаргы-чаалызын шиитпирлээн: оларның дүжүлгени ээлеп, хааннап эгелээр үези келди.

²³ Ол кижи меңээ мынча деп харыылады: «Дөрт дугаар араатан аң дээрге чер кырынга дөрт дугаар хаанныг күрүне тыптып кээр дээни ол-дур . Ол аң бүгү өске күрүнелерге дөмейлешпес, бүгү чер кырын таптап, үрегдеп, сыырыптар. ²⁴ Он мыйыс дээрге ол күрүнени башкарар он хаан-дыр. А оларның соонда өскелеринге дөмей эвес бир мыйыс база бир хаан-дыр. Ол хаан үш хаанны базып, томаартып каар. ²⁵ Ол Дээди Өрүкү Бурганга удур чугаалар кылып, Ооң ыдыктыг чонун кызып-кыйып, байырлалдарын болгаш дүрүмнерин өскертип каарын бодаар. Ыдыктыг чон ооң холунче кирер – бир чыл, ийи чыл база чартык чыл иштинде . ²⁶ Ынчалза-даа шииткел чорудулгазы эгелээрге, ол хаанның эрге-чагыргазы казыттынар: ону чок кылып, бүрүнү-биле узуткап каар. ²⁷ А чырык черде бүгү күрүнелерниң хааннаашкыны, эрге-чагыргазы болгаш өндүр-чаагайы Дээди Өрүкү Бурганның ыдыктыг улус-чонунче шилчий бээр. Ол хааннаашкын – мөңге; бүгү күрүнелер аңаа чагыртып, бараан болур ».

²⁸ Ынчалдыр чугаа төндү. Мени, Даниилди, улуг коргуушкун хөме апкан, арным агара берген. А ол чугааны сеткилимге шыгжап алган мен .

Кошкар биле хуна дугайында көстүүшкүн

¹ Валтасар хаанның чагыргазының үшкү чылында мен, Даниил, баштайгы көстүүшкүннүң соонда база бир көстүүшкүн көрген мен. ² Көстүүшкүнүмде мен Элам девискээринде найысылал хоорай Сузының ордузунга чеде бергеш, Уулай хемниң кыдыында тур мен. ³ Көөрүмге, хем кыдыында кошкар тур. Ол ийи улуг мыйыстыг, а соңнай үнген мыйызы баштайгызындан узун бооп турар. ⁴ Ол кошкар барыын чүкте, соңгу болгаш мурнуу чүктерде дириг амытан бүрүзүн үзерге, аңаа удур туржуп шыдаар кым-даа чок. Оон камгаланыр арга чок, ол чүнү күзээрил, ону кылып турар, ынчангаш ооң күжү улгадып кел-ле чыдар.

⁵ Мен ол көрген чүүлүмнүң дугайында боданып тургаш, канчангаш-ла көрүптеримге, барыын чүктен бир хуна чер-делегейни одурту чоруп ор. Ол хуна чер кырынга дегбес чоруп ор, ооң хаваанда чаңгыс дыка улуг мыйыс бар болду. ⁶ Ол мээң хем кыдыынга көргеним ийи мыйыстыг кошкарже аажок хорадап маңнап бар чыдыр. ⁷ Оон көөрүмге, хуна кошкарга чоокшулап келгеш, ону дошкуну-биле үзүп-ле эгеледи , ооң ийи мыйызын тура үзүп каапты. Кошкарның аңаа удур туржур харыы чок болган: хуна ону ужур үскеш, тепсеп каапкан – кошкар оон камгаланып шыдаваан.

⁸ Хуна дыка күштүг апарган. Кажан ооң күчү-күжү улгадып келгенде, улуг мыйызы сыйлып калган, ооң орнунга дөрт чүкче көрүнген дөрт мыйыс үнүп келген . ⁹ Оларның бирээзинден база бир мыйыс үнүп келген . Баштай ол бичии турган, оон улгадып өскеш, мурнуу болгаш чөөн чүктерже, база Каас чуртче көрнү берген. ¹⁰ Ол мыйыс дээрниң аг-шериинге чедир улгадып өскен, оон шериглерниң, сылдыстарның чамдыызын черже дүжүр октапкаш, оларны тепсеп турган . ¹¹ Мыйыс аг-шеригниң Баштыңчызынга чедир безин улгадып өскен: Аңаа бараалгаткан хүннүң-не салыр өргүлдерни соксадып каан база Ооң ыдыктыг өргээзин хоозурадып каапкан . ¹² Хүннүң-не салыр өргүлдерни база аг-шеригни бузут-бакка суп каан . Мыйыс Алыс шынны черже киир таптап турган. Ол ынчаар хөделбишаан, делгереп чоруп турган.

¹³ Ынчан мону дыңнадым. Дээрниң бир ыдыктыг төлээзи өскезинден айтырып турган : «Бо көстүүшкүннүң болуушкуннары кайы хире үргүлчүлээр ирги? Кажанга дээр хүннүң-не салыр өргүлдер турбазыл, бузут-бак чорук хоозуралга чедирерил, ыдыктыг өргээ болгаш аг-шериг таптаттырарыл?» ¹⁴ Демгизи: «2300 кежээ болгаш эртен дургузунда. Ооң соонда ыдыктыг өргээ катап тургустунар» – диди.

¹⁵ Ол көстүүшкүннү көргеш, мен, Даниил, ооң утказын билип алырын оралдажырымга, мээң мурнумга эр кижи хевирлиг бир-ле амытан чедип келди. ¹⁶ Уулай хемден кижи үнү дыңналып келди. Ол мынча диди: «Гавриил! Көстүүшкүннүң утказын бо кижиге тайылбырлап бер». ¹⁷ Гавриил мээң турган черимге чедип келди. Ол чоокшулап кээрге, кортканымдан черже доңгая кээп дүштүм . Ол меңээ мынча диди: «Кижи амытан , ол көстүүшкүн төнчү үеге хамааржыр деп билип ал». ¹⁸ Гавриил мээң-биле чугаалажып турда, мен черге билинмес чыткан мен . Ынчан ол мени көдүрүп тургузуп кааш, ¹⁹ чугаалады:

«Доктааткан төнчү үеде, Бурганның килеңиниң сөөлгү хүннеринде чүү болурун сеңээ чугаалап берейн. ²⁰ Сен ийи мыйыстыг кошкарны көрдүң але. Ол дээрге мидий биле перс күрүне-дир. ²¹ А хуна дээрге грек күрүне-дир. Ооң хаваанда улуг мыйызы – бирги хааны-дыр . ²² Мыйыс буступ каарга, орнунга дөрт мыйыс үнүп кээри дээрге ол чондан дөрт хаан тыптып кээри-дир. Ынчалза-даа олар бирги хаан ышкаш күштүг эвес боор. ²³ Ол хааннарның соонда, бузут-бактың аяа доларга, бардам болгаш кара сагыштыг хаан тыптып кээр. ²⁴ Ооң күжү улгады бээр, ынчалза-даа бирги хаанга ооң күжү четпес боор . Ол хаан каржы-дошкун хоозуралды болдурар, хөделбишаан, делгерээр, күчү-күштүглерни болгаш ыдыктыг чонну чылча шаап, таптаар . ²⁵ Кончуг кажар, кара сагыжын чедимчелиг ажыглааш, улуургак апаар. Дыка хөй улусту ол хенертен чылча шаап каар. Ынчангаш ол хаан тергиидекчилерниң Тергиидекчизинге удур тура халааш, адак сөөлүнде бастырып аар – а кеземчени кижиниң кандыг-даа киржилгези чокка алыр . ²⁶ Кежээки болгаш эртенги өргүлдер салып болбас үе дугайында бо көстүүшкүн ылап шын болур. Сен ону улустан чажырып, таңмалап чор. Ол талыгыр ыракта хүннерге хамааржыр ».

²⁷ Мен, Даниил, чилчиим үстүп, элээн хонуктар иштинде аарып чыткан мен. Ооң соонда мен катап-ла хаанга бараан болуп чордум. Мен ол көстүүшкүнден дыка сүрээдээн болгаш, утказын билбес турдум.

Даниилдиң чон дээш мөргүлү

¹ Мидий уктуг Ахашвероштуң оглу Дарий халдейлерниң хааны апарганының бирги чылында , ² мен, Даниил, ыдыктыг Бижилгелерде Дээрги-Чаяакчының Иеремия медээчиге сөзүн номчааш, Иерусалим чеден чыл иштинде хоозурап кээр ужурлуг дээрзин билип каапкан мен . ³ Мен ынчан Дээрги-Бурганга мөргүп, чаннып, качыгдал хевин кедип, хүл чаштынып алгаш, ·шээрленип эгеледим . ⁴ Мен Бурганым Дээрги-Чаяакчыга чаннып, ажыы-биле чонумнуң бачыттарын миннип , чугааладым: «Дээрги, өндүр улуг болгаш сүртенчиг Бурганым! Сеңээ ынак болгаш Сээң айтыышкыннарың сагып чоруур улус-биле Сен Бодуңнуң керээңни сагып чоруур болгай сен . ⁵ А бис бачыт кылдывыс, кемниг, шынчы эвес чоруктар үүлгедип, үймээн үндүрүп, Сээң айтыышкыннарыңдан ойталап, Сээң дүрүмнериңни үреп, буруудадывыс . ⁶ Сээң чалча-медээчилериң Сээң адыңдан бистиң хааннарывыска, чагырыкчыларывыска, бистиң өгбелеривиске – бистиң чуртувустуң бүгү чонунга чүве чугаалаарга , дыңнавайн турдувус. ⁷ Чөптүг чорук Сээң талаңда, Дээрги, а бис, Иудеяның болгаш Иерусалимниң чурттакчылары – бүгү Израильдиң улузу ам бужар бак атка кирдивис: Сеңээ өскерилгенивис дээш, үндүр ойладыпканың ырак-чоокта, бүгү чурттарда чурттап чоруур улус шуптузу. ⁸ О, Дээрги-Чаяакчы! Бис, бистиң хааннарывыс-даа, чагырыкчыларывыс-даа, өгбелеривис-даа, бужар бак атка кирдивис: Сеңээ удур бачыт кылган-дыр бис.

⁹ Бистиң Дээрги-Бурганывыс биске энерел көргүзүп, өршээзин – бис Аңаа удурланып турган болгай бис , ¹⁰ Бурганывыс Дээрги-Чаяакчыны тооп дыңнавайн, Ооң чалча-медээчилерин дамчыштыр берген хоойлуларын күүсетпейн турган бис.

¹¹ Бүгү израиль чон Сээң хоойлуңну үрээн – Сени дыңнаарын күзевейн, Сенден хая көрнү берген. Ынчангаш биске Бодуңнуң чалчаң Моисейниң хоойлузунда бижээни каргыш болгаш шииткел онаашкан , чүге дээрге бис Бурганның мурнунга бачыт кылган-дыр бис. ¹² Бурганның биске болгаш бистиң баштыңчыларывыска чугаалаан сөстери бүткен-дир: Ол бисче коргунчуг айыыл-халапты чорудупкан – Иерусалимге болган дег халап чырык чер кырынга кажан-даа болуп көрбээн . ¹³ Моисейниң хоойлузунда бижээни бүгү айыыл-халап бисти хөме алган-дыр . Ынчалза-даа бис Бурганывыс Дээрги-Чаяакчыдан ол-ла хевээр өршээл дилевээн бис, боттарывыстың кем-буруувустан адырлып, Ооң алыс шынын ханы билип албаан-дыр бис. ¹⁴ Дээрги-Чаяакчы бисче айыыл-халап ыдарын саадатпаан, бисче ону чорудупкан. Бурганывыс Дээрги-Чаяакчы Бодунуң бүгү херектеринге чөптүг, а бис Ону дыңнаваан-дыр бис .

¹⁵ О, Дээрги-Бурганывыс, Сен күштүг холуң-биле Бодуңнуң чонуңну Египеттен үндүрүп алдың , ынчангаш Сээң адың амдыгаа дээр алдарлыг, а бис бачыт үүлгеткеш, буруудадывыс. ¹⁶ Дээргим! Сээң кезээде чөптүүң ёзугаар , Бодуңнуң кыптыккан килеңиңни ыдыктыг дааңда турар Иерусалим хоорайыңдан чавырып ап көр. Бистиң бачыдывыс хараазындан база бистиң өгбелеривистиң буруузу-биле Иерусалим болгаш Сээң чонуң чоок-кавының чоннарынга куду көрдүрткен . ¹⁷ О, бистиң Бурганывыс! Бодуңнуң чалчаңның чалынган мөргүлүн дыңнап көр, хоозураан өргээңни Бодуңнуң ээ көрүүшкүнүң-биле Бодуң алдарың дээш чырыдып көр! ¹⁸ Дилээмче кичээнгейден салып көр, мээң Бурганым! Көрүжүңнү бисче угландырып , Сээң ат-алдарыңга тураскааткан хоорай канчаар хоозураанын көр! Бис бодувустуң шынныывыска идегээш эвес, а Сээң өндүр улуг кээргелиңге идегээш, Сенден чаннып дилеп тур бис. ¹⁹ Дээрги, дыңнап көр! Дээрги, өршээ! Дээрги, дыңнап кааш, саадатпайн хөделип көрем! Бурганым, бистиң дилевисти Бодуң алдарың дээш хандырып бер , чүге дээрге хоорайың-даа, чонуң-даа Сээң ат-алдарыңга тураскааттынган-дыр!»

²⁰ Мен бодумнуң болгаш израиль чонумнуң хай-бачыдын миннип , Бурганым Дээрги-Чаяакчыга ынчалдыр чаннып турдум, Бурганымның ыдыктыг даа дээш дилеп турдум. ²¹ Мен ынчалдыр мөргүп турумда , баштайгы көстүүшкүнде көргеним Гавриил деп кижи меңээ дүрген ужуп чедип келди. (Ол бүгү кежээки өргүл кылыр үеде болган.) ²² Мени сургап тура, ол мынча диди: «Даниил, мен сээң билииң немеп бээр дээш чедип келдим. ²³ Сен мөргүп эгелээриңге-ле, Бургандан харыы келген. Ынчангаш мен Ооң эргим кижизи сеңээ ол харыыны чугаалаар дээш келдим. Ооң ажыдып каан харыызын ам билип ал:

²⁴ Сээң чонуңга болгаш ыдыктыг хоорайыңга чеден катап чеди чыл доктааттынган. Ол хуусаа иштинде бужар-бак чорук доостур, бачыттың төнчүзү кээр, чонну кем-буруузундан арыглап каар, мөңге чөптүг-шынныг чорук тыптыр, өттүр билген медеглелдер болгаш көстүүшкүннер бүдер база Эң ыдыктыг черни үс-биле чаап, чаартып каар. ²⁵ Мону база угаап билип ал: Иерусалимни катап тургузарының дугайында дужаал үнгенинден бээр, шилиттинген, чагдырткан Чагырыкчының кээринге чедир чеди катап чеди чыл эртер, а ооң соонда алдан ийи катап чеди чыл эртер – ол хуусаа иштинде хоорайның төп шөлү болгаш камгалалдары катап тургустунар, ынчалза-даа ол чылдар берге болур. ²⁶ Кажан алдан ийи катап чеди чыл эртерге, чагдырткан Чагырыкчыны чок кылыр, ооң чүзү-даа артпас . Хоорай-даа, ыдыктыг өргээ-даа чедип кээр өске чагырыкчының чонунга үптеттирер. Ооң төнчүзү үерге алысканы-биле дөмей; төнчүге чедир дайын болгаш баш бурунгаар доктааттынган хоозураашкыннар болур . ²⁷ Ол чагырыкчы дыка хөй улус-биле чеди чылдың керээзин чарып аар. Ол үениң чартыындан өргүлдерни соксадып каар, а ооң орнунга хоозуралдың бужар чудун тургузар – хоозурадыкчыны баш бурунгаар доктааттынган яла таварааже, ындыг болур».

Дээрниң төлээзиниң Даниилге көстүп келгени

¹ Персияның хааны Кирниң чагыргазының үшкү чылында Даниилге (азы Белтешацарга) Бургандан ·ажыдыышкын болган – ол медээ ылап шынныг, дыка күштүг болган.

² Ол үеде мен, Даниил, үш неделя дургузунда качыгдалга турган мен: ³ амданныг аъш-чем амзавайн, арага биле эътке шуут дегбейн, олива үзү-биле чагдынмайн турдум. ⁴ Бирги айның чээрби дөртте мен улуг Хиддекел хемниң эриинге чордум . ⁵ Көөрүмге, ында лён хептиг, белинде арыг алдын курлуг бир-ле кижи тур . ⁶ Ооң мага-боду – эртине даш дег, арны – чырыш дээн кызаңнаашкын дег , карактары – оттуг кезектер дег , холдары болгаш буттары – кылаңнааш хүлер дег , а үнү – мөөң чоннуң шимээни дег. ⁷ Чүгле мен, Даниил, ол көстүүшкүннү көрүп турган мен. А мээң-биле кады чораан улус ону көрбейн турган . Ынчалза-даа аажок улуг коргуушкун хөме ала бээрге, олар тарадыр маңнажып, чаштына бергеннер.

⁸ Мен чааскаан арткаш, ол кайгамчык көстүүшкүннү көрүп турдум. Күжүм суларап, арным агарып, шаг-шинээм төнүп калган. ⁹ Мен ооң үнүн дыңнап кааш, ооң ыыдындан билинместеп, черже доңгая барып дүшкен мен . ¹⁰ Ынчан мени бир хол көдүрүп эккелди – ам холдарым-биле черде даянып алган, дискээм кырында олур мен. ¹¹ Ол кижи меңээ: «Даниил, Бурганның эргим кижизи! Мээң сеңээ чугаалаан чүвемни чедип ал. Туруп кел, чүге дээрге мени сенче чорудупкан-дыр» – диди. Ол ынча дээрге, мен үпчү бодум сириңейнип туруп келдим.

¹² Ол меңээ мынча диди: «Кортпа, Даниил! Бурганың мурнунга бодуңну томаартып, билигже чүткүп эгелээн бирги хүнүңден эгелээш-ле, сээң сөстериңни Бурган дыңнап каан . Сээң мөргүлүң ёзугаар мен сеңээ чедип келдим. ¹³ Персияның ээзи меңээ чээрби бир хүн иштинде удурланып келди. Аңаа мен чааскаан арткаш, Персияның хааннары-биле ачыр-дачыр көрүштүм. Чүгле Михаил , үстүкү нояннарның бирээзи, меңээ дуза чедирди. ¹⁴ Сээң чонуң-биле келир үеде чүү болурун сеңээ чугаалаар дээш келдим . Чүге дээрге бо көстүүшкүн ол үеге хамааржыр чүве-дир ».

¹⁵ Ол меңээ ынча дээрге, мен черже көрүп алган ыыт чок турдум. ¹⁶ Ынчан кижи хевирлиг бир-ле амытан мээң эриннеримге дээптерге , чугаам үнүп келди. Мурнумда турар кижиге мынча дидим: «Дээргим! Көстүүшкүннер хараазы-биле мен далып-тыртып турдум, шаг-шинээм төнүп, күжүм чидириптим. ¹⁷ Силерниң чалчаңар мен дээргим силер-биле чугаалажып шыдаар деп мен бе? Мээң шуут күжүм чок-тур, тыныжым база чедишпейн тур».

¹⁸ Кижи хевирлиг амытан база катап меңээ дээптерге, күжүм немежип келген. ¹⁹ Ол мынча диди: «Кортпа, Бурганның эргим кижизи! Быжыглан, шупту чүве эки-чаагай болур, быжыглан!»

Ол сөстерден меңээ катап күш тыптып келген. Мен: «Дээргим ам чугаалазын! Мээң күжүм эгидип бердиңер» – дидим.

²⁰ А ол меңээ: «Сеңээ чүге чедип келгенимни билир сен бе? Мен сеңээ Алыс Шынның Номунда чүнү бижип каанын чугаалап бээр мен. Мен ам дедир Персияның ээзи-биле тутчур дээш чоруптар мен. Чоруй баарымга, Грецияның ээзи чедип кээр. Ол күштерге удур тулчуушкунга мени, чүгле силерниң нояныңар Михаилден өске, кым-даа деткивес-тир.

¹ А ону мен мидий хаан Дарийниң чагыргазының бирги чылында деткээн мен».

Мурнуу болгаш соңгу чүктерде хааннаашкыннар

² «Ам сеңээ алыс шынны чугаалап бээйн. Персияга ам-даа үш хаан келир, а оларның соонда дөрт дугаары кымдан-даа бай болур. Бай чорук ону күчү-күштүг кижи кылып каарга, ол бүгү күжүн грек күрүнеге удур шимчедиптер.

³ Маадыр хаан чедип келгеш , делгем девискээрлиг хөй черлерни ээлеп алгаш, күзээн-не чүвезин кылып турар боор. ⁴ Ынчалза-даа ол хаанның эрге-чагыргазы тергиин күштүг апарганының соонда, ооң хааннаашкыны буурааш, дөрт чарлы бергеш, салгалдарынга безин артпайн, аңгыланып чоруй баар. Ооң күрүнезин өске улуска бериптер. А оларның чагыргазы демги хаанныы дег болбас.

⁵ Мурнуу чүкте хаан күш кире бээр . Ынчалза-даа ооң бир шериг баштыңы оон күштүг апаргаш, оон-даа улуг девискээрлиг черлерни эжелеп аар. ⁶ Чылдар эртерге, мурнуу болгаш соңгу хааннар аразында керээ-дугуржулга чарар. Ол эвилелди быжыглаар дээш, мурнуу хаанның уруу соңгу хаанга кадай кылдыр барып аар. Ынчалза-даа ол кыс эрге-чагырганы тудуп шыдавас, мурнуу хаанның үре-салгалы ол черге туржуп шыдавайн баар. Үези кээрге, ол херээжен боду, ооң чалчалары, төлү болгаш деткикчизи эрге-чагыргадан дүжүртүр.

⁷ Ооң аймааның бир адыры дүжүлгеге олуруптар. Ол соңгу хаанның шериглеринге удур дайылдашкаш, ооң шивээзин эжелеп аар. Халдап киргеш, оларны тиилеп аар. ⁸ Оларның шуткуп каан дүрзү-бурганнарын, алдын, мөңгүн үнелиг эдилелдерин эжелеп алгаш, Египетче аппаар. Ооң соонда мурнуу хаан соңгу хаанны каш чыл иштинде дүвүретпес.

⁹ Элээн болганда, соңгу хаан мурнуу хаанның девискээринче кирип эгелээр, ынчалза-даа бодунуң чуртунче дедир чоруптар. ¹⁰ А ооң оолдары дайын-чаага белеткенип, кончуг хөй аг-шериг чыып аар. Ол шериг, хөме келген үер суу дег , бурунгаар халдааш, дайзынның шивээзин ээлеп аар. ¹¹ Мурнуу хаан аажок ажынып-хорадай бергеш, соңгу хаан-биле дайылдажып үнер . Соңгу хаан база кончуг хөй аг-шериг чыып аар, ынчалза-даа ооң аг-шерии удурланыкчызының холунга кирер. ¹² Ол аг-шеригни базып алгаш, мурнуу хаан менээргени бээр. Дүк-түмен шериглерни чылча шапса-даа, ооң тиилелгези үр болбас.

¹³ Соңгу хаан баштайгызындан-даа хөй аг-шериг чыып аар. Чылдар эртерге, ол эки курлавырлыг хөй аг-шерии-биле катап база халдап кээр. ¹⁴ Ол үеде дыка хөй улус мурнуу хаанга удур тура халыыр. Сээң чонуңдан үймээнчилер база тура халчы бээр (көстүүшкүн ынчалдыр бүдер), ынчалза-даа түңнел чок боор. ¹⁵ Соңгу хаан чедип келгеш, бүзээлээр чал кылгаш , быжыглалдыг хоорайны эжелеп аар. Мурнуу чүктүң шерии аңаа күш четпес, шилиттинген шериглер безин аңаа удур туржуп шыдавас. ¹⁶ Халдап тиилээн хаан күзээн-не чүвезин кылыр, аңаа удур кым-даа туржуп шыдавас. Ол Каас чуртту эжелеп алыр, ол чурт бүрүнү-биле аңаа чагырты бээр.

¹⁷ Соңгу хаан бүгү күрүнениң чагырыкчызы апаарын шиитпирлээш, бодунуң дайзыны-биле керээ чарып алгаш, ону базып аар сорулгалыг аңаа бир кысты кадай кылдыр бериптер. Ынчалза-даа ооң ол бодалы бүтпес. ¹⁸ Ынчан соңгу хаан далай чоогунда чурттарже чорупкаш, оларның элээн хөйүн эжелеп аар. Ынчалза-даа бир даштыкы шериг баштыңы ооң бардам чоруун соксадыр, соңгу хаанның бажынга суг кудуп каар. ¹⁹ Оон соңгу хаан дедир-ле бодунуң чуртунуң шивээлеринче аткаарлааш, буурап дүшкеш, ис чок чиде бээр .

²⁰ Ооң соон салгаар хаан чурттуң үнелиг чүүлдерин хавырып эккелзин дээш, үндүрүг хавырыкчызы чорудар. Элээн үе эрткенде, ол хаан буурап каар – үймээнге эвес, дайын-чаага база эвес.

²¹ Оон хааннаашкынга төлептиг эвес бир чөгенчиг хей дүжүлгеге олуруп аар. Ол хенертен чедип келгеш, эрге-чагырганы кажар арга-биле эжелеп аар. ²² Эңме-санчок шериглер аңаа бастыртып, Чагыг-керээниң ·баштыңы-биле кады чылча шаптырар. ²³ Соңгу хаан дугуржулганы кылып алган соонда, ону үрээр. Ооң улузу эвээш-даа болза, ол күжүн улгаттырып аар. ²⁴ Хенертен ол эң-не бай-байлак черлерге чедип келгеш, ада-өгбелериниң-даа кылбаан чүвезин үүлгедип эгелээр. Ол тыпкан олчазын, өнчү-хөреңгизин үлеп, байлактарын төтчеглээр, быжыглалдыг шивээлерже халдаксаар. Ынчалза-даа ол бүгү үр уламчылавас.

²⁵ Ол хаан бодунуң бодалын болгаш күжүн мурнуу хаанче угландырып, хөй аг-шерии-биле ынаар халдап кирер. А мурнуу хаан база хөй болгаш аажок күчүлүг аг-шерии-биле удур келир, ынчалза-даа оларны ажып ап шыдавас, чүге дээрге аңаа удур кара сагыш мөөңнеттинер: ²⁶ мурнуу хаанны ооң-биле кады-ла чемненип турган чоок улузу буурадып каар, ооң шерии, үер суунга чууй шаптырган дег, кыргыдып-хыдыдар, дыка хөйү өлүртүр. ²⁷ Ийи хаан кара бодалы-биле чаңгыс черге ужурашкаш, бот-боттарын мегележип олурарлар. Ынчалза-даа төнчүнүң доктааттынган үе-шагы ам-даа келбээн болгаш, оларның оозундан чүү-даа үнмес. ²⁸ Соңгу хаан хөй олча-омактыг чанып чоруптар, ыдыктыг чагыг-керээже семээр бодап алгаш, хөделип эгелээр. Ооң соонда ол чуртунче чана бээр.

²⁹ Доктааттынган үеде соңгу хаан мурнуу күрүнеже база катап халдаар, ынчалза-даа ол биеэде дег чедимчелиг болбас. ³⁰ Ол хаанга удур китт чоннуң корабльдары чедип кээрге, ооң сузу бастынып, аткаарлап эгелээр. Ыдыктыг чагыг-керээже ооң килеңи кыптыгып, хөделип эгелээр. Ээп чедип келгеш, хаан ыдыктыг чагыг-керээден ойталаан улус-биле каттыжып аар. ³¹ Хаанның аг-шерии чедип келгеш, ыдыктыг өргээ-шивээни бужартадып, хүннүң-не салыр өргүлдү болдурбайн, хоозуралдың бужар чудун тургузуп каар . ³² Ыдыктыг чагыг-керээни үрээн улусту ол авыяас-чашпаазы-биле Бургандан улам ырадыр. Ынчалза-даа бодунуң Бурганын сактып чоруур улус быжыгланып, хөделип эгелээр. ³³ Чоннуң мерген угаанныглары хөй улусту өөредип эгелээш, түр када кызагдалга – хылыш болгаш отка, туттуругга болгаш үптээшкинге – таваржыр. ³⁴ Кыстыртып тура, олар бичии дуза алырлар, ынчан оларга кажар-оптуг улус катчы бээр. ³⁵ Чамдык мерген угаанныглар кыстыртып өлүр, ынчалза-даа ол бергелер чонну багындан адырып, арыглап-аштаар. Доктааттынган төнчү үеге чедир ындыг болур.

³⁶ Соңгу хаан чүнү күзей-дир, ону кылыр. Ол менээргенгеш, бодун бүгү бурганнардан улуг мен деп бодап , бурганнарның Бурганынга удур коргунчуг чүвелер чугаалап турар апаар . Килеңниң хүннери дүшкүжеге дээр , ол хаан тергиидеп кээр. Чүге дээрге доктааттынган, чайлып болбас болуушкуннар албан бүдер ужурлуг. ³⁷ Ол хаан өгбелериниң бурганынга-даа, херээженнерниң ынак бурганынга-даа , өске кандыг-даа бурганга тейлевес, чүге дээрге ол оларның шуптузундан улуг мен деп турар боор. ³⁸ Хаан чүгле шивээлерниң бурганын – ада-өгбелериниң-даа билбези бурганны – хүндүлээр, аңаа алдын-мөңгүннү, үнелиг даштарны база бай өргүлдерни сөңнээр. ³⁹ Ол хары бурганның дузазы-биле хаан быжыглалдыг шивээлерни эжелеп аар, а ону хүлээп ап, хүндүлээн улуска хүндүткел көргүзүп, улустуң кырынга тергиидээр болдуруп, оларга шаңнал кылдыр черлер үлеп бээр.

⁴⁰ Төнчүнүң үезинде мурнуу хаан соңгу хаанга удур, үзер буга дег, дайынныг үнүптер. Ынчалза-даа, күштүг шуурган дег, соңгу хаан ·дайынчы тергелерлиг, аъттыг шериглиг болгаш хөй корабльдарлыг аңаа удур халдап кээр. Соңгу хаан, хөме келген үер дег, аңгы-аңгы чурттарны таварбышаан, ⁴¹ Каас чуртка чедип кээрге, дүк-түмен кижилер өлүртүр. Ынчалза-даа эдом, моав чоннар болгаш аммоннарның даргалары ооң холунга таварышпас. ⁴² Соңгу хаан бодунуң эрге-чагыргазын өске чурттарга тургузуптар, Египет база ол үүледен чайлап шыдавас. ⁴³ Ол бүгү бай-байлакты – алдын-мөңгүннү, Египеттиң бүгү-ле эртинелерин эжелеп аар. Ливияның болгаш Эфиопияның чоннары ооң будунуң адаанга баар .

⁴⁴ Оон чөөн чүктен база соңгу чүктен келген медээлер хаанны дүвүредиптерге, ол аажок килеңнеп, дыка хөй улуска хоозуралды болгаш өлүмнү таварыштырып, ынаар углаптар. ⁴⁵ Ол бодунуң хаан майгыннарын далай биле ыдыктыг Каас дагның аразынга тип алыр. Ынчалза-даа ооң төнчүзү кээр, аңаа кым-даа дузалавас».

Төнчү үе

¹ «Ынчан улуг ноян, сээң чонуңнуң болчукчузу Михаил чедип кээр, чүге дээрге мурнуку үелерде чаңгыс-даа чоннуң көрүп көрбээни айыыл-халап үези эгелээр . Ынчан сээң чонуң камгалаттырар – Бурганның номунче киир бижиттирген бүгү улус. ² Черде хөмдүрген мөчү-сөөктерниң хөй кезии оттуп кээр : чамдыызы мөңге амыдыраар дээш, өскелери – мөңгеде бужар бак, шоотка кирер дээш . ³ Мерген угаанныглар дээрде хаяа дег чырый бээр , хөй кижилерни шын орукче киирген улус база сылдыстар дег кезээ мөңгеде чырый бээр! ⁴ А сен, Даниил, бо сөстерни чажыт кадагалап, номну таңмалап , шыгжап ал – хөй кижилер ону номчуп , билиг көвүдеп кээр үеге чедир».

⁵ Ынчан мен, Даниил, оон өске база ийи кижи турарын көрүп кагдым: бирээзи – ындыы эрикте, өскези – бо талазында. ⁶ Оларның бирээзи хем суунуң кырында турар лён хептиг кижиден : «А ол кайгамчык болуушкуннар кажан төнерил?» – деп айтырды .

⁷ Хем суунуң кырында турар лён хептиг кижиниң харыызын мен дыңнап кагдым. Ийи холун дээрлерже суна туткаш, ол мөңге дириг Бурганның ады-биле даңгыраглады: «Бир чыл, ийи чыл база чартык чыл эртерге – ыдыктыг чоннуң күжү оон ыңай бастырбас апаарга, шупту чүве төнер».

⁸ Мен ону дыңнааш, чүнү-даа билбейн бардым. Ынчангаш катап айтырдым: «Мээң дээргим, ол бүгүнүң түңнели кандыг болур ирги?»

⁹ Ол мынча деп харыылады: «Бар че, Даниил. Ол бүгү төнчү үеге чедир таңмалап шыгжаттынган чажыт болгай. ¹⁰ Хөй-ле улус багындан адырлып, арыглаттынып-аштадыр , а бузут-бактыг улус бузут-бакты кылырын уламчылаар . Бузут-бактыг улус чүнү-даа угаап билбес, а мерген угаанныглар чүвени билир боор . ¹¹ Хүннүң-не салыр өргүлдерни болдурбайн барганындан база хоозуралдың бужар чудун тургусканындан бээр 1290 хүн эртер . ¹² А кым 1335 хүннү манап шыдаптарыл, ол кижи амыр-чыргалдыг болур.

¹³ А сен төнчү хүнче уткуштур бодуң орууң-биле чорувут. Сен оожургалды тып аар сен, ооң соонда сөөлгү хүнде туруп келгеш, шаңналың алыр сен» .