Yesu Keriso Tuyeghana Ahi’ahina Mark Vivireina i Girugirumiya
Babani Vikarenana
We’i yana aunaona Yesu i vobagibagi ma i hanahanapu aubaina hi amgiruma. Rava we bukana taugirumiya wavana egha ita riweta, ma ekalesiya aunaona babadahi ahi vihanahanapu yana Mark i girumi. Ma Yesu a tauvotagho vinevinehi maghauhi 12 auhinenihi yana egha Mark, ma tauvihanahanapu maghamaghauhi hi vitumaghanei da tauna yana Peter maiteni au Rome hi ma’ae, ma Yesu a bagibagi po a vihanahanapu maghamaghauhi auwarina i dedei. Anima we dededehi yana Mark i giruma hopunehi po tauvitumaghana au Rome ita vohaguhi, po Yesu aiya’i ma aiwa’i i dewadewai au nuwanuwahi ita raughadaghadari.
We amgirumana auhinenina i riweta da babani wainaona yana Yesu Keriso tuyeghana ahi’ahina, tauna Maimaituwa Natuna. We bukana auhinenina ta inana yana Yesu kajijira auwarina po ginauri maghamaghuhi i dewadewahi. Wate ta inanai maranai rava i hanahanapuhi, ma aruwa apo’apoehi rava auwarihi i raukaiwenihi, ma rava doridori’ahi i yawahanihi ma ahi dewabo’a i nuwanuwa’aharehi. Mark Yesu a bagibagi aubaina i amgiruma duma, ma egha a vihanahanapu. Ma ei hanahanaputa da me Yesu au korosi i hiraghenei da rava atapuhi hita yawahana, ma wate hiraghe auwarina menana’arena Maimaituwa i vovaimahirinanei.
1John Taubabataito* Yesu a Tayaha i Ghadari
(Matthew 3:1-12; Luke 3:1-18; John 1:19-28)
1 We’i yana Maimaituwa Natuna Yesu Keriso* tuyeghana ahi’ahina anivikarenana.
2 Peroveta Isaiah ana au buka i amgiruma ma i riwa ipa,
“Ma rautanighana, a’u tauvituyetuyegha apo a ai pari’ahareiya’i,
po am tayaha ina ghadari.+ 1:2 Malachi 3:1
3 Tauna yana pona au dobu kwakwava ei ghoreghore ipa,
‘Tayaha ona ghadari Bada aubaina,
ana aninae ona raidumarui.’” + 1:3 Isaiah 40:3
4 We au marana John i ne’i po au dobu kwakwava rava i babataitohi, ma Maimaituwa tuyeghana i rauguguyei rava auwarihi ma ipa, “Ona am’ohe* ma Maimaituwa ina nuwa’aharemi. Anima a babataitomi po ina vihegha da taumi ami dewabo’a auwarina o am’ohe.” 5 Ma rava atapuhi au Judea ma au Jerusalem ma auririvahi tauma’ae, hi ne’i po John hi rautanighanei, ma ahi dewabo’a au habuhabuna hi viheghei, ma Jordan au wairana i babataitohi.
6 Ma John ana gara yana me peroveta ahi gara hi ote’oteniya camel bo ghamoghamo opinei hi hirahiramiya i oteni, ma a dagiroro ghamoghamo opina ausiporina i raukwaviviroi, ma ana yam i ani’anihi yana kapau ma ta’waya. 7 Ma i rauguguya rava auwarihi ipa, “Muri’uwei rava e nene’i yana i ghe vavahagha ma apoma ta’u. Ta’u yana egha emo’emosi’u po a kururu ma a aehuma a ohei.+ 1:7 Mai Judea* ahi au mumuga we bagibagi yana taupaura yababa* bo rava yabayababa egha maihahi apo hina dewai.8 Ta’u wairei a babataitomi* ma tauna yana Aruwa Vivireinei ina babataitomi.”
John, Yesu i Babataitoi*
(Matthew 3:13-17; Luke 3:21-22)
9 Na au marana Yesu Nazareth meyagaina Galilee autupona i hopu aharei ma i ne’i John auwarina, John, Yesu i babataitoi Jordan au wairana. 10 Ma maranai wairei i hurahura ghe’eta’i yana mara i wanakaiweni, ma Aruwa me gabubu i gha’ira’i po Yesu autepana i rauwei. 11 Ma pona marei i riwa hopu’i ipa, “Tam yana natu’u a’u rauhoghara babana tam a’u anikaoha.”
Taumodurere,* Yesu i Raudadani
(Matthew 4:1-11; Luke 4:1-13)
12 Na aumurina yaghiyaghina’ava Maimaituwa Aruwana Yesu i himira naiyei au dobu kwakwava. 13 Maratom 40 Yesu au dobu kwakwava i ma’ae ma Taumodurere* i raudadani po apo’apoe ita dewai. Tauna yana ghamoghamo hiyohiyohi maitehi hi ma’ae na au dobuna, ma Maimaituwa ana aneya* hi ina’inana vaitetei.
Yesu, Tauvikaimo Wahepari i Ghorehi po hi Votaghoi
(Matthew 4:12-22; Luke 4:14-15, 5:1-11)
14 Muriyai po Guyauna Herod, John Taubabataito* au deri i tereruiyei,+ 1:14 Mark 6:14-29 yana Yesu i nae Galilee autupona, po Maimaituwa tuyeghana ahi’ahina rava auwarihi i rauguguyei. 15 I ririwehi ipa, “Maimaituwa a hipohipo i teretereiya i raimoinai! Maimaituwa a vitaniwaga vouna ana rava auwarihi* i vighereghere. Ami dewabo’ei ona am’ohe* ma tuyeghana ahi’ahina ona vitumaghanei.”
16 Maratom emosi Yesu Galilee hagahagana ririvanei i nene, po tauvikaimo ruwagha i inanahi, Simon ma a tevera Andrew maiteni au hagahaga hi rauhagihagida. 17 Ma auwarihi i riwa ipa, “Taumi ona ne’i ma ona votagho’u. Po marina me oi kaimonei, nana’arena a vihanahanapumi po rava ona taravainihi po hina vitumaghane’u.” 18 Mara emosi ahi hagida hi voterei ma hi vimuritaghoi.
19 Wate mara haburuna gerahei hi veraunae yana Zebedee natunatuna, James ma John i inanahi au wam, ahi hagida wanawana rorona hi hemohemohi. 20 Me marana i inanahi yana i raughorehi ipa, “Ona votagho’u.” Yamna aubaina amahi ma a taubagibagi au wam hi voterehi ma tauna hi votaghoi.
Yesu, Aruwa Apo’apoena* Rava Auwarina i Raukaiweni
(Luke 4:31-37)
21 Yesu, a tauvotagho maitehi hi ghe’eta dobu ana wava Caponiam auwarina, ma maranai viyagohina maratomna* i ghe’eta yana Yesu i nae, po anivi’emosi numana* auhinenina vihanahanapu i taraiwawari. 22 A vihanahanapu yana vibadana maiteni, ma egha me raugagayo+ 1:22 Warihagha Maimaituwa raugagayo Moses i verei po rava mai Israel hita viponavowei. tauvihanahanapuweina, aubaina rava hi amhuna duma a vihanahanapu auwarina.
23 Ma maranai anivi’emosi numana auhinenina i hanahanapu, yana rava aruwa apo’apoena* i taniwageiya i otu 24 ma i riwa ipa, “Tam auwari’ai aiwa u ghohei, Yesu rava Nazarethei? U ne wehidana po ma vi’apo’apoeni’ai? A hanapuwem tam aiya’i! Tam yana Maimaituwa a Vinevine! Vivireina.” 25 Ma Yesu i eni+ 1:25 i rahai ma ipa, “Ma genuwana, ma na ravana ma hopu aharei!” 26 Anima aruwa apo’apoena* ravana i guhui yamoyamonei, ma a otuna i hopu aharei.
27 Ma rava atapuhi ahi amhuna i ra’ata, ma hi deedei hipa, “We yana aiwa’i? We’i yana vihanahanapu vouna vibadana maiteni. We ravana yana vibadana auwarina, emo’emosina po aruwa apo’apoehi ina riwehi ma hina viponavowei.” 28 Ma yaghiyaghina’ava Yesu tuyeghana hi nohai yabayababai,+ 1:28 i dabarara po Galilee hinenina i vihowai.
Yesu, Rava Maghamaghauhi i Viyawahanihi
(Matthew 8:14-17; Luke 4:38-41)
29 Nahidana ma anivi’emosi numana* hi ne’aharei po hi nae Simon ma Andrew ahi au numa, James ma John maitehi. 30 Simon pohiyana wavinena boyaboya i vaini po i eno’eno ma aubaina Yesu hi pariverei. 31 Po i rui auwarina ma au nimana i vowa ma i vovai mahirini. Anima mara emosi boyaboya i hopu aharei ma i vomahiri yana ahi yam i dewai.
32 Ma aubigai madegha i yoriyori yana rava ahi rava doridori’ahi, po aruwa apo’apoehi hi taniwagehi hi nehima Yesu auwarina.+ 1:32 Maranai madegha i yori yana viyagohina marana i kwaha. Mai Judea ahi viyagohina marana e amtaraiwawara maratom nima emosi ma nimagigi emosi (6th) aubigaina ma maratom nima emosi ma nimagigi ruwagha (7th) aubigaina.33 Meyagaina ghaeghaenana ravahi hi ne po numa mata’etana hi vihowai. 34 Ma Yesu rava maghamaghauhi, ahi dori’a tapuna ma tapuna i viyawahanihi. Ma aruwa apo’apoehi rava auwarihi i raukaiwenihi, ma aruwa apo’apoehi egha ita vi’aninehi po hita vibabani, babana hi hanapuwei da tauna aya’i.+ 1:34 Yesu i haramanei inapa aruwa apo’apoehi ina vi’aninehi po hinapa tauna Maimaituwa a Vinevine* yana apo rava hina hegari po ghaviya ina vibadei me Maimaituwa a Vinevine hi pa’ipa’iniya nana’arena. Ona inana John 6:15
Yesu au Galilee i Rauguguya
(Luke 4:42-44)
35 Hubahubanai boiboghi yohora i waguwaguvarei ma Yesu i eno vomahiri, po numa i hopu aharei ma i nae au dobu kwakwava raupari aubaina. 36 Ma muriyai Simon ana rava maitehi hi veraveraubaihei. 37 Ma maranai hi tuhaghai yana hi riwei hipa, “Rava maghamaghauhi he baibaihem!”
38 Ma Yesu i pariverehi ipa, “Tana nae we au meyagaihi aughereghereta po Maimaituwa tuyeghana auwarihi a rauguguyei. Babana yamna aubaina a ne’i.” 39 Yamna aubaina Galilee i kwaviviroi ma Maimaituwa tuyeghana i rauguguyei, anivi’emosi au numahi ma aruwa apo’apoehi i raukaiwenihi rava auwarihi.
Yesu, Rava Opina Waikamakamana* i Viyawahani
(Matthew 8:1-4; Luke 5:12-16)
40 Maratom emosi rava opina waikamakamana* i ne’i, yana Yesu aunaona i raudune ma ipa, “Inapa ma ghohei yana ma dewa’u po a raughadaghadari’u.” + 1:40 Mai Judea ahi au raugagayo,* rava opina waikamakamana tauna yana miramirana ma taumai’uputa. Egha hita vi’aninei po rava waikamakamana hina vodadani. Rava egha hita vi’aninehi po Maimaituwa a au Numa hina vohepahepa bo au meyagai hina ma’ae. Hinapa rava doridori’ana ina yawahana, yana i raughadaghadarameei ma Maimaituwa ina vainameei ma wate rava maitehi hina ma’e gogona ma ina vohepahepa Maimaituwa a au Numa.
41 Anima Yesu we ravana nuwanuwana i boyai, ma i vo’ayaya po i vodadani ma i riwei ipa, “Ee, a ghohei. Po tam ma raughadaghadarim!” 42 Po mara emosi ravana kamakamana i yababa ma opina i raughadaghadari. 43 Anima i vigha’ena dumei ipa, 44 “Marina ma nae, ma egha aiya mai heghei da ta’u a viyawahanim. Dumaruwei ma nae gudutaupuyoweina* auwarina po ma viheghanamem, ma ina raudadanim po rava hina inanam da tam u yawahana, ma gudu* ma amverenei Moses a raugagayo* i ririweiya nana’arena.”
45 Ma we ravana egha ita viponavowa ma i nae, yana tuyeghana i nohai po na dobuna atapunana i vihowai. Yamna aubaina po Yesu egha emo’emosina, habuhabunei ita nae au meyagai, ma au dobu kwakwava i ma’ae ma dobu atapuna ravahi hi nene auwarina.
2Yesu, Rava Opina Hirahiraghena i Viyawahani
(Matthew 9:1-8; Luke 5:17-26)
1 Maratom egha ita magha ma Yesu a tauvotagho maitehi hi wanavirahi au Caponiam. Ma rava maghamaghauhi hi nonori da i wanavirameeiya’i au meyagai, 2 po rava hi nene’i yana numa hinenina po mata’eta maiteni hi vihowai ma i rauguguya auwarihi. 3 Ma rava wahepari turahi opina hirahiraghena hi pawe neiya’i auwarina. 4 Ma rava maghamaghauhi hi rautomenihi, po egha emo’emosina Yesu auwarina hita ghe’eta. Aubaina numa upunei hi amghaena autepana, ma gavogavo hi dewai Yesu autepana ma aunaona hi tere gha’irei. 5 Anima yamna aubaina ahi vitumaghana* i inanai ma ravana opina hirahiraghena i riwei ipa, “Natu’u, am dewabo’a a nuwa’aharei.”
6 Nahidana mai Judea* ahi raugagayo tauvihanahanapuweina hi ma’ama’ae, yana au nuwanuwahi hi ampiri we nana’arena hipa, 7 “Aiwa aubaina we ravana nana’arena ei babani? Ei jibogha! Maimaituwa tau’avana dewabo’a taunuwa’ahareina!”
8 Mara emosi Yesu aruwanei me hi vinuwanuwatuhunei i hanapuwei po i riwehi ipa, “Aiwa aubaina po we nana’arena oi nuwanuwatuhu? 9 Metauna i te’ate’a? Ravana opina hirahiraghena ata riwei da, ‘Am dewabo’a a nuwa’aharei,’ bo ata ripa, ‘Ma vomahiri po am ani’eno ma’avarai ma ma nae’? 10 A viheghemi po ona inanai, da ta’u yana Rava Natuna taniwaga auwari’u e ma’ama’ae, po dewabo’a a nuwa’aharei.” Anima ravana opina hirahiraghena i riwei ipa, 11 “Tam ma vomahiri po am ani’eno ma’avarai, ma ma nae am au numa!”
12 Anima atapuhi hi iya’iyauwei, ma mara emosi i vomahiri po a ani’eno i rau’avarai ma i ne’aharehi. Atapuhi ahi amhuna i kwaha ma Maimaituwa hi vohepahepai, ma hipa, “Egha meyanai ginauri we nana’arena ata ina’inanaiya i tupuwa!”
Yesu, Levi i Vinei
(Matthew 9:9-13; Luke 5:27-32)
13 Yesu, Caponiam meyagaina i vomahiri ahare po i naeme Galilee au gerahana. Ma rava maghamaghauhi hi ne’i auwarina ma i vikare po i hanahanapuhi. 14 Maranai i naenae yana rava wavana Levi, Alphaeus natuna i inanai a au anibagibagi takisi i tamatama. Yesu i riwei ipa, “Ma votagho’u.” Egha baine i vomahiri po i votaghoi.
15 Maranai Yesu, Levi ana au numa i am’am, ma takisi tautama+ 2:15 tax collectors maghamaghauhi ma taudewabo’a hi muritaghoi, ma wate Yesu a tauvotagho maitehi hi am gogona.+ 2:15 Moses Maimaituwa a raugagayo* i girumi, ma raugagayo tauvihanahanapuweina we raugagayona hi viponavowana vaimahi’eni. Ma wate mai Judea* ahi dewa ghehauhi hi vi’ate’ate dumahi. Hipa, “Aiyavo ravahi raugagayo egha hitai ate’atei yana rava apo’apoehi.” 16 Ma Pharisee* ghehauhi yana raugagayo tauvihanahanapuweina, hi inanai ma i am’am takisi tautama po taudewabo’a maitehi, ma a tauvotagho auwarihi hi raubayada hipa, “Aiwa aubaina takisi tautama ma taudewabo’a maitehi e am’am?”
17 Anima Yesu we i nonori yana i riwehi ipa, “Rava ahi’ahihi yana egha tauviyawahana hita ghoheghohei, ma rava doridori’ahi yana tauviyawahana hi ghoheghohei. Ta’u egha rava dumadumaruhi ghorenahi aubaina ata ne’i ma ta’u yana taudewabo’a aubaihi a ne’i.”
Raubayada Huji Aubaina
(Matthew 9:14-17; Luke 5:33-39)
18 Maratom emosi yana John Taubabataito* a tauvimuritagho ma Pharisees* hi hujihuji. Ma rava ghehauhi hi ne po Yesu hi raubayadei hipa, “John a tauvimuritagho ma Pharisees ahi tauvimuritagho he hujihuji. Ma aiwa aubaina po tam am tauvotagho egha hita hujihuji?”
19 Ma Yesu i riwehi ipa, “Maranai rava tautavinevou awana maiteni he ma’ama’ae, yana ana rava egha hita hujihuji babana tauna maitehi he ma’ama’ae.+ 2:19 Hosea 2:19-20; Ephesians 5:25-27; Revelation 21:1-420 Ma mara e nene’i yana tautavinevou orotona apo auwarihi ma hina vaina aharei, Yesu hina vihiragheni ma na au marana apoma hina huji.”
21 Wate i riwehi ipa, “Egha meyanai gara vouna hina vaini po gara ’wadubona wanawana hogirana auwarina hina popoi, babana apo ina roroi ra’ara’ahi.+ 2:21 Gara vouna ma ’wadubona hirahiramaratuna maranai hina oghai yana apo vouna ina amtaina ma ’wadubona ina wanaroroi.22 Nana’arena wate apo egha meyanai wine* vouna hina vaini po huma ’wadubona, auwarina hina terei babana, i ’wadubo apo egha ina amriyana. Babana wine vouna viboyana apo ina dewai po ina wanaroroi, yamna anona yana ruwaghahina wine ma anihumana apo hina apo’apoe, egha po wine vouna yana huma vouna auwarina hina terei babana ina amriyana yana apegha ina wanaroroi.”
Viyagohina Marana Badana
(Matthew 12:1-8; Luke 6:1-5)
23 Viyagohina au maratomna Yesu a tauvotagho maitehi payawa vaovaona hineninei hi nene’i, ma payawa anona hi tamihi po hi am’am. 24 Ma Pharisees* hi inanahi yana hi riwehi hipa, “Ma inanai! Ata raugagayo* yana havena po viyagohina au maratomna* we nana’arena hita dewai!”
25 Ma i paribeehi ipa, “O hiyavi bo e’egha? Da David ana rava maitehi am hi voiyehi ma egha ahi yam,+ 2:25 1 Samuel 21:1-626 Ma David, Maimaituwa a au Numa i rui, Abiathar na haugana, yana tauna Gudutaupuyoweina Gheghetehaharana, ma na payawana Maimaituwa auwarina hi amverenei, yana wairaugagayona po gudutaupuyoweina* ’ava ahi yam, ma David ana rava maitehi i verehi po hi ani.” 27 Autepana i riwehi ipa, “Aniviyagohina maratomna yana Maimaituwa i terei po rava ina haguhi, ma egha itapa rava viyagohina maratomna hina hagui. 28 Ta’u Rava Natuna vibadana auwari’u po ana riwa auwarihi da viyagohina maratomna ai badei.”
3Yesu, Rava Nimana Wanawana Ru’umana i Viyawahani
(Matthew 12:9-14; Luke 6:6-11)
1 Mara emosi Yesu i wanavirameei po i rui anivi’emosi numana* auhinenina, ma nahidana rava nimana wanawana ru’umana i inanai i tughutughura. 2 Ma rava ghehauhi hi ghohei da Yesu hina viwavui, yamna aubaina hi ina’inana vaimaiha, mepa da viyagohina au maratomna we ravana ina viyawahani. 3 Ma ravana nimana wanawana ru’umana i riwei ipa, “Ma ne’i po rava aunaohi ma mahiri.” 4 Anima rava i raubayadehi ipa, “Metauna raugagayona* i ahi, viyagohina au maratomna: ahi ta dewai bo apo’apoe ta dewai, ta viyawahana bo ta vihiraghena?” Egha hita paribeei ma atapuhi hi genuwana. 5 Anima amona i ghaighai ma i inana viravira babana nuwanuwahi i toghara, ma i vinuwaboya ma i riwa nae ravana nimana wanawana ru’umana auwarina ipa, “Nimam ma rodomi.” Ma nimana i rodomi yana i yawahana. 6 Anima Pharisees* yaghiyaghina’ava hi nae, po guyau Herod ana boru+ 3:6 Guyau Herod ana boru yana (Herodians) Rome* a gabemani i vohagui ma ahi dobu ravahi hi benabenamei ma marina Pharisees* maitehi hi vi’emosi ma ipa Yesu hina vihiragheni. We ravahi yana egha meyanai hitai turana. marina maitehi hi vi’emosi po Yesu vihiraghenana hi vi’ogatarei.
7 Yesu ma a tauvotagho maitehi hi nae hagahaga au gerahana, ma rava maghamaghauhi Yesu aiwa i dewadewaiya tuyeghana hi nonori po hi ne’i auwarina. Ahi anine’i yana Galilee, Judea, Jerusalem, Idumea ma Jordan tupohi, anima Tyre ma Sidon meyagaihi auririvahi. 9 Rava maghamaghauhi i viyawahanihi ma ghehauhi doridori’ahi yana yohora hi amdudughe’i hipa hita vodadani. Aubaina po a tauvotagho i riwehi po aubaina wam hi nonoghei, babana rava hi magha duma hi garigaribewani. 11 Mepa nana’arena rava aruwa apo’apoehi hi tanitaniwagehi Yesu hi inanai, yana aunaona hi pe’u ma hi ghoreghore hipa, “Tam yana Maimaituwa Natuna!” 12 Ma aruwahi i vigha’ehi da havena rava hita riwehi da tauna aiya’i.
Yesu, Tauvotagho Vinevinehi* 12 i Vinehi
(Matthew 10:1-4; Luke 6:12-16)
13 Yesu i ghae oya autepana ma rava i rauhogharehi, i ghorehi po hi ne’i auwarina. 14 Ma maghauhi 12 i vinehi ma wava i verehi, tauvotagho vinevinehi.* Ma we’i aubaina i vinehi da tauna maitehi ma muriyai ita himira hopunehi rauguguya aubaina, 15 ma vitaniwaga i verehi po aruwa apo’apoehi hina raukaiwenihi. 16 Tauhi 12 ahi wava yana we nana’arena:
Simon (yana Yesu i viwavai po Peter+ 3:16 Peter’ anona ‘gha’ima’.),
17 Zebedee natunatuna James ma a tevera John i ghorehi po Boanerges (Boanerges anona yana ‘waiparara natunatuna’),
18 Andrew,
Philip,
Bartholomew,
Matthew,+ 3:18 Matthew ana wava ghehauna yana Levi.
ma Thomas,
James yana Alphaeus natuna,
ma Thaddaeus,
ma Simon yana Zealot+ 3:18 Zealot anona yana ‘rava boruhi Rome* babadahi tauvighaviyehi’.
19 ma Judas Iscariot yana Yesu tauvibenabenameina.
Rava Hipa Aruwa Apo’apoena* Yesu ei Taniwagei
(Matthew 12:22-32; Luke 11:14-23, 12:10)
20 Yesu, a tauvotagho maitehi hi naeme au numa, ma wate rava hi riyane’i yana numa hi vihowai po egha emo’emosina hita am. 21 A ghughuni hi nonori aiwa i tuputupuwa ma hipa, “Unu’ununa i neyabayababa!” Aubaina hi ne’i po hita taravaini po hita pa’ini.
22 Mai Judea* ahi raugagayo tauvihanahanapuweina Jerusalemei hi gha’ira’i po Yesu hi deedei hipa, “Beelzebub yana aruwa apo’apoehi ahi bada, Yesu ei taniwagei! Aruwa apo’apoehi ahi bada a kajijirei we aruwahi e raukaiwenihi.”
23 Aubaina Yesu i ghorehi po hi ne’i ma ampariruveruvei i vibabani auwarihi ipa, “Apo menana’arena ma Taumodurere* ina vireta hopunenameei? 24 Inapa dobu ina vi’am kahakaha ma hinai tona vivira, yana na dobuna apo egha ina mahiri. 25 Ma dam ina vi’amkahakaha ma hinai tona vivira, yana apo na damna egha ina ma’ae. 26 Yamna aubaina inapa Taumodurere ana dobu hinai amkahakaha ma hinai tona vivira, yana apegha hina mahiri apo hina pe’u babana ahi mara i kwaha. 27 Apegha meyanai rava kajikajijirana ana numa hina ruini po a purapura hina danenenei. Da aunaona hina raghiraghihi ma muriyai a purapura hina danenenei. 28 Ta’u riwa moinana a ririwemi, rava ahi dewa ma ahi babani, apo’apoehi atapuna apo Maimaituwa ina nuwa’aharei.* 29 Ma aiya ravana Aruwa Vivireina ei jiboghi yana Maimaituwa apegha ina nuwa’aharei, babana na’i yana dewabo’a ma’ema’e vavahaghana i dewai.” + 3:29 Yesu wehidana aiwa e ririweiya yana we ravahi nuwanuwahi i toghara po egha hitai nuwanuwatuhu da hina wanatavirahi. Rava Aruwa Vivireina hei jiboghiya anona yana hipa Yesu tauna egha Maimaituwa a Vinevine,* ma aruwa apo’apoena* itai bagibagi. Ma Aruwa Vivireina ei hegheta da tauna yana Maimaituwa a Vinevine. 30 Yesu i riwehi babana tauna Aruwa Vivireinei aruwa apo’apoehi i raukaiwenihi ma hi riwei hipa, “Aruwa apo’apoena* tauna ita ruini.”
Yesu a Ghughuni Moinana
(Matthew 12:46-50; Luke 8:19-21)
31 Anima Yesu ayona ma varevarehina hi ghe’eta po numa au mata’etana, hi mahimahiri ma ana riwa hi himiri. 32 Rava maghamaghauhi hi tughura kwaviviroi ma hi ma’ama’ae ma hi riwei hipa, “Ayom, varevarehim ma novunovum yana au dowa hi ghoheghohei po hina inanam.”
33 Yesu i paribeehi ipa, “Aiya ayo’una ma varehi’una?” 34 Anima i inana viravira po rava auririvana hi tughutughura i inanahi ma ipa, “Ona inanai! We ravahi yana ayo’u ma varevarehi’u! 35 Aiya ravana Maimaituwa a rauhoghara e dewadewai yana tauna varehi’u, novu’u ma ayo’u.”
4Dowa Wahepari Ampariruvaruvana*
(Matthew 13:1-9; Luke 8:4-8)
1 Yesu vihanahanapu i vikarenameei, Galilee hagahagana+ 4:1 topana auririvana. Ma rava maghamaghauhi hi garibewani, aubaina po au wam+ 4:1 waga i geru ma i verauhopu au bogei. Ma rava atapuhi yana au geraha. 2 Ampariruveruvei+ 4:2 awana’ina i babani, ma ginauri maghamaghauna i vihanahanapuhi ipa, 3 “We ona nonori, tauraupehi i hopu vao aubaina, 4 po ana pehi i vihuruhi, ma ghehauhi yana tayaha auririvana hi pe’u, po kiu hi anihi. 5 Ma ghehauhi yana dowa waigha’igha’imana auwarina hi pe’u nahidana yana egha dowa ghaeghaena, po pehina egha davona ma hi raupiharehi, 6 ma egha dedehi hita gha’ira dowa auhinenina, po maranai madegha i ghe’eta yana i boyahi po hi po’i. 7 Ghehauhi yana ra’wau au toyana hi pe’u po hi raupiharehi, ma yamhi yana yavana i vi’apo’apoenihi, po egha hita rau’ano. 8 Ma ghehauhi yana dowa ahi’ahina auwarina hi pe’u, po hi ghe vaimaiha, ma ghehauhi anohi 30,+ 4:8 maghahauhi ma ghehauhi 60,+ 4:8 hi veraumagha ma ghehauhi 100.” + 4:8 maghamaghau dumahi 9 Ma i riwehi ipa, “Inapa waitanighami yana aiwa a ririweiya ona nonori.”
Yesu Ampariruvaruva Anona i Babaniei
(Matthew 13:10-17; Luke 8:9-10)
10 Mara ghehauna, Yesu a tauvotagho ma rava ghehauhi, ampariruvaruva* aubaina hi raubayadei. 11 Ma i amparibeeyana ipa, “Taumi ravamina a vi’aninemi po Maimaituwa a vitaniwaga vouna, tuyeghana govagovaghana ai heghemi. Ma tauhi taumae uputa+ 4:11 egha tauvitumaghana auwarihi yana apegha ina raughadari, ma ampariruveruvei auwarihi a vibabani. 12 A dewai po peroveta wadubona, aiwa i ririweiya ina raimoinai,
‘He ina’inana ma egha hita ina’inana tuhagha,
ma he rautanighana ma nuwanuwahi
egha ita wanawanaghadari,
yamna aubaina apegha hina wanatavirahi
ma ahi dewabo’a ata nuwa’aharei.’” + 4:12 Isaiah 6:9-10
Dowa Wahepari Anona
(Matthew 13:18-23; Luke 8:11-15)
13 Yesu i raubayadehi ipa, “We ampariruvaruvana* auwarimi i raughadaghadari bo e’egha? Ma apo menana’arena ampariruvaruva* ghehauhi auwarimi ina raughadari? 14 Tauraupehi yana me Maimaituwa riwana rava auwarihi e rairahahi. 15 Rava ghehauhi auwarihi yana me pehi tayaha auririvana e pe’upe’u, ma me marana tuyegha hi nonori, yana mara emosi Taumodurere+ 4:15 Tauraudadana* i vaina aharei. 16 Ma rava ghehauhi yana me dowa waigha’igha’imana, a kaohahi tuyegha hi nonori, 17 ma egha hita vomomota,+ 4:17 vojijina babana dedehi egha ita amtonana dowa auhinenina. Po maranai tuyegha ahi’ahina hi vaini, ma piripiri ma amparihopuhopu hei aronihi, yana egha davona ma he vootere. 18 Ma rava ghehauhi yana me au ra’wau. We ravahi yana tuyegha hi nonori, 19 ma we dobuna a yawahana hi vinuwaboyana dumei, ma a viguyau ma ginauri maghamagha rauhogharahi, tuyeghana ahi’ahinana hi yavanihi po egha anohi. 20 Ma dowa ahi’ahina yana me rava tuyegha hi nonori, po hi vomomohi ma hi rau’ano, po ghehauhi yana 30, ma ghehauhi yana 60, ma ghehauhi yana 100.”
Rampa Aniterenana
(Luke 8:16-18)
21 Yesu auwarihi ipa, “Rava egha meyanai rampa+ 4:21 odam gaebei hina vitarada’wai bo ani’eno augaba’urina hina terei. Eghapo, ana au anima’ae hina terei. 22 Purapura govagovaghahi apo hina voghe’etehi, ma humahumahi apo hina kaiwenihi. 23 Inapa waitanighami yana ona rautanighana.” 24 Ma i riwehi ipa, “Aiwa o nonoriya yana ona vi’ate’atei. Ma ona rautanighana vaimaiha ma auwarimi ina raughadari, ma nuwahuyahuya yagana ina veremi. 25 Aiyavo auwarihi, yana apo ina raipotoi ma aiyavo auwarihi e’egha, ma haburuna auwarihi e ma’ama’ae yana apo ina vo’aharei.”
Pehi Raharahana Ampariruvaruvana
26 Yesu ipa, “Maimaituwa a vitaniwaga vouna ana rava auwarihi,* yana me rava pehi au dowa e rairahahi. 27 Marana waguvarai po maratomai, ana eno po a vomahiri auwarina, we pehina i rahai po i ghaeghae, yana egha ita haramanei da me i wawaranei. 28 Dowa tau’avana i dewai po i rahai ma i ghae, po i ra’ata ma i rau’ano. 29 Ma maranai yam i magura, yana tauraupehi rauyam ei kareni.”
Gaga Pehina Ampariruvaruvana*
(Matthew 13:31-32, 34; Luke 13:18-19)
30 Anima ipa, “Apo aiwa ampariruvaruvana* ta vibagibagi po Maimaituwa a vitaniwaga vouna ana rava auwarihi* ta dedei? 31 Maimaituwa a vitaniwaga vouna ana rava auwarihi yana me gaga porana vomuhomuhona. 32 Ma maranai i ra’ata yana eyagi maghamaghauhi au vaovao i ghe aharehi, ma ragharaghana hi ra’ata po auwarihi kiu he raunoghi.”
33 Yesu ani ampariruvaruva* maghamaghauhi we nana’arena, i vibabaniyei rava auwarihi, ma i naiyei po au ruvahi ma hi noonora tuhaghai. 34 Mara maghamaghauna ampariruvaruva* auwarina i babani, ma maranai a tauvotagho tauhi’ava auwarihi yana, aiwa atapuna au habuhabuna i voghe’etei.
Yesu Hauga Apo’apoe i Raidaumori
(Matthew 8:23-27; Luke 8:22-25)
35 Na maratomna emosina aubigaina, yana Yesu a tauvotagho i riwehi ipa, “Ta amkuka damana hagahaga autupo ghehauna.” 36 Tauna yana au wam, aubaina a tauvotagho hi geru, ma patara+ 4:36 rava maghamaghauhi ghaeghaena au geraha hi voterehi, ma hi vomahiri po hi damana autupo gheha wam ghehauhi maitehi. 37 Ma hive ghaeghaena i vikare, po togowa wam hadana i raviravi, ma waira i rautaghona auhinenina. 38 Ma Yesu yana wam aumurina i vi’unutana ma i eno’eno. Ma a tauvotagho hi raidagui ma hipa, “Tauvihanahanapu egha uta weno, we apo ta hiraghe we’i?”
39 I vomahiri yana hive i eni ma i riwei ipa, “Ma genuwana!” Ma togowa auwarina i riwei ipa, “Rauwa ma voterei!” Anima hive rauwa i voterei ma daumora ghaeghaena i eno. 40 Ma i riwehi ipa, “Aiwa o rovorovoei? Egha ami vitumaghana?”
41 Hi rovo duma ma hi raubayadanameehi hipa, “We ravana aiya’i? Ma i manini ohoota da hive ma togowa hi viponavowei!”
5Yesu, Rava Aruwa Apo’apoehi hi Taniwageiya i Viyawahani
(Matthew 8:28-34; Luke 8:26-39)
1 Yesu a tauvotagho maitehi hi amkuka damana, Galilee hagahagana autupo ghehauna, mai Gerasa ahi au meyagai. 2 Me marana Yesu wamei i hauhopu, yana rava kokowagei i verautomeni, we ravana yana aruwa apo’apoena* i taniwagei. 3 We ravana yana kokowaga* gubahi+ 5:3-5 duyuwa auhinenina i ma’ama’ae, ma egha emo’emosina po aiya seiniyei ina raghiraghihi. Mara i magha duma aena po nimana seiniyei hi panihi, ma i rautuinihi ma i raumutuhi, egha aiya a kajijira emo’emosina po ita vomomohi. Maratomai po waguvarai i ghae ma i hopu, au tetete po au kokowaga, ma i otu’otu nae. Ma gha’imei i hapihapimei. 6 Maranai Yesu auheiya i inanai, yana i ruba po au aena i raupari. 7 Ma ponana ghaeghaena ma i otu ipa, “Yesu Maimaituwa Gheghetehaharana Natuna, aiwa auwari’u ma dewai? Maimaituwa wavanei ai bagham po egha ma kovokovoghi’u!” 8 We nana’arena i vibagha babana Yesu i riwei ipa, “Aruwa apo’apoena, we ravana ma hopu aharei!”
9 Anima Yesu i raubayadei ipa, “Wavam aiya’i?”
“Wava’u yana Boru, Taumodurere* a tauvighaviya maghamaghau’ai babana a magha duma.” 10 Ma Yesu i haighirighiriyei da havena, ita himirihi po we dobuna hita hopu aharei.
11 Nahidana yana poro maghamaghauhi, tetete auririvana hi yabayaba nae. 12 Ma aruwa apo’apoehi Yesu hi vibaghai hipa, “Ma pari’aharei’ai poro auwarihi ma ma vi’anine’ai po a ruinihi.” 13 Ma Yesu i vi’anina po aruwa apo’apoehi hi hopuhopu’i yana poro hi ruinihi. Ma maghamaghauhina hi ghohorihi yana gubara hi gha’irini po au boga hi yori, ma hi magha duma 2,000 nana’arena.
14 Ravahi poro taupa’inihi hi nae po meyagai ghaeghaehi auwarihi rava hi riwehi, po rava maghamaghauhi hi riyane’i po aiwa i tuputupuwa hi inanai. 15 Maranai hi ne po hita inana yana we ravana aruwa apo’apoehi hi taniwageiya, yana i vigara ma unu’ununa i dumaru ma i tughutughura, ma tauhi yana hi rovo. 16 Tauhi aiyavo aiwa hi inanai ma i tuputupuwa yana rava hi riwehi. 17 Anima ravahi, Yesu hi vibagha dumai da ahi dobu ina hopu aharei.
18 Me haugana Yesu ipa, au wam ina geru yana ravana, aruwa apo’apoehi hi taniwageiya i vibaghai po maiteni hita nae. 19 Ma egha ita vi’aninei, ma i riwei ipa, “Ma naeme po am au meyagai po am ghughuni auwarihi, Bada auwarim ginauri ani amhuna ghaeghaehi, ma a rau’ivi’ahi’ahi auwarim i dewadewaiya ma vituyetuyeghei.” 20 Yamna aubaina po ravana i naeme au Decapolis+ 5:20 ‘Decapolis’ anona yana ‘meyagai ghaeghaehi nima ruwagha (10)’ yana Greek ponahiyei., ma Yesu aiwa auwarina i dewadewaiya i vituyetuyeghei. Ma taurautanighana atapuhi yana hi amhuna duma.+ 5:20 Aunaona Maimaituwa raugagayo* Moses i verei ipa, “Poro yana egha ghamoghamo raughadaghadarana.” Yamna aubaina mai Judea* egha poro hita voodadani bo hita ani’ani. We dededena i tupuwa dobu autupona, mepa egha mai Judea hita ma’ema’eyana. Babana ta hanapuwei da nahidana poro hi magha duma. We ei hegheta da Yesu oroto i riwei po aiwa Maimaituwa auwarina i dewadewaiya a ghughuni ita pariverehi. Maranai Yesu mai Judea aupouhi yana rava i gha’ehi da havena rava hita viheghehi da tauna i viyawahanihi.
Yesu, Jairus Natuna Guguhinina ma Wavine Doridori’ana i Viyawahanihi
(Matthew 9:18-26; Luke 8:40-56)
21 Yesu wamei i damaname hagahaga autupo ghehauna. Maranai yohora tauna hagahaga auririvana, yana rava maghamaghauhi hi ne po hi gari kwaviviroi. 22 Ma anivi’emosi numana* taupa’inina ana wava Jairus, maranai Yesu i inanai yana i ne po au aena i pe’u ma i vibaghai. 23 Ma ipa, “Natu’u guguhinina haburuna’ava ina hiraghe.” Ma i haighirighiriyei ipa, “Tana nae po ma votepani ma ina yawahana.” 24 Egha baine Yesu maiteni hi nae, ma rava maghamaghauhi hi muritaghoi ma hi amdududu.
25 Ma nahidana wavine ghehauna, a borima 12 tara i maemae aharei. 26 Ma ana mane atapuhi tauviyawahana auwarihi, i vihuru gaewei ma egha hagu ita nehaghai, ma apoma a dori’ana i ra’ara’ata duma. 27 Maranai wavinena Yesu tuyeghana i nonori yana a nuwatuhu+ 5:27-28 ana nota ipa, “Inapa ana gara ipirina’ava a vodadani yana apo a yawahana.” Yamna aubaina murinei i nae, po rava maghamaghauhi aupouhi i vohonagha yana ana gara i vodadani.
29 Anima egha davona ma tara ruba i voterei ma mayana i vaini yana i yawahana. 30 Ma Yesu mara emosi, i haramanei da boyaboya i hopu aharei, po aubaina rava maghamaghauhi auwarihi i wanatavirai ma i raubayada ipa, “Aiya a’u gara i vodadani?”
31 Ma a tauvotagho hi riwei hipa, “U inanai po rava hi gari kwavivirom ma hei amdududu, ma e raubayada upa, ‘Aiya i vodadani’u?’”
32 Ma Yesu yana yohora i ina’inana baibaiha po tauvodadanina ita inanai. 33 Ma wavinena mayana i vaini da auwarina aiwa i tupuwa, yamna aubaina a rovona ma a tatavana i ne’i po au aena i pe’u, ma riwa moinana i voghe’etei. 34 Ma Yesu i riwei ipa, “Natu’u, am vitumaghana* i viyawahanim, a nuwahubam ma nae, ma am piripiri atapuna i kwaha.”
35 Ma Yesu yohora i babani, ma tauvituyetuyegha Jairus a numei hi ne po hipa, “Natum ana mara i kwaha, ma tauvihanahanapu egha ma raiweno highirighiriyei.”
36 Yesu i nonorihi ma egha ita weno ma Jairus i riwei ipa, “Egha ma rovo ma ma vitumaghana.” 37 Anima Yesu, Peter ma James varehina John maitehi i taravainihi, ma rava ghehauhi i vigha’ehi po egha maitehi hita nae. 38 Jairus ana au numa hi raughe’eta, yana Yesu rava i inanahi hi toutou ma hi rauhiyava ma ponahi dobu i howai. 39 Ma i rui numa auhinenina ma i riwehi ipa, “We aiwa o toutouwei? We teverana yana egha ita hiraghe ma e eno’eno ohota.”
40 Hi parihibehibei ma hi vinamei. Aubaina po i himira hopunehi, ma teverana amana ma ayona ma a tauvotagho tonugha, maitehi hi rui mepa teverana i eno’enoyana. 41 Anima au nimana i vowa ma ipa, “Talitha koum.” (Anona yana “Tevera, a ririwem we marina ma vomahiri.”)
42 Ma mara emosi i vomahiri po i nae. Teverana a borima yana 12. Maranai we i tupuwa yana ahi amhuna i kwaha. 43 Yesu raugagayo* kajikajijirana i terei ipa, “Egha rava ghehauhi ona ririwehi, ma yam ona verei po ina am.”
6Mai Nazareth Yesu hi Gedu’aiyei
(Matthew 13:53-58; Luke 4:16-30)
1 Yesu ma a tauvotagho we dobuna Caponiam hi voterei, ma hi naeme a au meyagai au Nazareth mepa i ra’ara’atayana. 2 Viyagohina au maratomna yana anivi’emosi au numana i vikare po i hanahanapu, ma rava maghamaghauhi hi rautanighana ma hi amhuna. Ma hi raubayadanameehi hipa, “Mepa we dewahi i vainihi?” ma “We nuwahuyahuyana aiya i verei?” ma “Menana’arena po we dewahi anivinuwanaina e voghe’etehi?” 3 Wate hipa, “We tauna yana tauraunuma ohota, Mary natuna ma James, Joseph, Judas ma Simon tuwahi magurina. Ma novunovuna we hei ma’eyana.” Yamna aubaina po hi gedu’aiyei.
4 Ma Yesu auwarihi ipa, “Peroveta au dobu gheha hi vi’ate’atehi ma a au meyagai, a ghughuni ma ana dam yana e’egha.” 5 Yamna aubaina dewa anivinuwanaina egha ita voghe’etei, ma rava doridori’ahi vohiyavahi’ava i vodadanihi ma hi yawahana. 6 Ma egha hitai tumaghana aubaina i amhuna. Ma meyagai ghehauhiyei i nae ma i hanahanapu nae.
Yesu, a Tauvotagho* 12 i Himirihi
(Matthew 10:5-15; Luke 9:1-6)
7 Yesu, a tauvotagho 12 ruwaruwaghei’ava i himirihi, po meyagai tapuna ma tapuna auwarihi. Ma manini i verehi po aruwa apo’apoehi hina raukaiwenihi. 8 Ma babani ghaeghaena i terei auwarihi ipa, “Egha purapura aiwa ami kadau auwarina ona vowai, aita ami jighona’ava,+ 6:8 gaiwara egha yam bo autu ma egha mane autuna. 9 Aehuma ona oteni ma egha kwama viruwaina ona vaivaini.” 10 Ma i riwehi ipa, “Me au numana ona rui, yana nahidana ona ma’ae da na meyagaina ona hopu aharei. 11 Ma inapa metauna au meyagaina rava egha hina vokaokaohemi bo hina rautanighanemi, yana ona nene’aharei ma aeyapayapami vunavunana ona raihoruhorui. Po na’i yana virovorovo matakirahana.” + 6:11 Maranai mai Judea* au dobu gheha hi kadakadau po he nenememe’i au Israel, yana aehi vunavunahi he raihoruhoruhi ahi au parata, po tauhi yana hi wanaghadarameehi. Mepapo Yesu ana tauvotagho we dewana hi dewai, yana rava na au meyagaina apo hina nuwa hanapu, “We ravahi he ririwa da tai’wai rava apo’apoe’ai, egha me rava mai Judea.” Acts 13:50-51
12 Anima hi hopu po hi rauguguyanai rava auwarihi ma hipa, “Ami dewabo’a ona voterehi ma ona wanatavirami Maimaituwa auwarina.” 13 Ma aruwa apo’apoehi maghamaghauhi hi raukaiwenihi, ma rava maghamaghauhi olive oyohinei hi vi’oyohihi+ 6:13 mutui, ghohoi ma hi viyawahanihi.+ 6:13 James 5:14
Guyauna Herod i Pamina Yesu yana John Taubabataito*
(Matthew 14:1-12; Luke 9;7-9)
14 Dobu maghamaghauhi ma rava atapuhi, yana Yesu wavana hi hanapuwei ma hi babaniyei.+ 6:14 hi dedei Ma rava ghehauhi hipa, “John Taubabataito* i hiraghe ma i yawahaname,+ 6:14 vomahirime yamna aubaina we dewahi anivinuwanaina e voghe’etehi.” 15 Ghehauhi hipa, “We’i yana Elijah.” Ghehauhi hipa, “We’i yana peroveta ghehauna me warihagha.” 16 Wate maranai guyauna Herod+ 6:16 Guyauna Herod yana Herod Antipas, Galilee tautaniwageina. we tuyeghana i nonori yana ipa, “We’i yana John Taubabataito,* a riwa po uwana hi tarautuini ma i yawahaname.” + 6:16 2 Kings 2:1-15; Malachi 4:5-6
17 John Taubabataito* uwana borina dededena yana we nana’arena. Muriyai po Yesu a bagibagi ita vikareni, Herodias yana Philip awana, ma Herod yana varehina Philip ma i vomahiri po i haroi. Aubaina John Taubabataito i ririwei ipa, “I viraugagayo duma, havena po varehim awana uta ravaghi.” Ma Herod tau’avana i vi’autana po hi pani ma au deri hi gudutomeni. 19 Ma Herodias yana John rau’amo ghaighaiyana dumei, aubaina i ghohei po ita vihiragheni. Ma egha emo’emosina 20 babana Herod i haramanei, po John yana rava vivireina ma i dumaru Maimaituwa au matana, aubaina po i rovowei ma i tere vaimahi’eni. Ma i ghohei po ponana ina nonori ma wate kamnana i rai’apo’apoeni. 21 Ma Herodias a gavogavo i vi’aroni, Herod a haugaghuni kaohana auwarina. Toreha i dewai yana dobu babadahi, ghaviya tanitaniwagahi ma rava ghaeghaehi mai Galilee i ghorehi po hi riyane’i. 22 Maranai Herodias natuna guguhinina i rui po i harahara, yana Herod ma a ta’omana i rauvainihi. Aubaina guyauna, guguhinina i riwei ipa, “Aiwa u ghohei? Am rauhoghara aiwa’i yana apo a verem.”
23 Ma i parivainuwaghani ma i vigwara ipa, “Aiwa u ghoheghoheiya apo a verem, inapa a’u anivitaniwaga tupona ghehauna, yana apo emo’emosi’u.” 24 Mara emosi, guguhinina i hopu po ayona i raubayadei ipa, “Aiwa a vibaghei?”
Ma ayona ipa, “John Taubabataito* unu’ununa.” 25 Po yaghiyaghina’ava i wanavirai po guyauna i raihunahunai ipa, “We marina yaghiyaghina’ava John Taubabataito,* unu’ununa ona raugaebai po ona vere’u.” 26 Guyauna yana i vinuwaboya duma, ma egha emo’emosina po ita gedu’ai, babana a ta’omana au matahi ma i vigwara. 27 Aubaina po tauvighaviya i raihunai ipa, “John unu’ununa ona neiya’i.” Ma i nae au deri po John uwana i tarautuini, 28 ma au gaeba i terei, po i neiya’i, ma guguhinina i verei po ayona i vere damanei.
29 Maranai John a tauvimuritagho tuyeghana hi nonori, yana hi nae po tupuwana hi vaini ma hi naiyei, po kokowaga* me duyuwa+ 6:29 guba auhinenina hi terei.
Yesu, Rava Maghamaghau Dumahi (5,000) i Ghamohi
(Matthew 14:13-21; Luke 9:10-17; John 6:1-14)
30 Yesu a tauvotagho vinevinehi* hi wanavirameehi auwarina po aiwa hi dewadewaiya, ma me hi hanahanapunei atapuna hi vipariverenei. 31 Ma na au marana, yana rava hi magha duma hi nene’i ma hi naenae, ma egha Yesu a tauvotagho maitehi gavogavo hita verehi po hita am. Ma i riwehi ipa, “Na ravahi ona voterehi ma ona ne’i, ma tana nae au dobu kwakwava po ta viyagohina.” 32 Po tauhi’ava au wam hi geru ma hi amkuka nae au dobu kwakwava. 33 Ma rava maghamagha hi inanahi, ma hi inana tuhaghahi, aubaina meyagai maghamaghauna ravahi, gerahei hi votaghonae po hi ai ghe’eta na au dobuna, ma muriyai Yesu a tauvotagho maitehi hi ghota. 34 Maranai Yesu wamei i hauhopu yana rava maghamaghauhi i inanahi, ani’inanahi me ghamoghamo (sheep) egha ahi tauvipa’ipa’i maiteni. Yamna aubaina i nuwadubuwehi, ma i vikare po Maimaituwa a vitaniwaga vouna* tuyeghana ana rava auwarihi atapuna i vihanahanapuhi.+ 6:34 Ezekiel 34:11-15; Jeremiah 23:5-6; Numbers 27:135 Maranai au i biga, yana a tauvotagho hi ne’i po hi riwei hipa, “We au dobuna egha rava hita ma’ama’ae, ma aita madegha e yoriyori. 36 Rava ma pari’aharehi po hina nae, meyagai aughereghereta+ 6:36 auririvata auwarina po ahi yam hina gimara.”
37 Ma i paribeehi ipa, “Taumi yam ona verehi po hina am.”
Ma tauhi auwarina hipa, “Tam u ghohe’ai po denarii 200 a gimarei po we patarana ghaeghaena a hewahi, ma auwari’ai egha emo’emosina!” + 6:37 Greek 200 denarii Denarius emosi yana maratom emosi maihana.
38 Po i raubayadehi ipa, “Habe ona baiha, payawa habi’agha auwarimi?”
Maranai hi tuhaghai+ 6:38 nehaghai yana hipa, “Auwari’ai yana payawa nima emosi ma iyana ruwagha.”
39 Anima Yesu a tauvotagho i riwehi ipa, “Rava atapuhi ona riwehi po au gidagida hina tughura.” 40 Aubaina hi tughura, boru ghehauhi 50 ma ghehauhi 100.+ 6:40 Exodus 18:2141 Anima Yesu payawa 5 ma iyana ruwagha i vaini, ma au mara i watata+ 6:41 tahepai ma Maimaituwa i tarahiyauwei, ma payawa i tomutomui+ 6:41 i kabakabari iyana maiteni. Ma a tauvotagho i vereverehi ma rava auwarihi hi raughutei. 42 Ma atapuhi hi am po hi amhiyauwa duma, 43 anima a tauvotagho payawa ma iyana amtereterenana hi tu’waruhi, yana poha 12 hi vihowahi. 44 Rava, tau’am yana hi magha duma (5,000) nana’arena.
Yesu Hagahaga+ 6:44 waira Tepanei i Nae
(Matthew 14:22-33; John 6:15-21)
45 Yaghiyaghina’ava Yesu a tauvotagho i himirihi, po au wam hi geru ma hi aitayaha, hagahaga autupo ghehauna, dobu ana wava Betsaida, ma wate tauna patarahi i himirihi. 46 Maranai i pari’aharehi nuwa ahi’ahiyei, yana tauna au oya i amghaena raupari aubaina. 47 Ma na waguvaraina, yana Yesu a tauvotagho wamei, hagahaga ausiporina, ma tau’avana yana au hayahaya. 48 Ma i inanahi hi voevoe ma hi reta, togowa ma hive hi veraveraumatamatani. Ma na’i yana waguvarai, ma maratomtom augheregherena, ma hagahaga tepanei i nene’i po ipa ita verauvirehi.+ 6:48 tehaharihi49 Ma hi inanai yana hi pamina konagha po hi otu+ 6:49 garara bo’abo’a. 50 Maranai atapuhi hi inanai yana hi rovo duma. Ma yaghiyaghina’ava, Yesu ponana i terei ma ipa, “Ona nuwamotu! We yana ta’u. Egha ona rovo!” 51 Anima au wam maitehi i geru, ma hivena i daumori.+ 6:51-52 i voterei Ma a tauvotagho hi amhuna duma, babana egha aiwa hita inana tuhaghai marana payawa i dewai po i maghamagha. Babana nuwanuwahi yana i toghara duma.
Yesu, Rava Doridori’ahi Maghamaghahi, au Gennesaret i Viyawahanihi
(Matthew 14:34-36)
53 Hagahaga hi damani po hi nae au Gennesaret, po hi ghota ma ahi wam hi yoghoni. 54 Po ahi wam hi tere aharei, ma rava mara emosi Yesu hi inana tuhaghai. 55 Ma dobuna ghaeghaenana hi naeni, ma rava doridori’ahi hi hihiva naiyehi, mepa hi nonori po Yesu i nene+ 6:55 ma’ema’e yana. 56 Yesu a aninae atapuna auwarina, meyagai ghaeghaehi ma muhomuhohi po vaovao au numahi, rava ahi rava doridori’ahi na dobuna auwarina, hi naiyehi po au habuhabuna hi terehi, ma hi vibagha hipa, “Ma vi’anina po am gara ipirina’ava hina vodadani.” Ma aiyavo doridori’ahi ma hi vodadani yana atapuhi hi yawahana, Yesu a kajijirei.+ 6:56 vuhigha, manini
7Vihanahanapu Mai Judea* Ghooghahiyei
(Matthew 15:1-9)
1 Pharisees* ma mai Judea* ghehauhi raugagayo* maghamaghauhi ghooghahiyei hi votaghoiya.+ 7:1-4 hi vomomohi Yana ahi keyaka po ahi gaeba ma waira anihighuhi he rau’ogha vaimaiha ma he dewadewa vaimaiha. Maranai maketiyei hina ne’i yana nimahi hina oghai ma muriyai hina am. Mara maghamaghauna ghooghahi ahi raugagayo hi votaghoiya yana hina ogha da hina am.
Mara emosi raugagayo tauvihanahanapuweina ma Pharisees ghehauhi Jerusalemei hi gha’ira’i, po Yesu hi gari kwaviviroi ma hi rautanighanei. Ma hi iya’iyau ma a tauvotagho egha nimahi hita ogha ma hi am’am. 5 Yamna aubaina Yesu hi riwei hipa, “Aiwa aubaina po a tauvotagho a nima mirahi ma he am’am? Aiwa aubaina raugagayo ghooghataiyei egha hita votaghoi?”
6 I paribeehi ipa, “Taumi yana rava waimorumorumi, o dewamemi po ahi ota dewadewai ma tamoghi e’egha! Taumi aubaimi peroveta Isaiah i amgiruma we nana’arena:
‘Maimaituwa ipa, “We ravahi yana gamohiyei+ 7:6 ipirihiyei hei ate’ate’u
ma ahi nuwatuhu yana autapuna+ 7:6 auheiya
7 Tauhi ahi raugagayo hei hanahanapuwei ma hipa Maimaituwa a raugagayo,
Yamna aubaina ahi vi’ate’ate auwari’u yana egha anona.’” + 7:7 Isaiah 29:13
8 Anima Yesu ipa, “Taumi yana Maimaituwa a raugagayo o voterei ma ghooghami ahi raugagayo oi hanahanapuwei ma o votaghoi.” 9 Wate i riwehi ipa, “Taumi aiwa o dewadewaiya o notai da i ahi duma! Ma Maimaituwa a raugagayo o tereriyei ma ghooghami ahi vihanahanapu o votaghoi. 10 Ani’inana emosi yana we nana’arena. Moses Maimaituwa a raugagayo auwarina i amgiruma, ipa, ‘Amam ma ayom ma vi’ate’atehi’ + 7:10 Exodus 20:16 ma inapa ‘Aiya amana ma ayona ina eni bo’ahi yana hina raihiragheni.’ + 7:10 Exodus 21:1711 Ma taumi oi hanahanapu, yana rava amana ma ayona purapura ina vohaguhi ma ina riwa inapa, ‘Apo ata vohagumi ma boiboghi Maimaituwa auwarina a parivainuwaghana aubaina apegha a vohagumi.’ 12 Inapa we nana’arena oi babani da ota dumaru, ma na’i yana e’egha, oi gha’ei da amana ma ayona egha ina vohaguhi. 13 Maranai we nana’arena ona dewai, yana ghooghami ahi vihanahanapu o votaghoi ma Maimaituwa a raugagayo o raugahi. Marina a ririwemi, da menana’arena Maimaituwa a raugagayo o raugahinei yana a tayaha i magha duma.”
Aiwa Rava e Dewai po e Miramira Maimaituwa au Matana
(Matthew 15:10-20)
14 Yesu rava i ghoremehi po hi ne’i auwarina ma i riwehi ipa, “Atapumi ai babani ona nonori ma anona au nuwanuwami ina raughadaghadari. 15 Rava yam e ani’aniya apegha ina dewai, po ina mira Maimaituwa au matana. Ma aiwa au nuwanuwana e ma’ama’ae ma gamonei e hopuhopu’i, yana e dewai po e miramira Maimaituwa au matana.”
17 Anima rava i voterehi ma i rui au numa ma a tauvotagho hi raubayadei hipa, “We marina aiwa u ampariruveruveiya yana anona aiwa’i?”
18 I paribeehi ipa, “Taumi maitemi! Auwarimi a’u babani anona egha ita raughadaghadari? O hanapuwei da maranai rava yam e ani’ani, yana egha ita ruirui au nuwanuwana, ma e naenae au amo’amona ma e puwapuwana aharenei. Yamna apo egha ina dewai po Maimaituwa au matana ina mira.” Maranai Yesu we i yatoni,+ 7:18-19 i riwei, i hiyavi yana i vihegha da yam atapuhi, yana ahi’ahihi Maimaituwa au matana.
20 Anima wate ipa, “Rava nuwanuwanei aiwa e hopuhopu’i yana tauna e dewai po e miramira, Maimaituwa au matana. 21 We dewahi yana nuwanuwana hineninei e nene’i yana nuwatuhu apo’apoehi, yana rava egha hita tavine ma hei awa’awana,+ 7:21 vi’aita yabayababa danene, vihiraghena, vi’awa danene,+ 7:21 ma turam awana u haroi22 amboho, vi’amparipari, vimorumoru,+ 7:22 terevaidegha dewa waitepahinihinimayana, unura, vi’ara’utu, nuwaghaeghae,+ 7:22 kawayagara ma dewa yabayababa. 23 We dewabo’ahi atapuhi rava nuwanuwanei e hopuhopu’i, ma e dewai po e miramira Maimaituwa au matana.”
Wavine Taumae Uputa Yesu i Vitumaghanei
(Matthew 15:21-28)
24 Anima Yesu na dobuna i ne’aharei ma i nae Tyre meyagaina auririvana po au numa i rui. Egha ita ghohei po rava hina hanapuwei ma wate egha emo’emosina po ita raugovagha. 25 Wavine emosi i nonori yana tauna nahidana aubaina i nae auwarina. Ma we wavinena yana egha Judeyei, au Phoenicia hi ghuni Syria dobuna autupona. Ma aruwa apo’apoena* natuna wavinena haburuna i taniwagei, aubaina i ne’i yana Yesu aunaona i raupari, ma i vibaghai po aruwa apo’apoena natuna auwarina ita raukaiweni.
27 Ma i hanapuwei da na wavinena yana egha Judeyei, ma i ne’i auwarina aubaina i riwei ipa, “Egha ita ahi po rowarowa ahi yam ou’ou auwarihi ta aharei, yamna aubaina rowarowa ta ai ghamohi po aunaona hina amhiyauwa.” + 7:27 ‘Rowarowa’ anona ‘mai Judea’ ma ‘ou’ou’ anona yana ‘taumae uputa’ bo ‘egha mai Judea’. Mai Judea* hi notameehi yana tauhi hi ahi vavahagha apoma taumae uputa aubaina hipa tauhi ou’ou.
28 Ma wavinena ipa, “Bada, u riwa vaimaiha ma mara gheha ani’am patana auwarina, ma yam vunavunahi he horuhoru yana ou’ou he ani’anihi, yamna aubaina i ahi po ma vohagu’u.”
29 Anima Yesu ipa, “Moina! U riwa vaimaiha, am vitumaghana* aubaina aruwa apo’apoena natum auwarina a raukaiweni. Anima ma naeme am au numa.”
30 Anima i naeme a au numa po natuna ita inanai yana i eno’eno a au ani’eno. Ma aruwa apo’apoena i hopu aharei.
Yesu, Rava Tanighana Pupuna ma Gumgum i Viyawahani
31 Yesu, Tyre tupona i ne’aharei po Sidon meyagaina siporinei i nae. Anima Decapolis+ 7:31 ‘Decapolis’ anona yana ‘meyagai ghaeghaehi 10’ yana Greek ponahiyei. meyagaina hineninei i ne’i po Galilee au hagahagana i hopu. 32 Ma nahidana rava ghehauhi, oroto tanighana pupuna ma egha itai babani vaimaiha, hi neiya’i ma hi vibaghai da ita vodadani ma ita yawahana. 33 Aubaina po orotona i taravaini, ma rava hi ne’aharehi po ahi ruwagha’ava ma nimagigina au tanighana i terei ma nimagigina i hovai ma menana i vodadani. 34 Ma i rau’iyau ghe’eta au mara, ma i yavutu aharena ma ipa, “Efata!” + 7:34 ‘Efata’ yana Aramaic ponahiyei. Na babanina anona yana ipa, “Ma wanakaiwenim!” 35 Ma mara emosi ravana tanighana i wanakaiweni, ma menana i vidagudagu po i vibabani vaimaiha.
36 Anima Yesu i raugagayowehi da egha rava ghehauhi hinai heghehi. Ma maranai i gha’ehi yana apoma i raimaruhi aharei ma rava maghamaghauhi, hi ririwehi da menana’arena we ravana i viyawahani. 37 Ma maranai rava we babanina hi nonori yana hi amhuna duma ma hi riwa hipa, “We ravana ginauri maghamaghauna ahi’ahihi e dewadewahi. Rava tanighahi puupuhi i viyawahanihi po he rautanighana ma gumgum hei babani.”
8Yesu, Rava Maghamaghau Dumahi (4,000) i Ghamohi
(Matthew 15:32-39)
1 Na au marana, yana rava maghamaghauhi hi amtuborume. Ma Yesu maitehi hi ma’ae, ma i hanahanapu ma hi rautanighanei po ahi yam i kwaha. Yamna aubaina Yesu a tauvotagho i ghorehi po hi ne’i auwarina, ma i riwehi ipa, 2 “We ravahi maghamaghauhina yana a nuwadubuwehi babana maitehi maratom tonugha ta ma’ae, ma egha ahi yam. 3 Inapa a am hiraghehi a himirihi ahi au numa, yana apo tayaha ausiporina hina raumoyaghahu. Ma wate ghehauhi yana uwamei hi ne’i.”
4 A tauvotagho hi paribeei hipa, “Egha aiya wehidana ita ma’ama’ae, aubaina apo mepa payawa tana vaini po we ravahi ta hewahi?”
5 Anima Yesu i raubayadehi ipa, “Ma payawa habi’agha auwarimi?”
Ma hipa, “Payawa 7.”
6 Anima Yesu patarana ghaeghaenana i riwehi po au dowa hi tughura. Ma na payawahi i vainihi po Maimaituwa i amamari ma i vokabakabari, ma a tauvotagho i verehi po hi raughutei rava boruhi auwarihi. 7 Wate auwarihi yana iyana muhomuhohi, po i vi’amamara iyana aubaina ma a tauvotagho i riwehi po boruna auwarihi hi raughutehi. 8 Rava atapuhi hi am’am yana hi amhiyauwa duma. Anima yam am tereterenahi a tauvotagho poha 7 hi vihowai. 9 Na au marana yana rava maghauhi 4,000 nana’arena. Ma aumurina yana Yesu i himirihi po hi vineyana ahi au numa. 10 Anima Yesu a tauvotagho maitehi hi geru au wam po hi damana au Dalmanutha.
Pharisees* Yesu hi Vibaghai da Matakiraha ita Dewai
(Matthew 15:39—16:4)
11 Ma Pharisee ghehauhi hi ne’i, po Yesu maiteni vipari’waya’waya hi vikareni. Hi ghohei po hita raudadani, aubaina hi vibaghai po matakiraha ita dewai, po hita inanai da moina tauna Maimaituwei i ne’i.+ 8:11 Deuteronomy 13:1-5; 18:18-22; Judges 6:17-22; 1 Samuel 2:34; 2 Kings 20:8-1112 Yesu aruwanei i yavutu aharena ma ipa, “Ahuu! Aiwa aubaina po we hapana o ma’ama’ae, oi bagha’u po matakiraha a dewai po ona inanai? Moinana a ririwemi da apo egha we hapana matakiraha awa a voghetei po ona inanai.” 13 Anima i voterehi ma au wam i geru, po i damaname hagahaga autupo ghehauna.
Yesu, a Tauvotagho* i Riwehi da Pharisees* ma Herod ahi Vihanahanapu hina Inana Vaimahi’eni
(Matthew 16:5-12)
14 Ma Yesu a tauvotagho payawa nuwanuwahi i vuru, ma emosi’ava hi vaini ma au wam hi geru. 15 Ma Yesu babani kajikajijirana i verehi ipa, “Ona inana vaimaiha, po Pharisees* ma Herod, ahi anihahana egha inai apo’apoenimi.” + 8:15 Mai Judea* ahi vinuwa notanota yana anihahana ampariruvaruvana ginauri apo’apoena e dabadabarara rava aupouhi me anihahana payawa auhinenina e dabadabarara. Yesu wehidana ei babaniyei yana Pharisees* ma Herod, Yesu egha hitai tumaghanei egha ina vaivainimi.16 Po tauhi’ava hi taratarapiri hipa, “Egha payawa tata vaini, yamna aubaina anihahana e dedei.”
17 Ma Yesu ahi nota i hanapuwei po i raubayadehi ipa, “Aiwa oi nuwaboyei opa egha payawa ota vaini? Yohora oi nuwanaina? Nuwanuwami i pupu ma egha ita raughadari! 18 Waimatami ma egha ota inana tuhagha. Waitanighami ma egha ota rautanighana vaimaiha. 19 O nota tuhaghai bo e’egha, payawa 5 a vokahakahaiya rava maghauhi 5,000 auwarihi. Yana poha habi’agha, hi amteretereiya o vihowai?”
Ma hi paribeei hipa, “12.”
20 “Ma wate payawa 7 a vokahakahaiya rava 4,000 aubaihi, yana hi amteretereiya poha habi’agha o vihowai?”
Ma hi paribeei hipa, “7.”
21 Ma i riwehi ipa, “Aiwa atapuna yana o inanai pahi ma o nonori ma yohora po oi nuwanaina?”
Yesu, Matakeke i Viyawahani
22 Anima hi ne’i Betsaida au meyagaina ma nahidana rava turahi matakeke hi neiya’i Yesu auwarina, ma hi vibaghai po ita vodadani ma ita ahi. 23 Po Yesu matakeke i raunimani, ma ahi ruwagha meyagai hi hopu aharei. Anima au matana i hova ma nimana au matana i terei ma i raubayadei ipa, “Aiwa e ina’inanai?”
24 Ma orotona i tahepai ma ipa, “Rava a inanahi me eyagi ma he naenae.”
25 Anima Yesu nimana au matana i teremeei, ma matana i wanaghadari po ginauri atapuhi, i inana vaimahi’enihi.
26 Ma Yesu ipa, “Egha ma naenaeme au meyagaina, ma dumaruwei ma nae am au numa.”
Peter i Riwa da Yesu Keriso yana Maimaituwa a Vinevine Waiyawahanana*
(Matthew 16:13-20; Luke 9:18-21)
27 Anima Yesu a tauvotagho maitehi hi veraunae Siseria Philippi, meyagaihi augheregherena. Maranai tauhi au tayaha yana a tauvotagho i raubayadehi ipa, “Rava he ririwa da ta’u aiya’i?”
28 Ma hi paribeei hipa, “Rava ghehauhi he ririwa da tam John Taubabataito,* ma ghehauhi he ririwa da tam Elijah ma ghehauhi he ririwa da tam peroveta ghehauna i vomahirime.”
29 Anima i raubayadehi ipa, “Ma taumi, me o ririwanei opa ta’u aiya’i?”
Ma Peter ipa, “Tam yana Keriso, Maimaituwa a Vinevine Waiyawahanana.”*
30 Anima i vigha’ehi po egha aiya hina ririwei da tauna Keriso, Maimaituwa a Vinevine Waiyawahanana.
Yesu, a Tauvotagho* i Riwehi da apo hina Vihiragheni ma ina Vomahirime
(Matthew 16:21-23; Luke 9:22)
31 Anima Yesu i vikare po a tauvotagho i hanahanapuhi da apo aiwa auwarina ina tupuwa. Ipa, “Ta’u, Rava Natuna, viuva ghaeghaena apo a vi’aroni, mai Judea* ahi babada, gudutaupuyoweina* ghaeghaehi, ma raugagayo tauvihanahanapuweina apo hina gedu’aiye’u. A’u ghaviya apo hina vihiragheni’u po maratom tonugha aumurina ma apo hiragheei a vomahirime.”
32 We’i yana au habuhabuna Yesu i babaniyei, aubaina Peter i taravaini po auririva ma i vigha’ei ipa, “Egha we nana’arena am viuva ma am hiraghe mai babaniyei.”
33 Ma Yesu i ruhaghavirei po a tauvotagho i inanahi, ma Peter i eni, ipa, “Taumodurere* ma ne’ahare’u! Aiwa ei babaniyei yana egha Maimaituwa a rauhoghara ma dobu ravahi ahi vinuwanuwatuhuwei tam ei babani.”
Yesu Votaghona Anona
(Matthew 16:24-28; Luke 9:23-27)
34 Yesu, a tauvotagho ma rava atapuhi i ghorehi po hi ne’i augheregherena ma i riwehi ipa, “Aiya ravana votagho’u ina ghohei yana ina boviyanamei, ma a korosi ina’avarai ma ina votagho’u.+ 8:34 We ampariruvaruvana anona yana Yesu a tauvotagho, apo viuva ma vihinimaya hina vi’aroni babana hi votaghoi. Egha ita ririwa da a tauvotagho hina hiraghe au korosi me tauna.35 Rava aiya a yawahana ina nuwanei yana apo ina vinebo’ai, ma rava aiya a yawahana ina vinebo’ai tuyegha’u ahi’ahina ma votagho’u aubaina, yana apo yawahana ma’ema’e vavahaghana ina vaini. 36 Inapa rava ginauri atapuna au dobu ina vaini, ma egha yawahana ma’ema’e vavahaghana ina vaini, yana we ginaurihi egha ana ahi aiwa tauna auwarina. 37 Inapa rava a yawahana ma’ema’e vavahaghana ina vinebo’ai, yana apo egha aiwa’iyei ina vimaiha ma ina vainameei. 38 Rava we au dobuna he ma’ama’ae, yana a’u dewa hi gedu’aiyei ma he dewadewabo’a. Ma inapa rava aiya i gedu’aiye’u ma i rovo po riwa’u we ravahi aunaohi egha ita vituyetuyeghei yana, Ta’u Rava Natuna, apo a gedu’aiyei. We apo ina tupuwa maranai a’u nememe’i ama’u a viguyauwei ma a aneya* vivireihi maitehi.”
91 “A ririwana dumemi, ghehaumi we o mahimahiri yana apo yohora ona ma’ama’ae ma Maimaituwa a vitaniwaga vouna* ma a kajijira ana rava auwarihi e nene’i ona inanai.”
Yesu Inanana i Wanavirai
(Matthew 17:1-13; Luke 9:28-36)
2 Maratom 6 aumurina, yana Yesu, Peter, James ma John tau’avahi i rautayahahi ma oya davodavona hi ghaini, ma au matahi inanana i wanavirai. 3 Ana gara wakekena i vimata’am. Apo egha rava ghehauna gara ina oghai, po ina wakeke we au dobuna nana’arena. 4 Anima peroveta Elijah ma Moses hi raughe’etehi po Yesu maiteni hi babani.
5 Aubaina po Peter ana rava ruwagha maitehi hi rovo duma, ma egha hita haramanei po aiwa hina yatoni yamna aubaina Peter ipa, “Tauvihanahanapu, i ahi po tauta wehidana. Ma kape tonugha a vowahi, emosi yana aubaim, emosi Moses aubaina ma emosi yana Elijah aubaina.”
7 Nahidana hapau i hopu’i po atapuhi i puruyaghohihi, ma Maimaituwa hapauna auhinenina i vibabani ipa, “We’i yana natu’u a’u rauhoghara. Ona viponavowei!” 8 Anima hipa hina rau’iyaume yana egha aiya hita inanai ma Yesu tau’avana.
9 Yesu ma a tauvotagho tonugha maitehi oya hi gha’igha’irini, ma i vigha’ehi da au oya aiwa hi ina’inanaiya havena da aiya hina riwei. Da Tauna Rava Natuna apo ina hiraghe ma ina vomahirime, ma aumurina yana rava hina pariverehi.
10 Po Yesu aiwa i ririweiya hi nuwada’wai ma tauhi’ava aupouhi hi babani yana hipa, “Aiwa anona ma Yesu hiraghei vomahirina ei babaniyei?”
11 Ma hi raubayadei hipa, “Aiwa aubaina raugagayo tauvihanahanapuweina he ririwa da Elijah apo ina ai nememe’i?” + 9:11 Mai Judea* ahi vitumaghana yana Elijah ina ai nememe’i au dobu ma muriyai Maimaituwa a Vinevine* ina ne’i. Ma egha hita vitumaghana da Elijah apo viuva ina vi’aroni maranai ina nememe’i. Ma boiboghi i ne po hi vihiragheni. (Ona inana au Malachi 3:1, 4:5-6, Mark 6:17-28).
12 Ma Yesu ipa, “Yamna moina, Elijah apo ina nememe’i po ginauri atapuna ina nonoghei. Ma we ona notai da Maimaituwa tuyeghana i riwa da Ta’u Rava Natuna apo viuva a vi’aroni ma hina gedu’aiye’u.+ 9:12 Isaiah 52:13-53:12; Psalm 2213 Riwa moina a ririwemi, Elijah boiboghi i ne’i ma rava aiwa hi ghoheghoheiya auwarina hi dewai. Me peroveta i amgirumanei, nana’arena i tupuwa.” + 9:13 Yesu wehidana i babani John Taubabataito* aubaina yana tauna me Elijah. (Ona inana au Matthew 11:13-14, 17:10-13)
Yesu, Tevera Orotona Auwarina Aruwa Apo’apoena* i Raukaiweni
(Matthew 17:14-21; Luke 9:37-43a)
14 Yesu, a tauvotagho maitehi oyei hi wanavirahi, po hi hopume ahi rava auwarihi, ma rava maghamaghauhi ma raugagayo tauvihanahanapuweina hi inanai yana a tauvotagho hi gari kwavivirohi, ma maitehi hi gamo gahigahi. 15 Maranai Yesu, rava hi inanai yana hi hauhepahi, ma hi ruba po hi vokaokaohei.
16 Ma i raubayadehi ipa, “Aiwa oi gamo gahigahiyei?”
17 Ma oroto na au boruna ipa, “Tauvihanahanapu, aruwa apo’apoena* natu’u i ruini ma i dewai po egha itai babani, aubaina po a neiya’i. 18 Maranai e verauhurui yana e dubari, po gamonei puropuro e hopuhopu, ma ivona e uta’uta ghirighiriyei ma e doodora. Ma am tauvotagho a vibaghahi po aruwana apo’apoena, hita raukaiweni ma egha emo’emosina hita dewai.”
19 Ma Yesu i paribeehi ipa, “Ahuu, mara aiwa ona vitumaghana! Maite’u ta ma’e duma! Ma mara habi’agha a vi’atataiyemi? Teverana ona neiya’i auwari’u!”
20 Po teverana hi neiyai Yesu auwarina. Ma me haugana aruwa apo’apoena Yesu i inanai, yana i dewai po opina i dodora ma i guhui yamoyamonei+ 9:20 poro bo kiu dori’ana po au dowa i pe’u, ma i vitovitovira po i nae ma puropuro gamonei i hopuhopu. 21 Yamna aubaina Yesu, teverana amana i raubayadei ipa, “Mara aiwa dori’ana i vikareni?”
Ma ipa, “Haburuna ma i vikareni. 22 Aruwa apo’apoena mara maghamaghauna ei pe’uni eyagi ara’aratana auwarina bo au waira, ipa ina vihiragheni. Ma inapa emo’emosim yana auwarina aiwa ma dewai ai bagham, po ma raunuwa apo’apoe’ai ma vohagu’ai.”
23 Ma Yesu i ipa, “Ma menana’arena ma upa, ‘Emo’emosina yana aiwa auwarina ma dewai?’ Rava aiya ina vitumaghana* yana Maimaituwa auwarina ginauri atapuna yana emo’emosina!”
24 Mara emosi teverana amana ponana i ra’ata ma ipa, “A vitumaghana. Ma a’u vitumaghana egha ita ra’ata, yamna aubaina ma vohagu’u po ina ra’ata!” 25 Yesu auwarina patara ghaeghaena hi nene’i, yamna aubaina po aruwa apo’apoena i autani ipa, “Tam aruwa apo’apoena rava e dewahi po hei vigumgum ma tanighahi he pupupu, a autanim po na teverana ma hopu aharei ma egha meyanai ma ruinameei!” 26 Aruwana i otu, ma teverana i dewai po i dodora ma i guhui yamoyamonei, ma i hopu aharei. Anima teverana i ani’inana me rava hirahiraghena, aubaina rava atapuhi hipa, “Aeta i hiraghe.”
27 Ma Yesu au nimana i vowa ma i vovaimahirini po i tumahiri.
28 Ma muriyai, yana Yesu au numa i rui ma a tauvotagho tauhi’ava ma hi riwei hipa, “Me nana’arena po tai’wai egha aruwana apo’apoenana ata himira hopunei?”
29 Ma i riwehi ipa, “Aruwa apo’apoehi me we tauna yana apegha ta himira yababai, da raupari’avei.”
Yesu a Hiraghe i Babaniyanameei
(Matthew 17:22-23; Luke 9:43b-45)
30 Yesu, a tauvotagho maitehi na dobuna hi voterei, ma Galilee hineninei hi nae. Ma Yesu egha ita ghoheghohei da aiya ina hanapuwei da tauhi me autupona, 31 babana a tauvotagho i hanahanapuhi. Ma i ririwehi ipa, “Ta’u, Rava Natuna, a’u ghaviya apo hina amverene’u, po rava ghehauhi hina vihiragheni’u, ma maratom tonugha aumurina ma apo a vomahirime.” 32 We nana’arena auwarihi i vibabani, ma egha hita hanapuwei, ma hi rovo po egha hita raubayadei.
Yesu, a Tauvotagho Vibada aubaina hi Vitarapiri
(Matthew 18:1-5; Luke 9:46-48)
33 Anima Yesu ma a tauvotagho maitehi au Caponiam hi raughe’eta po au numa hi rui, ma i raubayadehi ipa, “We au tayaha aiwa oi tarapiriyei?”
34 Ma hi vogenuwana babana au tayaha yana tauhi’ava hi tarapiri vivira, da aupouhi yana aiya apo ina vibada.
35 I tughura ma a tauvotagho vinevinehi* 12, i ghorehi po hi ne’i auwarina ma ipa, “Aiya vibada ina ghohei yana ina teregha’iranamei, ma ina vitaubagibagi ana rava auwarihi.”
36 Ma tevera i vaini po ausiporihi i vimahirini. Ma i tarahaghavui ma i riwehi ipa, 37 “Aiya wava’uwei tevera ina vokaokaohei, yana ta’u e vokaokaohe’u, ma aiya’i e vokaokaohe’u, yana egha tau’ava’u ma tauhimiri’u maiteni e vokaokaohei.”
Aiya Egha itai Ghaviyeta yana Turata
(Luke 9:49-50)
38 John, Yesu i riwei ipa, “Tauvihanahanapu, tai’wai rava ghehauna a inanai ma wavammei aruwa apo’apoehi i raukaiwenihi. Ma a vigha’ei po egha ina dewameei, babana tauna yana egha turata.”
39 Ma Yesu ipa, “Egha onai gha’ei. Egha emo’emosina po rava wava’uwei dewa anivinuwanaina, ina dewai ma aumurina wava’u inai apo’apoeni. 40 Aiya egha itai ghaviyeta yana turata. 41 Moina a riwa duma, inapa rava aiya waira ina veremi babana taumi tauvotagho’u, yana ana maiha apegha ina vinebo’ai, ma apo ina vaini.”
Raudadana Babanina
(Matthew 18:6-9; Luke 17:1-2)
42 Inapa tevera ei tumaghane’u ma aiya ravana aena ina taini po apo’apoe ina dewai, yana Maimaituwa apo kovogha ghaeghae dumana ina verei. Ma inapa au uwana gha’ima ghaeghaena hina raghihi ma au boga hina dubari, yana i ahi ma na kovoghana egha ita ra’ata vaimaiha. 43 Ma ona inana vaimaiha po egha ona dewadewabo’a. Inapa nimam ina dewam po apo’apoe ma dewai, yana ma tarautuina aharei. I ahi po nimam emosi’ava ma yawahana Maimaituwa auwarina ma nehaghai, ma apoma nimam ruwagha ma ma nae au gehena, mepa eyagi hauga davodavona e ara’aratayana. 45 Ma inapa aem ina dewam po apo’apoe u dewai, yana ma tarautuina aharei. I ahi po aem emosi’ava ma yawahana Maimaituwa auwarina, ma nehaghai ma apoma aem ruwagha ma au gehena hina dubara hopunem. 47 Inapa matam ina dewam po apo’apoe u dewai, yana ma vahi’aharei. I ahi po matam emosi ma Maimaituwa a anivitaniwaga vouna auwarina ma rui, ma apoma matam ruwagha ma au gehena hina dubarim. 48 Na au dobuna, yana ‘motamota rava he ani’anihi ma egha hita hirahiraghe, ma eyagi hauga davodavona e ara’arata, ma egha ita bohoboho.’ + 9:48 Isaiah 66:24 We’i yana ampariruvaruva, hi vaini Hinom ghwaghwana yana Jerusalem augheregherena, mepa megu he apui po hauga davodavona e ara’arahi ma egha ita bohoboho.
49 Ma a’u tauvotagho atapuhi yana apo raudadana hina vi’aroni, mayana vainana yana me eyagi ara’aratana.
50 Niha yana ginauri ahi’ahina, ma inapa a viniha ina yababa, yana apo egha emo’emosina ta dewai po ina vinihame. Egha nana’arena ona dewadewa, ma ona viniha ma ami rava maitehi a nuwahubami ona ma’ae.
10Yesu Tavine ma Vi’aharena i Vihanahanapuwei
(Matthew 19:1-12; Luke 16:18)
1 Yesu na dobuna i votere aharei, ma i nae au Judea po Jordan wairana i damani au maramatanei. Ma rava boruhi hi nememe auwarina po i hanahanapuhi, me mara maghamaghauna i dewadewaiya nana’arena.
2 Ma Pharisee ghehauhi hi ne’i po hi ghohei, da Yesu hita raudadani po hi raubayadei hipa, “Ata raugagayo* i vi’anina da oroto awana ina aharei?”
3 Ma i paribeehi ipa, “Ma Moses raugagayo i amvereneiya, me i riwanei?”
4 Ma hipa, “Moses i vi’anina po oroto awana raimoina pepana, ina girumi po ina verei ma muriyai ina aharei.” + 10:4 Deuteronomy 24:1-4; Matthew 5:31
5 Anima Yesu i paribeehi ipa, “Moses na raugagayona aubaimi i girumi babana nuwanuwami hi toghara. 6 Ma au karena Maimaituwa rava ‘orotona ma wavinena i dewahi.’ + 10:6 Genesis 1:27, 5:27 Ma ‘We’i aubaina, oroto ayona ma amana ina votere aharehi, ma awana maiteni hina ampopo, ma hina dewamehi po tauhi viyowa emosi.’ + 10:7-8 Genesis 2:24 9 Au karena we nana’arena Maimaituwa i dewai aubaina po aiwa i emosiyeiya, yana egha rava ina viyamonehi.”
10 Ma hi naeme au numa, yana a tauvotagho we aubaina hi raubayadei. 11 Ma i paribeehi ipa, “Inapa oroto awana ina aharei ma wavine tapuna ina ravaghi, yana tavine raugagayona i raugahi. 12 Tayahana emosina, inapa wavine awana ina aharei ma oroto tapuna ina ravaghi, yana tavine raugagayona i raugahi.”
Yesu ma Rowarowa Muhomuhohi
(Matthew 19:13-15; Luke 18:15-17)
13 Rava ghehauhi rowarowa hi nehima’i Yesu auwarina po ita votepanihi, ma a tauvotagho hi ghahiyawa. 14 Ma Yesu i inanahi yana amona i ghaighai ma a tauvotagho i riwehi ipa, “Rowarowa ona voterehi po auwari’u hina ne’i, ma egha onai gha’ehi, babana Maimaituwa a vitaniwaga vouna yana rava aiyavo me we tauhi rowarowahi nana’arena aubaihi. 15 A ririwemi, rava aiya Maimaituwa a vitaniwaga vouna* egha ina vaini me we teverana nana’arena, yana apo egha emo’emosina po ina ruini.” 16 Anima rowarowa i vainihi po au yapana i terehi, ma i votepanihi ma Maimaituwa i vibaghai po i vi’ahi’ahinihi.
Oroto Mahumahurana Yawahana Ma’ema’e Vavahaghana aubaina Yesu i Raubayadei
(Matthew 19:16-30; Luke 18:18-30)
17 Anima, na au marana Yesu i vomahiri po i naenae, ma rava ghehauna i ruba po aunaona i raudune ma i raubayadei ipa, “Tauvihanahanapu ahi’ahina, aiwa a dewai po yawahana ma’ema’e vavahaghana ana vaini?”
18 Ma Yesu i riwei ipa, “Aiwa aubaina u riwe’u da ta’u ata ahi? Egha aiya ita ahi da Maimaituwa tau’avana. 19 Tam yana Maimaituwa a raugagayo* u haramanei. ‘Egha ma vihiraghena, egha ma vi’awadanene, egha ma danene, egha ma terevaidegha, egha vimorumoruwei rava ahi purapura ma vaini, ma amam ma ayom ma vi’ate’atehi.’” + 10:19 Exodus 20:12-16; Deuteronomy 5:16-20
20 Ma i paribeei ipa, “Tauvihanahanapu, haburu’umai po amado’i yana we raugagayohi a vote’ete’ehi.”
21 Ma Yesu rauhogharei i inanai ma ipa, “Dewa emosi’ava u vinebo’ai. Ma nae po am mahura atapuna ma gimarehi, ma aiwa u vaivainiya ma naiyei po yamoyamona ma verehi, ma am maiha yana apo au mara. Yamna ma dewai ma aumurina, ma ne’i po ma votagho’u.”
22 Tauna yana i mahura duma aubaina po maranai we babanina i nonori, yana naona i hariri ma a nuwaboyana i nae.
23 Yesu i inana viravira ma a tauvotagho auwarihi i vibabani ipa, “Tauhi aiyavo mahumahurahi yana i piripiri duma auwarihi, po Maimaituwa hina vi’aninei po ahi yawahana ina vitaniwagei.”
24 A tauvotagho yana hi amhuna duma a babani auwarina.+ 10:24 Yesu a tauvotagho hi amhuna duma babana mahura, yana mai Judea* hei vitumaghanei da Maimaituwa a vi’ahi’ahina e raimoinei rava auwarihi. (Psalm 128; Proverbs 10:22) Ma Yesu ipa, “Natunatu’u, Maimaituwa a vitaniwaga vouna ruinana yana i piripiri duma. 25 I piripiri po camel ighoma au gavogavona ina rui, ma i piripiri duma po rava mahumahurana Maimaituwa ita vi’aninei po a yawahana ita vitaniwagei.”
26 Ahi amhuna i kwaha ma hi raubayadanameehi hipa, “Inapa we nana’arena yana apo aiya yawahana ma’ema’e vavahaghana ina vaini? Bo menana’arena?”
27 Yesu i inanahi ma ipa, “Egha emo’emosina po rava hina viyawahanameehi, ma Maimaituwa apo ina dewai, babana ginauri atapuna Maimaituwa auwarina yana emo’emosina.”
28 Anima Peter i riwei ipa, “Ma inanai, we tai’wai menana’arena. Boiboghi a’i ginauri atapuhi a voterehi ma a votaghom.”
29 Yesu ipa, “A ririwana dumemi, inapa aubai’u ma tuyegha ahi’ahina vidabararana aubaina, ma rava ana numa, varevarehina, novunovuna, ayona, amana, natunatuna ma ana dobu ina ne’aharei, 30 yana we marina Maimaituwa apo ginauri autepana maghamaghau dumahi ina raipotoi. Ma aiwa i voterehi apo ina vainihi, ana numa, varevarehina, novunovuna, ayoyona, natunatuna ma ana dobu. Wate rava apo piripiri davodavona hina verei. Ma mara muriyai apo yawahana ma’ema’e vavahaghana ina vaini. 31 Rava maghamaghauhi marina he tayatayaha yana apo hina vimuri, ma marina maghamaghauhi heimurihi apo hina tayaha.”
Yesu Mara Vitonuina a Hiraghe i Vibabaniyei
(Matthew 20:17-19; Luke 18:31-34)
32 Yesu, a tauvotagho maitehi hi naena au Jerusalem, ma Yesu i aitayaha ma a tauvotagho ahi nuwatuhu i magha, ma tauvimuritagho ghehauhi yana hi rovo. Anima Yesu, a tauvotagho 12, i vainameehi po auririva, ma apo auwarina aiwa ina wawara i riwehi, 33 ipa, “Ona inanai we ta ghaeghae au Jerusalem, yana apo Ta’u Rava Natuna hina amverene’u gudutaupuyoweina* ghaeghaehi ma raugagayo tauvihanahanapuweina auwarihi po hina vi’anine’u da a hiraghe. Apoma rava egha mai Judea auwarihi hina amverene’u. 34 Po tauhi hina vijiboghi’u, hina hova’u, hina kwapu’u ma hina vihiragheni’u. Ma maratom tonugha aumurina apo a vomahirime.”
James ma John ahi Vibagha
(Matthew 20:20-28)
35 Anima Zebedee natunatuna James ma John hi ne’i Yesu auwarina ma hipa, “Tauvihanahanapu, a ghohei po a’i vibagha aiwa auwarim yana ma dewai.”
36 Ma i raubayadehi ipa, “Aiwa o ghohe’u po aubaimi a dewai?”
37 Ma hi paribeei hipa, “Ma vi’anina po au aho’ohohim ma au ahokeham a tughura am viguyau au marana.”
38 Yesu i riwehi ipa, “Egha ota hanapuwei aiwa oi gigimanei. Taumi anina po vinuwaviuva keyakana ana umaumaiya ona umai, bo ona babataito* me ta’u ana babataito nana’arena?” + 10:38 Keyaka umana ma babataito yana e tereterenaiyei Yesu a hiraghe auwarina yana piripiri ma viuva apo inai aroniya.
39 Ma hi paribeei hipa, “Auwari’ai yana anina.”
Ma i riwehi ipa, “Na keyakana ana umaumaiya apo ona umai, ma me ana babataitonei nana’arena ona babataito.
40 Ma au aho’ohohi’u bo au ahokeha’u tughurana, yana egha ta’u ghari’uwei po a veremi, Maimaituwa we gabuhi yana tauhi aiyavo, i vinevinehi apo ina verehi.”
41 Maranai a tauvotagho ghehauhi 10 hi nonori aiwa James ma John hi dewadewaiya yana amohi i ghaighai. 42 Ma Yesu i ghorehi po auwarina hi vi’emosi ma i riwehi ipa, “O hanapuwei, tauhi aiyavo vitaniwaga hi vaini ma rava egha mai Judea hei badehi, yana ahi kajijira i raghonihi, ma tautayahehi yana ahi taniwaga i vibagibagi po he rau’ivi’apo’apoehi.” 43 Ma taumi auwarimi yana egha nana’arena, inapa aiya i ghohei po wavana ina ra’ata yana ina vitaupaura aupoumi. 44 Ma aiya ina ghohei po ina tayaha, yana atapumi aubaimi ina vitaupaura. Babana Rava Natuna egha ita ne’i po hina paurei ma tauna ina vitaupaura, ma a yawahana ina amverenei po rava maghamaghauhi ina gimarahi.” + 10:44-45 Yesu piripiri i vi’aroni ma i hiraghe rava atapuhi epahi’ahi po Isaiah 53 i ririweiya ita raimoinei.
Yesu, Bartimaes Matana i Viyawahani
(Matthew 20:29-34; Luke 18:35-43)
46 Anima maranai Yesu a tauvotagho maitehi hi ghe’eta au Jericho. Po maranai hi hopuhopu aharei yana rava boruhi maitehi hi nae. Ma rava emosi wavana Bartimaes, yana Timeas natuna matana keekena tayaha auririvana i tughura ma mane i gigimana. 47 Ma maranai i nonori da rava hi ririwa hipa, “Yesu Nazarethei e veraverauvira” yana i vighore ipa, “Yesu, David a umavou, ma raunuwa apo’apoe’u!” + 10:47 Maranai matakeke i vighore ipa, “Yesu, David a umavou” rava hi hanapuwei da we’i yana tauviyawahana ana wava ghehauna. Mai Judea* hi pa’ipa’i po Maimaituwa a Vinevine* ana rava ina viyawahanihi ma ina vitaniwagehi me guyauna David rorova ghooghahi i taniwagei. (Psalm 89:3–37, Isaiah 29:18–19, 35:5–6; Jeremiah 23:5–6, Ezekiel 34:23–24).
48 Ma rava boruhi hi eni ma hi riwei hipa, “Ma genuwana!” Ma apoma ponana i ra’ata ma i ghoreghore duma ipa, “Yesu, David a umavou, ma raunuwa apo’apoe’u!”
49 Yamna aubaina Yesu i tumahiri ma i riwehi ipa, “Ona ghoreiya wehidana.”
Eghabaine ravana matana keekena hi ghoreiya’i po hi riwei hipa, “Nuwanuwam ina ahi ma ma vomahiri! E ghoreghorem ma ne auwarina.”
50 Ravana kaoha i dewai po ana anirauhawawara i ahare naiyei ma i vihauhepa, ma i nae Yesu auwarina.
51 Ma Yesu i raubayadei ipa, “Aiwa u ghohe’u po aubaim a dewai?”
Ravana matana keekena i paribeei ipa, “Tauvihanahanapu, a ghohei po a inana.”
52 Yesu i riwei ipa, “Anima ma nae, am vitumaghana* i viyawahanim.” Ma mara emosi matana i wanakaiweni, po i inana ma Yesu tayahei i vimuritaghonaiyei.
11Yesu i Rui au Jerusalem
(Matthew 21:1-11; Luke 19:28-40; John 12:12-19)
1 Yesu a tauvotagho maitehi muriya po hita ghe’eta au Jerusalem, yana hi ai ghe’eta au Betage ma Bethany, Oya Olive augheregherena. Anima a tauvotagho ruwagha 2 i riwehi, ma i pari’aharehi ipa, “Ona nae meyagai aunaomi ona gheghe’etaiyana, apo donki yaubona hi raghihi po e ma’ama’ae, egha aiya ghehauna ita geru dadani, ona ohei po ona neiya’i wehidana.+ 11:2 Mai Judea ahi nota yana rava yamoyamona ahi bagibagi donki e dewadewai. Donkina geruna yana ei atataiyeta da Yesu i nene’i a nuwahubana me nuwahopuhopu guyau.3 Ma aiya’i ina raubayademi inapa, ‘Aiwa aubaina we o dewadewai?’ yana ona riwei, ‘Onapa Bada i rauhogharei ma apo mara tupona’ava, ma ina himirameeiya’i.’”
4 Aubaina ahi ruwagha hi nae po donkina yaubona au tayaha rava hi raghihi numa au mata’etana po i mahimahiri hi nehaghai, yana hi ohe’ohei, 5 ma nahidana rava hi mahimahiri yana hi raubayadehi hipa, “Aiwa aubaina donkina yaubona o ohe’ohei?”
6 Po a tauvotagho ruwagha hi paribeehi, Yesu me i ririwanehi nana’arena, anima ravahi hi vi’aninehi po hi naiyei. 7 Maranai donkina hi neiya auwarina, yana ahi anirauhawawara au uputuwana hi ta’uri ma autepana Yesu i tughura.+ 11:7 2 Kings 9:12-13
8 Ma rava maghamaghauhi ahi anirauhawawara au tayaha hi ta’uri ma ghehauhi ghihi au ’wapu hi tarai ma au tayaha hi ta’uri.+ 11:8 John 12:13, auwarina yana rava ghihi ruguruguhi au tayaha hi ta’uri ma Yesu hi vi’ate’atei ma hi vokaokaohei me guyau.9 Ma rava aiyavo hi tayatayaha po waimurihi hi otu’otu ma hipa, “Maimaituwa ta votaraghaiyei! Maimaituwa ina vi’ahi’ahini, tauna Bada wavanei e nene’i!
Votaraghae!+ 11:9 ‘Hosana’ Aramaic ponahiyei aunaona yana ‘ma viyawahani’ai’ ma marina yana ‘votaraghae’ ma ‘vokaokaoha’. Ma egana 9–10 auwarina rava Psalm 118 hei babaniyei, yana votaraghae ana psalm. Marina tauhi yana Yesu he vokaokaohei guyau nana’arena.
Wai’ahi’ahinana tauna auwarina Bada wavanei e nene’i. 10 Wai’ahi’ahinana amata David a umavou e nene’i ma a vitaniwaga vouna ta kaohei!
Votaraghae Maimaituwa auwarina!”
11 Anima Yesu i ghe’eta au Jerusalem po i rui Maimaituwa a au Numa. Ma ginauri atapuhi i inana naiyehi, ma aita au i biga aubaina po a tauvotagho 12 maitehi hi nae au Bethany.
Yesu Kaiyaha i Parikubai
(Matthew 21:18-19)
12 Maratom au ghehauna, maranai Yesu a tauvotagho maitehi Bethaniyei hi nenememe’i, yana am i voiyei. 13 Ma kaiyaha rauruguna auheiya i inanai, aubaina i nae po anona ita baihei, ma maranai i nae auwarina yana egha anona ma ruguna’ava, babana egha ana hauga rau’ano. 14 Anima Yesu kaiyahana i riwei ipa, “Egha meyanai aiya anom ina ameei!” + 11:14 Maranai kaiyaha e raurugu yana e rau’ano. Ma we au marana yana egha rau’ano ana mara, ma i raurugu yana ita rau’ano ma e’egha. Kaiyaha yana mara atapuna Israel he ampariruvaruvai (Micah 7:1-6). We ampariruvaruvana yana eyagi ruguruguna ma egha anona yana mai Israel egha anohi. Moses a raugagayo hei hanahanapuwei ma rava au matahi he rautaghoi ma auhinenihi yana egha anohi. Anima a tauvotagho aiwa i yatoyatoniya hi nonori.
Yesu, Tauvi’une’une Maimaituwa a Numei i Vireta Hopunehi
(Matthew 21:12-17; Luke 19:45-48; John 2:13-22)
15 Maranai Yesu a tauvotagho maitehi hi raughe’eta au Jerusalem, yana Yesu i rui Maimaituwa ana Numa* au ganahobena ma tauvi’une’une i vireta hopunehi ma mane tauvivereverena+ 11:15 Dobu gheha manehi mai Judea ahi mane maitenahi hi vereverenei. ahi pata ma gabubu taugimareina ahi anitughura i buinihi. 16 Ma i vigha’a po egha anivigimagimara hina’avara ma hina vitupatuni Maimaituwa ana Numa ganahobenei. 17 Maranai i hanahanapuhi yana ipa, “Maimaituwa ponana hi girugirumiya ipa, ‘Rava hina riwa da a’u numa yana dobu atapuna ravahi ahi pari numana.’ + 11:17 Isaiah 56:7
Ma taumi o dewai po me rava danedanenehi, ahi numa.” + 11:17 Jeremiah 7:11-15
18 Gudutaupuyoweina* ghaeghaehi ma raugagayo tauvihanahanapuweina we hi nonori yana hi vikare po tayaha hi baibaiha vihiraghenana aubaina ma hi rovowei, babana rava boruhi a vihanahanapu auwarina hi amhuna.
19 Maranai au i pompom yana a tauvotagho maitehi Jerusalem hi ne’aharei.
Kaiyahana i Po’i
(Matthew 21:20-22)
20 Maratomtom ghehauna Yesu a tauvotagho maitehi hi ne’i po hita verauvira ma kaiyahana hi inanai yana i po’i. 21 Ma Peter nuwanei i ghae po Yesu i riwei ipa, “Tauvihanahanapu ma inanai! Kaiyahana u parikubaiya i po’i.”
22 Yesu i paribeehi ipa, “Maimaituwa ona vitumaghanei. 23 Ta’u yana riwa vaimaiha a ririwemi, rava aiya we oyana ina riwei inapa, ‘Ma nae po ma aharemem au boga’ ma egha ina raunuwa ruwaruwagha, ma ina vitumaghana* yana aiwa i ririweiya, apo ina wawara ma aubaina apo ina dewai. 24 Yamna aubaina po a ririwemi. Maranai ginauri aiwa o raupari ma oi bagheiya, ona vitumaghana da boiboghi o vaini, yana apo aiwa oi bagheiya ina veremi. 25 Maranai e raupari ma rava ghehauna i dewabo’a auwarim, yana ma ai nuwa’aharei, ma Amam au mara nana’arena apo am dewabo’a ina nuwa’aharei.”
Mai Judea* ahi Babada Yesu a Vaivai hi Vitaravirevirei
(Matthew 21:23-27; Luke 20:1-8)
27 Yesu, a tauvotagho maitehi hi ghe’etame au Jerusalem, ma Yesu i naenae Maimaituwa ana Numa* au ganahobe, ma gudutaupuyoweina* ghaeghaehi, raugagayo tauvihanahanapuweina ma ahi babada hi ne’i auwarina, 28 po a vaivai hi vitaravirevirei hipa, “Aiya wavanei we dewahi e dewadewai? Bo aiya vaivaina i verem?”
29 Ma Yesu i pariverehi ipa, “A’u raubayada emosi a vitaravireviremi, po ona vimaihei ma apo a riwemi, aiwa vaivainei we ginaurihi a dewadewahi. 30 Ona riwe’u John aiya i riwei po i ambabataito: Maimaituwa bo rava?”
31 Tauhi’ava hi vikare po hi taratarapiri vivira hipa, “Me ta riwanei, inapa ta paribeei tanapa Maimaituwa, yana apo inapa, ‘aiwa aubaina John egha ota vitumaghanei?’ 32 Wate apo egha tana riwa da rava hi riwei.” Babana rava yana John hi vitumaghanei, da tauna peroveta, po patarahi hi rovowehi.+ 11:32 Luke 20:633 Po ahi paribeeyana Yesu auwarina yana hipa, “Egha ata hanapuwei.”
Ma Yesu i riwehi ipa, “Ta’u nana’arena apegha a riwemi, da aiwa vaivainei we ginaurihi a dewadewahi.”
12Wine* Taupa’inihi Ampariruvaruvana
(Matthew 21:33-46; Luke 20:9-19)
1 Anima Yesu ampariruveruvei auwarihi i vibabani ipa, “Rava emosi, wine a epa’epana+ 12:1 Wine a epa’epana yana Israel ampariruvaruvana. Ona inana Isaiah 5:1-7. i vaghoi ma i gari kwaviviroi. Ma anibuyona i dewai ma oyagha numana i vowai. Anima tauvipa’ipa’i i vainihi po vaovaona hita vobagibagiyei, ma tauna i ne’aharehi au dobu gheha.+ 12:1 Wine a epa’epana yana dowa tupona auwarina ghoroghorova ghehauna me moduwei ana wava ‘wine’ ma anona wavana yana ‘greipi’. Anibuyona (wine press) yana gha’ima ghaeghaena wai nibona auwarina greipi he pohai ma aehiyei he haumutui po mahina au huma he tereterei. Ma i vitovira po ani uma ma wavana yana wine. Mai Judea* maratom maghamaghauna he umaumai.2 Maranai raupupu ana mara i ghe’eta yana taniwagana a hewari i himiri, a tauvipa’ipa’i auwarihi po ana ghuta ita vaini. 3 Ma a tauvipa’ipa’i hi vomahiri yana hi vojijini po hi kwapui ma a nima kwakwavina hi himirameei. 4 Wate taniwagana a hewari ghehauna i himirameei auwarihi, yana wate hi vomahirime po unu’ununa hi ravi, ma dewa waitepahinihinimayana auwarina hi dewai. 5 Wate taniwagana a hewari ghehauna i himiri, ma we tauna yana hi vihiragheni, ma maghamaghauhi ghehauhi, yana dewana emosina auwarihi hi dewai, hi kwapuhi ma ghehauhi hi vihiraghenihi.
6 Ma marina yana rava emosi’ava yagana, na’i yana tauna natu ohohina a rauhoghara, i himiri a tauvipa’ipa’i auwarihi. Ma ipa, ‘A vimoina da apo natu’u hina vi’ate’atei.’
7 Ma a tauvipa’ipa’i hi vi’ogatara vivira hipa, ‘We’i yana taniwaga natuna, ona ne’i po ta vihiragheni ma a buderi ina vigharitaiyei!’ 8 Yamna aubaina hi vunui po hi vihiragheni ma hi ahare hopunei, epa’epana au’upuna.
9 Ma apo aiwa epa’epana taniwagana ina dewai? Apo ina ne’i yana a tauvipa’ipa’ihi ina vihiraghenihi, ma epa’epana a tauvipa’ipa’i ghehauhi ina verehi.+ 12:9 Luke 13:34-3510 Egha Maimaituwa riwana girugirumana ota hiyavi: ‘Oghorana tauraunuma hi gedugedu’aiyeiya i vitovira po i vi’oghora hoghona.+ 12:10 Ma mai Judea hauga davodavona gha’ima he bori po numa anivowana. Gha’ima ghaeghaehi he borihi po au awahuhu hei mahirini numa aniraidumaruna ma hoghona. Yesu yana oghora hoghona au numa taparoro, ta hiyavi Ephesians 2:19–21 auwarina.11 Bada we i dewadewaiya, yana au matata i ahi vavahagha!’” + 12:11 We babanina ta hiyavi Psalm 118:22-23 auwarina.
12 Anima mai Judea* ahi babada tayaha hi baibaiha po Yesu hita pani, babana hi haramanei da we ampariruvaruvana yana tauhi i babaniyehi, ma patara hi rovowehi, aubaina hi voterei ma hi nae.
Caesar Auwarina apo Takisi ta Vimaihei?
(Matthew 22:15-22; Luke 20:20-26)
13 Ma muriyai mai Judea ahi babada, Pharisee* ma Herodian ghehauhi hi himirihi po vitaravirevirei Yesu hita ’waroi. 14 Yana hi ne’i Yesu auwarina ma hi riwa hipa, “Tauvihanahanapu, a haramanem tam ririwa vaimahim. Rava wavahi ghaeghaehi egha uta genowehi ma rava atapuhi emosina e rauwarowarorohi, ma Maimaituwa ana dewa moinana ei hanahanapuwei. Anina da takisi ta vimaihei mai Rome ahi guyau Caesar+ 12:14 Caesar yana rava mai Rome ahi guyau. auwarina? Ta vimaiha bo havena?” + 12:14 Rome babadahi Judea hi pa’ipa’ini Caesar aurabena. Yesu itapa anina yana mai Judea egha hita kaoha, wate itapa havena yana Rome babadahi apo egha hita kaoha.
15 Ma Yesu ahi moru i inana tuhaghai po i paribeehi ipa, “Aiwa aubaina o raudadana po ona ’waro’u, manena+ 12:15 Denarius yana mai Rome ahi mane. ona neiya’i po a inanai.” 16 Anima manena hi neiya’i ma i raubayadehi ipa, “Ma we aiya tepana ma wavana?”
Ma hi riwehi hipa, “Caesar.”
17 Anima Yesu i riwehi ipa, “Caesar gharinei yana Caesar ona verei ma Maimaituwa gharinei yana Maimaituwa ona verei.” Ma hi amhunei.
Sadducees Ghehauhi Hiraghe Aumurina Vomahirina Aubaina Yesu hi Vitaravirevirei
(Matthew 22:23-33; Luke 20:27-40)
18 Sadducees+ 12:18 Sadducees yana hi magha mahumahurahi ma babada ghaeghaehi. Tauhi yana hiraghe aumurina a vomahirime egha hitai vitumaghanei. Tauhi aruwa bo aneya* egha hitai vitumaghanehi. Tauhi yana Moses buka maghauna 5 i girugirumiya hi rauhogharei (Genesis, Exodus, Leviticus, Numbers, Deuteronomy) ma egha buka ghehauhi. hi riwa da hiraghe aumurina egha vomahirime, yana tauhi hi ne’i po Yesu hi vitaravirevirei hipa, 19 “Tauvihanahanapu, Moses raugagayo* i girumi ma i riwa, da rava ina hiraghe ma awana egha natuna, yana varehina hiwapena ina ravaghi po varehinana hirahiraghena aubaina rowarowa ina ghunihi.+ 12:19 Deuteronomy 25:5-6 20 Aubaina po mara emosi rava varevarehina maitehi maghauhi 7, tutuwogana i ravaghi po egha natunatuna ma i hiraghe. 21 Ma viruwaina hiwapena i ravaghi, po nana’arena egha natuna ma i hiraghe. Wate varehina vitonuina auwarina dewana emosina i wawara. 22 Anima atapuhina maghauhi 7 wavinena hi ravaghi, ma egha hita vinatuna ma hi hiraghe, ma aumurina yana wavinena i hiraghe. 23 Maranai hiraghe aumurina atapuhi hina vomahirime, yana we wavinena apo aiya ina vi’awanei?”
24 Yesu i riwehi ipa, “O veraubo’a duma! Ma o haramanei aiwa aubaina? Babana aiwa Moses i girugirumiya ma Maimaituwa a kajijira egha ota haramanei. 25 Maranai rava hirahiraghehi hina vomahirime, yana tauhi apo me aneya* au mara ma apegha hina tavine. 26 Ma hirahiraghehi ahi vomahirime aubaina: ma egha meyanai Moses a au buka ota hiyavi, eyagi haburuna i ara’arahi ma egha ita araigavu’arei riwana? Nahidana giruma i riwa da Maimaituwa Moses i riwei ipa, ‘Ta’u yana Abraham a Maimaituwa, Isaac a Maimaituwa ma Jacob a Maimaituwa.’ + 12:26 Exodus 3:627 We babanihi auwarihiyei ta haramanei da Maimaituwa rava hirahiraghehi ma yawayawahanihi atapuhi e inainanahi yana yawayawahanihi. Taumi yana o veraubo’a duma!”
Metauna Raugagayona* i Gheduma
(Matthew 22:34-40; Luke 10:25-28)
28 Raugagayo tauvihanahanapuweina i ne’i ma hi pari’waya’waya i nonori. Ma i inana tuhaghai da Sadducees ahi raubayada Yesu i vimaihana vaimahi’eni, aubaina i ne po i raubayadei ipa, “Metauna raugagayona i gheduma ma apoma we maghamaghauhina?”
29 Ma Yesu i paribeehi ipa, “‘Mai Israel ona nonori! Me raugagayona i gheduma yana wetaauna. Bada ata Maimaituwa yana tau’avana Bada. 30 Bada am Maimaituwa ma rauhogharei nuwanuwam taputapunei ma aruwamei am nuwatuhuwei ma am kajijira taputapunei.’ + 12:30 Deuteronomy 6:4-5 31 Ma viruwaina gheghedumana yana wetaauna. ‘Turam ma rauhogharei me tam u rauhogharanamem nana’arena.’ Egha raugagayo* ghehauhi hita gheduma ma apoma we ruwaghahina.” + 12:31 Leviticus 19:18
32 Tauvihanahanapuna Yesu i riwei, “Moina! Tauvihanahanapu, i ahi duma, riwa moinana maranai u riwa da Bada tau’avana yana Maimaituwa ma egha maimaituwa ghehauna tauna nana’arena.+ 12:32 Deuteronomy 4:35 33 Ma Maimaituwa ta rauhogharei nuwanuwata taputapunei ma aruwataiyei ma ata nuwatuhuwei ma ata kajijira taputapunei, ma turata tana rauhogharei me ta rauhogharanameta nana’arena. We raugagayohi ruwaghahi viponavowanahi i gheduma, ma apoma ghamoghamo au gahana apu’apunana, ma puyo* ghehauhi he amverenehi Maimaituwa auwarina.”
34 Maranai Yesu i inanai da nuwahuyehuyei i paribeei yana i riwei ipa, “Maimaituwa a vitaniwaga vouna ana rava auwarihi,* ruinana tam auwarim yana egha ita davo.” Ma yamna aumurina egha aiya tepana ita tora po ita raubayadei.
Yesu, Rava i Raubayadehi David Natuna aubaina
(Matthew 22:41—23:36; Luke 20:41-47)
35 Maranai Yesu, Maimaituwa ana Numa* au ganahobena i hanahanapu yana i riwehi ipa, “Raugagayo tauvihanahanapuweina hi riwa da Maimaituwa a Vinevine Waiyawahanana* yana David natuna. Na’i moina ma we ona vinuwanuwatuhuwei: 36 David Aruwa Vivireina a raitayatayahei i riwa ipa, ‘Maimaituwa a’u Bada auwarina ipa, ‘Au aho’ohohi’u+ 12:36 “Au’avara’ohohi’u” anona yana ‘Anima’ae gheghetehaharana.’ ma tughutughura ma i nanapo am ghaviya a teregha’irei po aem aurabena a terei.” + 12:36 Psalm 110:1 37 Ma we a au babanihi David tau’avana Maimaituwa a Vinevine i ghorei da ana ‘Bada.’ Ma apo menana’arena ma Maimaituwa a Vinevine hina ghorei da David a umavou?” Ma patara ghaeghaena yana a kaohahi Yesu hi rautanighanei.
38 Maranai Yesu i hanahanapu ipa, “Raugagayo tauvihanahanapuweina ona inana vaimahi’eni. Hi ghohe po gara davodavohi hina oteni ma rava naohiyei hina naenae, ma hinai ate’atehi ma hina vokaokaohei maranai he mahimahiri nae au maketi, 39 ma hi ghohe po anitughura ahi’ahina anivi’emosi au numahi ma au toreha he vinevinemeehi po rava ghaeghaehi ahi anitughura auwarina he tughutughura. 40 Ma moruwei hiwahiwape ahi numa he haroharohi, anima he raupari davodavoei po rava hina hunehi. Ma ahi bigo yana apo ina ra’ata duma!”
Hiwape ana Puyo*
(Luke 21:1-4)
41 Yesu puyo* aniterenana auririvana i tughura Maimaituwa ana au Numa ma i iya’iyau ma rava mane hi ampohei. Rava mahumahurahi maghamaghauhi mane maghamaghauhi hi ampohei, 42 ma hiwape waiyamoyamonana i ne po mane muhomuhona ruwagha i raupohai.
43 Aubaina a tauvotagho i ghorehi po hi ne’i auwarina ma i riwa ipa, “Moina a ririwemi, we hiwapena waiyamoyamonana ana puyo i raupohaiya yana i ra’ata duma, ma apoma rava ghehauhi. 44 Babana ghehauhi yana ahi mahura auwarina hi teretereriyeiya hi amverenei, ma we hiwapena a viyamoyamonei gharinei atapuna, ma a yawahana atapuna i amverenei.”
13Yesu i Riwa da Muriyai Maimaituwa ana Numa* hina Goruhi
(Matthew 24:1-2; Luke 21:5-6)
1 Yesu maranai Maimaituwa ana Numa* i vomahiri aharei, ma a tauvotagho emosi i ripa, “Tauvihanahanapu, ma inanai! We gha’imahi hi ahi ghagha ma ghaeghaehiyei we numahi waiguyaunana hi vowai.”
2 Ma Yesu i paribeei ipa, “U inanai we numahi ghaeghaehina! Apo egha gha’ima emosi ana au gabu ina ma’ae, atapuna apo rava hina goruhi.”
Piripiri Ghaeghaehi apo Rava hina Vi’aroni, Tauvitumaghana hina Vojijina
(Matthew 24:3-14; Luke 21:7-19)
3 Maranai Yesu i tughutughura Oya Olive autepana, Maimaituwa ana Numa* ma autupo ghehauna, ma Peter, James, John ma Andrew, hi vaini po auririva ma hi raubayadei hipa, 4 “Ma riwe’ai, meyanai we ginaurihi apo hina tupuwa, ma apo matakiraha aiwa a inanai da eighereghere po ina tupuwa?”
5 Ma Yesu i riwehi ipa, “Ona inana vaimaiha po egha aiya ina rautayahabo’ami. 6 Rava magha apo wava’uwei hina ne’i ma hinapa, ‘Ta’u yana tauna!’ Ma rava magha apo hina rautayahabo’ahi. 7 Egha nuwanuwami ina ara’arayaguri maranai ghaviya tuyeghana o nonori po aughereghere bo auheiya. We dewahi yana apo hina tupuwa, ma yamna egha mara damona ita ghe’eta. 8 Dobu hina vitona vivira ma dam hina vitona vivira. Ma dobu ghehauhi apo yoyo ina ravihi ma wate gomara ina ra’ata. We dewahi yana me wavina duwaduwamana ana voavoa viuvana ei kare, ma muriyai apo’apoe dumana ina ne’i.
9 Taumi ona pa’inameemi, apo ami ghaviya hina panimi ma hina amverenemi ani vi’emosi numana babadahi auwarihi. Ma hina kwapumi anivi’emosi au numahi, ma oi tumaghane’u aubaina dobu babadahi aunaohi ona mahiri ma hina hetaremi anima tuyegha ahi’ahina ona rauguguyei auwarihi. 10 Ma muriyai da damona ina ne’i, yana a’u tauvotagho tuyegha’u ahi’ahina rava atapuhi auwarihi hina rauguguyei. 11 Ma maranai hina panimi yana rauhetara auwarina egha onai nuwaboya da apo me ona vibabaninei. Na au marana aiwa i raughe’etei yana ona yatoni, babana aiwa e yatoyatoniya yana Aruwa Vivireinei ma egha taumiei. 12 Rava varevarehihi hina amverenehi babada auwarihi po hina vihiraghenihi, ma ama apo natunatuhi auwarihi nana’arena hina dewai, ma natunatu apo taughunihi hina vighaviyehi ma hina vihiraghenihi. 13 Ma o votagho’u aubaina apo rava atapuhi hina gedu’aiemi, ma rava aiya ina ma’e momota po au damona yana apo ina yawahana.”
Piripiri Apo’apoe Dumana
(Matthew 24:15-28; Luke 21:20-24)
14 Yesu i ripa, “Ginauri apo’apoe dumana apo ona inanai ina raughe’etei au dobu mepa egha ita rauinanaiyana.+ 13:14 Daniel 9:27; 2 Thessalonians 2:4; Au Matthew 24:15 Yesu i riwa apo ona inana Maimaituwa a au Numa. (Tauhiyava we bukana o hiyahiyavi ona vinuwanuwatuhuwana vaimahi’eni.) Anima au Judea tauma’ae yana hina virovoiyana au oya. 15 Rava aiya numa autepana egha ana hauga ina aharei, po ina hopu au numa ma ina rui po a nimapota aiwa ina vaini. 16 Rava aiya au ’wapu, yana egha ana hauga ina aharei po ina wanavirai a au numa, po anirauhawawara ina vaini. 17 No haugahi yana apo hina apo’apoe duma waivine duwaduwamahi, ma waighughuhi auwarihi! 18 Ona raupari po ami rovo egha hauga apo’apoe ina wawara na au marana! 19 Babana no haugahi yana apo hina apo’apoe duma, egha hauga ghehauna meyanai dobu we nana’arena ita hanapuwei. Maranai au karena Maimaituwa dobu i viwawari ma i ne po we amado’i. Wate apo eghaiwa ghehauna we nana’arena ina tupuwame. 20 Ma Bada we marana piripirina ina raitupoi, ma itapa e’egha, apo egha aiya ita ma’ama’ae. Ma ana rava aubaihi we marana i raitupoi.
21 Anima na au marana aiya ina riwa inapa, ‘Ona inana, Keriso, Maimaituwa a Vinevine Waiyawahanana* wehidana!’ bo, ‘Ona inanai tauna nohidana!’ yana egha onai tumaghanei. 22 Babana keriso waimorumoruhi, ma peroveta waimorumoruhi apo hina vomahiri. Apo matakiraha po ani amhuna hina voghe’etehi, po Maimaituwa ana rava vinevinehi hina rautayahabo’ahi yamna inapa emo’emosina. 23 Yamna aubaina ona inana vaimaiha! Muriyai po we dewahi hina tupuwa yana a ririwemi.”
Rava Natuna a Nememeei
(Matthew 24:29-31; Luke 21:25-28)
24 Anima Yesu ipa, “Piripiri apo’apoe dumahi aumurina
‘ginauri atapuhi kajikajijirahi au mara hina viguhuguhu.
Madegha apo ina waguvarei ma nawaravi egha ina raraname,+ 13:24-25 Isaiah 13:10
ma kipora aidamoei hina pe’u.’ + 13:24-25 Isaiah 34:4
26 Na au marana rava atapuhi hina ina’inana, ma Ta’u Rava Natuna au hapau kajijira ma borumana maitehi ana ne’i.+ 13:26 Daniel 7:13 27 Anima a aneya* ina himirihi dobu tupo wahepari po ana rava vinevinehi ina boinihima’i dobu au mutuna po au mutuna.”
Eyagi Kaiyaha Ampariruvaruvana
(Matthew 24:32-35; Luke 21:29-33)
28 “Vihanahanapu kaiyaha auwarina tana vaini. Maranai raghana e raunabinabi po ruguruguna e tereterei, yana ta hanapuwei da raupupu ana mara e tutugheregherei. 29 Nana’arena ona inanai ma we ginaurihi hina tuputupuwa, yana ona haramanei da Ta’u Rava Natuna a’u nememeei ana mara i vighereghere we au mata’eta. 30 Moina a ririwana dumemi, we hapana o mahimahiri apo yohora ona ma’ama’ae ma we dewahi ataphi apo hina wawara. 31 Mara ma dobu hina hamowa, ma pona’u apo egha meyanai ina hamowa.”
Yesu a Wanavira Aubaina ta Vononogha
(Matthew 24:36-44)
32 “Egha aiya ita hanapuwei da metauna maratomna, bo mara aiwa apo ina ne’i, aneya* au mara ma Natuna egha hita haramanei, ma Amana tau’avana. 33 Onai raurau’ona, ma onai mayavaivaina, babana egha ota haramanei mara aiwa’i apo na marana ina ne’i. 34 Ani’inana me rava ana numa i ne’aharei ma a hewahewari i autanihi, po yamoha a bagibagi ina dewadewai, ma mata’eta taupa’inina i riwei po inai raurau’ona. 35 Yamna aubaina onai raurau’ona babana egha ota hanapuwei da numa taniwagana mara aiwa ina wanavirai. Mepapo aubigai bo waguvara aupouna, bo kamkam ina toutou au maratomtom bo madegha e ghe’eghe’eta. 36 Ona vononogha inapa ina raighohoghorimi, yana egha ina nehaghami da taumi o eno’eno. 37 Aiwa a ririwemi yana rava atapuhi auwarihi nana’arena, onai raurau’ona.”
14Judea Babadahi Yesu Vihiraghenana hi Ogatarei
(Matthew 26:1-5; Luke 22:1-2; John 11:45-53)
1 Ma marina yana maratom ruwagha aumurina da Verauvira* ma Payawa Egha Hahanana a Toreha.* Gudutaupuyoweina* ghaeghaehi ma raugagayo tauvihanahanapuweina, yana tayaha hi baibaiha po Yesu govagovaghanei hita pani ma hita vihiragheni 2 ma hipa, “Egha toreha auhinenina ta dewadewai apo rava ata ghaviya hina vomahiri.”
Wavine, Yesu Oyohiyei i Vi’oyohi
(Matthew 26:6-13; John 12:1-8)
3 Yesu yana au Bethany Simon a au numa, we ravana aunaona opina i paga ma i yawahana. Maranai Yesu i am’am ana au numa, ma wavine i ne’i po oyohi jimujimumuna maihana ghaeghaena ana wava nard. We oyohina botorana auhinenina alabastei+ 14:3 Alabasta yana gha’ima hegohegoyana. hi dewai, ma uwana’ava i gahi po Yesu au unu’ununa i hiwaghi. 4 Ma rava ghehauhi nahidana amohi i ghaighai po hi taraviravira hipa, “Aiwa aubaina po we oyohina i raukahiyarei? 5 Apo emo’emosina hita gimarei po mane ghaeghaena+ 14:5 We’i yana mane ghaeghae dumana rava borima emosi ina vobagibagiyeiya maihana. hita vaini po rava waiyamoyamonahi hita verehi!” Anima hi enibo’ai.
6 Ma Yesu ipa, “Ona votere aharei! Aiwa aubaina po o raiwenoi? Dewa ahi’ahina auwari’u i dewai. 7 Rava waiyamoyamonahi hauga davodavona apo maitehi ona ma’ae ma mara ghehauna ona ghohei, yana ona vohaguhi. Ma ta’u yana apo mara haburuna’ava ma apo a ne’aharemi. 8 Aiwa emo’emosina po ita dewadewai yana i dewai, oyohi au opi’u i terei yana mara muriyai ghuruva’u aubaina i vononoghe’u. 9 Marina auwarimi aiwa ai babaniyei yana moina, dobu atapuna mepa tuyegha ahi’ahina hi rauguguyei yana, we wavinena aiwa i dewadewaiya apo a rainuwaghana hina babaniyei.”
10 Anima a tauvotagho 12, auhinenihi emosi wavana Judas Iscariot, i nae gudutaupuyoweina* ghaeghaehi auwarihi po Yesu ita vibenabenamei. 11 Ma tauhi aiwa i ririweiya hi nonori yana hi kaoha, ma hi vi’anina da mane hina verei. Ma Judas i vikare po gavogavo i baibaiha po Yesu ita amverenei auwarihi.
Yesu, a Tauvotagho* Maitehi hi Am Gogona Verauvira au Torehana
(Matthew 26:17-30; Luke 22:7-23; John 13:21-30;
1 Corinthians 11:23-25)
12 Mara i ghe’eta po Payawa Egha Hahanana Torehana.* Ma maratom wainaona auwarina yana ahi mumuga po sipu yaubona hina vihiragheni Verauvira Torehana aubaina. Yesu a tauvotagho hi raubayadei hipa, “Mepa u ghohe’ai po ana nae Verauvira amna aubaita a vovaimaihi’eni?”
13 Anima Yesu a tauvotagho ruwagha i himirihi ma i parihanahanapuhi ipa, “Ona nae au Jerusalem ma oroto waira e’ava’avarai apo ina veraubeemi. Ma ona votaghoi. 14 Ma numana e ruiyana taniwagana ona riwei onapa, ‘Tauvihanahanapu ipa, “Metauna hayana auwarina a’u tauvotagho maitehi apo Verauvira yamna ana ani?” ’ 15 Anima apo haya ghaeghaena au banobanowa ina vi’atataiyemi, aiwa atapuna yana anina. Ma nahidana aiwa atapuna ona nonoghei aubaita.” 16 Tauvotaghohi hi vomahiri po hi nae au Jerusalem, ma aiwa atapuna Yesu i ririweiya nana’arena hi nehaghai, anima Verauvira amna hi vononoghei.
17 Maranai au i biga, yana Yesu a tauvotagho 12 maitehi hi ne’i. 18 Maranai hi am’am yana Yesu i riwehi ipa, “A riwemi yana taumi emosi apo ina vibenabename’u, tauna aiya maitemi a am’am.” + 14:18 Psalm 41:9
19 A tauvotagho hi nuwa apo’apoe ma hi vikare po emosi po emosi hi raubayada hipa, “Moina da ta’u mai wavu’u? Ma a notanotai da egha ta’u.”
20 Ma i paribeehi ipa, “12 aupoumi tauna aiya a’i ruwagha a’i payawa au gaeba a raikabu gogoneiya. 21 Ta’u Rava Natuna apo a hiraghe, me Maimaituwa riwana aubai’u hi girugirumiya ina rautaghoi. Aee! Ma vinuwaboyana ira’ata ghagha na ravana aiya, Ta’u Rava Natuna tauvibenabename’u apo ina vi’aroni! Itapa egha hita ghuni yana tauna aubaina apo ita ahi.”
22 Maranai hi am’am, ma Yesu payawa i vaini, po pariyei i vi’amamara ma i vokabakabari, po i raughutei a tauvotagho auwarihi ma i riwa ipa, “Ona vaini po ona ani, we’i yana ta’u viyowa’u.”
23 Anima keyaka i vaini po i vi’amamara ma i verehi, po atapuhi hi umei. 24 Ma Yesu i riwa ipa, “We’i yana ta’u tara’u e wanawana hiwaghi yana rava maghamaghauhi ahi dewabo’a nuwa’aharenana aubaihi, tara’uweina Maimaituwa a vipiko ei raikajijirai. 25 Moina a ririwemi, apo egha meyanai wine* a umameei da na au maratomna Maimaituwa a vitaniwaga vouna* auwarina wine vouna a umai.”
26 Anima weya hi ravi ma aumurina hi hopu po hi nae au Oya Olive.
Yesu, Peter ana Bovi i Ai Riwei
(Matthew 26:31-35; Luke 22:31-34; John 13:36-38)
27 Yesu i riwa ipa, “Atapumina apo ona votere’u ma ona ruba ahare’u, babana Maimaituwa ponana hi girumi a au buka i riwa da Maimaituwa apo tauvipa’ipa’i ina vihiragheni, ma sipu apo hina neyabayababa.+ 14:27 Zechariah 13:7 Po atapumina apo ona rovo.
28 Ma muriyai apo a vomahirime, yana a ainae au Galilee ma ona ne’i po ta vi’emosi.”
29 Ma Peter i paribeei ipa, “Ta’u apo egha meyanai a voterem, havena po atapuhina hina dewai!”
30 Ma Yesu, Peter i riwei ipa, “A riwem muriyai po kamkam orotona mara ruwagha ina tou we waguvaraina, yana apo mara tonugha ma riwa da egha uta haramane’u.”
31 Apoma Peter paribeeyana kajikajijirana i terei ipa, “Apegha meyana a boviyem, mepapo inapa tam ma ta’u ta hiraghe!” Anima a tauvotagho atapuhi riwana emosina hi yatoni.
Yesu i Raupari au Gethsemane
(Matthew 26:36-46; Luke 22:39-46)
32 Yesu, a tauvotagho maitehi hi ne au Gethsemane ma i riwehi ipa, “Wehidana ona ma’ama’ae, maranai ta’u a raaupari.” 33 Anima Peter, James ma John i taravainihi. Ma na’i yana nuwaboya ma viuva i gheraghoni, 34 aubaina i riwehi ipa, “Nuwaviuva au ate’u i ra’ata duma po aughereghere ina raumutu’u. Wehidana ona ma’ae ma ona iya’iyau.”
35 Anima mara haburuna i veraunae ma i aharemei au dowa, ma i raupari da inapa emo’emosina yana viuvana ana mara ina honagha aharei. 36 Ma Yesu i raupari ma ipa, “Ama’u! Ama’u! Ginauri atapuna auwarim yana emo’emosina. Wate we viuvana keyakana auwari’u ma vaina aharei. Ma am rauhoghara ma dewai ma egha ta’u.”
37 Ma Yesu i wanavirai yana a tauvotagho tonugha i nehaghai hi eno’eno. Po Peter i riwei ipa, “Simon, we tam e eno’eno? Egha emo’emosina po matam ita kaya, ma uta voma’ae mara haburuna?” 38 Ma i riwehi ipa, “Ona iya’iyau ma ona raupari, po egha raudadana auhinenina ona pe’u. Aruwa ei anina, ma viyowa i tapiya.”
39 Wate mara viruwaina i naeme po i raaupari, yana babanihi emosihina i hiyavihi. 40 Anima i nememe a tauvotagho auwarihi po i nehaghahi yana hi raunuwavuru; ma egha emo’emosina po matahi ita kaya. Yamna aubaina egha hita haramanei da auwarina aiwa hina riwei.
41 Maranai mara vitonuina i nememe’i, yana i riwehi ipa, “We taumi yohora o eno’eno ma oi yagohina? Anina! Mara i ghe’eta. Ona inanai marina yana boiboghi ta’u, Rava Natuna, hina amverene’u taudewabo’a ahi au kajijira. 42 Ona vomahiri, ma tana nae! Ona inanai ravana tauvibenabename’u i ghe’eta!”
Yesu hi Pani
(Matthew 26:47-56; Luke 22:47-53; John 18:3-12)
43 Yesu yohora i babani maranai a tauvotagho emosi 12 auhinenihi Judas i ghe’eta. Ma boru maitehi a apiyahi naipi mena ruwaruwagha ma dabaruma maitehi. Tauhi yana gudutaupuyoweina* ghaeghaehi, raugagayo tauvihanahanapuweina ma babada hi himirihi po Judas maitena hi nae. 44 Tauvibenabenamna boiboghi matakiraha ravahi boruhi i verehi ipa, “Ravana naona a yaghoyaghoniya tauna o ghohei. Ona pani yana ona vomomohi po maiteni ona nae.”
45 Maranai Judas i ghe’eghe’eta yana yaghiyaghina’ava i ghae Yesu auwarina ma ipa, “Tauvihanahanapu!” ma naona i yaghoni. 46 Yamna aubaina ma Yesu hi vomomohi po hi panipani. 47 Ma nahidana turahi ghehauna i mahimahiri naipi mena ruwaruwagha i sinahori yana Gudutaupuyoweina Gheghetehaharana a taupaura tanighana i tarautuini. 48 Ma Yesu i riwehi ipa, “Mara maghamaghauna ta’u maitemi Maimaituwa a au Numa ai hanahanapu! Ma aiwa aubaina egha ota pani’u? Ma egha itapa naipi mena ruwaruwagha ma dabaruma maitehi, ona ne’i po ona pani’u me ta’u raugagayo tauraugahina! Ma we o dewai yana Maimaituwa ana riwa au buka hi girugirumiya ina raimoinai.” + 14:48-49 Luke 19:47, 21:3750 Anima a tauvotagho atapuhi hi voterei ma hi ruba aharei.
51 Hewari anirauhawawara i oteni, ma Yesu i muritaghoi ipa hina pani, 52 ma ana anirauhawawara’ava hi sinagagi po aumurina, ma akanakopana i ruba po i ne’aharehi.
Yesu mai Judea ahi Babada Aunaohi i Mahiri
(Matthew 26:57-68; Luke 22:54-55, 63-71; John 18:13-14, 19-24)
53 Yesu hi taravaina naiyei Gudutaupuyoweina* Gheghetehaharana ana au numa, mepa gudutaupuyoweina ghaeghaehi, babada ma raugagayo tauvihanahanapuweina hi emosiyana. 54 Peter i vimuritagho po heiyei ma i ruighae Gudutaupuyoweina Gheghetehaharana a anima’ae waigarina auhinenina. Nahidana eyagi ara’aratana auririvana i tughura, ma tauvipa’ipa’i maitehi i rarana. 55 Numa auhinenina gudutaupuyoweina ghaeghaehi ma Tauvi’ogatara* atapuhi Yesu a dewabo’a hi baibaihei po wavu hita verei ma hita vihiragheni, ma egha aiwa hita nehaghai. 56 Tauviwavu maghamaghauhi hi ne’i po Yesu hi vibabanimoruwei hi verei, ma ahi babani egha ita vi’aroni.+ 14:56 Ma Judea ahi raugagayo auwarina yana rava ruwagha ahi viwavu emo’emosina, yana ina vi’aroni po ahi babani hina vaini. Ona inana au Numbers 35:30, Deuteronomy 17:6, 19:15.
57 Anima rava ghehauhi hi vomahiri po ahi moruwei Yesu hi viwavui. Ma hipa, 58 “A nonori i ririwa ipa, ‘Apo we Maimaituwa a Numana rava nimahiyei hi vowavowaiya a goruhi, ma maratom tonugha aumurina ma apo vouna a vowai, egha me rava nimahiyei hi vowavowaiya nana’arena.’” + 14:58 John 2:19 59 Wate egha ahi dede hita dewai po ita vi’arona dadani.
60 Anima Gudutaupuyoweina Gheghetehaharana atapuhi aunaohi i vomahiri po Yesu i vitaravirevirei ipa, “We dewabo’ana aubaina hei wavum ma egha am aniparibeeyana ghehauna aiwa’i?”
61 Wate Yesu i vogenuwana ma egha babani emosi ita yatoni. Ma Gudutaupuyoweina Gheghetehaharana i raubayadanameei ipa, “Moina tam Maimaituwa a Vinevine Waiyawahanana,* Maimaituwa Wai’ahi’ahinana Natuna?”
62 Yesu i paribeei ipa, “E ta’u, ma apo ona inanai ta’u Rava Natuna a tughura, Manimaninina au aho’ohohina, ma apo a nene’i marei a hapau’u!” + 14:62 Daniel 7:13
63 Nahidana Gudutaupuyoweina Gheghetehaharana ana kwama i roroi ma ipa, “Egha viwavu maghamaghauna tata ghoheghohei! 64 Aita o nonori, i riwa da tauna yana Maimaituwa maitena emo’emosihi. Ma ami vikaha menana’arena?” Atapuhi hi amvine po tauna yana wavu i vaini aubaina po anina da hina vihiragheni.
65 Anima ghehauhi hi vikare po hi hovahovai, ma matana hi raghitapupui, ma nimahiyei hi raviravi ma hi ririwei hipa, “Mepada tam peroveta yana ma riwe’ai aiya i ravim.” Anima tauvipa’ipa’i hi naiyei po hi raunavanavai.
Peter, Yesu i Boviyei
(Matthew 26:69-75; Luke 22:56-62; John 18:15-18, 25-27)
66 Na marana emosina auwarina Peter yohora anima’ae waigarina auhinenina, ma Gudutaupuyoweina* Gheghetehaharana a taupaura wavinena ghehauna i ne’i. 67 Ma maranai Peter i inanai i rarana, yana i inana tunutunui ma ipa, “We tam maitem yana Yesu Nazarethei a tauvotagho.”
68 Ma i boviyei ipa, “Egha ata hanapuwei wate au nuwanuwa’u egha ita raughadaghadari, da tam aiwa ei babaniyei,” ma i hopu po i nae gari au mata’etana anima kamkam i tou.+ 14:68 Dedede ’wadubohi ghehauhi auwarihi yana Kamkam i tou egha hita girumi.
69 Anima taupaurana wavinena i inanai yana taumahiri i riwanamehi ipa, “We ravana yana a tauvotagho ghehauna.”
70 Anima Peter i bovime, ma mara haburuna ma nahidana, taumahiri hi viwavumeei hipa, “Moina dumana, tam yana a tauvotagho ghehauna, wate tam yana Galileeyei.”
71 Ma i vomahiri po ipa, “A’u gwara amata moina a ririwa duma! Na ravana o deedeiya ta’u egha ata hanapuwei! Inapa a morumoru yana anina da Maimaituwa ina kovoghi’u.”
72 Ma nahidana yana kamkam mara viruwaina i tou, ma Yesu, Peter auwarina aiwa i ririweiya nuwanei i ghae ipa, “Muriyai po kamkam mara ruwagha ina tou, yana apo tam mara tonugha ma boviye’u da egha uta hanapuwe’u.” Anima i notai po nuwanuwana i tou hapuwei.
15Yesu, Pilate Aunaona i Mahiri
(Matthew 27:1-2, 11-14; Luke 23:1-5; John 18:28-38)
1 Hubahubanai boiboghi gudutaupuyoweina* ghaeghaehi, babada maitehi ma raugagayo tauvihanahanapuweina ma Tauvi’ogatara* atapuhi hi vi’ogatara. Ma hi vi’anina po tauvighaviya Yesu hi panipani ma hi naiyei, po hi amverenei Pilate+ 15:1 Pilate yana Caesar i vinei po mai Judea i badehi. auwarina. 2 Ma i raubayadei ipa, “Tam mai Judea* ahi Guyau?”
Ma Yesu i paribeei ipa, “Ee, tam aiwa u ririweiya nana’arena.”
3 Ma gudutaupuyoweina ghaeghaehi wavu maghamagha Yesu hi verei. 4 Yamna aubaina Pilate i raubayadanameei ipa, “Apo ma amparibeeyana bo e’egha? U inanai wavu maghamagha he vereverem.” 5 Ma Yesu gamona i pota, yamna aubaina Pilate i amhuna duma.
Mai Judea* hi Ghohei da Yesu ina Hiraghe
(Matthew 27:15-26; Luke 23:13-25; John 18:39—19:16)
6 Borima emosi emosi auhinenina Verauvira Torehana* marana, yana Pilate a mumuga po rava emosi paniyei e ohe’ohei rava ahi rauhogharei. 7 Ma na au marana yana rava emosi wavana Barabbas yana au deri, tauna mai Rome* ahi taniwaga tauvighaviyeina maitehi, hi amtaraihoghara po hi vihiraghena ma hi panihi. 8 Ma rava maghamaghauhi hi ne’i po Pilate hi vibaghai po aiwa aubaihi ita dewai, me mara maghamaghauna i dewadewaiya nana’arena.
9 Ma Pilate i raubayadehi ipa, “O ghohe’u po mai Judea* ahi Guyau a ohei?” 10 Ma i hanapuwana dumei da gudutaupuyoweina* ghaeghaehi, Yesu hi unurei aubaina hi amverenei auwarina. 11 Ma gudutaupuyoweina ghaeghaehi yana rava maghamaghauhi hi raihunahi, po Pilate Barabbas ita ohei.
12 Anima Pilate i raubayadanameehi ipa, “We ravana Yesu, o ririwa da tauna mai Judea ahi Guyau, aiwa o ghoheghohe’u po auwarina a dewai?”
13 Ma hi vighorenaeme hipa, “Ma tuparatui!”
14 Ma Pilate i raubayadehi ipa, “Aiwa aubaina! Aiwa i dewa bo’ai?”
Ma hi otu’otu ghirighiriyana ma hipa, “Ma tuparatui!” 15 Ma Pilate i ghohei da rava maghamaghauhi ita raikaohahi, aubaina Barabbas i ohei aubaihi. Anima tauvighaviya i riwehi po Yesu hi kwapui, ma hi taravaina naiyei tuparatuna aubaina.
Tauvighaviya Yesu hi Vijiboghi
(Matthew 27:27-31; John 19:2-3)
16 Tauvighaviya Yesu hi taravaina ruiyei, taniwaga Pilate a anima’ae waigarina auhinenina, anima tauvighaviya atapuhi hi ghoreboinihi. 17 Ma gara waipiyopiyovina hi vi’oteni me guyau, ma ghoroghorova waidonadonana hi viri po me kunuteiya ma hi vi’oteni. 18 Anima hi vikare po vijiboghei hi ate’atei, ma nimahi hi vohepai ma hipa, “A tarahiyauwem mai Judea* ahi Guyau ma ma’evavahagha.” 19 Kwapuwei unu’ununa hi raviravi ma hi hovahovai, ma aunaona aetutuhiyei hi raupari ma vijiboghei hi rauduneei. 20 Maranai hi vijibogha vorovei yana garana waipiyopiyovina hi gagi, ma gara gharinei hi vi’otenameei, ma hi taravaina naiyei tuparatuna aubaina.
Yesu hi Tuparatui
(Matthew 27:32-44; Luke 23:26-43; John 19:17-27)
21 Au tayaha rava Cyreniyei wavana Simon, Alexander ma Rufus amahi, ’wapuwei i nene’i ma tauvighaviya hi hegari, po Yesu a korosi i’avarai. 22 Dobu ana wava Golgotha nahidana hi naiyei, anona yana Unu Tetetena.+ 15:22 Tetete ani’inanana me unu aubaina hi ghorei po Unu Tetetena.23 Ma hi raudadana po wine,* mer maiteni viravirana+ 15:23 Wine ma mer yana muramura viuva tauvunuina. hi verei ma umana i gedu’aiyei. 24 Anima hi tuparatui ma ana gara aubaina aupouhi hiyavei hi vikayokayo, po hita inanai aiya apo metauna ghutana ita vaini. 25 Na madeghana yana maratomtom, ahubena ma ausiporina+ 15:25 9:00 a.m.; Na’i yana yayata a madegha vitonuina. ma hi tuparatui. 26 Ma hi wavuiya tuyeghana hi tuturatui au korosi, girumana ipa: “Mai Judea* ahi Guyau”. 27 Anima taudanene ruwagha Yesu maitena hi tuparatuhi, emosi au aho’ohohina ma ghehauna au ahokehana. 28 Ma aiwa hi dewadewaiya yana peroveta ponana i raimoinai ipa, “Hina inanai yana tauna me taudewabo’a.” + 15:28 Isaiah 53:12
29 Rava hi nae ma hi ne’i ma unu’unuhi hi kwajikwajiyei ma hi jiboghi hipa, “Habe tam upa Maimaituwa ana Numa* ma goruhi ma maratom tonugha aumurina ma vowameei. 30 Habe marina ma hagumeem po korosiyei ma hopu’i!”
31 Wate nana’arena gudutaupuyoweina* ghaeghaehi ma raugagayo tauvihanahanapuweina aupouhi hi jibogha vivira hipa, “Rava ghehauhi i viyawahanihi ma apegha emo’emosina po tauna ina hagumei. 32 Habe we Kerisona Maimaituwa a Vinevine Waiyawahanana,* mai Israel ahi Guyauna, marina korosiyei ina hopu’i, po ta inana ma ta vitumaghanei.” Ma na taudanenehi Yesu maiteni hi tupatuparatuhi wate hi jiboghi.
Yesu i Hiraghe
(Matthew 27:45-56; Luke 23:44-49; John 19:28-30)
33 Maranai madegha au unuborita,+ 15:33 12:00 p.m.; Ahubenai yana taraiwaguvara ghaeghaena dobu i puruyaghohi, ma i nae po ahubenai ma aubigai ausiporina.+ 15:33 Mai Judea ahi nota 3:00 p.m. yana yayata a madegha nima emosi ma nimagigi wahepari auhinenina.34 Ma na madeghana au damona yana Yesu ponana i ra’ata ma i taraghabara ipa, “Eloi, Eloi lama sabatani?” Anona yana, “A’u Maimaituwa, A’u Maimaituwa, aiwa aubaina u votere ahare’u?” + 15:34 Psalm 22:1
35 Maranai rava taumahiri hi nonori yana hipa, “Ona nonori Elijah e ghoreghorei.” 36 Ma rava ghehauna i ruba po gara hogihogirana i vaini, po wine* waighorana auwarina i raitowai, ma au kwapu i terei ma i viyoyo ghaiyei Yesu au ipirina, po ita umai, ma ipa, “Marina ta voterei ma ta iyauwei, mepapo Elijah ina ne’i po korosiyei ina tere hopunei.” + 15:36 Psalm 69:21 i riwa da Keriso wine waighorana hi verei po ita umai.
37 Ma Yesu ghaeghaena’ava i taraghabara ma i hiraghe.
38 Ma Maimaituwa ana Numa* auhinenina aniraughaghara garana autepana ma i wanawanatevaiya, yana i hopu po aurabena ma i rauruwaghei. 39 Nahidana mai Rome* ahi tauvighaviya badana i mahimahiri Yesu aunaona, yana i inanai me i hiraghenei. Yamna aubaina ipa, “Moina dumana we ravana yana Maimaituwa Natuna!”
40 Nahidana waivine auririva hi mahiri ma hi iya’iyau. Auhinenihi yana Mary Magdalene+ 15:40 ‘Magdalene’ anona yana ‘meyagai wavana Magdala’. ma Mary tauna yana James haburuna ma Joses+ 15:40 Au Matthew 27:56, ‘Joseph’ i raughe’etei. ‘Joseph’ ma ‘Joses’ yana ravana emosina wavana ma girumana au Matthew tapuna ma au Mark tapuna. ayohi, ma Salome.+ 15:40 Salome yana Zebedee awana ma James ma John ayohi. Ona inana Matthew 27:56 ma Mark 10:35 auwarihi.41 Maranai tauna au Galilee yana hi muritagho naiyei, ma a rauhoghara hi dewadewai, ma waivine maghamaghauhi maitena hi gheghe’i au Jerusalem yana wate tauhi nahidana.
Joseph, Arimathiyei a au Kokowaga* Yesu i Terei
(Matthew 27:57-61; Luke 23:50-56; John 19:38-42)
42 Ma nahidana yana rava Arimathiyei ana wava Joseph yana Tauvi’ogatara emosi, wate tauna yana anivi’ate’ate, ma Maimaituwa a vitaniwaga vouna* i pa’ipa’iyei. Ma we marana yana madegha i yoriyori ma vovaimaiha marana i kwahakwaha, ma viyagohina maratomna i tutugheregherei, aubaina a tepamahirina ma i nae po Pilate i vibaghai Yesu tupuwana aubaina.+ 15:42-43 Mai Judea* ahi viyagohina ana mara yana Paraide aubigaina ei kare ma Satade aubigaina e kwahakwaha. Mai Judea ahi raugagayo e ririwa, da rava e hirahiraghe yana na maratomna emosina hina ghuruvi. Aubigai viyagohina ei kare, aubaina po Joseph, yana Yesu tupuwana terenana i vipaparanei.44 Ma Pilate yana i ghohori maranai i nonori da Yesu i hiraghe, aubaina tauvighaviya ahi bada i ghorei po i raubayadei da Yesu boiboghi i hiraghe bo e’egha. 45 Maranai tauvighaviya ahi bada auwarina i nonori da moina, yana Yesu tupuwana Joseph auwarina i vi’aninei.
46 Po Joseph gara wakewakekena i gimarai, ma Yesu tupuwana hi tere hopunei, yana gareina hi humai ma au kokowaga* hi terei. Ma gha’ima hi tahiruiyei po me duyuwa auhinenina hi terei. Anima gha’ima ghaeghaena hi vitovitovirei po mata’etana hi rautomeni. 47 Mary Magdalene ma Mary, Joses ayona,+ 15:47 We Maryna yana au Mark 15:40 ma 16:1. yana mepa Yesu tupuwana hi enoiya yana hi inanai.
16Yesu i Vomahirime
(Matthew 28:1-8; Luke 24:1-12; John 20:1-10)
1 Maranai viyagohina maratomna* i verauvira, yana Mary Magdalene ma Mary, James ayona,+ 16:1 We Maryna yana au Mark 15:40 ma 15:47. ma Salome, oyohi jimujimumuna hi gimarai po Yesu au tupuwana hita mutui.+ 16:1 Mai Judea* ahi mumuga po oyohi jimujimumuna au tupuwa he mutui ma muriyai au kokowaga* he tereterei, ma waivinehi we mumugana hi votaghoi.2 Ma Sande+ 16:2 Sande yana mai Judea ahi maratom tayatayahana. hubahubanai boiboghi yana hi naenae au kokowaga.* 3 Ma hi raubayadanameehi hipa, “Apo aiya gha’imana au mata’eta ina vitovira riyei aubaita?”
4 Ma hita rau’iyau ghae yana gha’imana ghaeghaenana boiboghi hi vitovira riyei. 5 Eghabaine anima hi rui kokowaga auhinenina ma hewari vouna gara wakewakekena i oteni ma au aho’ohohihi i tughutughura ma hi tughohorei.
6 Ma nahidana i riwehi ipa, “Egha ona ghohoghohorimi! Taumi yana Yesu Nazarethei hi tupatuparatuiya o baibaihei. Tauna yana egha wehidana! Boiboghi i vomahirime. O inanai, wehidana tupuwana hi vi’enoi. 7 Ma ona nae po a tauvotagho ma wate Peter maiteni ona riwehi onapa, “Tauna yana i aitayaha po e naenae au Galilee. Nahidana apo Yesu ona inanai me rorova i ririwemi nana’arena.”
8 Ma maranai we hi nonori yana kokowagei hi hopu, po hi rubaruba yana a tatavahi ma hi vinuwanaina, aubaina au tayaha egha aiya aiwa ghehauna hita riwei babana hi rovo.
MARK 16:9-20
Yesu, Mary Magdalene auwarina i Hegha
(Matthew 28:9-10; John 20:11-18)
9 [Sande hubahubana boiboghi maranai Yesu hiragheei i vomahirime, yana Mary Magdalene auwarina i ai hegha. Na Maryna yana aunaona auwarina aruwa apo’apoehi 7 i raukaiwenihi. 10 I nae po a tauvotagho hi nuwaboya ma hi toutou ma i pariverehi aiwa i tuputupuwa. 11 Ma maranai hi nonori da Yesu i vomahirime ma tauna i inanai, yana egha hita vitumaghanei.
Yesu, a Tauvotagho Ruwagha auwarihi i Hegha
(Luke 24:13-35)
12 Ma muriyai, Yesu a tauvotagho ruwagha Jerusalemei hi hopu po tayahei hi naenae, ma auwarihi ana hegha yana inana tapuna. Yamna aubaina ma egha hita inana tuhaghai. 13 Ma maranai hi inana tuhaghai yana hi wanavirahi po ahi rava ghehauhi hi pariverehi, wate egha hita vitumaghanehi.
Yesu, a Tauvotagho* 11 auwarihi i Hegha
(Matthew 28:16-20; Luke 24:36-49; John 20:19-23; Acts 1:6-8)
14 Ma muriya dumai, Yesu a tauvotagho 11 hi am’am ma auwarihi i hegha. Po i enihi babana a vomahirime aumurina tau’inanaina yana egha hita vitumaghanehi,* ma nuwanuwahi i toghara. 15 Ma i riwehi ipa, “Ona hopu po ona nae dobu atapuna auwarina, ma rava atapuhi auwarihi po tuyegha’u ahi’ahina ona rauguguyei. 16 Ma rava aiya i vitumaghana po i babataito* yana apo ina yawahana, ma aiya egha itai tumaghana yana raibahibahi ina vi’aroni. 17 Tauvitumaghana apo manini a verehi po matakiraha hina voghe’etehi. Ma wava’uwei apo aruwa apo’apoehi hina raugagihi,+ 16:17 raukaiwenihi ma apo pona vouhi hina vibabaniyehi. 18 Apo mota nimahiyei hina vohepai ma wa’iyawa ani hiraghe hina umai yana apo egha viuva ina verehi. Ma rava doridori’ahi hina votepanihi yana apo kamnahi ina ahi.”
Maimaituwa, Yesu i Ghaiyei au Mara
(Luke 24:50-53; Acts 1:9-11)
19 Bada Yesu, i vibabani a tauvotagho auwarihi po aumurina, ma i vohepa po i ghae au mara, po Maimaituwa au aho’ohohina i tughura. 20 Anima a tauvotagho dobu dobuwai hi nae ma tuyeghana ahi’ahina hi rauguguyei. Ma Bada maiteni i bagibagihi ma i vohaguhi po a maniniyei, dewa anivinuwanaina hi dewadewahi ma au ponahi rava hi inainana yana hipa moina.]+ 16:20 Yesu tuyeghana ahi’ahina Mark i girugirumiya bukana ’wadubo dumana ruwagha, yana Mark 16:8 auwarina i tumahiri.