4 Хааннар

Хаанныг чагырга үези

Киирилде

Бо номда Израиль биле Иудея күрүнелер дугайында мурнундагы номда тоожуушкун уламчылап, бистиң эрага чедир IX вектиң ортан үезинден VI вектиң ортан үезинге чедир үени хаара тудуп турар. Номну ийи кол кезекке чарып болур: 1) ассирийлерниң Самарияны 722 чылда эжелеп алганынга чедир ийи күрүнениң төөгүзү (1–17 эгелер); 2) вавилончуларның Иерусалимни 586 чылда эжелеп алганынга чедир мурнуу күрүнениң төөгүзү (18–25 эгелер).

Израильчилерниң Дээрги-Бурган-Чаяакчыга шынчы эвези дээш, Ооң оларга хөй катап сагындырып турганын ёзугаар, ол бүгү айыыл-халап олар-биле болган. Иерусалимни узуткааны болгаш Иудеяның чурттакчы чонунуң хөй кезиин Вавилонче тудуп аппарганы еврей чоннуң төөгүзүнде эң чугула үелерниң бирээзи апарган.

Номнуң бир дугаар чартыында эң улуг кичээнгей – Бурганның медээчизи Элисейде. Ол болза Илия медээчиниң өөреникчизи болгаш салгакчызы турган.

Илия биле Охозия

¹ Израильдиң хааны Ахав өлген соонда , Моав Израильге удур тура халаан .

² Охозия хаан Самарияда ордузунуң үстүкү өрээлиниң соңгазындан кээп дүшкеш , кемдей берген. Ол элчилеринге: «Бо кемдээшкинден экириир-экиривезимни Экрон хоорайның бурганы ·Веелзевулдан барып айтырыңар» – деп чагааш, айбылап чорудупкан .

³ Ынчан Дээрги-Чаяакчының төлээзи Тешви чурттуг Илияга : «Самарияның хаанының айбылапкан улузунга уткуштур баргаш, оларга: „Израильде Бурган чок бе, чүге силер Экроннуң бурганы Веелзевулдан чүве айтырып бар чыдыр силер? – деп чугаалаар сен. – ⁴ Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы хаанга: ‘Ам чыдар орун-дөжээңден турбас сен, өлүп каар сен’ – деп дамчытты“» – дээн.

Илия чорупкаш, ынчалдыр дыңнаткан.

⁵ Айбылаткан элчилер Охозияже дедир чедип кээрге, ол: «Чүге ээп келдиңер?» – деп айтырган.

⁶ Олар: «Биске уткуштур бир кижи үнүп келди – деп харыылааннар. – Ол кижи биске: „Силерни айбылап чорудупкан хаанче ээп келгеш, Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин аңаа дамчыдыңар: Израильде Бурган чок бе, чүге сен Экроннуң бурганы Веелзевулдан чүве айтырып, улус айбыладың? Ынчангаш ам чыдар орун-дөжээңден турбас сен, өлүп каар сен“ – диди».

⁷ Хаан олардан: «Силерге уткуштур үнүп келгеш, ол сөстерни чугаалаан кижиниң хевири кандыг-дыр?» – деп айтырган.

⁸ Олар: «Селбегер, белинде хөм курлуг кижи болду» – деп харыылааннар .

Хаан: «Ол болза Тешви чурттуг Илия-дыр» – дээн.

⁹ Ынчангаш хаан Илияже шериг ·баштыңын бежен шерии-биле кады чорудупкан. Ол баштың даг бажында олурган Илияны көрүп кааш, олче үнүп келгеш: «Бурганның кижизи, хаан: „Дүжүп кел!“ – деп дужаап тур» – дээн.

¹⁰ А Илия аңаа: «Бир эвес мен Бурганның кижизи болзумза, дээрден от дүжүп кээп, сени, сээң бежен шерииңни чипсин!» – деп харыылаан. Оон дээрден от дүжүп келгеш , баштыңны бежен шерии-биле кады чипкен .

¹¹ Хаан ынчан Илияже өске шериг баштыңын бежен шерии-биле кады чорудупкан. Ол баштың Илияга: «Бурганның кижизи, хаан: „Доп-дораан дүжүп кел!“ – деп дужаап тур» – дээн.

¹² Илия аңаа: «Бир эвес мен Бурганның кижизи болзумза, дээрден от дүжүп кээп, сени, сээң бежен шерииңни чипсин!» – деп харыылаан. Оон Бурганның оду дээрден дүжүп келгеш, баштыңны бежен шерии-биле кады чипкен.

¹³ Хаан ынчан үшкү шериг баштыңын бежен шерии-биле кады чорудупкан. Ол баштың дагже үнүп кээп, Илияның мурнунга дискектенип олура дүшкеш: «Бурганның кижизи! Мээң амы-тынымны, силерниң чалчаларыңар болур бо бежен кижиниң амы-тынын хайыралаарыңарны дилеп тур мен! ¹⁴ Дээрден дүжүп келген от биеэги ийи баштыңны бежен-бежен шерии-биле кады чипти чоп. А ам мээң амы-тынымны өршээп көрүңер!» – деп чаннып чугаалаан.

¹⁵ Дээрги-Чаяакчының төлээзи Илияга: «Бо кижи-биле кады бар, оон кортпа» – дээн.

Илия ынчан тургаш, баштың-биле кады хаанче бада берген. ¹⁶ Хаанга ол: «Дээрги-Чаяакчы: „Сен Экроннуң бурганы ·Веелзевулдан чүве айтырып, элчилер ыдып турар-дыр сен. Израильде Бурган чок бе, Ооң сөзүн Бодундан айтырып болбас чүве бе? Ынчангаш ам чыдар орун-дөжээңден турбас сен, өлүп каар сен“ – деп тур» – дээн.

¹⁷ Дээрги-Чаяакчының Илияны дамчыштыр чугаалаан сөзүн ёзугаар хаан өлүп калган. Охозия оолдуг болбаан чүве-дир, ынчангаш ооң дуңмазы Иехорам Охозияның орнунга хаан апарган. Ынчан Иудеяның хааны Иосафаттың оглу Иорамның чагыргазының ийиги чылы турган.

¹⁸ Охозияның кылган өске ажыл-херектери Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген.

Бурганның Илияны дээрже алгаш барганы

¹ Дээрги-Чаяакчы Илияны казыргы иштинге дээрже көдүре бээр деп барган үеде Илия биле Элисей Галгалдан кел чыткан. ² Илия Элисейге: «Маңаа артып каап көрем, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы мени Вефилче чорудуп тур» – дээн.

А Элисей: «Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле база силерниң адыңар-биле даңгыраглап тур мен: силерни черле кагбас мен!» – деп харыылаан.

Олар ийилээ Вефилче чорупкан. ³ Вефилге Бурганның медээчилериниң бөлүү Элисейге уткуй үнүп келгеш: «Дээрги-Чаяакчы бөгүн дээргиңни сенден чарып, алгаш баарын билир сен бе?» – деп айтырганнар.

«Ийе, билир мен – деп, ол харыылаан. – Ол дугайында ыыттаваңар».

⁴ Илия: «Элисей, сен маңаа артып каап көрем, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы мени Иерихонче чорудуп тур» – дээн.

«Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле, силерниң адыңар-биле даңгыраглап тур мен: силерни черле кагбас мен!» – деп, Элисей харыылаан. Оон олар ийилээ Иерихонче чорупкан. ⁵ Иерихонга Бурганның медээчилери Элисейге келгеш: «Дээрги-Чаяакчы бөгүн дээргиңни сенден{*} чарып, алгаш баарын билир сен бе?» – деп айтырганнар.

«Ийе, билир мен – деп, ол харыылаан. – Ол дугайында ыыттаваңар».

⁶ Илия аңаа: «Маңаа артып каап көрем, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы мени Иордан хемче чорудуп тур» – дээн.

Элисей: «Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле база силерниң адыңар-биле даңгыраглап тур мен: силерни черле кагбас мен!» – деп харыылаан. Оон олар ийилээ чорупкан. ⁷ Кажан олар Иорданның чанынга доктаай бээрге, Бурганның бежен медээчизи келгеш, олардан ырадыр дужааштыр туруп алган. ⁸ Илия тонун уштуп, дүрүп алгаш, сугну ооң-биле сопкан. Суг оң, солагай талаже ийи чарлып, орук чайлай турупкан, олар хемни кургаг черлеп кеже бергеннер . ⁹ Олар кеже бээрге, Илия Элисейден: «Мени сенден чарып, алгаш баар бетинде, сеңээ чүнү кылып берейн? Чүнү дилээр сен?» – деп айтырган.

Элисей: «Бурганның силерде бар күжүнден ийи дакпыр үлүгнү салгап алган болзумза » – деп харыылаан.

¹⁰ «Берге-ле чүве дилеп турар-дыр сен – деп, Илия харыылаан. – Бир эвес мени сенден канчаар алгаш баарын көөр болзуңза, сээңии-биле болур, а көрбес болзуңза, ындыг чүве болбас».

¹¹ Олар орукка чугаалажып бар чыдырда, хенертен оттуг ·дайынчы терге болгаш оттуг аъттар көстүп келгеш, оларны чарып каапкан. Илия казыргы иштинге дээрже көдүрлү берген. ¹² Элисей ону көрбүшаан: «Ачай! Ачай! Израильдиң дайынчы тергелери, аъттыг шерии!» – деп алгырып турган .

Элисей Илияны оон ыңай көрбейн баргаш, кеткен хевин качыгдалдан ийи чара ора соп каапкан.

¹³ Илияның черже кээп дүшкен тонун Элисей ап алгаш, дедир чоруткаш, Иорданның эриинге туруп алган. ¹⁴ Ол Илияның кээп дүшкен хевин тудуп алгаш, сугну ооң-биле сопкаш: «Илияның Бурганы Дээрги-Чаяакчы кайыл ынчаш?!» – дээн.

Ол сугну соптарга, суг оң, солагай талаже ийи чарлып, орук чайлай турупкан, Элисей оон хемни кеже берген. ¹⁵ Бурганның Иерихонда медээчилери Элисейни ырактан көрүп кааш: «Илияга турган күчү-күш Элисейже шилчий берген-дир» – дээннер. Олар аңаа уткуштур үнүп келгеш, черге чедир мөгейгеннер.

¹⁶ Медээчилер: «Чалчаларыңар бисте бежен шыырак эр кижи бар-дыр. Оларга силерниң дээргиңерни барып дилээрин чөпшээреп көрүңерем. Дээрги-Чаяакчының Сүлдези ону алгаш баргаш, кандыг-бир дагда азы шынаада октапкан чадавас » – дээннер.

Элисей: «Чок, оларны чорутпаңар» – деп харыылаан.

¹⁷ Ынчалза-даа олар аажок ээрешкеш туруп бээрге, ол чөпшээрежип: «Улузуңарны чорудуптуңар» – дээн.

Бежен кижи чорудуптарга, айбылаткан улус Илияны үш хүн дилээш, тыппаан. ¹⁸ Олар Иерихонга артып калган турган Элисейже ээп кээрге, ол: «Силерге „Чорбаңар!“ деп чугааладым чоп» – дээн.

Элисейниң кылган кайгамчык чүүлдери

¹⁹ Иерихон хоорайның чурттакчылары Элисейге: «Дээрги, көрүп турарыңар дег, бо хоорай эки черде турар-дыр, ынчалза-даа суу багай болгаш чери үнүш-дүжүт чок-тур» – дээннер.

²⁰ Ол: «Меңээ чаа аяктан эккелгеш, ынаар дустан уруп калыңар» – дээн.

Олар аякты эккелгеннер. ²¹ Элисей суг бажынче барып, дусту ынаар урупкаш: «Дээрги-Чаяакчы: „Мен бо сугну экиртип кагдым. Моон соңгаар ооң уржуу-биле өлүм-даа болбас, чер-даа үнүш-дүжүт чок болбас“ – деп чугаалады» – дээн.

²² Амдыгаа чедир ол суг Элисейниң чугаалаан сөзүн ёзугаар эки-чаагай бооп арткан.

²³ Элисей оортан Вефилче үнүпкен. Ол орукка чорда, хоорайдан бичии оолдар үнүп келгеш, ону кочулап: «Эй, тас-баштыг, моон чоруп чор! Эй, калчанмай, чоруп чор!» – деп алгыржып турган .

²⁴ Ол эргилип келгеш, оларже көргеш, Дээрги-Чаяакчының ады-биле каргап каан. Арыгдан ийи кыс адыг үнүп келгеш, оолдарның аразындан дөртен ийизин үзерлеп каапкан.

²⁵ Оортан Элисей Кармил дагже чорупкан , а оон Самарияже ээп келген.

Моавтың аштырыышкыны

¹ Иудеяның хааны Иосафаттың чагыргазының он сески чылында Ахавтың оглу Иехорам Самарияга Израильдиң хааны апаргаш, он ийи чыл чагырган. ² Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. Чүгле ада-иези хире хөйнү үүлгетпээн, чүге дээрге ачазының тургузуп кааны ·Ваалга тураскааткан көжээни ол чайладып каапкан. ³ Ындыг-даа болза, ол Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирип каан хаанның бачыттарындан чайлаваан, олардан ойталаваан .

⁴ Моавтың хааны Меша хөй малдыг турган чүве-дир. Ол Израильдиң хаанынга үндүрүг төлеп, 100 000 хойну база 100 000 кошкарның кыргаан дүгүн чорудуп берип турган. ⁵ А кажан Ахав өлүп каарга, Моавтың хааны Израильдиң чаа хаанынга удур тура халаан . ⁶ Ынчан Иехорам хаан Самариядан үнгеш, бүгү израиль аг-шеригни чыып алган. ⁷ Ол оон ыңай Иудеяның хааны Иосафатка: «Моавтың хааны меңээ удур тура халыды. Сен мээң-биле кады Моавка удур дайылдажып үнер сен бе?» – деп сөс дамчыдып, элчилер ыткан .

Иосафат: «Сен канчаар-дыр сен, мен база ынчаар мен; мээң чонум-даа, аъттарым-даа сээң чонуң, аъттарың ышкаш болур» – деп харыылаан.

⁸ Оон ол: «Кандыг орук-биле чоруур бис?» – деп айтырган.

Иехорам: «Эдомнуң ээн кургаг ховузун тавараан орук-биле» – деп харыылаан.

⁹ Израильдиң хааны, Иудеяның хааны болгаш Эдомнуң хааны орукче үнүпкеннер. Дескинер орук-биле чеди хүн чораан соонда, аг-шеригге-даа, олар-биле кады чораан мал-маганга-даа ижер суг артпаан.

¹⁰ «Аа халак! – деп, Израильдиң хааны чугаалаан. – Дээрги-Чаяакчы бис үш хаанны Моавтың холунга хүлээдип бээри-биле чыып алган-дыр ».

¹¹ А Иосафат: «Мында Дээрги-Чаяакчының медээчизи канчап чок болду, ону дамчыштыр Дээрги-Чаяакчыдан айтырып көрзе чүл?» – деп айтырган .

Израильдиң хаанының бир дүжүмеди: «Мында Шафаттың оглу Элисей бар-дыр, ол Илияның хол чуур суун кудуп берип, чалчазы бооп турган кижи» – деп харыылаан.

¹² Иосафат: «Дээрги-Чаяакчының сөзү Элисейде-дир» – дээн.

Израильдиң хааны, Иосафат хаан болгаш Эдомнуң хааны медээчиже чорупканнар.

¹³ Элисей Израильдиң хаанынга: «Чүге менден чүве айтырып тур сен? Ачаң биле аваңның бурганнарының медээчилеринче бар » – дээн.

Израильдиң хааны аңаа: «Чок, барбас мен, чүге дээрге бис үш хаанны Моавтың холунга хүлээдип бээри-биле Дээрги-Чаяакчы чыып алган болгай» – деп харыылаан.

¹⁴ Элисей: «Аңаа бараан болуп турарым Аг-шериглиг дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: Иудеяның хааны Иосафатты хүндүлээрим аажок болду, оон башка сенче көрүнмес-даа, сени эскербес-даа ийик мен. ¹⁵ А ам менче хөгжүмчү кижиден эккелиңер» – дээн .

Хөгжүмчү ойнап турда, Дээрги-Чаяакчының холу Элисейни башкарып эгелээрге , ¹⁶ ол мынча дээн: «Дээрги-Чаяакчы: „Бо шынааны дургаар хөй-хөй оңгарлардан казыңар “ – деп тур. ¹⁷ Чүге дээрге Ол: „Силер хат-даа, чаъс-даа көрбес силер, а бо шынааны суг дола бээр, силер боттарыңар-даа, мал-маганыңар-даа, бүгү дириг амытаннарыңар-даа ону ижер“ – деп чугаалаан болгай. ¹⁸ Дээрги-Чаяакчыга ол болза чүү-даа эвес-тир; Ол Моавты база силерниң холуңарга хүлээдип бээр. ¹⁹ Силер кандыг-даа быжыглалдыг хоорайны, кандыг-даа шилиндек хоорайны эжелеп аар силер. Бүгү чимистиг ыяштарны кезип , суг баштарын дуй базырып, дүжүткүр шөлдерни даштар-биле хөме октап кааптар силер».

²⁰ Даартазында эртен, далган-тараа өргүлү кылыр үеде , хенертен Эдомнуң талазындан суг агып баткаш, чер кырын дола берген. ²¹ А моавтар, үш хаанның олар-биле чаалажып кел чыдарын дыңнааш, дайынчы кур куржанып шыдаар бүгү улузун чыггаш, кызыгаарга туруп алганнар. ²² Олар эртен эрте туруп кээрге, хүн суг кырында чырып турган. Моавтарга мурнунда аккан кызылзымаар суг хан ышкаш кылдыр сагындырган.

²³ «Хан-дыр! – деп, олар чугаалааннар. – Бо хааннар аразында чаалашкаш, бот-боттарын чок кылып алган-дыр. Моав ам оларны үптээр дээн-дир».

²⁴ Оон моавтар израиль турлагга кээрге, израильчилер уткуй үнгеш, оларны чылча шаварга, олар дезипкеннер. Израильчилер моавтарны сүрүп, кыргып-хыдыырын соксатпаан. ²⁵ Олар моав хоорайларны үрегдеп бузуп каапканнар, дүжүткүр шөлдерже дайынчы бүрүзү даш шывадап тургаш, хөме октап каапканнар. Олар бүгү суг баштарын дуй базырып, бүгү чимистиг ыяштарны кезип каапканнар. Чүгле Кир-Харешет хоорайга даш ханалар артып калган. Даш октаар чепсектиг дайынчылар ону база бүзээлепкеш, халдап келгеннер.

²⁶ Моавтың хааны тулчуушкунга аштырып турарын көрүп кааш, хылыш-биле чепсегленген 700 кижи эдертип алгаш, Эдомнуң хаанынче чаза таварып эртерин шенээн. Ынчалза-даа шыдавайн барган. ²⁷ Ынчан ол бодунуң соонда хааннаар ужурлуг турган дун оглун алгаш, ону хоорай ханазынга бүрүн өрттедир өргүл кылдыр өргүпкен . Ол чорук израильчилерге удур улуг килеңни хайныктырган . Израиль шериг хоорайдан аткаарлап, боттарының черинче ээп келген.

Кайгамчык олива үзү

¹ Бурганның бир медээчизиниң кадайы ыглап-сыктап, Элисейден дуза дилээн: «Силерниң чалчаңар, мээң ашаам, өлүп калды. Силер билир-ле болгай силер: ол хөөкүй Дээрги-Чаяакчыдан коргар чораан кижи. А ам аңаа акша чегдирген кижи келгеш, мээң ийи оглумну кулданып аар деп тур ».

² Элисей аңаа: «Сеңээ кандыг дуза көргүзейн? Бажыңыңда чүү барын чугаалап көрем» – дээн.

«Силерниң чалчаңар мээң бажыңымда чүү-даа чок – деп, херээжен харыылаан. – Чүгле доңгада бичии олива үзү бар».

³ Элисей аңаа: «Бүгү кожаларыңның куруг саваларын барып дилеп эккел, көвүдедир чыып ал. ⁴ Ооң соонда бажыңыңче киргеш, эжииң хаап ал, чүгле бодуң база оолдарың турар силер. Оон шупту саваларже доңгаңда үстен кудар сен. Бирээзин долдургаш-ла, ыңай тургузуп каап турар сен» – дээн.

⁵ Ол херээжен чоруткаш, эжиин хаап алган, бажыңга чүгле боду база оолдары турганнар. Оолдары саваларны ап бээрге-ле, авазы долдуруп турган. ⁶ Кажан савалар шупту долдуртуна бээрге, херээжен кижи бир оглунга: «Ам бир савадан ап бер» – дээн. А оглу: «Ам чаңгыс-даа сава артпаан-дыр» – деп харыылаан. Үс ынчан төгүлбестей берген.

⁷ Дулгуяк херээжен ол дугайында Бурганның кижизинге барып чугаалаарга, демгизи: «Үстү барып садыпкаш, өрең төлевит, а артып калган акша оолдарың-биле кады чурттаарыңарга четчир» – дээн.

Элисейниң Сунем чурттуг херээженниң оглун диргискени

⁸ Бир катап Элисей Сунем хоорайга келген . Аңаа бир бай-шыдалдыг херээжен кижи чурттап турган. Ол херээжен медээчини бодунуң бажыңынга доктаап, чемненир кылдыр дилеп алган. Элисей Сунем хоорайны таварып эрткен санында-ла, аңаа доктаагаш, чемненип ап турган. ⁹ Ол херээжен ашаанга: «Үргүлчү бажыңывыс чаны-биле эртип турар кижи – Бурганның ыдыктыг кижизи деп билир мен. ¹⁰ Бажың кырынга улуг эвес өрээлден кылгаш, ол кижиге орун-дөжек, стол-сандай салып, чырыткыдан тургузуп берээли. Биске кээп тура, ол аңаа доктаап турзун» – дээн.

¹¹ Бир катап Элисей ынаар чедип келгеш, өрээлче үне бергеш, дыштанып чыдып алган. ¹² Оон ол бодунуң чалчазы Гиезийге : «Сунем чурттуг херээженни кыйгырывыт» – дээн.

Чалча кыйгырыптарга, херээжен Элисейже чедип келген.

¹³ Элисей чалчазынга: «Ол херээженге мону дамчыт: бисче сагыш салып, бодуңну бергедедип тур сен. Бис сеңээ чүнү кылып берээли? Хаан-биле азы шериг баштыңы-биле сен дээш дилег кылып, чугаалажыылы бе?» – дээн.

Херээжен: «Бодумнуң чонум аразында эки чурттап чор мен, ажырбас» – деп харыылаан.

¹⁴ Элисей чалчазындан: «Аңаа чүнү кылып берзе экил?» – деп айтырган.

Гиезий: «Харын, оглу чок кижи бо, а ашаа кырып калган» – деп харыылаан.

¹⁵ Элисей ынчан: «Ону кый девит» – дээн.

Гиезий кый дептерге, демги херээжен эжик аксынга туруп алган.

¹⁶ Элисей: «Келир чылын, бо-ла үеде, холуңга оглуңну көдүрүп алган турар сен» – дээн .

«Чок, дээргим – деп, херээжен удурланган. – Бурганның кижизи, чалчаңар мени мегелевейн көрүңерем!»

¹⁷ Элисейниң аңаа чугаалаанын ёзугаар, дараазында чылын, ол-ла үеде, ол херээжен иштели бергеш, оол уруг божуп алган.

¹⁸ Оол оон өзүп келген. Бир катап ол тараа кезикчилериниң аразында турган ачазынче чорупкан. ¹⁹ Оглу ачазынга: «Бажым! Бажым аарып тур!» – дээн.

Ачазы чалчазынга: «Бо оолду авазынче аппар» – дээн.

²⁰ Чалча оолду көдүрүп алгаш, авазынга чедире берген. Оглу авазының хойнунга дүъшке чедир олургаш, өлүп калган. ²¹ Авазы тургаш, оглун Бурганның кижизиниң орунунга барып салып кааш, эжиин хаггаш, үне берген. ²² Оон ол ашаан кыйгырып алгаш: «Чалчаларың бирээзин база бир элчигенден чорудуп берип көрем, мен Бурганның кижизинге дүрген чедипкеш, ээп кээйн» – дээн.

²³ «Бөгүн ынаар барган херээң чүл? – деп, ашаа айтырган. – Ай чаазының байырлалы-даа эвес-тир , амыр-дыш хүнү-даа эвес-тир».

Кадайы: «Бүгү чүве эки болур» – деп харыылаан.

²⁴ Оолдуң авазы элчигенни эзертеп, мунгаш, чалчага: «Чедип алгаш, чорувут. Мени камнава, чугаалаваан шаамда, доктаавас сен» – дээн.

²⁵ Херээжен кижи чоруткаш, Кармил дагда Бурганның кижизинге чедип келген. Бурганның кижизи ону ырактан-на көрүп кааш, чалчазы Гиезийге: «Көр даан, Сунем чурттуг херээжен ышкажыл! ²⁶ Аңаа уткуштур маңнап баргаш: „Амыр-менди-ле сен бе? Ашааң амыр-менди бе? Оглуң амыр-менди бе?“ – деп айтыр» – дээн. Ол херээжен: «Амыр-менди тур бис» – деп харыылаан.

²⁷ А даг кырында Бурганның кижизинче үнүп келгеш, херээжен кижи ооң буттарындан кужактаныпкан . Гиезий ону чайладыр идиптер дээш чеде бээрге, Бурганның кижизи: «Ону дүвүретпе! Ажыг-шүжүү аажок улуг кижи-дир, а Дээрги-Чаяакчы ону менден чажырып, меңээ чугаалаваан-дыр » – дээн.

²⁸ «Мен дээргим силерден оол дилээн ийик мен бе? – деп, херээжен чугаалаан. – „Идегелим хей оттурбайн көрүңерем“ – дивежик мен бе?»

²⁹ Элисей ынчан Гиезийге: «Куржанып алгаш , холуңга мээң даянгыыжымны тудуп алгаш , чорувут. Кандыг-бир кижи-биле ужурашсыңза, мендилешпе; сээң-биле кандыг-бир кижи мендилежир болза, харыылава . Мээң даянгыыжымны оолдуң арнынче салып каг» – дээн.

³⁰ А оолдуң авазы: «Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле база силерниң адыңар-биле даңгыраглап тур мен: силерни черле кагбас мен!» – дээн.

Ынчан Элисей туруп келгеш, ол херээженниң соондан чорупкан.

³¹ Гиезий оларны мурнап бар чыткан болгаш, даянгыышты оолдуң арнынче салып каан, ынчалза-даа кандыг-даа харыы шуут чок болган . Гиезий Элисейге уткуй үнүп келгеш: «Оол одунмады » – деп дыңнаткан.

³² Элисей бажыңче киргеш, көөрге, ооң орун-дөжээнде өлүг оол чыткан. ³³ Ол өрээлче кире бергеш, ийилээ артары-биле эжикти хаап, Дээрги-Чаяакчыга мөргүп эгелээн . ³⁴ Оон ол орунче үне бергеш, оолдуң кырынга чыдып ап , бодунуң аксын – ооң аксынче, карактарын – карактарынче, холдарын – холдарынче чыпшыр дегзип алган. Элисей оолдуң кырынга чаттылдыр чыдып аарга, ооң мага-боду чылый берген. ³⁵ Элисей туруп келгеш, өрээлге аай-дедир кылаштапкаш, оон катап база орунче үне бергеш, оолдуң кырынга чыдып алган. Оол чеди катап азыргаш, карактарын ажыдыпкан. ³⁶ Медээчи Гиезийни кый депкеш: «Сунем чурттуг херээженни кыйгырывыт» – дээрге, демгизи айбыны күүсеткен.

Херээжен кижи чедип кээрге, Элисей: «Оглуңну ап ал» – дээн.

³⁷ Ава чоокшулап келгеш, медээчиниң будунуң баарынче кээп дүжүп, сөгүрген. Оон оглун ап алгаш, үне берген .

Пашта хораннап каан быдаа

³⁸ Элисей Галгалче ээп келген. Ол черде аш болуп турган. Бурганның бөлүк медээчилери ооң мурнунга олурда, Элисей чалчазынга: «Улуг паштан тиккеш, бо медээчилерге быдаадан хайындырып бер» – дээн.

³⁹ Медээчилерниң бирээзи шөлче ногаа чыып үне бергеш, бир черлик үнүш тып алган. Ол ооң черлик чимистерин хойнунга эңдере чыып алган ээп келгеш, оларны доорааш, быдаалыг пашче киир каапкан. Оларның кайызы-даа ол үнүштү билбес болган. ⁴⁰ Быдааны улуска кудуп берген. А олар чип эгелээш-ле: «Бурганның кижизи, пашта өлүм бар-дыр!» – деп алгыржып, чемни чип шыдавайн барганнар.

⁴¹ Элисей: «Далгандан эккелиңер» – дээн.

Ол далганны пашче урупкаш: «Улуска кудуп бериңер, чемнензиннер» – дээн.

Быдаалыг пашта хоралыг чүү-даа артпаан болган.

Бурганның чүс медээчизин Элисейниң тоттурганы

⁴² Ваал-Шалиша хоорайдан бир кижи келгеш, Бурганның кижизинге баштайгы дүжүттен быжырган чээрби арбай боовазы болгаш хавыы чазылбаан кызыл-тас баштары эккеп берген. Элисей: «Улуска беривит, чемнензиннер» – дээн .

⁴³ Ооң чалчазы: «Чүс кижини мооң-биле канчап чемгерип шыдаар мен?» – деп айтырган.

А Элисей: «Улуска беривит, чемнензиннер. Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы: „Олар тоттур чемненип аар, харын-даа артып каар“ – деп чугаалады» – дээн.

⁴⁴ Ынчан чалча аъш-чемни медээчилерге үлеп берген. Дээрги-Чаяакчының сөзүн ёзугаар олар тоттур чемненип алган, чем харын-даа артып калган.

Нееманның аарыын экирткени

¹ Арамей хаанның шериг баштыңчызы Нееман деп кижи турган . Дээргизи ону улуг кижи деп санап, хүндүлээр турган, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы ону дамчыштыр арамей черге тиилелгени хайырлап турган чүве-дир. Нееман шылгараңгай дайынчы-даа болза, кеш аарыглыг кижи болган . ² Бир катап арамей дайынчы бөлүктер Израильче халдаашкын кылгаш, бичии кыс уруг тудуп эккелген. Ол уруг Нееманның кадайынга бараан болуп эгелээн. ³ Уруг бодунуң дээргизинге: «О, мээң дээргим Бурганның Самарияда медээчизинге баргаш келген болза! Медээчи ооң аарыын адырып кааптар-дыр ийин» – дээн.

⁴ Нееман бодунуң дээргизинге баргаш, израиль черден келген уругнуң чүнү чугаалаанын дамчыткан.

⁵ «Баргаш кел харын – деп, арамей хаан чугаалаан. – А мен Израильдиң хаанынга чагаа бижип бээр мен».

Нееман 10 °талант мөңгүн, 6000 °шекел алдын болгаш 10 солуп кедер хеп ап алгаш, чорупкан. ⁶ Ол Израильдиң хаанынга «Бо чагаа-биле кады сенче мээң дүжүмедим Нееманны чорудуп олур мен, ооң кеш аарыын адырып берем» деп бижээн чагаа эккелген.

⁷ Израильдиң хааны чагааны номчааш, кеткен хевин качыгдалдан ора тырткаш: «Өлүрүп-даа, тынгарып-даа шыдаар Бурган мен бе мен? Бо кижиниң кеш аарыын адырып каар кылдыр, арамей хаан ону менче чүге чорутканы ол? Билдингир херек-тир, мээң-биле бактажыр чылдак дилеп турары ол-дур ооң » – дээн.

⁸ Бурганның кижизи Элисей Израильдиң хаанының качыгдалдан хевин ора тыртып каапканын дыңнааш, аңаа: «Чүге кеткен хевиң ора тыртып алдың? Ол кижи меңээ келгеш, Израильде Бурганның медээчизи барын билип алзын» – деп сөс дамчыткан.

⁹ Нееман аъттарлыг, ·чуузаларлыг халдып келгеш, Элисейниң бажыңынче кирер черге доктаай берген. ¹⁰ Элисей олче бодунуң чалчазын айбылап: «Барып, Иордан хемге чеди катап чунуп каавыт – мага-бодуң экирип, арыгланы бээр сен» – деп сөглеткен.

¹¹ Нееман килеңней бергеш, чоруй барган. Ол: «Мен израиль медээчи үнүп кээп, мурнумга туруп алгаш, бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчының адын кыйгырып, холу-биле аарыг черимге деггеш, кеш аарыын менден адырып каар боор деп бодадым. ¹² Дамаскының хемнери Авана биле Фарфар Израильдиң бүгү сугларындан эки эвес чүве бе? Мен ол хемнерге чунуп алгаш, арыгланы берип болбас турган мен бе?» – дээн.

Нееман эргилгеш, килеңи хайныгып, дедир чоруй барган. ¹³ Ооң чалчалары чоокшулап кээп, аңаа: «Ачавыс, бир эвес медээчи силерге кандыг-бир берге чүүл чугаалаан болза, ону кылыр-ла турдуңар ыйнаан. Ол силерге чүгле: „Чунуп каавыт – арыгланы бээр сен“ – дээрге, чүге ынчап болбазыл?» – дээннер.

¹⁴ Ынчан Нееман Бурганның кижизиниң чугаалаанын ёзугаар барып, Иорданның суунга чеди катап шымныптарга, ооң мага-боду экирип, чаш уругнуу дег арыг апарган. ¹⁵ Нееман болгаш ону үдеп чораан бүгү улус Бурганның кижизинче ээп келген. Медээчиниң мурнунга туруп алгаш, ол: «Бүгү чер-делегейде Израильдиң Бурганындан өске Бурган чогун мен ам билип алдым . Ынчангаш чалчаңар мээң белээмни хүлээп ап көрүңерем» – дээн.

¹⁶ Бурганның кижизи: «Бараан болуп турарым дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: белээңни хүлээп албас мен!» – дээн.

Демгизи чеже-даа албадаарга, медээчи ойталап каапкан . ¹⁷ Нееман ынчан: «Бир эвес алыр хөңнүңер чок болза, силерниң чалчаңар меңээ ийи элчиген сөөртүп аппаар хире довурактан берзин. Чүге дээрге силерниң чалчаңар моон соңгаар Дээрги-Чаяакчыдан өске бурганга бүрүн өрттедир-даа, өске-даа өргүлдер эккеп салбас . ¹⁸ Дээрги-Чаяакчы силерниң чалчаңар мени чүгле чаңгыс чүүл дээш өршээзин: мээң дээрги хааным Риммон бурганга мөгеер дээш ооң өргээзинче кирип тура, мээң холумга чөленип аар кижи, ынчан мен база мөгеер апаар мен. Риммоннуң өргээзинге ол мөгейиишкиним дээш, Дээрги-Чаяакчы силерниң чалчаңарны өршээзинем» – дээн.

¹⁹ Элисей: «Амыр-тайбың чоруй барып көр» – дээн.

Гиезийниң хоптак чоруу

Нееман дыка ыраваанда, ²⁰ Бурганның кижизи Элисейниң чалчазы Гиезий «Мээң дээргим арамей Нееманның эккелген белээн албайн, салып чорудупту. Дириг Дээрги-Чаяакчының ады-биле даңгыраглап тур мен: ооң соондан маңнап чоруткаш, кандыг-бир чүвезин ап аайн» деп бодаан. ²¹ Гиезий Нееманның соондан маңнап чорупкан. Нееман соондан маңнап орар кижини көрүп кааш, аңаа уткуштур ·чуузазындан дүжүп келгеш: «Менди-чаагай-ла бе?» – деп айтырган.

²² «Менди-чаагай бис – деп, Гиезий харыылаан. – Дээргим мени: „Эфрем дагларындан ийи аныяк медээчи чедип келди. Оларга бир °талант мөңгүн биле ийи солуп кедер хептен берип көрем“ – деп чугаалазын дээш чорутту» – дээн.

²³ Нееман: «Ынчанмайн канчаар! Ийи-даа талантыдан ап ал» – деп харыылаан.

Ол Гиезийни бүзүредип тургаш, ийи талант мөңгүн биле ийи солуп кедер хепти ийи шоодайга суп берген. Шоодайларны ийи чалчазынга ап бээрге, олар Гиезийниң мурнунга шоодайларны чүктеп алгаш чорупканнар. ²⁴ Гиезий тейже үнүп келгеш, ол бүгүнү чалчалардан ап алгаш, бажыңынга чажырып каан. А чалчаларны чорудуптарга, олар чана бергеннер. ²⁵ Ооң соонда ол бодунуң дээргизиниң мурнунга кээп туруп алган. Элисей: «Гиезий, сен каяа чордуң?» – деп айтырган.

Демгизи: «Силерниң чалчаңар мен кайнаар-даа барбадым» – деп харыылаан.

²⁶ А Элисей аңаа: «Кажан ол кижи ·чуузазындан сеңээ уткуштур дүжүп кээп турда, мээң чүрээм сени үдеп турбажык бе? Акша-мөңгүн, идик-хеп, олива ыяштар, виноград шөлдери, сүрүг малдар, эр, кыс чалчалар алыр үе эвес-тир. ²⁷ Нееманның кеш аарыы сеңээ база сээң үре-салгалыңга кезээ мөңгеде чыпшынып артсын» – дээн.

Гиезий Элисейниң бажыңындан кеш аарыындан хар ышкаш агара берген үнүп келген .

Элисей болгаш балды

¹ Бурганның медээчилери Элисейге: «Дыңнаңар даан, силерниң башкарылгаңар адаанда чурттап турарывыс бо чер биске дыкпыш-тыр. ² Биске Иордан хемче баарын чөпшээреп көрүңерем. Кайывыс-даа бир чудуктан ап алгаш, аңаа чурттаар бажың-савадан тудуп аалы» – дээннер.

Ол: «Чаа, барыңар» – деп харыылаан.

³ Оларның бирээзи: «Чалчаларыңар бис-биле кады барыксавайн-дыр силер бе?» – деп айтырган.

Элисей: «Баргай-ла мен» – деп харыылааш, ⁴ медээчилер-биле кады чорупкан. Олар Иордан хемге келгеш, ыяш кезип эгелээннер. ⁵ Оларның бирээзи ыяш ужуруп турда, балдызының демир бизи сугже кээп дүшкен.

«Аа халак, дээргим! – деп, ол алгыра берген. – Ачылап алган балдым чүве!»

⁶ Бурганның кижизи: «Кайнаар кээп дүштү?» – деп айтырган.

Кажан демгизи ол черни көргүзерге, Элисей будук одура шапкаш, ынаар октаптарга, балдызының бизи суг кырынга салдап үнүп келген. ⁷ Элисей: «Ооңну ап ал» – дээн.

Демги кижи холун сунгаш, балдызының бизин ап алган.

Элисей болгаш согурарган арамейлер

⁸ Арамей хаан Израильге удур чаалажып турган. Ол бодунуң дүжүметтери-биле сүмележип: «Турлаамны дуу орта база дуу орта тип аар мен» – деп шиитпирлеп турган.

⁹ А Бурганның кижизи Израильдиң хаанынче кижи айбылап: «Ол черни таварып эртеринден кичээн! Ында арамейлер туруп алган-дыр» – деп сөгледипкен.

¹⁰ Израильдиң хааны Бурганның кижизиниң айыткан черин хынадып турган. Элисей хаанны хөй катап баш бурунгаар сагындырган; хаан ындыг черлерге сезиктиг болур турган. ¹¹ Арамей хаан ол дээш аажок дүвүрээн. Ол бодунуң дүжүметтерин кыйгырып алгаш: «Меңээ чугаалаңар, бистиң улузувустан кым Израильдиң хаанынга медээ чедирип турарыл?» – деп айтырган.

¹² «Кым-даа эвес, дээрги хааным – деп, дүжүметтерниң бирээзи харыылаан. – Израиль чурттуг Элисей медээчи удуур өрээлиңерге чугаалаан сөстериңерни безин Израильдиң хаанынга катаптап чугаалап шыдаар кижи-дир».

¹³ «Ооң кайда турарын барып билип эккелиңер – деп, хаан дужааган, – мен ону тудуп эккээр кылдыр улус чорудуптайн».

Хаанның улузу аңаа: «Ол Дотанда турар-дыр» – деп дыңнатканнар. ¹⁴ Хаан ынаар аъттар, ·дайынчы тергелер болгаш хөй шериг чорудупкан. Олар дүне када келгеш, хоорайны бүзээлеп алганнар. ¹⁵ Даартазында эртен медээчиниң чалчазы эртежик тургаш, үнүп көөрге, хоорайны аъттарлыг, дайынчы тергелерлиг шериг бүзээлеп алган болган.

Чалча: «Ах, дээргим, канчаар бис ам?» – деп айтырган.

¹⁶ «Кортпа – деп, медээчи харыылаан. – Бистиң талавыста шериг оларның талазында шеригден хөй-дүр ».

¹⁷ Элисей оон: «О, Дээрги-Чаяакчы, көрүп шыдаар кылдыр, ооң караан ажыдып берем» – деп мөргээн.

Дээрги-Чаяакчы чалчаның караан ажыдып берген. Ынчан ол топтап көөрге, дагны оттуг аъттар, ·дайынчы тергелер шыва апкан болган , олар Элисейни долгандыр турган. ¹⁸ Кажан арамейлер Элисейже шимчеп үнүптерге, ол Дээрги-Чаяакчыга: «Бо чонну согурартып каап көрем» – деп мөргээн.

Элисейниң дилээн ёзугаар Дээрги-Чаяакчы дайзыннарны согурартып каан . ¹⁹ Элисей оларга: «Ол орук, ол хоорай бо эвес-тир. Мээң соомдан чоруптуңар. Мен силерни дилеп турар кижиңерге чедирип каар мен» – дээн.

Оон оларны Самарияга чедире берген. ²⁰ Арамейлер хоорайже кирип кээрге, Элисей: «О, Дээрги-Чаяакчы, бо улус көөр кылдыр, оларның карактарын ажыдып берем» – деп дилээн.

Дээрги-Чаяакчы оларның карактарын ажыдып бээрге, олар Самарияда турарын көрүп кааннар. ²¹ Израильдиң хааны оларны көрүп кааш, Элисейден: «Ачай, бо улусту кыра шаап кааптайн бе?» – деп айтырган.

²² «Хоржок, өлүрбе – деп, медээчи харыылаан. – Бодуңнуң хылыжың база ча-согунуң дузазы-биле тудуп албаан улузуңну өлүрбес ужурлуг сен. Оларга аъш-чем биле сугдан бериңер , чемненип алгаш, боттарының дээргизинче чана берзиннер».

²³ Хаан оларга улуг дой белеткеп бээрге, арамейлер ижип-чип шаг болган. Оон оларны салып чорудуптарга, олар дээргизинче ээп келгеннер. Арамей дээрбечи бөлүктер ооң соонда израиль черже халдап көрбээн.

Бүзээлеттирген Самарияда коргунчуг аш

²⁴ Элээн үе эрткенде, арамей хаан Венадад бүгү аг-шериин чыггаш, халдап үнгеш, Самарияны бүзээлеп алган. ²⁵ Хоорайга коргунчуг аш эгелээн. Бүзээлээшкин аажок узамдыкканындан элчиген бажын сезен °шекел мөңгүнге, а бичии көге-буга өдээн беш шекел мөңгүнге садып турган.

²⁶ Израильдиң хааны бир катап хоорай ханазының кыры-биле эртип бар чыдырда, бир херээжен кижи аңаа: «Дээрги хааным, дузалап көрүңерем!» – деп алгырып, дилег кылган .

²⁷ Хаан: «Бир эвес сеңээ Дээрги-Чаяакчы дузалавайн турар болза, мен сеңээ канчап дузалап шыдаар мен? Шаңдан бе, виноград сы базар оңгардан бе?» – деп харыылаан.

²⁸ Хаан оон: «Чүү болганы ол?» – деп айтырган.

Ол херээжен: «Дуу херээжен меңээ: „Оглуңну бер, бөгүн ону чиили, а даарта мээң оглумну чиир бис“ – диди. ²⁹ Мээң оглумну хайындыргаш, чип алдывыс . Дараазында хүнде мен аңаа: „Оглуңну бер че, ам ону чиили“ – дидим. А ол оглун чажырыпты» – дээн.

³⁰ Херээжен кижиниң сөстерин дыңнааш, хаан кеткен хевин качыгдалдан ора соп каапкан. Ол хана кырлап бар чыдырда, чон хаанның ора соп каапкан хевиниң адаанда качыгдалдың самдар хеви барын көрүп каан. ³¹ Хаан: «Бир эвес Шафаттың оглу Элисейниң бажын бөгүн ооң эктинге арттырып каар болзумза, Бурган мени канчаар-даа кезеткей аан!» – дээн.

³² Ол бодунуң айбычызын медээчиже чорудупкан. Элисей бажыңынга чоннуң ·баштыңнары-биле кады олурган. Айбычы келбээнде, чоннуң ·баштыңнарынга ол: «Бо өлүрүкчү менче бажым алыр кижи чорудупканын билир силер бе? Көрдүңер бе, айбычы чедип кээрге, эжикти хаап, ооң мурнунга дуглап алгаш, киирбеңер. Адыр, айбычының артында ооң дээргизиниң базымнары дагжап тур!» – дээн.

³³ Элисей олар-биле чугаалашпышаан турда, айбычы аңаа чедип келгеш, хаанының сөстерин дамчыткан: «Бо айыыл-халап Дээрги-Чаяакчыдан келген-дир. Мен ам Дээрги-Чаяакчыга оон ыңай идегээш чоор мен?»

¹ А Элисей: «Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңна. Ол: „Даарта бо үеде Самария хоорайның төп шөлүнге бир хап ишти эки шынарлыг далганны-даа, ийи хап ишти арбайны-даа чаңгыс °шекел мөңгүнге садар“ – деп чугаалады» – дээн.

² Ынчан Израильдиң хаанының чөленип алгаш турганы дүжүмет Бурганның кижизинге: «Бир эвес Дээрги-Чаяакчы дээрниң эжиктерин ажыдыпкан-даа болза , ындыг чүве канчап болурул?» – дээн.

Элисей: «Сен ону карааң-биле көөр сен, ынчалза-даа ол чемни чивес сен!» – деп харыылаан .

Бүзээлээшкинниң төнчүзү

³ Хоорай хаалгазының чанынга кежи аарыг дөрт кижи турган. Олар бот-боттарынга мынча дишкеннер: «Өлү бээривисти манап, маңаа олурган херээвис чүл? ⁴ Бир эвес хоорайже баар деп шиитпирлээр болзувусса, ында аш болуп турар болгаш, аңаа өлүп каар бис. А бир эвес маңаа артып каар болзувусса, база өлүп каар бис. Арамейлерниң турлаанче баргаш, дүжүп берээли. Олар бисти диригге арттырып каар болза, амы-тынывыс үзүлбес, а тынывысты үзүп кагза, өлүп каар бис».

⁵ Олар имиртиңде тургаш, арамей турлагже чорупканнар. Турлагның кыдыынга чоокшулап кээрге, ында кым-даа чок болган! ⁶ Чүге дээрге Дээрги арамей шеригге ·дайынчы тергелер, аъттар болгаш улуг аг-шериг даажы дыңналдырыпкан чүве-дир . Арамейлер ынчан бот-боттарынга: «Израильдиң хааны бисче халдаар дээш, хет база египет хааннарны биске удур хөлезилеп алган-дыр!» – дишкеннер. ⁷ Олар тургаш, чадырларын, аъттарын болгаш элчигеннерин каапкаш, имиртиңде дезипкеннер. Турлаан турган хевээрзин каапкаш, амы-тынын камгалап дезипкеннер .

⁸ Кеш аарыглыг улус турлагның кыдыынга чеде бергеш, бир чадырже кирип келген. Олар чемненип, суксун ижип алгаш, оортан алдын-мөңгүн, хептер ап алгаш, барып чажырып кааннар. Оон дедир ээп келгеш, өске чадырже киргеш, оон база чүү-хөө алгаш, барып чажырып кааннар. ⁹ Ооң соонда бот-боттарынга: «Бис шын эвес кылып тур бис, бо дээрге эки медээлер хүнү-дүр, а бис оларны ыыттавайн тур бис. Бир эвес даң адарын манаар болзувусса, кем-буруулуг апаар бис. Ам дораан барып, ол дугайында хаанның ордузунга дыңнадыылы» – дишкеннер.

¹⁰ Олар барып, хоорайның хаалгачыларын кыйгырыпкаш: «Арамейлерниң турлаанга четкеш келдивис, а ында кижи-даа чогул, кижи үнү-даа дыңналбас-тыр. Чүгле баглап каан аъттар, элчигеннер болгаш турган хевээр артып калган чадырлар бар болду» – деп чугаалааннар.

¹¹ Хаалгачылар медээни чарлапкан, ол дугайында хаанның ордузунга айыткаан. ¹² Хаан дүне када туруп келгеш, бодунуң дүжүметтеринге: «Арамейлерниң бисти канчаар деп турарын силерге чугаалап берейн. Олар бистиң аштап турарывысты билир болгаш, „Израильчилер хоорайдан үнүп кээрге, диригге тудуп алгаш, хоорайынче халдап кире берээли“ деп бодап, шөлге чаштына бээр дээш, турлаан каапкан-дыр» – дээн.

¹³ Ооң дүжүметтериниң бирээзи: «Хоорайда дириг арткан аъттарның бежин ап алгаш, чүү болганын билип эккээр кылдыр улустан чорудуптаалы. Олар, хоорайда ам-даа арткан мөөң израильчилер ышкаш, удавас дөмей-ле өлүп каар болгай» – дээн.

¹⁴ Хайгыылчылар аъттарда кошкан ийи ·дайынчы терге ап алганнар. Хаан оларны арамей аг-шеригниң соондан чорудупкаш: «Чүү болганын барып көрүңер» – деп дужааган.

¹⁵ Олар арамей аг-шеригни шуут-ла Иордан хемге чедир эдерип, бүгү орук далаштыг дескен арамейлерниң октапкан идик-хеви, шериг херексели-биле шыптынганын көрүп чорааннар. Айбылатканнар ээп келгеш, көрген чүвезин хаанга айыткааннар. ¹⁶ Чон хоорайдан үнгеш, арамей турлагны үптеп каапкан. Дээрги-Чаяакчының аазаан сөзүн ёзугаар бир хап ишти эки шынарлыг далганны-даа, ийи хап ишти арбайны-даа чүгле чаңгыс °шекел мөңгүнге садып эгелээн.

¹⁷ А хаан ооң холунга чөленип турганы дүжүметке хоорай хаалгазы кадартып каан. Чон ол дүжүметти хаалгага өлүр таптап каапкан. Дүжүметтиң өлүмү Бурганның кижизиниң, кажан хаан ооң бажыңынга кээп чорда, чугаалааны ёзугаар болган . ¹⁸ Бурганның кижизи хаанга: «Даарта бо үеде Самарияның төп шөлүнге бир хап ишти эки шынарлыг далганны-даа, ийи хап ишти арбайны-даа чаңгыс шекел мөңгүнге садар» – дээн турган. ¹⁹ Ол дүжүмет Бурганның кижизинге: «Бир эвес Дээрги-Чаяакчы дээрниң эжиктерин ажыдыпкан-даа болза, ындыг чүве канчап болурул?» – дээн турган. А Элисей: «Сен ону карааң-биле көөр сен, ынчалза-даа ол чемни чивес сен!» – деп харыылаан турган. ²⁰ Дүжүмет-биле ынчалдыр болган-даа: чон ону хаалгага таптап кааптарга, ол өлүп калган.

Сунем чурттуг херээженниң хувааглыг чери

¹ Оглун диргизип кааны херээженге Элисей: «Өг-бүлең-биле кады чорупкаш, турумчуп шыдаптар чериңге чуртта, чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы бо чуртче чеди чыл үргүлчүлээр аш ыдыпкан-дыр » – дээн.

² Херээжен кижи дораан Бурганның кижизиниң сөзүн ёзугаар кылган. Ол өг-бүлези-биле кады чоруй баргаш, филистим черге чеди чыл чурттаан. ³ Чеди чыл болгаш, ол херээжен филистим черден ээп чанып келгеш, бодунуң бажыңы биле хувааглыг черин эгидип бээрин дилээр дээш, хаанче чорупкан. ⁴ А хаан ол үеде Бурганның кижизиниң чалчазы Гиезий-биле чугаалажып турган. Ол: «Элисейниң кылган бүгү өндүр улуг херектериниң дугайында меңээ чугаалап бер» – дээн.

⁵ Гиезий хаанга Элисейниң өлген кижини канчаар диргискенин чугаалап турар аразында, дирли берген оолдуң авазы хаандан бодунуң бажыңы биле черинге хамаарыштыр дилег кылып келген. Гиезий: «Дээрги хааным, ол херээжен бо-дур, а Элисейниң диргизип кааны ооң оглу – бо-дур!» – дээн.

⁶ Хаан херээженден айтырарга, ол аңаа чугаалап берген. Ынчан хаан ооң херээн сайгарар кылдыр бир дүжүметти быжыглап бергеш: «Бо херээженге хамааржып турган бүгү чүвени эгидип бер, ооң чурттан чоруй барган хүнүнден эгелээш, бо хүнге чедир аңаа хамааржыр шөлден кирген ажык-орулганы база эгидип бер» – дээн.

Азаилдиң арамей хаан апарганы

⁷ Элисей Дамаскыга арамей хаан Венадад аарып турда, чедип келген. Хаанга «Бурганның кижизи келген-дир» деп дыңнадыптарга, ⁸ ол Азаил деп кижиге : «Белектен ап алгаш, Бурганның кижизин барып утку . Ону дамчыштыр Дээрги-Чаяакчыдан айтырып көр, мээң бо аарыгдан экирииримни айтыр » – дээн.

⁹ Азаил Дамаскының дөртен теве чүъгү эң эки барааннарын белек кылдыр ап алгаш, Элисейге уткуштур чорупкан. Ол Элисейниң мурнунга кээп турупкаш: «Оглуңар, арамей хаан Венадад, мени силерден: „Бо аарыымдан экириир мен бе?“ – деп айтырары-биле айбылап чорутту» – дээн.

¹⁰ Элисей: «Хаанга: „Экирий бээр-дир сен“ – деп барып чугаала. Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчының меңээ ажытканын ёзугаар ол ылап-ла өлүп каар кижи-дир» – дээн.

¹¹ Ол ынчан демгизинче шиглей көргеш, үзе кайгап туруп бээрге, демгизи эгени берген. Бурганның кижизи ыглап бадырыпкан.

¹² «Мээң дээргим чүге ыглап турар чоор?» – деп, Азаил айтырган.

«Чүге дээрге израильчилерге кандыг бак чүве кылырыңны билир-дир мен – деп, Элисей харыылаан. – Оларның шивээлерин өрттедип, аныяк оолдарын хылыш-биле шанчып өлүрүп, чаш төлдерин черже чылча октап , иштиг херээженнерин хылыш-биле одура шавар-дыр сен ».

¹³ Азаил: «Силерниң чалчаңар мен чүгле чөгенчиг ыт-тыр мен! Канчап мен ындыг улуг херектер үүлгедир мен?» – дээн.

Элисей: «Дээрги-Чаяакчы меңээ сээң арамей чоннуң хааны апаарыңны ажытты» – деп харыылаан .

¹⁴ Азаил ынчан Элисейден чоруй баргаш, дээргизинче дедир чедип келген. Венадад: «Элисей сеңээ чүү диди?» – деп айтырарга, Азаил: «Ол меңээ силерниң экирий бээриңерни чугаалады» – деп харыылаан.

¹⁵ А дараазында хүнде ол чоорган алгаш, сугга өттүргеш, Венададтың арнын дуглай салып каарга, хаан өлүп калган. Азаил ооң орнунга хаан апарган.

Иорам – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 21:4-20)

¹⁶ Израильдиң хааны, Ахавтың оглу Иехорамның чагыргазының бешки чылында Иудеяның хааны Иосафаттың оглу Иорам Иудеяга хааннап эгелээн. (Иосафат ам-даа хаан бооп турган.) ¹⁷ Ол үжен ийи харлыында хаан апаргаш, чуртту Иерусалимге сес чыл чагырган. ¹⁸ Иорам Израильдиң хааннарының оруун эдерип , Ахавтың өг-бүлезин өттүнүп чурттап турган, чүге дээрге Ахавтың уруун кадай кылып алган чүве-дир. Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. ¹⁹ Ындыг-даа болза, Бодунуң чалчазы Давидти бодааш, Дээрги-Чаяакчы Иудеяны узуткаарын күзевээн. Ол Давидке ооң үре-салгалы, өшпес чырыткы дег , кажан кезээде хаан болуп чагырарын аазаан турган.

²⁰ Иорамның үезинде эдом чон Иудеяның эрге-чагыргазынга удур тура халааш, боттарынга хаан олуртуп алган . ²¹ Ынчангаш Иорам бүгү ·дайынчы тергелери-биле Цаир хоорайже чорупкан. Эдомнар ону бүзээлеп аарга, Иорам дүне када тургаш, эдомнарже, оларның дайынчы тергелериниң башкарыкчыларынче халдаан. Ынчалза-даа ооң шерии аалдарынче дезе берген. ²² Эдом ынчалдыр Иудеяның чагыргазының адаандан үнгеш, амдыгаа чедир аңаа чагыртпайн турар. Ол-ла үеде Ливна хоорай база ооң чагыргазының адаандан үне берген.

²³ Иорамның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. ²⁴ Иорам өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону ада-өгбезиниң чанынга, Давидтиң Хоорайынга ажаап каан. Ооң оглу Охозия ачазының орнунга хаан апарган.

Охозия – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 22:1-6)

²⁵ Израильдиң хааны, Ахавтың оглу Иехорамның чагыргазының он ийиги чылында Иудеяның хааны Иорамның оглу Охозия хааннап эгелээн. ²⁶ Охозия чээрби ийи харлыында хаан апаргаш, чуртту Иерусалимге бир чыл чагырган. Ооң авазын Гофолия дээр турган , ол – Израильдиң хааны Омриниң үре-салгалы чүве-дир. ²⁷ Охозия Ахавтың өг-бүлезиниң оруун эдерип, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган, чүге дээрге Ахавтың өг-бүлези-биле төрелдежип алган чүве-дир.

²⁸ Охозия Ахавтың оглу Иехорам-биле кады арамей хаан Азаилге удур дайылдажыры-биле Галаадта Рамот хоорайже үнүпкен. Арамейлер Иехорамны балыглап кааннар. ²⁹ Иехорам хаан арамей хаан Азаил-биле Рамот чанынга тулчуп тургаш, арамейлерден алган балыгларын экиртири-биле Изреелче ээп келген. А Иудеяның хааны, Иорамның оглу Охозия Ахавтың оглу Иехорам-биле ужуражыр дээш Изреелче чорупкан, чүге дээрге демгизи балыгладыпкан болган.

Бурганның Иехуну хаан кылдыр томуйлааны

¹ Элисей медээчи өске бир медээчини кыйгырып алгаш, мынча дээн: «Куржанып алгаш, олива үзү кудуп каан бо көгээржикти тудуп алгаш, Галаадта Рамотче чорувут. ² Ынаар чеде бергеш, Намессийниң оглунуң оглу, Иосафаттың оглу Иехуну тып ал. Иехуга баргаш, ону ха-дуңмазының аразындан үндүргеш, иштики өрээлче аппар. ³ Бо көгээржикти алгаш, олива үзүн ооң бажынче кудупкаш , Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин аңаа дамчыт: „Мен сени Израильдиң хааны кылдыр томуйлап кагдым“. Оон эжикти ажыткаш, дораан дезивит!»

⁴ Медээчи аныяк оол Галаадта Рамотче чорупкан. ⁵ Ол ынаар чеде бергеш, кады олурар шериг баштыңнарын көрүп каан.

Аныяк оол: «Шериг баштыңы, менде силерге дамчытсын дээн сөс бар» – дээн.

Иеху: «Бистиң кайывыска?» – деп айтырган.

«Силерге, шериг баштыңы» – деп, оол харыылаан.

⁶ Иеху тургаш, бажыңче кире берген. Аныяк медээчи ооң бажынче олива үзүн кудупкаш: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвези бо-дур: Мен сени Бодумнуң израиль чонумнуң хааны кылдыр томуйлап кагдым. ⁷ Сен дээргиң Ахавтың өг-бүлезин кыргып-хыдып каар сен, Мен ынчан медээчилеримниң ханы дээш, Иезавелдиң төккени Дээрги-Чаяакчының бүгү чалчаларының ханы дээш , өжээним негеп аар мен. ⁸ Ахавтың бүгү үре-салгалы өлүп каар. Ахавтан укталган эр кижи бүрүзүн – кул-даа, хостуг-даа кижини – кыра шаап каар мен. ⁹ Мен Ахавтың үре-салгалын Наваттың оглу Иеровоамның үре-салгалы дег база Ахияның оглу Ваасаның үре-салгалы дег кылып каар мен . ¹⁰ А Иезавелди Изреелдиң мурнунга ыттар чип кааптар , ону кым-даа хөөржүтпес» – дээн.

Оон медээчи эжикти ажыткаш, дезип чоруй барган.

¹¹ Иеху бодунуң дээргизиниң дүжүметтеринге чедип кээрге, олар: «Шупту чүве эки-ле бе? Ол тенек аарыг кижи чүге сеңээ кээп чорду?» – деп айтырганнар.

Иеху: «Ындыг улустуң кайы хире хоозун чүве чулчуруп чоруурун боттарыңар билир-ле болгай силер» – деп харыылаан.

¹² Олар: «Билбес бис! Чугаалап берем» – дээннер.

Иеху: «Ол меңээ Дээрги-Чаяакчының чугаалаан чүвезин дамчыдып: „Мен сени Израильдиң хааны кылдыр томуйлап кагдым“ – диди» – дээн.

¹³ Олар далаштыы-биле тоннарын ужулгаш, чаданың тепкииштеринге-ле аңаа чада салып бергеннер . Оон мыйыс эдиски этсип: «Иеху хаан делгерезин!» – деп алгыржып турганнар .

Иехунуң Иехорам биле Охозияны өлүргени

¹⁴ Намессийниң оглунуң оглу, Иосафаттың оглу Иеху Иехорам хаанга удур сүлчээ кылган.

Иехорам ынчан бүгү израильчилер-биле кады Галаадта Рамот хоорайны арамей хаан Азаилден камгалап турган чүве-дир . ¹⁵ Ындыг-даа болза, Иехорам хаан Азаил-биле дайылдажып тургаш, арамейлерден алган балыгларын эмнеп аар дээш, Изреелче ээп чанып келген турган.

Иеху улузунга: «Бир эвес чүрээңер-биле мээң таламда болзуңарза, кымга-даа Рамот хоорайдан дезип үнгеш, Изреелге медээ чедирер арга бербеңер» – дээн.

¹⁶ Ол ·дайынчы тергеге олурупкаш, Изреелче чорупкан, чүге дээрге Иехорам ында сегип чыткан, а Иудеяның хааны Охозия ооң-биле ужуражып чедип келген турган. ¹⁷ Изреелдиң суургазында турган таңныыл Иехунуң шериглериниң кел чыдарын көрүп кааш: «Шериглер көрүп кагдым!» – деп алгыра берген.

«Оларга уткуштур аъттыг шеригжиден чорудувут – деп, Иехорам дужааган. – Ол „Шупту чүве эки бе?“ – деп айтырзын».

¹⁸ Аъттыг шеригжи Иехуга уткуштур үнүп келгеш: «Хаан: „Шупту чүве эки бе?“ – деп айтырып тур» – дээн.

Иеху: «Чүвениң эки боору сеңээ кандыг хамаанныг чүвел? Мени эдерип чорувут» – деп харыылаан.

А таңныыл: «Элчи оларга чеде берди, ынчалза-даа ээп келбеди» – деп дыңнаткан.

¹⁹ Хаан ынчан өске аъттыг шеригжини чорудупкан. Ол Иехунуң улузунга чеде бергеш: «Хаан: „Шупту чүве эки бе?“ – деп айтырып тур» – дээн.

Иеху: «Чүвениң эки боору сеңээ кандыг хамаанныг чүвел? Мени эдерип чорувут» – деп харыылаан.

²⁰ А таңныыл: «Элчи оларга чеде берди, ынчалза-даа ээп келбеди. Мурнунда кел чыдар кижиниң Намессийниң үре-салгалы Иехуга дөмейин – калчаа тенек кижи ышкаш халдып олур» – деп дыңнаткан.

²¹ Иехорам: «Мээң ·чуузамны белеткеңер!» – деп дужааган.

Чуузаны аъттарга кожупкан. Израильдиң хааны Иехорам биле Иудеяның хааны Охозия олар, кайызы-даа бодунуң чуузазынга, Иехуга уткуштур үнүпкеннер . Олар ооң-биле изреелчи Навуфейге хамааржып турган хувааглыг черге ужуражы бергеннер .

²² Иеху-биле ужуражы бергеш, Иехорам: «Иеху, шупту чүве эки бе?» – деп айтырган.

Иеху: «Сээң аваң Иезавелдиң самыыраары база караң көрнүрү дендеп турда, кандыг эки чүве туруп боорул?» – деп харыылаан.

²³ Иехорам дедир ээпкеш: «Охозия, өскерликчи чорук-тур!» – деп алгырбышаан, дезипкен.

²⁴ Иеху чазын хере тырткаш, Иехорамның ийи чарын аразынче адыпкан. Согун хаанның чүрээн өде бээрге, ол чуузазынга кээп дүшкен. ²⁵ А Иеху бодунуң дүжүмеди Бидекарга: «Ооң мөчү-сөөгүн алгаш, изреелчи Навуфейниң хувааглыг черинче октавыт. Сакты-дыр сен бе, бис ийилээ ооң ачазы Ахавтың соондан аъттыг бар чыдырывыста, Дээрги-Чаяакчы аңаа хамаарыштыр мынча деп медеглээн ийик: ²⁶ „Мен дүүн Навуфейниң ханын база ооң оолдарының ханын көрдүм. Олар дээш, шак ол черге сени албан кезедир мен“ . Ынчангаш ооң мөчү-сөөгүн алгаш, Дээрги-Чаяакчының сөзүн ёзугаар ол черже октавыт» – дээн.

²⁷ Болган чүүлдү көрүп кааш, Иудеяның хааны Охозия Бет-Хагганче баар орук-биле дезипкен. Иеху Охозияны сүрүп: «Ону база өлүрүп калыңар!» – деп алгырып чораан.

Охозия Ивлеам чоогунда Гурже көдүрлүп орда, ону чуузазынга балыглапканнар. Ол Мегиддон хоорайже дезип киргеш, аңаа өлүп калган . ²⁸ Чалчалары ону Иерусалимче чуузага сөөртүп эккелгеш, ооң чевег-куюнга, ада-өгбезиниң чанынга, Давидтиң Хоорайынга ажаап кааннар . ²⁹ (Охозия Ахавтың оглу Иехорамның чагыргазының он бирги чылында Иудеяның хааны апарган турган чүве-дир.)

Иезавелдиң чүдек-бужар өлүмү

³⁰ Иеху оон Изреелче чорупкан. Иезавел ол дугайында дыңнап кааш, карааның кирбиин будуп, бажының дүгүн аян киир дырап алгаш, соңгаже көрүп олурган. ³¹ Кажан Иеху хоорай хаалгазынче кирип кээрге, Иезавел: «Шупту чүве эки бе, бодунуң дээргизин өлүрүп каан Зимри ?» – дээн.

³² Иеху соңгаже өрү көргеш: «Кым мээң таламдал, кым барыл?» – дээн.

Ийи азы үш чалча соңгадан олче бакылап келген. ³³ Ол: «Ону дүжүр октаптыңар!» – дээн.

Иезавелди дүжүр октапканнар. Ону аъттар таптай базып кааптарга, ооң ханы ханаже болгаш аъттарже чаштай берген.

³⁴ Иеху ордуже кирип келгеш, ижип-чип алган. Оон ол: «Бо каргыштыг херээженче сагыш салып, хөөржүдүп калыңар, чүге дээрге ол болза хаанның уруу-дур! » – дээн.

³⁵ Ону хөөржүдүп чорупкаш, баш сөөгү, буттар, холдарның адыштарындан өске чүнү-даа тыппааннар. ³⁶ Улус ээп келгеш, Иехуга дыңнадырга, ол: «Дээрги-Чаяакчының Бодунуң чалчазы, Тешви чурттуг Илияны дамчыштыр: „Изреел мурнунга ыттар Иезавелдиң мага-бодун чип кааптар . ³⁷ Ооң мөчү-сөөгү Изреел мурнунга шөлде төккен өдек дег болур, кым-даа: ‘Иезавел ол-дур’ – деп шыдавас“ – деп чугаалаан сөзү боттанганы ол-дур» – дээн.

Ахав хаанның үре-салгалының кырдырганы

¹ Ахав Самарияга чеден үре-салгалдыг турган. Иеху чагаалар бижээш, Самарияда Изреелдиң чагырыкчыларынче, чоннуң ·баштыңнарынче, Ахавтың үре-салгалының кижизидикчилеринче чорудупкан. Чагааларның утказы мындыг: ² «Бо чагаа силерге чедери билек, бир-тээ силерде дээргиңерниң үре-салгалы, ·дайынчы тергелер, аъттар, быжыглалдыг хоорай болгаш ок-чепсек бар болганда, ³ дээргиңерниң эң эки, эң төлептиг салгакчызын шилип алгаш, ону Ахавтың дүжүлгезинге олуртуп калыңар. Ынчалза-даа силер дээргиңерниң үре-салгалын камгалап, чаалажыр апаар силер».

⁴ А олар аажок корткаш: «Ийи хаан ооң-биле туржуп шыдаваанда, бис канчап шыдаар бис?!» – деп барганнар.

⁵ Хаанның ордузунуң башкарыкчызы, хоорай чагырыкчызы, чоннуң ·баштыңнары болгаш тажыларның кижизидикчилери Иехуже: «Бис – силерниң чалчаларыңар-дыр бис, чугаалаан бүгү чүвеңерни күүседир бис. Кымны-даа хаан кылдыр олуртпас бис, күзээн-не чүвеңерни кылып көрүңер» – деп сөс дамчытканнар.

⁶ Ынчан Иеху оларже мындыг уткалыг ийиги чагаа бижээн: «Бир эвес силер мээң таламда бооп, мээң сөзүмнү дыңнаар болзуңарза, дээргиңерниң үре-салгалы оолдарның баштарын кезип алгаш, даарта бо үеде менче, Изреелче чедип келиңер».

А тажылар, шупту чеден кижи, оларны кижизидерин бүзүреп дааскан хоорайның ызыгууртан улузунга турган чүве-дир. ⁷ Чагаа алгаш, ол улус тажыларның шуптузун өлүрүп каапкан . Олар өлүрткеннерниң баштарын хааржактарже суккаш, Изреелде Иехуже чорудупканнар. ⁸ Айбылаткан төлээ кижи келгеш, Иехуга: «Тажыларның баштарын эккелди» – деп айыткаан.

Иеху: «Оларны хоорай хаалгазының чанынга эртенге чедир ийи оваа кылдыр чыый салып калыңар» – деп дужааган.

⁹ Даартазында эртен Иеху үнүп келгеш, чон мурнунга туруп алгаш: «Силерде буруу чок. Бо дээрге мен дээргимге удур сүлчээ кылгаш, ону өлүрүп кааным ол-дур, ынчаарга ол бүгү улусту кым өлүрүп кааныл? ¹⁰ Дээрги-Чаяакчының Ахавтың үре-салгалынга удур чугаалаан чаңгыс-даа сөзү күүсеттинмейн барбазын билип алыңар. Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чалчазы Илияны дамчыштыр чугаалаан чүвезин кылган-дыр » – дээн.

¹¹ Иеху оон Изреелде Ахавтың үре-салгалындан артып калган бүгү улусту, ооң ызыгууртаннарын, чоок кижилерин, томуйлап кааны Бурганның бараалгакчыларын өлүрүп каапкан – Ахавтың улузундан чаңгыс-даа кижи дириг артпаан.

Охозияның төрелдерин Иехунуң өлүргени

¹² Ооң соонда Иеху Изреелден үнгеш, Самарияже чорупкан. Ол Кадарчылар турлаа дээр черге тургаш, ¹³ Иудеяның хааны Охозияның төрелдеринге ужуражы бергеш: «Кымнар силер?» – деп айтырган.

Олар: «Бис – Охозияның төрелдери-дир бис. Тажылар болгаш хаан уктуг өске-даа оолдарның амыр-кадыын айтырып бар чыдыр бис» – деп харыылааннар.

¹⁴ Иеху: «Оларны диригге тудуп алыңар!» – деп дужааган.

Ол улусту диригге тудуп алганнар. Оон дөртен ийи кижини Кадарчылар турлаанда кудук чанынга өлүрүп кааннар. Иеху оларның чаңгызын-даа диригге арттырбаан .

¹⁵ Оортан чоруткаш, ол аңаа уткуштур кел чыткан Рехавтың оглу Ионадавты көрүп каан . Иеху ону мендилээш: «Мээң чүрээмниң сеңээ шынчызы дег, сээң чүрээң мээңиинге база шынчы бе?» – деп айтырган.

Ионадав: «Ийе» – деп харыылаан.

Иеху: «Ындыг болза, холуң бээр сун» – дээн.

Демгизи холун сунуп бээрге, Иеху ону тергеже үндүр тыртып алган.

¹⁶ Иеху: «Мээң-биле кады чорувут. Дээрги-Чаяакчы дээш хүннеп турарымны көөр сен» – дээш, ону бодунуң тергезинге олуртуп алгаш, чорупкан.

¹⁷ Самарияга келгеш, Иеху Ахавтың ында артып калган бүгү улузун кыра шаап каапкан. Ол Дээрги-Чаяакчының Илияга чугаалаан сөзүн ёзугаар оларны узуткап каан .

Ваалдың бараалгакчыларын Иехунуң узуткап кааны

¹⁸ Оон Иеху бүгү чонну чыып алгаш: «Ахавтың ·Ваалга бараан болуушкуну эвээш болуп турган-дыр , а мен аңаа оон артык бараан болур мен. ¹⁹ Ваалдың бүгү медээчилерин , ооң бүгү мөгейикчилерин, бүгү бараалгакчыларын менче кыйгырып эккелиңер. Көрдүңер бе, олар кижи арттырбайн келген турзун, чүге дээрге мен Ваалга өндүр улуг өргүл кылырым ол-дур. А келбээн кижи бүрүзү амы-тынныг артпас» – дээн.

Иеху кажар сагыш-биле ынчаар кылып, Ваалга мөгейип турар улусту кыргып-хыдыыр деп бодап алган. ²⁰ Ол: «Ваалга тураскааткан байырлалдыг чыыштан чарлаңар» – дээн.

Улус чыыш боорун чарлапкан. ²¹ Иеху бүгү Израильге медээ тараткан. Ваалдың бүгү бараан болукчулары чедип келген, чаңгыс-даа кижи келбейн барбаан. Олар Ваалдың өргээзинге сыңмарлаштыр чыглып келген. ²² Иеху хеп кадагалакчызынга: «Ваалдың бүгү мөгейикчилеринге тускай хептен эккеп бер» – дээрге, демгизи оларга хеп эккеп берген.

²³ Оон Иеху биле Рехавтың оглу Ионадав Ваалдың өргээзинче кире берген. Иеху Ваалдың мөгейикчилеринге: «Силерниң араңарда Дээрги-Чаяакчының мөгейикчилери чок, а чүгле Ваалдың мөгейикчилери бар дээрзин хынап көрүп, бүзүреп алыңар» – дээн.

²⁴ Демгилери бүрүн өрттедир болгаш өске-даа өргүлдер кылыры-биле өргээже кире бергеннер. Иеху сезен кижини даштыгаа тургузуп кааш: «Бир эвес силерниң холуңарга хүлээдип берип турарым улустуң кайы-бирээзин амы-тынныг үндүрер кижи турар болза, ол кижи бодунуң амы-тыны-биле харыылаар» – деп сагындырып каан.

²⁵ Бүрүн өрттедир өргүлдү кылып дооскан дораан-на, Иеху таңныылдарга база шериг баштыңнарынга: «Киргеш, оларны кырып кааптыңар, чаңгызын-даа диригге арттырбаңар» – дээн.

Таңныылдар биле шериг баштыңнары Ваалдың мөгейикчилерин хылыш-биле шанчып каапканнар . Мөчү-сөөктерни дашкаар үндүр октапкаш, Ваалдың өргээзиниң иштики ыдыктыг өрээлинче кире бергеннер. ²⁶ Олар Ваалдың өргээзинден ыдыктыг көжээни үндүргеш , өрттедипкеннер. ²⁷ Оон Ваалдың көжээзин чуура шапкаш, ооң өргээзин үреп бузуп каапкаш, аңаа албаннаар чер кылып алганнар . Амдыгаа чедир-даа ындыг хевээр.

²⁸ Иеху израиль черге ·Ваалга мөгеер чорукту ынчалдыр узуткап каан. ²⁹ Ынчалза-даа ол Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бачыттарындан ойталаваан. Улус Вефил биле Дан хоорайларда алдын бугажыктарга мөгеерин уламчылап турган .

³⁰ Дээрги-Чаяакчы Иехуга: «Меңээ таарымчалыг чүвени боттандырып, Мээң бодап алган бүгү чүвемни Ахавтың үре-салгалы-биле кылган-дыр сен. Ынчангаш сээң үре-салгалың дөрткү салгалга чедир Израильдиң дүжүлгезинге саадаар» – дээн .

³¹ Ынчалза-даа Иехуда Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының дүрүм-хоойлузун бүгү чүлдү-чүрээнден күүседир чүткүл чок болган. Ол Израильди бачытче киирген Иеровоамның бачыттарындан ойталаваан.

Иехунуң чагыргазының төнчүзү

³² Ол үеде Дээрги-Чаяакчы Израильди кезиктей чарып, бичииледип эгелээн. Азаил хаан израильчилерни оларның бүгү девискээринге чылча шаап , ³³ Иорданның чөөн талазынга, бүгү галаад черге (Гад, Рувим болгаш Манассияның черлери-биле кады), Арнон хемниң шынаазында турар Ароер хоорайдан эгелээш , Галаадты таварааш, васан черге чедир аштырыышкынга таварыштырган.

³⁴ Иехунуң өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези, өндүр улуг чоруктары Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген.

³⁵ Иеху өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Самарияга ажаап каан. Ооң оглу Иоахаз ачазының орнунга хаан апарган. ³⁶ Иеху Израильди ооң найысылалы Самарияга чээрби сес чыл чагырган.

Гофолия болгаш Иоас

(2 Чыл. 22:10–23:21)

¹ Охозияның авазы Гофолия оглунуң өлүп калганын дыңнааш , ол дораан хаан уктуг бүгү улусту узуткап каапкан . ² Ынчалза-даа Иорам хаанның уруу, Охозияның дуңмазы Иосавет Охозияның оглу Иоасты өлүртүр ужурлуг турган тажылар аразындан бүдүү аппарган. Иосавет оолду база ону эмзирип турган херээженни удуур өрээлге чажырып каан. Иоасты Гофолиядан ынчаар чажырып каарга, оол өлүртпейн барган. ³ Гофолия чуртту чагырып турган үеде оол эмзирикчизи-биле кады Дээрги-Чаяакчының өргээзинге алды чыл чаштынып турган.

⁴ Гофолияның чагыргазының чедиги чылында Иодай бараалгакчы кари уктуг таңныылдар биле камгалакчы шериглерниң чүс шериг баштыңнарынче улус айбылап чоруткаш, оларны бодунче, Дээрги-Чаяакчының өргээзинче чалап алган. Ол баштыңнар-биле дугуржулга кылып, Дээрги-Чаяакчының өргээзинге оларның даңгыраан алгаш, хаанның оглун оларга көргүскен. ⁵ Иодай оларга дужаал берген: «Силер мынчаар кылыр ужурлуг силер. Үш кезекке үстүп алыңар – амыр-дыш хүнүнде албан-ажыл эрттирип турар силерниң үштүң бир кезииңер хаанның ордузунуң мурнунга таңныылдазын, ⁶ өске үштүң бир кезииңер Сур хаалганың чанынга турзун, а арткан үштүң бир кезииңер Ахар-Харацим хаалгага турзун, ордуну ээлчеглежип камгалаңар. ⁷ Ол ышкаш амыр-дыш хүнүнде албан-ажылындан халажыр ужурлуг ийи кезекке хамааржыр улус Дээрги-Чаяакчының өргээзин таңныылдап, хаанны камгалап артып калыңар. ⁸ Хаанны долгандыр ок-чепсектиг туруп алгаш, өргээниң девискээринче чоокшулап келген кижи бүрүзүн өлүрүп турар силер. Хаан кайнаар-даа баар болза, ооң чанынга чоруп туруңар».

⁹ Чүс шериг баштыңнары Иодай бараалгакчының дужаалын күүсеткен. Баштың бүрүзү бодунуң улузун – амыр-дыш хүнүнде ажыл-албанынче үнүп турар-даа, ажыл-албанындан халажып чоруп турар-даа улусту – эдертип алгаш, Иодай бараалгакчыга чедип келген. ¹⁰ Чүс шериг баштыңнарынга Иодай Давид хаанга хамааржыр, Дээрги-Чаяакчының өргээзинге шыгжаттынып турган чыдаларны, дозуг-камгалалдарны үлеп берген . ¹¹ Камгалакчы шериглер ок-чепсээн холунга туткаш, хаанны долгандыр – Бурганның өргээзиниң оң талазындан солагай талазынга чедир, өргүл салыр бедигээш биле өргээни дескиндир туруп алганнар. ¹² Иодай Иоас тажыны үндүре бергеш, аңаа оваадай кедирип, ыдыктыг хоойлунуң хоолгазын берип каан . Оон тажыны хаан кылдыр чарлап, олива үзү-биле чаап каарга, чыылган чон: «Хаан делгерезин!» – деп алгыржып, адыш часкап турган .

¹³ Шериглер биле чоннуң алгы-кышкызын дыңнап кааш, Гофолия Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң мурнунда турар чонче чорупкан. ¹⁴ Ол топтап көөрге, чаңчыл ёзугаар хаан турар черде – өргээниң адагажының чанында – хаан бо турган! Ооң чанында шериг баштыңнары, трубалар этсир улус бар болган, а чурттуң бүгү чону өөрүп-байырлап, трубалар этсип турган. Гофолия кеткен хевин качыгдалдан ора тыртып: «Сүлчээ! Сүлчээ!» – деп алгыра берген.

¹⁵ Иодай бараалгакчы шеригни башкарып турган чүс шериг баштыңнарынга дужаал берип: «Ону өргээниң девискээринден үндүре бергеш, эдерип чорупкан кижи бүрүзүн хылыш-биле шанчып өлүрүп калыңар. Чүгле Дээрги-Чаяакчының өргээзинге ону өлүрүп болбас» – дээн.

¹⁶ Гофолияны сегирип алганнар; кадын хаанның ордузунче аъттар кирер черге чедип келгеш, аңаа өлүртүп алган.

¹⁷ А Иодай Дээрги-Чаяакчы биле хаанның, чоннуң аразынга, ол чон Дээрги-Чаяакчыга хамааржыр чон боор дугайында, керээ чарган. Оон ыңай хаан биле чоннуң аразынга керээ чарган. ¹⁸ Чурттуң бүгү чону ·Ваалдың өргээзинче баргаш, ону үреп бузуп каапкан . Улус өргүл салыр бедигээштерни база Ваалдың дүрзүлерин бүрүнү-биле чуура шаап, өргүл бедигээжиниң мурнунга Ваалдың бараалгакчызы Маттанны өлүрүп каан.

Оон Иодай бараалгакчы Дээрги-Чаяакчының өргээзи дээш сагыш салыр кылдыр улус тургузуп каан. ¹⁹ Иодай чүс шериг баштыңнарын, кари уктуг таңныылдарны, камгалакчы шериглерни болгаш чурттуң бүгү чонун эдертип аарга, олар шупту хаанны Дээрги-Чаяакчының өргээзинден кады үндүре бергеш, Харацим хаалгазын дамчыштыр ордуже кирип келген. Иоас дүжүлгеде бодунуң саадаар черин ээлепкен. ²⁰ Чурттуң бүгү чону өөрүп-хөглеп турган, а хоорайжылар, Гофолияны хаанның ордузунга хылыш-биле шанчып каан соонда, оожургай берген. ²¹ Иоас хааннап эгелээрде, чеди харлыг турган.

Иоастың Бурганның өргээзин септеттиргени

(2 Чыл. 24:1-27)

¹ Иоас Иехунуң чагыргазының чедиги чылында хааннап эгелээш, Иерусалимге чуртту дөртен чыл чагырган. Ооң авазын Цивия дээр турган, Беэр-Шева чурттуг херээжен чүве-дир. ² Ол назынының дургузунда Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чүве кылып келген, чүге дээрге Иодай бараалгакчы ону чагып-сургап турган чүве-дир. ³ Чүгле мөгейиишкин кылыр бедик черлер узуткаттынмаан , чон аңаа өргүл салырын, чаагай чыттыг чүүлдер кыпсырын соксатпаан.

⁴ Бурганның бараалгакчыларынга Иоас: «Дээрги-Чаяакчының өргээзинче ыдыктыг өргүл кылдыр эккеп турар бүгү акша-мөңгүннү – үндүрүг төлээн-даа, улустуң эки туразы-биле бергени-даа акша-мөңгүнүн чыып калыңар. ⁵ Бараалгакчылар өргүл кылып турар улустан акша-мөңгүннү алгаш, Бурганның өргээзинде септээр ужурлуг бүгү үрелик черлерни септээри-биле ажыглазын» – дээн.

⁶ Ынчалза-даа Иоастың чагыргазының чээрби үшкү чылында-даа Бурганның өргээзинде үрелик черлерни бараалгакчылар септевээн болган. ⁷ Ынчангаш Иоас хаан Иодай бараалгакчыны база өске бараалгакчыларны кыйгырткаш: «Бурганның өргээзин чүге септевейн тур силер? Өргүл кылып турар улустуң акша-мөңгүнүн боттарыңар хереглээр дээш алырын соксадыңар. Ол акша-мөңгүннү өргээни септээри-биле дамчыдып бериңер» – дээн.

⁸ Бурганның бараалгакчылары ынчан боттары чондан оон ыңай акша-мөңгүн-даа албас, Бурганның өргээзин-даа боттары септевес бооп чөпшээрешкеннер. ⁹ Иодай бараалгакчы хааржак ап алгаш, ооң кырын үттеп каан. Ол ону өргүл салыр бедигээш чанынга, Дээрги-Чаяакчының өргээзинче кирер черниң оң талазынга салып каан. Кирер черни таңныылдаан бараалгакчылар Дээрги-Чаяакчының өргээзинче эккеп турган бүгү акша-мөңгүннү хааржакче киир каап эгелээн . ¹⁰ Бараалгакчылар хааржакта хөй акша-мөңгүн чыглы бергенин көрүп каан санында-ла, хаанның бижээчизи биле дээди бараалгакчы кээп, Дээрги-Чаяакчының өргээзинче эккелген акша-мөңгүннү ужулгаш, санап, шоодайларже суп турган. ¹¹ Акша-мөңгүн катап санаттынарга, ону өргээде ажыл башкарар улуска берип каарга, олар өргээде ажылдап турар чазаныкчылар биле тудугжуларга, хана салып, даш чонуп турар ажылчыннарга төлевир кылдыр бээр турган чүве-дир. Олар оон ыңай Дээрги-Чаяакчының өргээзинде үрелик черлер септээринге херек ыяш база чонуп каан даштар садып ап, өргээни септээринге үнген база өске-даа чарыгдалдарны төлеп турганнар.

¹³ Ынчалза-даа мөңгүн тавактар, бижектер, аяктар, хөгжүм херекселдери, өске-даа алдын-мөңгүн савалар кылыры-биле Дээрги-Чаяакчының өргээзинге эккеп турган акша-мөңгүннү ажыглаваан. ¹⁴ Ол акша-мөңгүннү өргээни септеп турган ажылчыннарга төлевир кылдыр берип турган. ¹⁵ Ажылчыннарга төлээр акша-мөңгүн үлээрин дагзып каан улустан канчаар чарыгдаанын айтырбас турган, чүге дээрге оларга бүзүреп болур улус чүве-дир . ¹⁶ А кем-буруу дээш өргүл база бачыт дээш өргүл кылдыр эккелген акша-мөңгүннү Дээрги-Чаяакчының өргээзинче киирбес турган – ол акша-мөңгүн Бурганның бараалгакчыларынга хамааржыр чүве-дир.

¹⁷ Ынчан арамей хаан Азаил Геф хоорайга удур дайылдажып үнгеш, ону эжелеп алган . Оон ол Иерусалимче халдаар деп шиитпирлээн. ¹⁸ Ынчалза-даа Иудеяның хааны Иоас өгбелери болур Иудеяның хааннары Иосафат, Иорам болгаш Охозия оларның Дээрги-Чаяакчының өргээзинге эккеп салган бүгү ыдыктыг чүүлдерин, бодунуң өргээн ыдыктыг чүүлдерин база өргээниң болгаш хаанның ордузунуң эртине шыгжамырларындан тывылган бүгү алдынны алгаш, арамей хаан Азаилче чорудупкан . Азаил ооң соонда Иерусалимче халдавайн барган.

¹⁹ Иоастың өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. ²⁰ Ооң дүжүметтери аңаа удур сүлчээ кылгаш, ону Силла деп черже баар орукта Бет-Миллога өлүрүп каан . ²¹ Иоасты ооң дүжүметтери: Шимеаттың оглу Иозавад биле Шомерниң оглу Иегозавад өлүрүп каан. Ол өлү бээрге, ону ада-өгбезиниң чанынга, Давидтиң Хоорайынга ажаап каан. Ооң оглу Амасия ачазының орнунга хаан апарган.

Иоахаз – Израильдиң хааны

¹ Охозияның оглу, Иудеяның хааны Иоастың чагыргазының чээрби үшкү чылында Иехунуң оглу Иоахаз Израильдиң хааны апаргаш , чуртту ооң найысылалы Самарияга он чеди чыл чагырган. ² Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бачыттарын өттүндүр кылып, олардан ойталаваан . ³ Дээрги-Чаяакчының килеңи израильчилерже кыптыгып , оларны үргүлчү арамей хаан Азаилдиң, ооң оглу Венададтың холунга хүлээдип берип турган .

⁴ Иоахаз Дээрги-Чаяакчыдан дуза дилеп чаннырга, Ол ону дыңнап каан, чүге дээрге арамей хаанның Израильди кайы хире кызагдап турарын көрүп турган . ⁵ Дээрги-Чаяакчы Израильге камгалакчы тургузуп бээрге , чурт арамейлерниң холундан адырлы берген. Израильчилер боттарының аалдарынга биеэде ышкаш амыр-тайбың чурттап эгелээн. ⁶ Ындыг-даа болза, олар Израильди бачытче киирген Иеровоамның салгалдарының бүгү бачыттарындан ойталавайн, оларны үүлгедирин уламчылааннар. Самарияга ·Ашера бурганга тураскааткан адагаш хевээр турган .

⁷ Иоахазтың аг-шериинден бежен аъттыг шеригжи, он ·дайынчы терге болгаш 10 000 чадаг шеригжиден аңгыда, кым-даа, чүү-даа артпаан, чүге дээрге арамей хаан ол аг-шеригни кыргып-хыдып, бастырган тараа дег кылып каан.

⁸ Иоахазтың өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези, өндүр улуг чоруктары Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. ⁹ Иоахаз өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Самарияга ажаап каан. Ооң оглу ачазының орнунга хаан апарган.

Иехоаш – Израильдиң хааны

¹⁰ Иудеяның хааны Иоастың чагыргазының үжен чедиги чылында Иоахазтың оглу Иехоаш Израильдиң хааны апаргаш, чуртту ооң найысылалы Самарияга он алды чыл чагырган. ¹¹ Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бүгү бачыттарындан ойталавайн, оларны үүлгедирин уламчылаан .

¹² Иехоаштың өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези, өндүр улуг чоруктары, Иудеяның хааны Амасия-биле канчаар чаалажып чорааны Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген . ¹³ Иехоаш өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, дүжүлгеге ону Иеровоам солаан. Иехоашты Самарияга, Израильдиң чок апарган хааннарының чанынга ажаап каан.

Элисейниң өлүмү

¹⁴ Элисей аарый берген. (Медээчи сөөлүнде ол аарыындан өлүп калган.) Израильдиң хааны Иехоаш аңаа ужуражып келгеш, ол дээш ыглап: «Ачай! Ачай! Силер Израильдиң ·дайынчы тергелерлиг, аъттарлыг аг-шерии дег турган силер!» – деп кыйгырып турган .

¹⁵ Элисей: «Ча-согундан ап ал» – дээн.

Иехоаш ча-согун эккелген. ¹⁶ Медээчи хаанга: «Ча-согунну тудуп ал» – дээн.

Демгизи ча-согунну тудуп аарга, Элисей холдарын хаанның холдарынга дегзип алган.

¹⁷ Медээчи: «Чөөн чүкче көрүнген соңганы ажыдывыт!» – дээрге, хаан ажыдыпкан.

Элисей: «Адывыт!» – дээн.

Иехоаш адыптарга, медээчи: «Дээрги-Чаяакчының тиилелгезиниң согуну, арамей чонну тиилээр согун бо-дур! Арамейлерни сен Афекке бүрүнү-биле чылча шавар сен» – дээн.

¹⁸ Оон Элисей: «Согуннарны ап ал» – дээн.

Хаан согуннарны тудуп аарга, медээчи аңаа: «Олар-биле черни хап-соп көрем» – дээн.

Хаан үш катап хап-сопкаш, соксап каан. ¹⁹ Бурганның кижизи аңаа килеңнеп: «Черни беш азы алды катап сопкан болзуңза, арамей күрүнени бүрүнү-биле узуткап каар ийик сен. Ам ону чүгле үш катап чылча шавар-дыр сен» – дээн. ²⁰ Элисей өлүп каарга, ону ажаап каан.

Чылдың-на чазын Моавтан дээрбечи бөлүктер чуртче халдап чаңчыга берген чүве-дир. ²¹ Бир катап мөчээн кижи ажаап турган израильчилер дээрбечи бөлүк көрүп кааш, ол кижини Элисейниң чевег-куюнче далаштыг октапканнар. Мөчү-сөөк Элисейниң сөөгүнге дээптери билек, өлүг кижи дирилгеш, бут кырынга туруп келген.

Израильдиң арамей күрүне-биле чаалашканы

²² Арамей хаан Азаил Иоахазтың чагырган бүгү үезинде Израильди кызып-кыйып турган . ²³ Ынчалза-даа Дээрги-Чаяакчы израиль чонга ээ-хайыралыг болуп, оларны кээргеп, Авраам, Исаак болгаш Иаков олар-биле чарган чагыг-керээзин бодааш, израильчилерже сагыш салып турган. Дээрги-Чаяакчы амдыгаа чедир оларны узуткап каарын, Бодунуң мурнундан сывырып чорудуптарын күзевейн турар.

²⁴ Арамей хаан Азаил өлүп каарга, ооң оглу Венадад ачазының орнунга хаан апарган. ²⁵ Иоахазтың оглу Иехоаш Азаилдиң оглу Венададтың бодунуң ачазындан чаалап алган хоорайларын дедир чаалап алган. Иехоаш Венададты үш катап чылча шаап , Израильдиң хоорайларын эгидип ап турган.

Амасия – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 25:1-4, 17-24)

¹ Израильдиң хааны, Иоахазтың оглу Иехоаштың чагыргазының ийиги чылында Иудеяның хааны Иоастың оглу Амасия хаан апарган . ² Ол чээрби беш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге чээрби тос чыл чагырган. Ооң авазын Иегоаддин дээр турган, Иерусалим чурттуг херээжен чүве-дир.

³ Амасия Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг чүве кылып турган, ындыг-даа болза, ооң өгбези Давид ышкаш хире хөйнү кылбаан. Ол бүгү чүвени бодунуң ачазы Иоас ышкаш кылып турган. ⁴ Чүгле мөгейиишкин кылыр бедик черлер узуткаттынмаан . Чон аңаа өргүлдер салырын, чаагай чыттыг чүүлдер кыпсырын соксатпаан.

⁵ Кажан Амасияның холунда эрге-чагырга быжыга бээрге, ол бодунуң хаан ачазын өлүрген дүжүметтерни шаажылап каан . ⁶ Ынчалза-даа өлүрүкчүлерниң ажы-төлүн Амасия өлүрбээн. Чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы Моисейни дамчыштыр айтып-чагааны дүрүм-хоойлу номунда: «Ада кижи ажы-төлүнүң кем-буруузу дээш өлүмге онаар кеземче албас ужурлуг, ажы-төл база адазы дээш өлүртпес ужурлуг; кижи бүрүзү чүгле бодунуң кем-буруузу дээш өлүр ужурлуг» – деп дужааган чүве-дир .

⁷ Амасия Дус шынаазынга 10 000 эдом шеригни чылча шапкаш, Села хоорайны чаалап алгаш, аңаа Иокфеил деп ат тывыскан , ол черни амдыгаа чедир ынчаар адап турар.

⁸ Амасия Иехунуң оглунуң оглу, Иоахазтың оглу, Израильдиң хааны Иехоашче элчилер ыдып: «Арыннарывыс удур-дедир көржүп ужуражыылы!» – деп чөңгээлиг сөс дамчыткан.

⁹ А Израильдиң хааны Иехоаш Иудеяның хааны Амасияга мынча деп харыылаан : «Ливан сынында бир-ле тенниг үнүш пөш ыяшка: „Урууңну мээң оглумга кадай кылдыр бер“ – деп сөглеткен. А оон Ливан сынының черлик аң-меңи келгеш, тенниг үнүштү таптап каапкан. ¹⁰ Ийе, сен Эдомну чылча шаап кагдың, ам ол дээш менээргенип турар-дыр сен. Тиилелгең дээш мактан, ынчалза-даа аал-чуртуңга артып кал! Бодуңга айыыл-халап дилеве, оон башка буураар сен, Иудея база сээң-биле кады узуткаттырар!»

¹¹ Ынчалза-даа Амасия сагындырыгны тоовайн баарга, Израильдиң хааны Иехоаш аңаа удур үнүп келген. Иехоаш биле Иудеяның хааны Амасия Иудеяда Бет-Шемеш деп черге удур-дедир көржүп ужурашкан. ¹² Иудея Израильге чылча шаптырып алган, бүгү иудейлер аалдарынче тарай маңнажы берген.

¹³ Израильдиң хааны Иехоаш Иудеяның хааны, Охозияның оглунуң оглу, Иоастың оглу Амасияны Бет-Шемештиң чанынга тудуп алган. Оон ол Иерусалимче чорупкаш, хоорайның ханазын – Эфрем хаалгазындан эгелээш, Азыгда хаалгага чедир – 400 кыры дурту черни үрегдеп каапкан. ¹⁴ Иехоаш Дээрги-Чаяакчының өргээзинден база хаанның ордузунуң эртине шыгжамырларындан тывылган шупту алдын-мөңгүннү, шупту саваларны алгаш барган . Оон ыңай ол долаа кылдыр улус тудуп алгаш, Самарияже ээп келген.

¹⁵ Иехоаштың өске ажыл-херектери, ооң кылган чүвези, өндүр улуг чоруктары, Иудеяның хааны Амасия-биле ооң канчаар чаалажып турганы Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген . ¹⁶ Иехоаш өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону Самарияга, Израильдиң чок апарган хааннарының чанынга ажаап каан. Ооң оглу Иеровоам ачазының орнунга хаан апарган.

Амасияның өлгени

(2 Чыл. 25:25-28)

¹⁷ Израильдиң хааны, Иоахазтың оглу Иехоаштың өлгениниң соонда, Иудеяның хааны, Иоастың оглу Амасия он беш чыл чурттаан. ¹⁸ Амасияның өске ажыл-херектери Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. ¹⁹ Иерусалимге аңаа удур сүлчээ кылырга, ол Лахис хоорайже дезе берген. Ынчалза-даа дайзыннары ооң соондан Лахисче улус ыдыпкаш, ону аңаа өлүрүп каан. ²⁰ Амасияның мөчү-сөөгүн Иерусалимче аъттарга дедир чүдүрүп эккелгеш, ооң ада-өгбезиниң чанынга, Давидтиң Хоорайынга ажаап каан.

²¹ Оон Иудеяның бүгү чону Амасияның он алды харлыг оглу Азарияны ачазының орнунга хаан кылып алган. ²² Амасия өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган соонда, Азария Эйлат өртээлди Иудеяга дедир эгидип алгаш, ону быжыглап тудуп каан.

Иеровоам II – Израильдиң хааны

²³ Иудеяның хааны, Иоастың оглу Амасияның чагыргазының он бешки чылында Израильдиң хааны Иехоаштың оглу Иеровоам хаан апаргаш, чуртту найысылалы Самарияга дөртен бир чыл чагырган. ²⁴ Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бүгү бачыттарындан ойталаваан .

²⁵ Иеровоам Израильдиң кызыгаарын Лево-Хаматтан эгелээш , Дус далайга чедир катап тургускан. Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы Бодунуң Гат-Хефер чурттуг чалчазы, Амиттайниң оглу Ионаны дамчыштыр чугаалаан сөзүн ынчалдыр күүсеткен. ²⁶ Чүге дээрге Израильде бүгү улустуң – кул-даа, хостуг-даа улустуң улуг хилинчекке алысканын , оларга дузалаптар кижи чогун Дээрги-Чаяакчы көрүп турган . ²⁷ Ол Израильдиң адын чырык черге турбас кылдыр балап каарын чугаалаваан болгаш, чонну Иехоаштың оглу Иеровоамның холу-биле камгалап каан.

²⁸ Иеровоамның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези, өндүр улуг чоруктары, ооң канчаар чаалажып турганы, Иудеяга хамааржыр апарган турган Дамаск биле Хаматты Израильге канчаар эгиткени Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. ²⁹ Иеровоам өгбелериниң – Израильдиң хааннарының соондан өске оранче чоруй барган. Ооң оглу Захария ачазының орнунга хаан апарган.

Азария – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 26:1-4, 21-23)

¹ Израильдиң хааны Иеровоамның чагыргазының чээрби чедиги чылында Иудеяның хааны Амасияның оглу Азария хаан апарган . ² Ол он алды харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге бежен ийи чыл чагырган. Ооң авазын Иехолия дээр турган, Иерусалим чурттуг херээжен чүве-дир.

³ Азария Дээрги-Чаяакчының мурнунга таарымчалыг чүүлдерни, ачазы Амасияның кылып турганы дег , кылып турган. ⁴ Чүгле мөгейиишкин кылыр бедик черлер узуткаттынмаан . Чон аңаа өргүл кылырын, чаагай чыттыг чүүлдер кыпсырын уламчылап турган.

⁵ Дээрги-Чаяакчы Азарияны кеш аарыы-биле кезедип каан . Ол өлгүжеге чедир аарыын эдилеп, аңгы бажыңга чурттаар ужурга таварышкан . Хаанның оглу Иоафам ордуну башкарып, чонну чагырып турган.

⁶ Азарияның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. ⁷ Азария өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону оларның чанынга, Давидтиң Хоорайынга ажаап каан. Ооң оглу Иоафам ачазының орнунга хаан апарган.

Захария – Израильдиң хааны

⁸ Иудеяның хааны Азарияның чагыргазының үжен сески чылында Иеровоамның оглу Захария Израильдиң хааны апаргаш, чуртту найысылалы Самарияга алды ай чагырган. ⁹ Ада-өгбези ышкаш, ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. Ол Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бачыттарындан ойталаваан .

¹⁰ Иавистиң оглу Шаллум Захарияга удур сүлчээ кылган. Ол ону чон мурнунга өлүрүп кааш, ооң орнунга хаан апарган. ¹¹ Захарияның өске ажыл-херектери Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. ¹² Дээрги-Чаяакчының Иехуга: «Сээң үре-салгалың Израильдиң дүжүлгезинге дөрткү салгалга чедир саадаар» – дээн сөзү ынчаар боттанган .

Шаллум – Израильдиң хааны

¹³ Иавистиң оглу Шаллум Иудеяның хааны Озияның чагыргазының үжен тоску чылында хаан апаргаш, чуртту Самарияга бир ай чагырган. ¹⁴ Оон Гадийниң оглу Менаим Тирца хоорайдан Самарияга чедип келген. Иавистиң оглу Шаллумну ол Самарияга өлүрүп кааш, ооң орнунга хаан апарган.

¹⁵ Шаллумнуң өске ажыл-херектери, ооң кылган сүлчээзи Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген.

Менаим – Израильдиң хааны

¹⁶ Менаим Тирцадан үнгеш, Типсах хоорайже халдааш, ында база ооң чоок-кавызында чурттап турар бүгү улусту кыра шаап каапкан, чүге дээрге чон хоорай хаалгазын аңаа ажытпаан. Менаим Типсахта бүгү иштиг херээженнерни безин одура шаап каапкан.

¹⁷ Иудеяның хааны Азарияның чагыргазының үжен тоску чылында Гадийниң оглу Менаим Израильдиң хааны апаргаш, чуртту найысылалы Самарияга он чыл чагырган. ¹⁸ Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. Хааннаашкынының бүгү үезинде ол Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бачыттарындан ойталаваан .

¹⁹ Ол үеде Ассирияның хааны Фул Израильче халдап келген . Менаим ооң деткимчезин чедип ап , күрүне башкарар эрге-чагыргазын быжыглаар дээш, аңаа муң °талант мөңгүн берген. ²⁰ Менаим ол акша-мөңгүннү израильчилерден төлеттирип алган. Бай кижи бүрүзү-ле Ассирияның хаанынга бээр кылдыр бежен °шекел мөңгүн дужаар ужурлуг турган. Ынчан Ассирияның хааны чуртту эжелевейн барып, ээп чана берген.

²¹ Менаимниң өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. ²² Менаим өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган. Ооң оглу Факия ачазының орнунга хаан апарган.

Факия – Израильдиң хааны

²³ Иудеяның хааны Азарияның чагыргазының беженги чылында Менаимниң оглу Факия Израильдиң хааны апаргаш, чуртту найысылалы Самарияга ийи чыл чагырган. ²⁴ Факия Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. Ол Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бачыттарындан ойталаваан .

²⁵ Ремалияның оглу Факей, Факияның дүжүмеди, аңаа удур сүлчээ кылган. Факей Галаад чурттуг бежен кижи эдертип алгаш, Самарияда хаанның ордузунуң шивээзинге Факияже халдаан. Ол Аргов болгаш Арийе олар-биле Факияны өлүрүп кааш, ооң орнунга хаан апарган.

²⁶ Факияның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген.

Факей – Израильдиң хааны

²⁷ Иудеяның хааны Азарияның чагыргазының бежен ийиги чылында Ремалияның оглу Факей Израильдиң хааны апаргаш, чуртту найысылалы Самарияга чээрби чыл чагырган. ²⁸ Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. Факей Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның бачыттарындан ойталаваан .

²⁹ Факейниң Израильди чагырып турган үезинде Ассирияның хааны Тиглат-Пилесер халдап келгеш, Ийон, Авел-Бет-Мааха, Ианох, Кедес болгаш Асор хоорайларны, Галаад биле Галилеяның девискээрлерин, Неффалимниң аймааның бүгү черин эжелеп алгаш, чонну Ассирияже тудуп алгаш барган.

³⁰ Иланың оглу Осия Ремалияның оглу Факейге удур сүлчээ кылгаш, олче халдап, өлүрүп каан. Озияның оглу Иоафамның чагыргазының чээрбиги чылында Осия Факейниң орнунга хаан апарган .

³¹ Факейниң өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Израильдиң хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген.

Иоафам – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 27:1-9)

³² Ремалияның оглу, Израильдиң хааны Факейниң чагыргазының ийиги чылында Иудеяның хааны Озияның оглу Иоафам хаан апарган . ³³ Ол чээрби беш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге он алды чыл чагырган. Ооң авазы – Садоктуң уруу, Иеруша дээр херээжен турган чүве-дир. ³⁴ Иоафам Дээрги-Чаяакчының мурнунга, ачазы Озияның кылып турганы дег, таарымчалыг чүүлдер кылып турган . ³⁵ Чүгле мөгейиишкин кылыр бедик черлер узуткаттынмаан : чон аңаа өргүлдер салып, чаагай чыттыг чүүлдер кыпсырын уламчылап турган. Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң Үстүкү хаалгазын быжыглай тудуп каан хаан Иоафам чүве-дир.

³⁶ Иоафамның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. ³⁷ (Ооң чагырган үезинде Дээрги-Чаяакчы Иудеяга удур арамей хаан Рецинни база Ремалияның оглу Факейни ыдып эгелээн.) ³⁸ Иоафам өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону оларның чанынга, ооң өгбези Давидтиң Хоорайынга ажаап каан. Ооң оглу Ахаз ачазының орнунга хаан апарган.

Ахаз – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 28:1-27)

¹ Ремалияның оглу Факейниң чагыргазының он чедиги чылында Иудеяның хааны Иоафамның оглу Ахаз хаан апарган. ² Ол чээрби харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге он алды чыл чагырган. Ахаз бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчының мурнунга, бодунуң өгбези Давид-биле деңнээрге, таарымчалыг чүүлдер кылбайн турган. ³ Ол Израильдиң хааннарының оруун эдерип , Дээрги-Чаяакчының израильчилерниң мурнундан үндүр сывырыпканы чоннарның чүдек-бужар чаңчылдарын өттүнүп, оглун безин от өттүр эрттирген . ⁴ Ахаз мөгейиишкин кылыр бедик черлерге, тейлер бажынга болгаш саглагар ыяштың-на адаанга өргүлдер салып, айдызап турган.

⁵ Ынчан арамей хаан Рецин болгаш Ремалияның оглу, Израильдиң хааны Факей олар Иерусалимге удур чаалажып үнгеш , Ахазты бүзээлеп алганнар, ынчалза-даа тиилеп шыдавааннар. ⁶ Ол үеде арамей хаан Рецин Эйлат өртээлди эгидип ап , иудейлерни оон үндүр сывырыпкан. Эйлатка арамей чон чурттай берген, олар ында амдыгаа чедир чурттап турар.

⁷ Ахаз Ассирияның хааны Тиглат-Пилесерже элчиннер ыдып: «Мен – силерниң чалчаңар-дыр мен. Силерниң оглуңар дег-дир мен. Чедип келгеш, менче халдаан арамей болгаш израиль хааннардан мени камгалап көрүңерем» – деп сөглеткен.

⁸ Ахаз Дээрги-Чаяакчының өргээзинден болгаш хаанның ордузунуң эртине шыгжамырындан тывылган алдын-мөңгүннү алгаш, Ассирияның хаанынче хээли белээ кылдыр чорудупкан . ⁹ Ол хаан ооң дилээн күүседип, Дамаскыже халдааш, эжелеп алган. Хоорайның чурттакчыларын хаан Кир деп черже тудуп алгаш барган, а Рецинни өлүрүп каан. ¹⁰ Ынчан Ахаз хаан Ассирияның хааны Тиглат-Пилесер-биле ужуражыр дээш, Дамаскыже чорупкан. Дамаскыга ол өргүл салыр бедигээш көрүп кааш, Бурганның бараалгакчызы Урияже өргүл бедигээжиниң чуруун болгаш ооң тургузуунуң тодаргай шыйыын чорудупкан. ¹¹ Урия бараалгакчы Ахаз хаанның Дамаскыдан чорудупкан үлегерин ёзугаар өргүл бедигээжин тудуп каан. Ол ону Ахаз хаанның Дамаскыдан ээп кээриниң бетинде тудуп четтигипкен.

¹² Хаан Дамаскыдан ээп келгеш, өргүл бедигээжин топтап көргеш, чоокшулап кээп, өргүлүн эккеп салган. ¹³ Ол бүрүн өрттедир өргүлдерин, далган-тараа өргүлдерин өрттеткеш, арага өргүлүн чашкаш, бедигээшче эп-найырал өргүлүнүң малдарының ханын төккен. ¹⁴ Дээрги-Чаяакчының мурнунга турган өргүл салыр хүлер бедигээшти хаан Бурганның өргээзиниң мурнунда – чаа өргүл бедигээжи биле өргээниң аразында – туружундан көжүрүп, чаа бедигээштиң соңгу талазынга тургузуп каан. ¹⁵ Ахаз оон Бурганның бараалгакчызы Урияга: «Чаа улуг өргүл бедигээжинге эртенги бүрүн өрттедир өргүлдерни, кежээки далган-тараа өргүлдерин , хаанның бүрүн өрттедир болгаш далган-тараа өргүлдерин, чурттуң бүгү чонунуң бүрүн өрттедир болгаш далган-тараа өргүлдерин база арага өргүлдерин эккеп сал. Бо өргүл бедигээжинче бүрүн өрттедир өргүл малының база өске-даа өргүл малының ханын төндүр төвүт. А хүлер өргүл бедигээжин мен Бурганның күзел-соруун айтырары-биле ажыглаар мен» – деп дужааган.

¹⁶ Бурганның бараалгакчызы Урия бүгү чүвени Ахаз хаанның дужааганын ёзугаар кылган. ¹⁷ Ахаз хаан өргээде тергежигештерни адырып каапкан . Ол «далай» дээр чунар саваны ону тудуп турган хүлер бугалардан дүжүргеш , даш тавак кырынга салып каан. ¹⁸ Өргээде тудуп каан амыр-дыш хүнүнде ажыглаар өдүгнү болгаш хаанга хамааржыр даштыкы кирер черни Ахаз Дээрги-Чаяакчының өргээзинден ап каапкан. Ол ону Ассирияның хааны дээш ынчаар кылган .

¹⁹ Ахазтың өске ажыл-херектери, ооң кылган чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. ²⁰ Ахаз өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону оларның чанынга, Давидтиң Хоорайынга ажаап каан. Ооң оглу Эзекия ачазының орнунга хаан апарган.

Осия – Израильдиң сөөлгү хааны

¹ Иудеяның хааны Ахазтың чагыргазының он ийиги чылында Иланың оглу Осия Израильдиң хааны апаргаш , чуртту найысылалы Самарияга тос чыл чагырган. ² Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган, ынчалза-даа Израильдиң ооң мурнундагы хааннары ышкаш хөй бузут үүлгетпээн.

³ Осия Ассирияның хааны Салманассарга чагыртып, аңаа чылдың-на албан-үндүт төлеп турган. Оон Салманассар Осияның өскерликчи чоруун эскерип каан – Осия Египеттиң хааны Соже элчилер ыдып, ооң мурнунда төлеп турган албан-үндүдүн төлевестей берген. Ынчангаш Салманассар Израильге удур чаалажып үнүпкеш, Осия хаанны тудуп алгаш, кара-бажыңга суп каан .

⁵ Ассирияның хааны бүгү чуртка удур чаалажып үнгеш, Самарияже халдааш, ону үш чыл бүзээлээн . ⁶ Осияның чагыргазының тоску чылында Салманассар Самарияны эжелеп ап, израильчилерни Ассирияже тудуп аппаргаш, оларны Халахка, Хавор хем чанында Гозанга болгаш Мидияның хоорайларынга чурттадып каан .

Израиль чүге туттуруушкунга таварышканыл

⁷ Оларны Египеттен үндүре берген, ук чурттуң хааны фараоннуң холундан адырып каан боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчыга удур израильчилер бачыт үүлгеткен. Олар өске бурганнарга мөгейип, ⁸ бүгү чүвени Дээрги-Чаяакчының оларның мурнундан үндүр сывырыпканы чоннарның чаңчылдарын ёзугаар , Израильдиң хааннарын өттүнүп кылып турган.

⁹ Израильчилер боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг эвес чүүлдерни чажыды-биле кылып турган. Олар бүгү хоорай-суурларынга – быжыглалдыг улуг хоорайларга-даа, ында чүгле чаңгыс таңныылдаар суурга турар черлерге-даа мөгейиишкин кылыр бедик черлер тудуп алганнар. ¹⁰ Бедик тей бүрүзүнге база саглагар ыяш адаанга-ла даш көжээлер болгаш ·Ашера бурганга тураскааткан адагаштар тургузуп алганнар . ¹¹ Мөгейиишкин кылыр бүгү бедик черлерге израильчилер, Дээрги-Чаяакчының оларның мурнундан үндүр сывырыпканы чоннар дег, чаагай чыттыг өргүлдер кылып турган. Олар бузут-бактыг херектер кылып, Дээрги-Чаяакчының килеңин кыптыктырып турган. ¹² Дээрги-Чаяакчы: «Ынчанмаңар!» – деп чугаалап турда-ла, олар дүрзү-бурганнарга мөгейип турган .

¹³ Дээрги-Чаяакчы Израиль биле Иудеяны Бодунуң өттүр көөр бүгү медээчилерин дамчыштыр: «Бузуттуг оруктарыңардан чайлаңар; ада-өгбеңерге күүседирин дужааганым, Мээң чалча-медээчилеримни дамчыштыр силерже чорудуп бергеним бүгү хоойлум ёзугаар Мээң айтыышкын, дүрүмнеримни сагып, күүседиңер» – деп сагындырып турган .

¹⁴ Ынчалза-даа олар тооп дыңнавааннар, боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчыга бүзүревес ада-өгбезиниң чөрүүзү дег чөрүү болганнар . ¹⁵ Олар Дээрги-Чаяакчының дүрүмнерин, Ооң оларның ада-өгбези-биле чарган чагыг-керээзин, Ооң оларга ажыдып турган сагындырыгларын тоовайн барганнар . Олар хоозун дүрзү-бурганнарны эдерип, боттары база хоозун куруг апарганнар . Дээрги-Чаяакчы израильчилерге оларны долгандыр чурттап турар чоннарның кылып турар чүүлдерин кылырын хоруп каан-даа болза , олар ол чоннарны өттүнүп чурттап турганнар. ¹⁶ Олар боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчының бүгү айтыышкыннарындан ойталап, боттарынга бугажык хевирлиг ийи дүрзү-бурган шуткуп алганнар болгаш ·Ашера бурганга адагаштар тураскаатканнар . Олар сылдыстарның бүгү аг-шериинге мөгейип, ·Ваал бурганга бараан болуп турганнар . ¹⁷ Израильчилер оглу-кызын от өттүр эрттирип , төлгелеп, караң көрнүп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедири-биле боттарын садып, Ону килеңнедип турган. ¹⁸ Дээрги-Чаяакчы Израильге күштүү-биле килеңней бергеш, ооң чонун бодунуң мурнундан сывырыпкан. Иуданың аймаандан аңгыда, өске кым-даа артпаан.

¹⁹ Ынчалза-даа Иуданың аймаа безин бодунуң Бурганы Дээрги-Чаяакчының айтыышкыннарын күүсетпейн, Израильдиң киирип каан чаңчылдарын эдерип чурттап турган . ²⁰ Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы Иаковтуң бүгү үре-салгалындан ойталаан. Ол израильчилерни кезедип, оларны үптекчилерниң холунга хүлээдип турган , а адак сөөлүнде оларны Бодунуң мурнундан сывырыпкан.

²¹ Кажан Дээрги-Чаяакчы Израильди Давидтиң салгалындан ушта тыртып кааптарга , израильчилер Наваттың оглу Иеровоамны хаан кылып алган . Иеровоам оларны Дээрги-Чаяакчыдан өскээр аппаргаш, улуг бачытче киирип каан . ²² Израильчилер Иеровоамның кылып турган бүгү бачыттарын өттүнүп, олардан ойталаваан. ²³ Адак соонда Дээрги-Чаяакчы израиль чонну Бодунуң бүгү чалча-медээчилерин дамчыштыр сагындырып турганы дег, Бодунуң мурнундан сывырып чорудупкан – израильчилерни боттарының чуртундан Ассирияже тудуп алгаш барган, олар амдыгаа чедир ында чурттап турар.

Самарияның чаа чурттакчылары

²⁴ Ассирияның хааны Вавилон, Кута, Авва, Хамат болгаш Сепарваим деп черлерниң чурттакчыларын көжүрүп эккелгеш, Самарияга чагырткан хоорайларга израильчилерниң орнунга чурттадып каан. Олар Самарияны ээлеп алгаш, ооң хоорайларынга чурттай берген . ²⁵ Олар аңаа чаа-ла чурттап эгелеп тура, Дээрги-Чаяакчыга мөгейбейн турганнар. Ынчангаш Ол оларже арзылаңнар ыдыптарга, араатаннар оларның чамдыызын өлүрүп турган. ²⁶ Ассирияның хаанынга ол дугайында: «Силерниң көжүрүп үндүре бергеш, Самарияга чагырткан хоорайларга чурттадып каан чоннарыңар ол черниң бурганының дүрүмнерин билбес-тир. Ол бурган оларже арзылаңнар ыдыптарга, араатаннар оларны өлүрүп турар-дыр, чүге дээрге олар ук черниң бурганының дүрүмнерин билбес-тир» деп медээ чедирген.

²⁷ Ынчан хаан: «Самариядан тудуп алгаш барганыңар бараалгакчыларның бирээзин ынаар чорудуптуңар. Ол аңаа чурттап, оларны ук черниң бурганының дүрүмнеринге өөредип кагзын» – деп дужааган.

²⁸ Самариядан тудуп алгаш барган бараалгакчыларның бирээзи ээп чанып келгеш, Вефилге чурттап, Дээрги-Чаяакчыга канчаар мөгеерин улуска айтып берип эгелээн.

²⁹ Ынчалза-даа аймак-чон бүрүзү чурттай берген хоорайларынга бодунуң дүрзү-бурганнарын база кылып ап, оларын Самарияның биеэги чурттакчыларының бедик черлерде тудуп кааны өргээлерге тургузуп алган. ³⁰ Вавилоннуң чурттакчылары Сокхот-Бенот дээр, Кутаның чурттакчылары – Нергал дээр, Хаматтың чурттакчылары – Ашима дээр, ³¹ а аввийлер Нивхаз биле Тартак дээр дүрзү-бурганнар кылып алган. Сепарваимниң чурттакчылары төрээн чериниң бурганнары болур Адрамелех биле Анамелехке өргүл кылдыр боттарының оолдарын өрттедип турган . ³² Олар ол кадында Дээрги-Чаяакчыга база мөгейип, бедик черлерге бараан болуру-биле боттарының аразындан таварышкан-на улусту томуйлап каарга , ол бараалгакчылар бедик черлерде өргээлерге өргүл салып, бараан болуп турган. ³³ Олар Дээрги-Чаяакчыга мөгейип турганнар, ынчалза-даа боттарын оортан көжүрүп үндүре берген черлерниң чаңчылдарын ёзугаар боттарының бурганнарынга база бараан болуп турганнар . ³⁴ Амдыгаа чедир олар биеэги чаңчылдарын сагып турарлар. Олар Дээрги-Чаяакчыга шыны-биле мөгейбейн, Ооң Израиль деп ат тывысканы Иаковтың үре-салгалынга берген дүрүмнер, чаңчылдар, хоойлулар болгаш айтыышкыннарны сагывайн база күүсетпейн турарлар.

³⁵ А Дээрги-Чаяакчы израильчилер-биле чагыг-керээ чарып алгаш, оларга: «Өске бурганнарга чүдүвеңер, оларга мөгейип, бараан болбаңар база өргүлдер кылбаңар . ³⁶ Силерни египет черден өндүр улуг күжү-биле, күштүг холу-биле үндүре берген Дээрги-Чаяакчыдан коргуп, чүгле Аңаа бараан болуп, өргүлдерден кылыңар . ³⁷ Ооң силерге бижип берген дүрүмнер, чаңчылдар, хоойлулар болгаш айтыышкыннарын кезээде сагып, күүседиңер. Өске бурганнарга мөгейбеңер . ³⁸ Мээң силер-биле чарган чагыг-керээмни утпаңар, өске бурганнарга мөгейбеңер. ³⁹ Чүгле силерниң Бурганыңар Дээрги-Чаяакчыдан коргуп чоруңар, Ол ынчан силерни бүгү дайзыннарыңарның холундан адырып, камгалаар» – деп дужааган турган болгай.

⁴⁰ Ынчалза-даа олар Ону тооп дыңнавааннар, боттарының биеэги чаңчылдарын сагып артканнар. ⁴¹ Дээрги-Чаяакчыдан коргуп тургаш безин, ол чоннар дүрзү-бурганнарга база бараан болуп турганнар . Оларның ажы-төлү, ажы-төлүнүң үре-салгалы ада-өгбезиниң кылып турган чүвезин амдыгаа чедир кылып турар.

Эзекия – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 29:1-2)

¹ Иланың оглу, Израильдиң хааны Осияның чагыргазының үшкү чылында Иудеяның хааны Ахазтың оглу Эзекия хаан апарган. ² Ол чээрби беш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге чээрби тос чыл чагырган. Ооң авазын Ави дээр турган, ол – Захарияның уруу чүве-дир. ³ Эзекия Дээрги-Чаяакчының мурнунга таарымчалыг чүүлдер, өгбези Давидтиң кылып турганы дег, кылып турган. ⁴ Эзекия мөгейиишкин кылыр бедик черлерни узуткап, ыдыктыг даш көжээлерни буза шаап, ·Ашера бурганга тураскааткан адагаштарны кезип каапкан . Ол Моисейниң кылып каан чес чыланын база чуура шаап каапкан , чүге дээрге шак ол үеге чедир израильчилер аңаа чаагай чыттыг чүүлдер кыпсып турган. Чыланны Нехуштан деп адап каан чүве-дир.

⁵ Эзекия Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчыга ынаныр турган. Иудеяның бүгү хааннарының аразындан аңаа дөмей хаан ооң мурнунда-даа, ооң соонда-даа турбаан . ⁶ Ол Дээрги-Чаяакчыга аажок бердинип, Ону салдыкпайн эдерип, Ооң Моисейни дамчыштыр айтып-чагаан айтыышкыннарын күүседип чораан. ⁷ Ынчаарга Дээрги-Чаяакчы ооң-биле кады болган: Эзекия кылган-на бүгү чүвезинге чедиишкинниг бооп турган.

Ол Ассирияның хаанынга чагыртпайн барган, аңаа бараан болбастай берген. ⁸ Эзекия филистимнерни Газа хоорайга болгаш ооң чоок-кавызында черлерге чедир – быжыглалдыг улуг хоорайларга-даа, ында чүгле чаңгыс таңныыл суурга турар черлерге-даа – кыргып-хыдып, узуткап каапкан.

⁹ Эзекия хаанның чагыргазының дөрткү чылында – Иланың оглу, Израильдиң хааны Осияның чагыргазының чедиги чылында Ассирияның хааны Салманассар Самарияга удур чаалажып үнгеш, ону бүзээлеп алган . ¹⁰ Үш чыл болгаш, ассирийлер хоорайны эжелеп алган. Самария Эзекияның чагыргазының алдыгы чылында – Израильдиң хааны Осияның чагыргазының тоску чылында эжелеттирген. ¹¹ Ассирияның хааны израильчилерни бодунуң күрүнезинче тудуп аппаргаш, оларны Халахка, Хавор хем чанында Гозанга болгаш Мидияның хоорайларынга чурттадып каан . ¹² Ол бүгү чүүл израильчилер-биле боттарының Бурганы Дээрги-Чаяакчыны тооп дыңнавайн, Ооң чагыг-керээзин үрээни дээш – Дээрги-Чаяакчының чалчазы Моисейниң дужааган бүгү чүвезин дыңнавааны, күүсетпейн барганы дээш болган .

Ассирияның Иерусалимге кыжанганы

(2 Чыл. 32:1-19; Иса. 36:1-22)

¹³ Эзекия хаанның чагыргазының он дөрткү чылында Ассирияның хааны Сеннахирим Иудеяның бүгү быжыглалдыг хоорайларынче халдааш, эжелеп алган. ¹⁴ Иудеяның хааны Эзекия Лахис хоорайда Ассирияның хаанынче: «Буруулуг болган-дыр мен. Мени каапкаш барып көрүңерем, ынчан менден негээр-ле чүвеңерни силерге төлеп бээр мен» – дээн сөс дамчыдары-биле элчи ыткан.

Ассирияның хааны Эзекия хаандан торгаал кылдыр 300 °талант мөңгүн болгаш 30 талант алдын негээн . ¹⁵ Эзекия аңаа Дээрги-Чаяакчының өргээзинден база хаанның ордузунуң эртине шыгжамырындан тывылган шупту мөңгүннү берипкен . ¹⁶ База-ла ол үеде Иудеяның хааны Эзекия Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң эжиктерин болгаш эжик чаактарын шап каан бүгү алдынны карттааш, Ассирияның хаанынга берипкен.

¹⁷ Оон Ассирияның хааны Лахис хоорайдан Иерусалимде Эзекия хаанче кол шериг баштыңын, дүжүметтериниң даргазын болгаш кол дашка тудукчузун хөй санныг аг-шериг-биле кады чорудупкан. Олар Иерусалимге келгеш, Үстүкү хөөлбектиң суг дамчыдар хоорзаларының чанынга, Хеп чуур шөлче баар орукка туруп алганнар . ¹⁸ Олар хаанны кыйгырарга, Хелкияның оглу, орду башкарыкчызы Элиаким , Севна бижээчи болгаш Асафтың оглу, чылдар бижикчизи Иоах олар үнүп келген.

¹⁹ Кол дашка тудукчузу оларга мону чугаалаан: «Ассирияның өндүр улуг хаанының бо сөстерин Эзекияга дамчыдыңар:

Сээң идегелиң кайыын келгенил? ²⁰ Сен чүгле хоозун сөстер чугаалап турдуң, а дайын чорударда, мергежил база күш херек! Кымга идегээш, меңээ удур тура халыдың? ²¹ Сен ам Египетке – кулузун дег чиңге, шала сыйылган даянгыышка идегээр-дир сен . А ындыг даянгыыш аңаа чөленген кижиниң адыжынче кадалып, өттүр идиптер. Египеттиң хааны фараон аңаа идегээн бүгү улуска база ындыг боор . ²² Азы силер меңээ: „Бистиң Бурганывыс Дээрги-Чаяакчыга идегээр бис“ – дээр чадавас силер.

Ындыг-даа болза, Эзекия Ооң ыдыктыг бедик черлерин база өргүл бедигээштерин узуткап каапкаш, Иудея биле Иерусалимниң чурттакчыларынга: „Чүгле маңаа, Иерусалимде турар бо өргүл салыр бедигээш чанынга Бурганга мөгейиңер“ – деп дужааган эвес чүве бе?

²³ Ынчаарга мээң дээргим – Ассирияның хааны-биле мөөрейлежип көрем: мен сеңээ 2000 аъттан берейн, оларны мунар улус тып шыдаар сен бе? ²⁴ Египеттиң ·дайынчы тергелеринге, аъттыг шериинге идегеп тургаш безин, мээң дээргимниң нояннарының оода бирээзин, эң кошкаан-даа болза, ойтур шаап шыдаар сен бе? ²⁵ Ооң кадында, бо черни хоозурадыр дээш Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун ёзугаар бээр келген эвес мен бе? Ол Боду меңээ: „Ол чуртче баргаш, ону хоозурат!“ – деп чугаалаан болгай».

²⁶ Ынчан Хелкияның оглу Элиаким, Севна болгаш Иоах олар кол дашка тудукчузундан: «Силерниң чалчаларыңар бис-биле арамейлеп чугаалажып көрүңерем – ол дылды билир бис. Хоорай ханазында турар чонувус дыңнап турда, бис-биле еврейлеп чугаалашпайн көрүңерем» – деп дилээн.

²⁷ Кол дашка тудукчузу оларга: «А мээң дээргим мени бо сөстерни чүгле силерге база силерниң дээргиңерге дамчытсын дээш чоруткан деп бе? Чок! Ханада турар, силер-биле кады боттарының мыяан чииринге, сидиин ижеринге чыгаткан бүгү улуска база дамчытсын диди!» – деп харыылаан.

²⁸ Кол дашка тудукчузу туруп келгеш, еврейлеп дыңзыдыр чугаалап эгелээн: «Өндүр улуг хаанның, Ассирияның хаанының сөстерин дыңнаңар! ²⁹ Хаан мынча деп тур:

Эзекияга мегелетпеңер. Ол силерни мээң холумдан камгалап шыдавас! ³⁰ Эзекия силерниң сагыжыңарже Дээрги-Чаяакчыга ынаныр дугайында бодал киирбезин, „Дээрги-Чаяакчы бисти камгалаар, бо хоорайны Ассирияның хаанының холунга хүлээтпес“ деп аазавазын. ³¹ Эзекияны дыңнаваңар!

Ханадан менче дүжүп келгеш, мээң мурнумга сөгүрүп олуруп, чагыртыңар – ынчан силерниң кайыңар-даа бодунуң тараан виноградын, фига чимизин чиир база бодунуң кудуунда суун ижер . ³² А оон мен ээп келгеш, силерни боттарыңарның чуртуңар ышкаш өске чуртче алгаш баар мен – ол чурт дээрге далган-тараа, арага, аъш-чем болгаш виноград шөлдери, олива үзү болгаш ары чигири-биле байлак чурт-тур . Ынчан дириг артар силер, өлбес силер. Эзекияны дыңнаваңар, чүге дээрге ол: „Дээрги-Чаяакчы бисти камгалаар“ – деп чугаазы-биле силерни дуурайлап турар-дыр. ³³ Өске чоннарның бурганнары Ассирияның хаанының холундан боттарының чурттарын камгалаан бе кай? ³⁴ Хамат биле Арпадтың бурганнары кайыл, Сепарваимниң, Енаның, Ивваның бурганнары кайыл? Самарияны олар мээң холумдан адырып шыдаан бе кай? ³⁵ Ол чурттарның бурганнарының кайызы бодунуң черин мээң холумдан адырып алганыл? Таанда-ла Дээрги-Чаяакчы Иерусалимни мээң холумдан адырыптар деп бе?»

³⁶ А олар ыытташпаан, аңаа чаңгыс сөс-даа харыылаваан, чүге дээрге Эзекия хаан: «Аңаа харыы бербеңер» – деп дужааган турган. ³⁷ Хелкияның оглу, орду башкарыкчызы Элиаким, Севна бижээчи болгаш Асафтың оглу, чылдар бижикчизи Иоах олар кеткен хевин качыгдалдан ора тыртып каапкаш, хаанга келгеш, кол дашка тудукчузунуң сөстерин аңаа дамчытканнар.

Эзекияның Бургандан дуза дилеп мөргээни

(2 Чыл. 32:20-22; Иса. 37:1-38)

¹ Эзекия хаан ол бүгүнү дыңнааш, бодунуң хевин ора тыртып каапкаш, качыгдал хевин кеткеш, Дээрги-Чаяакчының өргээзинче чорупкан. ² Оон хаан орду башкарыкчызы Элиакимге, Севна бижээчиге болгаш Бурганның бараалгакчыларының баштыңнарынга качыгдал хевин кедиргеш, оларны Амоцтуң оглу Исайя медээчиже чорудупкан.

³ Олар Исайяга Эзекия хаанның бо сөстерин дамчыткан: «Кызагдал, кеземче болгаш куду көрүүшкүннүң хүнү келген-дир – ажы-төл хырын иштинден үнериниң кырында келген, а иезиниң божуур шаг-шинээ чок! ⁴ Ассирияның хааны бодунуң кол дашка тудукчузунга дириг Бурганны дорамчылаар даалга берген. Ооң бүгү сөстерин сээң Бурганың Дээрги-Чаяакчы дыңнап каан болза! Ол дыңнаан сөстери дээш ону кезеткен болза! Чоннуң артынчызы дээш дилеп, мөргүп көрем».

⁵ Эзекия хаанның дүжүметтери Исайяга чедип кээрге, ⁶ Исайя оларга мынча дээн: «Боттарыңарның дээргиңерге Дээрги-Чаяакчының: „Дыңнаан сөстериңден – Ассирияның хаанының чалчаларының Мени дорамчылап турган сөстеринден кортпа . ⁷ Мен ону сагыш алындырар мен – ол хаан бир медээ дыңнап кааш, бодунуң чуртунче дедир чоруй баар. Мен ону аңаа хылыш-биле шаштырып каар мен“ – деп чугаалаан чүвезин дамчыдып бериңер».

⁸ Кол дашка тудукчузу Ассирияның хаанының Лахистен чоруй барганын дыңнааш, Иерусалимден аткаарлап, Ливна хоорайны бүзээлеп алгаш турган хаанны тып чеде берген.

⁹ Оон Сеннахирим хаан Эфиопияның хааны Тиргактың ооң-биле дайылдажып үнүпкенин дыңнап каан. Сеннахирим Иудеяның хааны Эзекияже элчиннерин катап база чорудуп, оларга мындыг сөстер дамчыдарын дужааган:

«Сээң идегеп турар Бурганың „Иерусалим Ассирияның хаанының холунче кирбес“ деп аазаашкыны-биле сени мегелевезин. ¹¹ Ассирияның хааннары бүгү чурттарны канчанганын билир-ле болгай сен – оларны бүрүнү-биле узуткап кагды чоп! А сен канчап камгалал алыр сен? ¹² Мээң ада-өгбемниң кыргып-хыдып каан чоннарының бурганнары – Гозан, Харран , Рецеф хоорайларның база Фалассар хоорайга чурттап турган эден чоннуң бурганнары – ол бүгү улузун камгалап шыдаан бе? ¹³ Хамат биле Арпад хоорайларның хааннары, Сепарваим, Ена болгаш Ивва хоорайларның хааннары ам кайыл? »

¹⁴ Эзекия элчиннерден чагааны алгаш, номчуп көрген. Ооң соонда ол Дээрги-Чаяакчының өргээзинге баргаш, дүрүгнү Дээрги-Чаяакчының мурнунга чада туткан.

¹⁵ Эзекия Дээрги-Чаяакчының мурнунга мөргүп эгелээн: «О, Дээрги-Чаяакчы, ·херувимнер кырында саадаан Израильдиң Бурганы! Сен – чер-делегейниң бүгү күрүнелеринге дың чаңгыс Бурган сен , чер биле дээрни Сен чаяаган сен. ¹⁶ Дээрги-Чаяакчы, кулааң ээктиргеш, дыңнап көрем! Дээрги-Чаяакчы, карааң ажыткаш, көрүп көрем! Дириг Бурганны дорамчылазын дээш элчиннер чорудупкан Сеннахиримниң сөстерин дыңнап көрем. ¹⁷ О, Дээрги-Чаяакчы, шын-на болгай – Ассирияның хааннарының ол чоннарны чурттары-биле кады хоозураткаш, ¹⁸ оларның бурганнарын отче октап, узуткап кааны шын-на болгай. Чүге дээрге ол бурганнар болза Бурган эвес , а кижи холу кылган ыяш база даш ышкажыл . ¹⁹ А ам, Дээрги-Чаяакчы, Бурганывыс, бисти дайзынның холундан адырып көрем! Чер-делегейниң бүгү күрүнелери Дээрги-Чаяакчы сени дың чаңгыс Бурган деп билип алзын!»

²⁰ Амоцтуң оглу Исайя Эзекияга мону дамчыдарын айыткан: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы: „Сен Ассирияның хааны Сеннахиримге хомудап, Меңээ мөргүдүң, а Мен дыңнап кагдым“ – дээн. ²¹ Ол хаанга хамаарыштыр Дээрги-Чаяакчының чугаалаан сөзү бо-дур: „Күжүр ·Сион-кыс сени куду көрүп, кочулаар. Иерусалим-кыс сени сооңдан көргеш, чүгле бажын чаяр. ²² Сен кымны дорамчылап, кымны бак сөглеп тур сен? Кымче хөректенип, турамыы-биле көрүп тур сен? Израильдиң ыдыктыг Бурганынче! ²³ Бодуңнуң элчиннериң дамчыштыр Дээргини дорамчылап турдуң. Сен: ‘Эңдерик ·дайынчы тергелерлиг мен , даглар баштарынче, Ливан сынның ооргаларынче көдүрлүп турдум! Ливанның бедик пөштерин, ооң эки дээн шивилерин ужурдум. Ооң эң ырак булуңнарынга чедип, эң эки эзимге чеде бердим. ²⁴ Мен хары черлерге кудуктар казып, оларның суун ижип турдум. Египеттиң хамык хем-сугларын бодумнуң будум-биле таптай базып, кургаттым’ – дээн сен.

²⁵ Ол бүгүнү шаандан бээр Мээң белеткеп келгенимни дыңнавааның ол бе? Сен быжыглалдыг хоорайларны бузундулар оваазы кылып кагдың – ол дээрге шаг шаанда-ла бодап алган чүвемни ам сени дамчыштыр боттандырганым ол-дур . ²⁶ Ол хоорайларның чурттакчылары күш чок апарган, коргушка алзып, ады баксыраан. Олар шөлде оът-сиген дег, чаш көк дег, бажың кырында үнген , өзүп үнер бетинде-ле өрттендир чирткен чаш сыптар дег . ²⁷ А Мен сээң дугайыңда бүгү чүвени билир мен : кажан туруп кээп, олуруп аарыңны, үнүп, кирип турарыңны, Меңээ хорадай бергениңни. ²⁸ Меңээ хорадап турарың дээш база Мээң кулаамга четкен турамыың дээш, Мен сээң думчууң үдүнче – дээрбек, аксыңче – суглук сугар мен , чедип келген орууң-биле сени дедир чорудуптар мен“.

²⁹ Эзекия, сеңээ бадыткал демдээ бо-дур : бо чылын база келир чылын боду чайгаар үнген тараа чиир силер. А үшкү чылын – тараадан тарааш, ажаап алыңар, виноградтан тарып олурткаш, чимизин чиңер. ³⁰ Ынчан иудей чоннуң артынчызы база катап черге хандыр дазылданыр , элбек-чаагай чимистелир. ³¹ Чоннуң артынчызы Иерусалимден үнер, дириг арткан улус – ·Сион дагдан дүжүп кээр. Дээрги-Чаяакчының күштүг күзели ол бүгүнү боттандырар!»

³² Ынчангаш Дээрги-Чаяакчы Ассирияның хаанының дугайында мынча дээн: «Ол хаан бо хоорайже кирбес, согунун олче атпас, хоорайның мурнунга дозуг-камгалалдыг көстүп келбес, аңаа удур бүзээлел чалы оваалап тутпас . ³³ Ол бодунуң келген оруу-биле дедир чоруй баар, бо хоорайже кирбес – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – ³⁴ Мен бо хоорайга болчуп, Бодумну бодааш, Бодумнуң чалчам Давидти бодааш, ону камгалаар мен!»

³⁵ Ол дүне мындыг чүве болган. Дээрги-Чаяакчы Бодунуң төлээзин чорудупкаш , ассирий аг-шеригниң турлаанга 185 000 кижини узуткап каан. Эртенинде көөрге, долгандыр чүгле мөчү-сөөктер чыткылаан . ³⁶ Ынчангаш Ассирияның хааны Сеннахирим аткаарлап чорупкаш, найысылал хоорай Ниневияже ээп чана берген.

³⁷ Оон бир-ле ол бодунуң бурганы Нисрохтуң өргээзинге мөгейип турда, Адрамелех биле Сарецер олар ону хылыш-биле шанчып кааш, арарат черже дезе бергеннер. Хаанның оглу Асардан ачазын солуп, дүжүлгеге саадапкан.

Эзекияның аарааны

(2 Чыл. 32:24-26; Иса. 38:1-8)

¹ Ол үеде Эзекия аарый берген, өлүрүнүң кырында келген. Амоцтуң оглу Исайя медээчи аңаа келгеш, Дээрги-Чаяакчының сөзүн дамчыдып: «Ажыл-херээңни аайлап-башкарып ал, ам өлүр-дүр сен, назының төнген-дир» – деп чугаалаан. ² Эзекия ханаже хая көрнүп алгаш, Дээрги-Чаяакчыга мөргүп эгелээн: ³ «О, Дээрги-Чаяакчы, сактып кээп көрем! Мен Сээң мурнуңга шынчы чурттап, сеткилимден бердинип келдим, Сеңээ таарымчалыг чүүлдү кылып чордум!» Оон Эзекия ишкирнип ыглай берген.

⁴ Исайя ордунуң ортаакы шөлүнден ам-даа үнмээн турда, Дээрги-Чаяакчы аңаа Бодунуң сөзүн ажыдып: ⁵ «Ээп келгеш, Мээң чонумнуң чагырыкчызы Эзекияга ооң ада-өгбези Давидтиң Бурганы Дээрги-Чаяакчының бо сөстерин дамчыт: Мен сээң дилег-мөргүлүңнү дыңнадым, карааң чажын көрдүм – ынчангаш Мен сени экиртип каар мен, соңгузу хүн Мээң өргээмче баар сен. ⁶ Мен сээң назыныңга он беш чылды немеп берип тур мен, ол ышкаш Ассирияның хаанының холундан сени база бо хоорайны адырып каар мен – Бодум дээш, Мээң чалчам Давид дээш, бо хоорайга болчур мен » – деп чугаалаан.

⁷ Исайя: «Фига чимизинден кылган эмден хаанга эккелзин» – дээн.

Хаан экирий берзин дээш, ооң улузу эмни эккелгеш, ириңниг балыгга чыпшыр салыпкан. ⁸ Эзекия ынчан Исайядан: «Дээрги-Чаяакчының мени экиртириниң база соңгузу хүн Ооң өргээзинче баарымның бадыткал демдээ кандыг боорул?» – деп айтырган .

⁹ Исайя: «Дээрги-Чаяакчының аазаашкынын күүседириниң бадыткал демдээ мындыг болзун: хөлеге чаданы куду он тепкииш бада берзин бе азы он тепкииш дедир чылып, көдүрлү берзин бе?»

¹⁰ «Хөлегениң чаданы куду он тепкииш бада бээри белен-не болгай – деп, Эзекия харыылаан. – Чок, ол он тепкииш дедир чылып, көдүрлү берзин».

¹¹ Исайя медээчи Дээрги-Чаяакчыны кыйгырыптарга, Ахазтың чадазының тепкииштерин куду бадып келген хөлегени Ол дедир, он тепкииш өрү, чылзыдыпкан .

Вавилоннуң элчиннери

(2 Чыл. 32:31; Иса. 39:1-8)

¹² Ол үеде Валаданның оглу, Вавилоннуң хааны Меродах-Валадан Эзекияның аарый бергенин дыңнап кааш, олче чагаа база белектер чорудупкан. ¹³ Эзекия элчиннерни дыңнап алгаш, оларга эртине-байлак шыгжаар бүгү черлерин көргүскен: алдын-мөңгүннү, чаагай чыттыг чүүлдер биле улуг үнелиг үстерни, ок-чепсек шыгжаар черни – бодунуң шыгжамырларында бар-ла бүгү чүвени көргүскен . Эзекияның ордузунда-даа, бүгү күрүнезинде-даа ооң оларга көргүспээн чүвези артпаан.

¹⁴ Исайя медээчи Эзекия хаанга чедип келгеш: «Ол улус сеңээ чүнү чугаалады, олар кайыын келген-дир?» – деп айтырган.

«Ырак чурттан – деп, Эзекия харыылаан. – Олар Вавилондан кээп чорду».

¹⁵ Медээчи: «Олар сээң ордуңда чүнү көрдү?» – деп айтырган.

«Олар мээң ордумда бүгү чүвени көрдү! – деп, Эзекия харыылаан. – Мээң эртине-байлак шыгжаар черлеримде оларга көргүспээн чүвем артпады».

¹⁶ Ынчан Исайя Эзекияга: «Дээрги-Чаяакчының сөзүн дыңна: ¹⁷ „Сээң ордуңда бар бүгү чүвени, сээң ада-өгбеңниң бөгүнге чедир чыып алган бүгү чүвезин Вавилонче алгаш баар хүннер кээр, маңаа чүү-даа артпас – деп, Дээрги-Чаяакчы чугаалаан-дыр. – ¹⁸ Сээң төрүткен, сээң ботталдырган үре-салгалыңның чамдыызын тудуп алгаш баар , олар Вавилоннуң хаанының ордузунга ·акталаткан чалчалар апаар“» – дээн.

¹⁹ А Эзекия Исайяга: «Сээң меңээ дамчытканың Дээрги-Чаяакчының сөзү эки-дир» – дээн. Чүге дээрге хаан «Мээң бодумнуң назынымда амыр-тайбың, айыыл чок чорук үргүлчүлээр боор» деп бодапкан чүве-дир.

²⁰ Эзекияның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү өндүр улуг чоруктары, суг хөөлбээн база суг аксып киирер өдүгнү ооң канчаар кылып, сугну найысылалче кииргени Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген . ²¹ Эзекия өгбелериниң соондан өске оранче чоруй барган. Ооң оглу Манассия ачазының орнунга хаан апарган.

Манассия – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 33:1-9)

¹ Манассия он ийи харлыында хаан апаргаш, чуртту Иерусалимге бежен беш чыл чагырган. Ооң авазын Хефциба дээр турган чүве-дир. ² Манассия Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип, Ооң израильчилерниң мурнундан үндүр сывырыпканы чоннарның чүдек-бужар чаңчылдарын өттүнүп турган. ³ Ол бодунуң ачазы Эзекияның үреп бузуп каапканы бедик черлерни катап тудуп, Израильдиң хааны Ахавты өттүнүп , ·Ваал бурганга өргүл салыр бедигээштер, ·Ашера бурганга тураскааткан адагаш тургузуп каан . Манассия сылдыстарның бүгү аг-шериинге мөгейип, аңаа бараан болуп турган . ⁴ Ол Дээрги-Чаяакчының аңаа хамаарыштыр: «Иерусалимге алдар-адымны тургузуп каар мен» – дээни өргээзинге өргүл салыр бедигээштер тудуп каан . ⁵ Манассия Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң даштыкы, иштики шөлүнге сылдыстарның бүгү аг-шериинге өргүл салыр бедигээштер тудуп каан. ⁶ Ол бодунуң оглун от өттүр эрттирипкен , төлгелеп, илби-шиди кылыр база өлүг улус сүнезини кыйгырар, караң-көрнүр улус-биле харылзажып турган . Ол Дээрги-Чаяакчының мурнунга хөй бузутту үүлгедип, Ооң килеңин кыптыктырып турган. ⁷ Ол ·Ашера бурганның оюп хээлээн дүрзүзүн кылып алгаш, ону Бурганның өргээзинге тургузуп каан.

А Дээрги-Чаяакчы ол өргээге хамаарыштыр Давид хаанга база ооң оглу Соломонга: «Мен бо өргээге база Израильдиң бүгү аймактарының аразындан шилип алганым Иерусалимге Бодумнуң алдар-адымны мөңгези-биле тургузуп каар мен. ⁸ Бир эвес израильчилер Мээң оларга дужааган бүгү чүвемни күүседип, оларга Мээң чалчам Моисейниң бергени бүгү дүрүм-хоойлуну сагып чурттаар болза, Мен оларны ада-өгбезинге берген черимден моон соңгаар улчуп чорбас кылып каар мен» – деп турган .

⁹ Ынчалза-даа чон Бурганның сөзүн тооп дыңнавайн барган. Манассия чонну шын оруундан өскээр аппаарга, олар Дээрги-Чаяакчының израильчилерниң мурнундан кыргып-хыдып каапканы чоннардан-даа хөй бузут үүлгедип эгелээн.

¹⁰ Дээрги-Чаяакчы Бодунуң чалча-медээчилерин дамчыштыр мынча дээн турган: ¹¹ «Иудеяның хааны Манассия ындыг чүдек-бужар бачыттар үүлгедип , ооң мурнунда турган амор чоннуң бүгү бузудундан хөй бузутту кылган-дыр ; ол бодунуң дүрзү-бурганнары-биле Иудеяны бачытче киирген-дир. ¹² Ол дээш Мен Иерусалимче база Иудеяже коргунчуг айыыл-халап ыдар деп тур мен – деп, Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы чугаалаан. – Ол дугайында дыңнап каан кижиниң ийи кулаа кайгаанындан түүгейни бээр . ¹³ Мен Иерусалимни хынап, аңаа кеземчени, Самарияга болгаш Ахавтың үре-салгалынга хемчээп бергеним дег , хемчээп бээр мен. Аякты чодары дег, Иерусалимни чодар мен – чоткаш, доңгайтыр салып каар мен. ¹⁴ Мээң өнчүм боор чондан артып калган улусту каапкаш баар мен, оларны дайзыннарның холунга хүлээдип бээр мен. Оларны бүгү дайзыннары олча кылып, үптээр, ¹⁵ чүге дээрге олар Мээң мурнумга бузут үүлгедип, оларның ада-өгбезиниң Египеттен үне берген хүнүнден эгелээш, амдыгаа чедир Мени килеңнедип келди».

¹⁶ Манассия Иудеяны бачытче киирип, ооң чону Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедир кылып каан бачыдындан аңгыда, дыка хөй буруу чок ханны төп, Иерусалимни хан-биле бир кыдыындан эгелээш, өске кыдыынга чедир долдуруп каан .

¹⁷ Манассияның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези база ооң үүлгеткен бачыттары Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген . ¹⁸ Манассия өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ону ооң ордузунуң сесерлиинге – Уза сесерлиинге ажаап каан. Ооң оглу Амон ачазының орнунга хаан апарган .

Амон – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 33:21-25)

¹⁹ Амон чээрби ийи харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге ийи чыл чагырган. Ооң авазын Мешуллемет дээр турган, ол – Ятба чурттуг Харуцтуң уруу чүве-дир. ²⁰ Амон, ачазы Манассия ышкаш, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. ²¹ Ол ачазының чоруп турган оруктарын эдерип, ачазының бараан болуп турганы дүрзү-бурганнарга бараан болуп, оларга мөгейип турган . ²² Ол ада-өгбезиниң Бурганы Дээрги-Чаяакчыны каапкаш, Ооң оруун эдербейн турган.

²³ Амоннуң дүжүметтери аңаа удур сүлчээ кылгаш, хаанны ооң ордузунга өлүрүп каан. ²⁴ Ынчалза-даа чурттуң чону бүгү сүлчээчилерни кыра шаап каапкаш, Амоннуң оглу Иосияны ачазының орнунга хаан кылып алган.

²⁵ Амоннуң кылган өске ажыл-херектери Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. ²⁶ Ону Уза сесерлиинде ооң чевег-куюнга ажаап каан. Ооң оглу Иосия ачазының орнунга хаан апарган.

Иосияның Иудеяга хааннап эгелээни

(2 Чыл. 34:1-13)

¹ Иосия сес харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге үжен бир чыл чагырган. Ооң авазын Иедида дээр турган, ол – Боцкат чурттуг Адайяның уруу чүве-дир. ² Иосия Дээрги-Чаяакчының мурнунга таарымчалыг чүүлдер кылып турган база бодунуң өгбези Давидтиң бүгү оруктарын эдерип, оң-даа, солагай-даа талаже барбаан .

³ Чагыргазының он сески чылында Иосия хаан Мешулламның оглунуң оглу, Ацалияның оглу Шафан бижээчини Дээрги-Чаяакчының өргээзинче айбылап чорудупкан. Хаан мынча дээн: ⁴ «Бурганның дээди бараалгакчызы Хелкияга четкеш кел, ол Дээрги-Чаяакчының өргээзинче эккелген, хаалгачыларның чондан чыгган акша-мөңгүнүн саназын . ⁵ Ол акша-мөңгүннү Дээрги-Чаяакчының өргээзинде ажыл башкарып турар харагалзакчыларга берип кагзын, а олар өргээде септелге кылып турар ажылчыннар: ⁶ бызаңчылар, тудугжулар, дашчыларга төлеп берзин. Олар оон ыңай өргээни септээринге херек ыяш болгаш чонуп каан даштардан садып каап турзун. ⁷ Оларның холунче дамчыткан акшаны канчаар чарыгдаанын айтырган херээ чок, чүге дээрге оларга бүзүреп болур улус-тур ».

Ыдыктыг хоойлу номунуң тывылганы

(2 Чыл. 34:14-28)

⁸ Дээди бараалгакчы Хелкия Шафан бижээчиге: «Мен Дээрги-Чаяакчының өргээзинден ыдыктыг хоойлунуң дүрүг номун тып алдым» – дээн .

Хелкия номну Шафанга тутсуп бээрге, ол ону номчуп көрген.

⁹ Ооң соонда Шафан бижээчи хаанга келгеш: «Силерниң чалчаларыңар Дээрги-Чаяакчызының өргээде бар-ла акша-мөңгүннү чыып алгаш, өргээде ажыл башкарып турар харагалзакчыларга дамчыдып бердилер» – деп айыткаан.

¹⁰ Оон Шафан бижээчи хаанга: «Хелкия бараалгакчы меңээ бир дүрүг ном берди» – деп дыңнаткаш, ону хаанның мурнунга номчуп берген. ¹¹ Ыдыктыг хоойлунуң номунуң сөстерин дыңнааш, хаан кеткен хевин качыгдалдан ора тыртып каапкан. ¹² Ол Хелкия бараалгакчыга, Шафанның оглу Ахикамга , Михейниң оглу Ахборга, Шафан бижээчиге болгаш бодунуң чалчазы Асайяга мынча дээн: ¹³ «Барып, мээң өмүнээмден база бүгү иудей чоннуң өмүнээзинден бо номнуң сөстериниң дугайында Дээрги-Чаяакчыдан айтырып көрүңер. Ада-өгбевис бо номнуң сөстерин тооп дыңнавайн турган, биске хамаарыштыр бижээн бүгү чүүл ёзугаар кылбайн чораан боорга, Дээрги-Чаяакчының коргунчуг килеңи бисче кыптыккан-дыр ».

¹⁴ Хелкия бараалгакчы, Ахикам, Ахбор, Шафан болгаш Асайя олар Шаллумнуң өттүр билип медеглээр кадайы Олда-биле чугаалажыр дээш чорупканнар . (Шаллум болза хаанның хевиниң кадагалакчызы кижи чүве-дир. Ол Тикваның оглу турган, а Тиква – Хархастың оглу турган чүве-дир.) Олда Иерусалимниң чаа кезээнге чурттап турган . ¹⁵ Ол херээжен оларга мынча дээн: «Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы: „Силерни Менче айбылап чорудупкан кижиге ¹⁶ Мээң чугаалаан чүвемни дамчыдыңар: Мен бо черже база ооң чурттакчыларынче айыыл-халапты – Иудеяның хаанының номчааны номда бижээн бүгү чүүлдерни ыдарым ол-дур. ¹⁷ Менден ойталааны дээш, хары бурганнарга айдызап, боттарының холу-биле кылган бүгү чүүлдери-биле Мени хорадатканы дээш , Мээң килеңим бо черже кыптыккан, ол ам өжүртүнмес“ – деп чугаалады.

¹⁸ Дээрги-Чаяакчыдан чүве айтырары-биле силерни айбылап чорудупкан Иудеяның хаанынга мону дамчыдыңар: дыңнаан сөстериң дугайында Израильдиң Бурганы Дээрги-Чаяакчы мынча дээн-дир: ¹⁹ „Сээң чүрээңниң чымчай бергени дээш, бо черге база ооң чурттакчыларынга удур Дээрги-Чаяакчының чүве чугаалап, олар каргыштыг хоозуралга алзып аар дээнин дыңнааш , Мээң мурнумга бодуңну томаартканың дээш, кеткен хевиңни ора тыртып, Мээң мурнумга ыглап турганың дээш, Мен сени дыңнап кагдым – деп, Дээрги-Чаяакчы медеглээн. – ²⁰ Ынчангаш Мен сени ада-өгбеңге кадып каар мен, чевег-куйга амыр-тайбың ажааттырар сен . Мээң бо черже ыдарым айыыл-халапты сээң карааң көрбес“».

Айбычылар ол харыыны хаанга дамчыдып берген.

Иосияның Иудеяны дүрзү-бурганнарга чүдүүр чоруктан арыглааны

(2 Чыл. 34:29-32)

¹ Хаан Иудея биле Иерусалимниң бүгү ·баштыңнарын кыйгыртып алган. ² Оон хаан Дээрги-Чаяакчының өргээзинче Иудеяның бүгү чону-биле, Иерусалимниң бүгү чурттакчылары-биле кады чорупкан. Бурганның бараалгакчылары болгаш медээчилери, бүгү чон – карачал-даа, ызыгууртан-даа улус ооң-биле кады чорупкан. Чонга ол Дээрги-Чаяакчының өргээзинден тывылган номда бижиттинген чагыг-керээниң бүгү сөстерин дыңналдыр номчуп берген . ³ Хаан өргээниң адагажының чанынга туруп алгаш , ол номда бижиттинген чагыг-керээниң сөстерин сагыыры-биле Дээрги-Чаяакчының мурнунга Ооң айтыышкыннарын, доктаалдарын, дүрүмнерин бүгү чүлдү-чүрээнден, бүгү сагыш-сеткилинден күүседип, Ону эдерер керээ чарып алган . Бүгү чон ол керээни хүлээп алган.

⁴ Хаан Бурганның дээди бараалгакчызы Хелкияга, оон куду дужаалдыг бараалгакчыларга, өргээниң хаалгачыларынга ·Ваал, ·Ашера бурганнарга, сылдыстарның бүгү аг-шериинге мөгеери-биле кылган бүгү чүүлдерни Дээрги-Чаяакчының өргээзинден үндүрерин дужааган . Хаан ол бүгүнү Иерусалимниң кызыгаарындан дашкаар, Кедрон шынаазынга өрттедипкеш , хүлүн Вефилче аппартып каапкан. ⁵ Иосия Иудеяның хааннарының мөгейиишкин кылыр бедик черлерге, чурттуң хоорайларынга база Иерусалимни долгандыр айдызаар өргүлдер кывыссын дээш томуйлап кааны бараалгакчыларны дүжүрүп каапкан. Ол бараалгакчылар ·Ваалга, ай-хүнге, сылдыстарга – дээрниң бүгү аг-шериинге айдызаашкын кылып турган чүве-дир .

⁶ Хаан ·Ашера бурганга тураскааткан адагашты Дээрги-Чаяакчының өргээзинден Иерусалимден дашкаар үндүргеш, Кедрон шынаазынга өрттедипкен. Ол ону хоюдур чуура дүрбээш, хүлүн карачал улустуң чевеглериниң кырынга тарадыр хадыдыпкан. ⁷ Иосия оон Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң чанында туттунган, самыын-садар кижилер чурттап турган база херээженнерниң ·Ашера бурганга хеп аргып турган бажыңнарын үреп бузуп каапкан.

⁸ Иосия бүгү бараалгакчыларны Иудеяның хоорайларындан үндүрүпкеш, Гивадан эгелээш, Беэр-Шевага чедир ол бараалгакчыларның айдызап турганы бедик черлерни бужартадып каапкан. Найысылалдың хаалгазының чанында – хоорай чагырыкчызы Иисустуң хаалгазынче кирер чер чанында, кол хаалганың солагай талазында турар мөгейиишкин кылыр бедик черлерни база ол үреп бузуп каапкан. ⁹ Ол бедик черлерниң бараалгакчылары Дээрги-Чаяакчының Иерусалимде өргүл бедигээжинге өргүл салып, бараан болбайн турган-даа болза, ажыткы-биле хөөтпейн быжырган бооваларны өске бараалгакчы ха-дуңмазы-биле кады чип турган .

¹⁰ Иосия Бен-Энном шынаазында Тофетте өргүл бедигээжин , аңаа кым-даа оон ыңай оглу-кызын Молох бурганга от өттүр эрттирбезин дээш , бужартадып каапкан. ¹¹ Ол Иудеяның хааннарының Дээрги-Чаяакчының өргээзинче кирер чер чанынга хүнге тураскаадып тургузуп турган аъттарын ап каапкан. Ол аъттар өргээниң даштыкы шөлүнге, Нафан-Мелех дүжүметтиң хуу өрээлиниң чанынга турган чүве-дир. Оон Иосия хүнге тураскааткан ·чуузаларны база өрттедипкен. ¹² Иосия Иудеяның хааннарының Ахазтың үстүкү өрээлиниң кырынга тургузуп кааны өргүл салыр бедигээштерни база Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң ийи шөлүнге Манассия хаанның тудуп кааны өргүл салыр бедигээштерни үрегдеп, буза шапкаш, бузундуларын Кедрон шынаазынче үндүр октапкан.

¹³ Израильдиң хааны Соломон Иерусалимниң чөөн талазынга, Өлүм-чидим дааның мурнуу талазынга сидончуларның чүдек-бужар бурганы Астартага, моав чоннуң бужар бурганы Хамоска, аммон чоннуң чүдек-бужар бурганы Молохка мөгейиишкин кылыр бедик черлер тудуп каан турган . Иосия ол черлерни база бужартадып каапкан. ¹⁴ Ол ыдыктыг көжээлерни чуура шаап, ·Ашера бурганга тураскааткан адагаштарны кезип каапкаш, оларның турган черинге кижи сөөктери салып каан .

¹⁵ Вефилде өргүл салыр бедигээшти база Наваттың оглу Иеровоамның – Израильди бачытче киирген хаанның тудуп каан бедик черин безин Иосия үреп бузуп каапкан . Мөгейиишкин кылыр бедик черни ол өрттедип, хоюдур чуура дүрбүп каапкан, ·Ашера бурганга тураскааткан адагашты база өрттедипкен. ¹⁶ Иосия оон долгандыр көрдүнгеш, дагның ийинде чевеглерни көрүп кааш, улус айбылап, ында чыдар сөөктерни уштуп эккеп, өргүл бедигээжинге өрттедиптерин дужааган. Ол бүгү ону баш бурунгаар чугаалаан Бурганның кижизиниң дамчытканы Дээрги-Чаяакчының сөзүн ёзугаар болган .

¹⁷ Хаан: «Дуу ол кымның тураскаал дажы боор?» – деп айтырган.

Хоорайның чурттакчылары: «Бо дээрге Иудеядан келген, силерниң Вефилде өргүл бедигээжи-биле кылган чүвеңерни баш бурунгаар чугаалаан Бурганның кижизиниң чевээ-дир» – деп харыылааннар.

¹⁸ Хаан: «Ооң дыжын үревеңер, кым-даа ооң сөөгүнге дегбезин» – дээн. Ынчангаш ол медээчиниң база Самариядан келген медээчиниң сөөктерин хевээр арттырып кааннар.

¹⁹ Иосия оон ыңай Израильдиң хааннарының, Дээрги-Чаяакчыны килеңнедип, Самарияның хоорайларында бедик черлерге тудуп каан өргээлерин база үреп каапкан. Вефилге кылган бүгү чүвезин хаан ол черлер-биле база кылган. ²⁰ Иосия ол бедик черлерге турган бүгү бараалгакчыларны өргүл бедигээштеринге өлүрүп каапкаш , сөөктерин бедигээштерге өрттедипкен . Ооң соонда ол Иерусалимче ээп келген.

Чоннуң Хосталыышкын байырлалын демдеглээни

(2 Чыл. 35:1-19)

²¹ Хаан бүгү чонга: «Чагыг-керээниң номунда бижээнин ёзугаар боттарыңарның Бурганыңар Дээрги-Чаяакчының мурнунга ·Хосталыышкын байырлалын демдеглеңер» – деп дужааган .

²² Израильди баштап турган баштыңчылар үезинден бээр, Израильдиң база Иудеяның хааннарының чагырып турган бүгү үезинде ол байырлал ышкаш байырлал бооп көрбээн чүве-дир. ²³ А Иосия хаанның чагыргазының он сески чылында Иерусалимге Дээрги-Чаяакчыга бараалгаткан ·Хосталыышкын байырлалын демдеглеп эрттирген.

²⁴ Иосия оон ыңай өлүг улус сүнезини кыйгырар, караң көрнүр кижилерни, Иудея биле Иерусалимден тывылган чүдек-бужар ээреннерни, дүрзү-бурганнарны узуткап каапкан . Ол ону Хелкия бараалгакчының Дээрги-Чаяакчының өргээзинден тып алганы дүрүг номда бижиттинген ыдыктыг хоойлунуң сөстерин күүседири-биле кылган. ²⁵ Иосияның мурнунда-даа, ооң соонда-даа аңаа дөмей – бүгү чүлдү-чүрээ-биле, бүгү сеткил-сагыжы-биле, бүгү күчү-күжү-биле, Моисейниң бүгү хоойлузун ёзугаар Дээрги-Чаяакчыже ээлген хаан турбаан .

²⁶ Ынчанмыже Дээрги-Чаяакчы Манассия хаанның Ону килеңнеткен бүгү бачыттары дээш Иудеяже кыптыккан коргунчуг килеңинден, хорадаан сагыжындан ойталаваан. ²⁷ Дээрги-Чаяакчы: «Израильди Бодумдан чайладып каапканым дег, Иудеяны база Бодумдан чайладып кааптар мен, шилип алганым бо Иерусалим хоорайдан база „Мээң ат-алдарым маңаа турар“ дээним өргээден ойталаар мен» – дээн.

Иосияның өлүмү

(2 Чыл. 35:20-27)

²⁸ Иосияның өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. ²⁹ Иосияның чагыргазының үезинде Египеттиң хааны Нехао фараон Ассирияның хаанынга уткуй Евфрат хемче үнүп келген. Иосия хаан аңаа удур үнүп кээрге, фараон ону Мегиддонга көрүп кааш, өлүрүп каан. ³⁰ Хаанның чалчалары ооң мөчү-сөөгүн Мегиддондан Иерусалимче сөөртүп эккелгеш, ооң чевег-куюнга ажаап каан . А чурттуң чону Иосияның оглу Иоахазты олива үзү-биле чаап , ону ачазының орнунга хаан кылып алган.

Иоахаз – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 36:1-4)

³¹ Иоахаз чээрби үш харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге үш ай чагырган. Ооң авазын Хамутал дээр турган, ол – Ливна чурттуг Иеремияның уруу чүве-дир . ³² Иоахаз ада-өгбезиниң кылып турган бүгү чүвезин өттүнүп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. ³³ Нехао фараон Иоахазты, ол Иерусалимге оон ыңай чагырбазын дээш, хамат черде Ривла хоорайга тудуп хоругдааш, Иудеяга чүс °талант мөңгүн болгаш бир талант алдын төлээр торгаал онаап каан. ³⁴ Нехао фараон Иосияның оглу Элиакимни ачазының орнунга хаан кылдыр салгаш, ооң адын Иоаким деп ат-биле солуп берген . А Иоахазты Египетче алгаш барган, ол аңаа өлүп калган . ³⁵ Нехао фараонга ооң негээн алдын-мөңгүнүн төлеп бээри-биле Иоаким чурттуң чонунга үндүрүг онаап, кижи бүрүзүнүң шинээн доктааткаш, алдын-мөңгүннү төледип алган.

Иоаким – Иудеяның хааны

(2 Чыл. 36:5-8)

³⁶ Иоаким чээрби беш харлыында хааннап эгелээш, Иерусалимге чуртту он бир чыл чагырган. Ооң авазын Зебудда дээр турган, ол – Рума чурттуг Федайяның уруу чүве-дир. ³⁷ Иоаким ада-өгбезиниң кылып турган бүгү чүвезин өттүнүп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган.

¹ Иоакимниң чагырган үезинде Вавилоннуң хааны Навуходоносор чуртче халдап кирип келген. Иоаким Навуходоносорга үш чыл чагырткаш, оон хая көрнү берип, аңаа удур тура халаан. ² Дээрги-Чаяакчы Иоакимче халдей, арамей, моав болгаш аммон дээрбечи бөлүктерни ыдып, Иудеяны узуткап кагзыннар деп турган. Дээрги-Чаяакчының Бодунуң чалча-медээчилерин дамчыштыр чугаалаан сөзүн ёзугаар ынчаар болганы ол . ³ Ол бүгү Иудея-биле Дээрги-Чаяакчының күзел-соруун ёзугаар, иудейлерни Ооң мурнундан ырадып кааптар дээш болган. Чүге дээрге Манассия хаанның бачыттары дээш, ооң үүлгеткен бүгү чүвези дээш, ооң буруу чок улустуң ханын төп, Иерусалимни оларның ханы-биле долдурганы дээш , Дээрги-Чаяакчы ону өршээр хөңнү чок болган.

⁵ Иоакимниң өске ажыл-херектери, ооң кылган бүгү чүвези Иудеяның хааннарының чылдар бижилгезинде тодараттынып бижиттинген. ⁶ Иоаким өгбелериниң соондан өске оранче чоруй баарга, ооң оглу Иехония ачазының орнунга хаан апарган.

⁷ А Египеттиң хааны бодунуң чуртундан оон ыңай үнмээн, чүге дээрге Вавилоннуң хааны аңаа хамааржыр бүгү черни Египеттиң кызыгаарында хемден эгелээш, Евфрат хемге чедир эжелеп алган.

Иудеяның хааны Иехонияның туттуруп алганы

(2 Чыл. 36:9-10)

⁸ Иехония он сес харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге үш ай чагырган. Ооң авазын Нехушта дээр турган, ол – Иерусалим чурттуг Элнафанның уруу чүве-дир. ⁹ Иехония ачазының кылып турган бүгү чүвезин өттүнүп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган.

¹⁰ Ол үеде Вавилоннуң хааны Навуходоносорнуң дүжүметтери Иерусалимге келгеш, ону бүзээлеп алганнар. ¹¹ Навуходоносор боду ооң улузунуң бүзээлеп алгаш турган хоорайынга чедип кээрге, ¹² Иудеяның хааны Иехония, ооң авазы, нояннары, шериг баштыңнары болгаш дүжүметтери аңаа дүжүп бергеннер.

Вавилоннуң хааны бодунуң чагыргазының сески чылында Иехонияны тудуп алган . ¹³ Дээрги-Чаяакчының баш бурунгаар чугаалап турганы дег , Навуходоносор Дээрги-Чаяакчының өргээзиниң база хаанның ордузунуң бүгү эртине-байлаан аппарган – Израильдиң хааны Соломоннуң Дээрги-Чаяакчының өргээзинге кылып каан бүгү алдын саваларын кезе шаап каапкан. ¹⁴ Ол Иерусалимниң бүгү чурттакчыларын: бүгү нояннарны, күчү-күштүг дайынчыларны, бүгү ус-дарган, шевер улусту – шупту 10 000 кижини тудуп алгаш барган. Чурттуң чүгле ядыы карачал чону артып калган. ¹⁵ Навуходоносор Иехонияны Иерусалимден Вавилонче тудуп алгаш барган, ооң-биле кады хаанның авазын, ооң кадыннарын, дүжүметтерин, чурттуң ат-алдарлыг улузун база аппарган . ¹⁶ Вавилоннуң хааны 7000 дайынчылыг бүгү шеригни, 1000 дарган, ус-шевер улусту, бүгү дайылдажып шыдаар күштүг улусту Вавилонче тудуп аппарган. ¹⁷ Навуходоносор Иехонияның орнунга ооң төрел акызы Маттанияны хаан кылып кааш , Маттанияның адын Седекия кылдыр солуп берген .

Седекия хаан болгаш Иерусалимниң буурааны

(2 Чыл. 36:11-21; Иер. 39:1-10; 52:1-27)

¹⁸ Седекия чээрби бир харлыында хааннап эгелээш, чуртту Иерусалимге он бир чыл чагырган. Ооң авазын Хамутал дээр турган, ол – Ливна чурттуг Иеремияның уруу чүве-дир . ¹⁹ Седекия Иоакимниң кылып турган бүгү чүвезин өттүнүп, Дээрги-Чаяакчының мурнунга бузут үүлгедип турган. ²⁰ Ынчаарга Иерусалим биле Иудеяга болуп турган чүве Дээрги-Чаяакчыны килеңнедиптерге, Ол оларның чурттакчыларын Бодунуң мурнундан сывырыпкан.

Седекия Вавилоннуң хаанынга удур тура халаан .

¹ Седекияның чагыргазының тоску чылында, он айның онда Вавилоннуң хааны Навуходоносор бодунуң бүгү аг-шерии-биле Иерусалимге чедип кээп, ону бүзээлеп, хоорайны долгандыр бүзээлел чалдары тудуп алган . ² Хоорайның бүзээлээшкини Седекия хаанның чагыргазының он бирги чылынга чедир үргүлчүлээн.

³ Хоорайда аш кедереп, чурттакчы чон чиир аъш-чем чок арткан. Дөрт айның тоста ⁴ халдейлер хоорайның ханазын деже шаапкан. Бүгү иудей дайынчылар дүне када хоорайдан ийи хана аразында, Хаан сесерлииниң чанында турар хаалга дамчыштыр үнгеш, Иордан шынаазынче баар орук-биле дезипкен. А халдейлер ол үеде хоорайны бүзээлеп алган турган. ⁵ Халдей шериг иудей хаанны сүрүп чорупкаш, Иерихон ховуларынга чыпшыр четкен. Седекияның бүгү шерии ону каапкаш, тарадыр маңнажы берген. ⁶ Хаанны тудуп алгаш, Ривла хоорайда Вавилоннуң хаанынче эккелгеш, шиидип каан . ⁷ Седекия көрүп турда, ооң оолдарын өлүрүп каан , а оон ону согурарткаш, хүлер кинчи-биле бектээш, Вавилонче аппарган .

⁸ Беш айның чедиде (Вавилоннуң хааны Навуходоносорнуң чагыргазының он тоску чылында) Иерусалимче Вавилоннуң хаанының дүжүмеди, камгалакчы шериглер даргазы Навузардан чедип келген. ⁹ Ол Дээрги-Чаяакчының өргээзин, хаанның ордузун, Иерусалимниң бүгү бажыңнарын – улуг дээн бажыңнарны шуптузун өрттедипкен . ¹⁰ Камгалакчы шериглер даргазы-биле кады келген халдей шериг Иерусалимни долгандыр турган ханаларны үреп бузуп каапкан . ¹¹ Камгалакчы шериглер даргазы Навузардан хоорайда дириг арткан улусту, а ол ышкаш Вавилоннуң хаанынга дүжүп берген улусту – бүгү арткан мөөң чонну тудуп алгаш барган. ¹² Чүгле карачал улустуң чамдыызын камгалакчы шериглер даргазы виноград болгаш тараа шөлдерин ажаап болбаазырадыр кылдыр арттырып каан.

¹³ Халдейлер Дээрги-Чаяакчының өргээзинге турган хүлер адагаштарны, тергежигештерни, «далай» дээр хүлер чунар саваны үрей соктап каапкаш, ол чүүлдерниң хүлерин Вавилонче аппарганнар . ¹⁴ Олар оон ыңай хүл урар савалар, хүл-узарлар, бижектер болгаш хымыштарны – Бурганга бараан болурда ажыглаар бүгү хүлер эт-херекселди алгаш барганнар . ¹⁵ Камгалакчы шериглер даргазы алдын-мөңгүн хүүрекчигештер биле кыскаштарны база алгаш барган. ¹⁶ Соломоннуң Дээрги-Чаяакчының өргээзинге кылып кааны ийи адагаш, «далай» дээр чунар сава болгаш тергежигештерге хамаарыштыр алырга, ол бүгү херекселдерни кылган хүлер деңзилеттинмес аар турган . ¹⁷ Бир адагаш-ла он сес кыры дурту бедик , ооң кырында хүлер капительдиң бедии үш кыры дурту; капительдиң даштыы талазын четки хевирлиг, хүлерден кылган гранат чимистерлиг каасталга шыпкан турган (ийиги адагашта база-ла ындыг четки хевирлиг каасталга бар).

¹⁸ Камгалакчы шериглер даргазы Бурганның дээди бараалгакчызы Серайяны , ийиги бараалгакчы Софонияны болгаш Бурганның өргээзинче кирер черниң үш таңныылын база тудуп алгаш барган. ¹⁹ Оон ыңай хоорайдан ол дарга шериглер баштыңын, хаанның ам-даа хоорайга арткан турган беш чоок дүжүмедин, чурттуң чонун шериг хүрээлеңинче киир бижиир хүлээлгелиг шеригниң кол бижээчизин болгаш хоорайга турган алдан чурттакчыны тудуп алгаш барган. ²⁰ Камгалакчы шериглер даргазы Навузардан оларны тудуп аппаргаш, Ривлада Вавилоннуң хаанынга чедире берген. ²¹ Вавилоннуң хааны ол бүгү улусту хамат черде Ривла хоорайга шаажылап өлүрүп каан, а Иудеяның чонун бодунуң черинден көжүрүп үндүрген.

Годолияның Иудеяга чагырыкчы апарганы

(Иер. 40:7-9; 41:1-3)

²² Вавилоннуң хааны Навуходоносор ооң Иудеяга арттырып каан чонунуң чагырыкчызы кылдыр Шафанның оглунуң оглу, Ахикамның оглу Годолияны томуйлап каан . ²³ Бүгү иудей шериг баштыңнары: Нафанияның оглу Измаил, Карейниң оглу Иоханан, Нетофа чурттуг Танхуметтиң оглу Серайя болгаш Мааха чурттуг Иазания олар Вавилоннуң хаанының Годолияны чагырыкчы кылдыр томуйлап каанын дыңнап кааш, боттарының улузу-биле кады Мицпа хоорайда Годолияже чедип келгеннер. ²⁴ Годолия оларга база оларның улузунга: «Халдей дүжүметтерден кортпаңар, чуртка артып калгаш, Вавилоннуң хаанынга бараан болуңар. Ынчан менди-чаагай болур силер» – деп даңгыраглап чугаалаан.

²⁵ Ынчалза-даа чеди айда Элишаманың оглунуң оглу, Нафанияның оглу, хаан уктуг Измаил он кижизи-биле кады келгеш, Годолияны база ооң-биле кады Мицпага турган иудейлер болгаш халдейлерни өлүрүп каан. ²⁶ Ооң соонда бүгү чон, карачал-даа, ызыгууртан-даа улус база шериг баштыңнары, халдейлерден корткаш, Египетче дезе берген .

Иехонияны хостааны

(Иер. 52:31-34)

²⁷ Иудеяның хааны Иехонияны тудуп аппарган соонда үжен чеди чыл эрткенде, Вавилоннуң хааны Эвил-Меродах бодунуң чагыргазының бирги чылында Иехония хаанга өршээл көргүскен. Эвил-Меродах Иехонияны он ийи айның чээрби чедиде кара-бажыңдан үндүргеш, ²⁸ ооң-биле эп-найыралдыг чугаалашкан база ол үеде Вавилонга турган бүгү өске хааннарга бодаарга, бедик, хүндүткелдиг черге олуртуп каан. ²⁹ Иехония кара-бажыңга кедип турган хевин солуп каапкаш, амыдыралының төнчүзүнге чедир Эвил-Меродах-биле кады чемненип келген. ³⁰ Ол Вавилоннуң хаанындан доктаамал хандырылганы хүннүң-не, арткан бүгү назынында ап келген.