امثال سلیمان

مقدمه

کتاب امثال سلیمان گلچینی از تعلیم و تربیت اخلاقی و دینی حکیمانۀ است که به شکل جملات کوتاه و موزون در لفافۀ مَثل بیان شده است. بیشترین این امثال به سلیمان، پادشاه خردمند و حکیم، نسبت داده می شود. مقصد اصلی کتاب امثال در آغاز در آیات دو و سه فصل اول بیان شده است: «این گفتار حکیمانه به شما کمک می کند تا حکمت و نصیحت خوب را تشخیص دهید و گفتار عاقلانه را بفهمید. به شما یاد می دهد که چطور عاقلانه و با عدالت و انصاف و امانت زندگی کنید.»

تعلیمات این کتاب نه تنها به مسائل اخلاقی و دینی ارتباط دارد، بلکه به انسان می آموزد که دارای عقل سلیم و آداب و روش زندگی مردم پسند باشد. جملات کوتاه این امثال بیانگر خرد و بینش معلمین قدیم اسرائیلی اند که یک شخص دانا و عاقل در شرایط و اوضاع خاصی چه عکس العملی از خود نشان دهد. برخی از این امثال با مسائل کار و وظیفه، بعضی با آداب معاشرت، رابطۀ انسان با فامیل و اجتماع و خویشتن داری مربوط اند. این امثال برعلاوه اوصاف فروتنی، صبر، احترام به فقرا و وفاداری و صداقت به دوستان و محبان را بیان می کنند.

اکثر امثال حکیمانۀ سلیمان عملی و تطبیق آنها در زندگی روزانه بسیار سودمند است. این کتاب به خواننده بینش می بخشد تا خردمندانه و خدا پسندانه زندگی کند.

فهرست مندرجات:

در وصف حکمت: فصل ۱ - ۹

امثال سلیمان: فصل ۱۰ - ۲۹

سخنان آگور: فصل ۳۰

امثال مختلف: فصل ۳۱

فصل اول

ارزش حکمت

¹گفتار حکیمانه سلیمان ـ پسر داود، پادشاه بنی اسرائیل. ²این گفتار حکیمانه به شما کمک می کند تا حکمت و نصیحت خوب را تشخیص بدهید و گفتار عاقلانه را بفهمید. ³به شما یاد می دهد که چطور عاقلانه و با عدالت و انصاف و امانت زندگی کنید. ⁴این گفتار حکیمانه به اشخاص بی تجربه حکمت می آموزد و جوانان را به افرادی لایق و کاردان تبدیل می کند. ⁵این گفتار حکیمانه، حتی حکمت دانشمندان را زیادتر کرده و افراد تحصیل کرده را راهنمایی می کند تا بتوانند معنی گفتار حکما و مسائل مشکل دانشمندان را درک نمایند.

نصیحت به جوانان

⁷ترس خداوند، ابتدای حکمت است، اما مردم نادان ارزش حکمت و ادب را نمی دانند.

⁸ای پسر من، نصیحت پدر خود را بشنو و تعلیمات مادرت را فراموش مکن. ⁹تعلیمات آن ها مانند تاج عزت و جلال بر سر تو و گردنبند زیبایی و افتخار بر گردنت خواهند بود.

¹⁰فرزندم، وقتی گناهکاران کوشش می کنند تو را فریب دهند، تسلیم نشو. ¹¹اگر بگویند: «بیا با هم متحد شویم تا یک نفر را بکشیم و کمین کنیم تا خون بی گناهان را بریزیم، ¹²بیا تا مثل قبر آن ها را زنده زنده قورت کنیم و مانند مرگ بر سر آن ها نازل شویم، ¹³هرگونه اموال گرانبها به دست می آوریم و خانه های خود را از اموال دزدی پُر می کنیم. ¹⁴بیا باهم همدست شویم تا هرچه بدزدیم با هم تقسیم کنیم.»

¹⁵فرزندم، با آن ها در یک راه مرو و از آن مردم دوری کن. ¹⁶چونکه پای آن ها به خاطر شرارت می دود و برای ریختن خون شتاب می کند. ¹⁷انداختن دام در مقابل چشمان یک پرنده کار بیهوده ای است. ¹⁸اما این قبیل افراد، برای خود دام می نشانند، دامی که خودشان در آن هلاک خواهند شد. ¹⁹دزدی، عاقبت باعث هلاکت دزد می شود. سرنوشت کسانی که با قتل و غارت زندگی می کنند، هلاکت و نابودی است.

ندای حکمت

²⁰حکمت در کوچه ها و در جاده ها با آواز بلند همه را صدا می زند. ²¹در دروازۀ شهرها و هر جائی که مردم دور هم جمع می شوند، فریاد می کند:

²²«ای مردم نادان، تا کی می خواهید احمق باشید؟ تا به کی می خواهید از مسخره کردن دانش لذت ببرید؟ تا به کی مردم احمق از حکمت نفرت می کنند؟ ²³وقتی شما را صدا می کنم گوش بدهید. پندهای خوبی می دهم و آنچه می دانم به شما می آموزم. ²⁴چندین بار من شما را صدا کردم، نیامدید. دستهای خود را به طرف شما دراز کردم، پروا نکردید. ²⁵نصایح مرا نپذیرفتید و نخواستید که شما را اصلاح کنم. ²⁶پس، وقتی گرفتار شوید، به شما می خندم و هنگامی که دچار ترس و وحشت شوید، شما را مسخره می کنم. ²⁷وقتی ترس مثل طوفان به شما حمله کند و مصیبت مانند گردباد، دور شما را بگیرد، وقتی که به تنگدستی و پریشانی دچار شوید. ²⁸آن وقت مرا صدا خواهید کرد ولی جواب نخواهم داد. همه جا به دنبال من خواهید گشت، ولی مرا نخواهید یافت، ²⁹زیرا شما هرگز به حکمت توجه نکردید و از خداوند اطاعت ننمودید. ³⁰هیچ وقت با من مشورت نکردید و به نصیحت های من توجه ننمودید. ³¹بنابراین، آنچه کاشته اید درو خواهید کرد و اعمال شما، شما را گرفتار می سازد. ³²مردم نادان که حکمت را قبول نمی کنند، نابود می شوند و بی توجهی آن ها، خود شان را هلاک خواهد کرد. ³³اما کسانی که به من گوش بدهند در آرامش زندگی خواهند کرد و از هیچ چیزی نخواهند ترسید.»

فصل دوم

پاداش حکمت

¹فرزند من، هر چه به تو تعلیم می دهم، یاد بگیر و هر هدایتی که به تو می دهم، هرگز فراموش مکن. ²به گفتار حکیمانه گوش بده و آن ها را یاد بگیر. ³حکمت را طلب نما و دانایی را جستجو کن. ⁴همانطوری که برای به دست آوردن پول و پیدا کردن گنج زحمت می کشی، برای تحصیل حکمت هم تلاش کن. ⁵اگر چنین کنی، معنی ترس خداوند را می فهمی و در شناختن خدا موفق می شوی. ⁶خداوند بخشنده و دانا است و عقل و دانش از جانب او است. ⁷او نیکوکاران را توفیق می بخشد و از آن ها پشتیبانی می کند. ⁸او کسانی را که با دیگران با عدل و انصاف رفتار می کنند، محافظت می نماید و از کسانی که به او ایمان دارند، حمایت می کند.

⁹اگر به من گوش بدهی، راستی و عدالت و انصاف را خواهی شناخت و راه زندگی را خواهی یافت. ¹⁰شخص دانایی می شوی و از دانایی خود خوشحال می گردی. ¹¹عقل و هوش تو از تو محافظت خواهد کرد، ¹²و تو را از دست مردم شریر و از دست آنهایی که می خواهند باسخنان خود تو را فریب بدهند، نجات خواهد داد. ¹³این مردم راه راست را ترک می کنند تا در تاریکی گناه زندگی نمایند. ¹⁴از کارهای زشت خود خوشحال اند و از دروغهای شرارت آمیز خود لذت می برند. ¹⁵این افراد بیراه اند و راه کج را در پیش گرفته اند.

¹⁶حکمت، تو را از زناکاری و سخنان فریبندۀ زنان بدکاره محافظت می کند. ¹⁷زنانی که به شوهران خود خیانت کرده و پیمان مقدس خود را فراموش نموده اند. ¹⁸اگر به خانۀ آن ها داخل شوی، به جادۀ مرگ قدم می گذاری. رفتن به آنجا، وارد شدن به دنیای مردگان است. ¹⁹کسانی که پیش چنین زنانی می روند، هیچ وقت باز نمی گردند و هرگز به راه زندگی بازگشت نمی کنند. ²⁰بنابراین، تو باید از مردم نیکوکار پیروی کنی و راه و روش مردم عادل را انتخاب نمائی. ²¹مردم نیک و کامل، در این زمین باقی خواهند ماند. ²²لیکن مردمان شریر نابود خواهند گردید. ریشه خیانت کاران از زمین کنده خواهد شد.

فصل سوم

نصیحت به جوانان

¹فرزندم، هر چه به تو یاد می دهم فراموش مکن و آنچه به تو می گویم به خاطر بسپار. ²تعلیمات من، سلامتی و عمر طولانی به تو می بخشد. ³هرگز رحمت و راستی را از خود دور مکن، آن ها را زیب گردنت نما و بر لوحۀ سینه ات بنویس. ⁴اگر چنین کنی، محبوبیت و رضامندی در نظر خدا و انسان خواهی یافت.

⁵از دل و جان بر خداوند توکل کن و بر عقل خود تکیه مکن. ⁶در تمام کارهایت خداوند را به خاطر داشته باش و او راه ترا راست می گرداند. ⁷از عقل و حکمت خود لاف نزن، از خداوند بترس و از بدی دوری کن. ⁸اگر چنین کنی، شفا یافته نیرو و قوّت به دست می آوری. ⁹خداوند را احترام نما و از دارائی خود و از اولین محصول زمین خود قسمتی را به او تقدیم کن. ¹⁰اگر چنین کنی انبارهایت پُر از نعمت و خمره هایت پُر از شیرۀ انگور خواهد شد.

¹¹وقتی خداوند تو را اصلاح می کند، خوب توجه کن و وقتی تو را سرزنش می کند، دلگیر نشو. ¹²همان طوریکه هر پدرِ با محبت، برای اصلاح فرزند محبوب خود، او را سرزنش می کند، خداوند هم ترا اصلاح می نماید. ¹³خوشا به حال کسی که عقل و هوش می یابد، ¹⁴زیرا ارزش آن از طلا و نقره بیشتر است. ¹⁵حکمت از جواهرات گرانبهاتر و از هرچه آرزو کنی با ارزش تر است. ¹⁶حکمت به تو عمر طولانی و ثروت و احترام عطا می کند. ¹⁷حکمت در زندگی تو را کامیاب کرده و به راه آرامش و خوشی راهنمائی می کند. ¹⁸حکمت برای کسانیکه از میوۀ آن استفاده می کنند، درخت حیات است، و خوشا به حال کسی که همیشه از آن میوه می خورد. ¹⁹خداوند زمین را به حکمت خود آفرید و آسمان ها را با دانایی خود بنا کرد. ²⁰بر اثر دانش او چشمه فوران کرد و باران از ابر ها بر زمین بارید.

²¹ای پسرم، عقل و قضاوت درست و عادلانۀ خود را حفظ کن و نگذار از تو دور شوند. ²²این دو خصلت به تو نیروی حیات می بخشند و زندگی ترا زینت می دهند. ²³آنگاه به سلامتی راه خود را طی می کنی و شکست نمی خوری. ²⁴بدون ترس می خوابی و تمام شب براحتی استراحت می کنی. ²⁵از بلاهای ناگهانی، که مانند طوفان بر شریران نازل می شود، نخواهی ترسید. ²⁶خداوند از تو محافظت می کند و نمی گذارد که در دام گرفتار شوی.

²⁷تا می توانی از احسان کردن به محتاجان کوتاهی مکن. ²⁸اگر می توانی حالا به همسایه ات کمک کنی، به او نگو: «برو و فردا بیا.» ²⁹در مورد همسایه ات که نزدیک تو زندگی می کند و به تو اعتماد دارد، نیت بد نداشته باش. ³⁰با کسی که به تو بدی نکرده است، بی سبب چون و چرا مکن. ³¹به مردمان ظالم حسادت نورز و از آن ها پیروی منما. ³²چون خداوند از مردم ظالم متنفر است، اما با اشخاص راستکار دوستی دارد. ³³لعنت خداوند بر خانۀ شریران است، اما خانۀ عادلان را برکت می دهد. ³⁴خداوند به مردم مغرور توجهی ندارد اما فروتنان را سرافراز می کند. ³⁵خردمندان عزت و جلال به دست می آورند، اما نادانان رسوائی خود را بیشتر خواهند کرد.

فصل چهارم

مزایای دانش

¹فرزندان من، به آنچه پدر تان به شما تعلیم می دهد، گوش بدهید. توجه کنید تا معرفت بیابید. ²زیرا چیزهای خوبی به شما یاد می دهم، پس آن ها را فراموش نکنید. ³وقتی طفل کوچک و یگانه فرزند مادرم بودم، ⁴پدرم مرا تعلیم داده می گفت: «سخنان مرا با دل و جان بشنو و هدایات مرا انجام بده تا نجات یابی. ⁵به دنبال تحصیل دانش برو و عقل و فهم پیدا کن. آنچه می گویم فراموش مکن و از آن سرپیچی منما. ⁶حکمت را از دست مده تا تو را محافظت نماید. آن را دوست بدار و او نگهدار تو خواهد بود. ⁷تحصیل دانش از هر کاری برایت اهمیت بیشتر دارد، پس برعلاوۀ چیزهائی که به دست می آوری، حکمت را هم بیآموز. ⁸حکمت را دوست بدار تا تو را سرفراز و محترم سازد. با شوق تمام در طلب حکمت باش تا ترا عزت و افتخار بخشد. ⁹حکمت برای تو تاج افتخار خواهد بود.»

¹⁰فرزند من، به آنچه می گویم خوب گوش کن و آنرا بجا آور تا عمر طولانی داشته باشی. ¹¹حکمت را به تو آموختم و راه راست را به تو نشان دادم. ¹²پس، هنگام دویدن در میدان زندگی نخواهی لنگید، به زمین نخواهی خورد. ¹³نصایح مرا همیشه به خاطر داشته باش. آن ها را فراموش مکن، چونکه آن ها ترا به زندگی واقعی می رسانند. ¹⁴در راه مردم شریر مرو و از معاشرت با مردمان ظالم دوری کن. ¹⁵کارهای آن ها را انجام نده، از آن ها دوری نما و براه دیگر برو. ¹⁶آن ها تا بدی نکنند خواب شان نمی برد، و تا به دیگران آزار نرسانند دلهای شان آرام نمی شوند. ¹⁷چونکه ظلم و شرارت برای آن ها مثل نان و آبی است که می خورند و می نوشند.

¹⁸راه مردم نیکو کار مانند سپیدۀ صبح است که هر لحظه روشنی آن زیادتر می شود تا روز برسد. ¹⁹اما راه مردم شریر مثل شب، تاریک است. آن ها به زمین می خورند، اما نمی دانند بر سر چه می لغزند.

²⁰فرزند من، به سخنان من گوش بده و به آنچه می گویم توجه داشته باش. ²¹آن ها را در قلب خود حفظ کن و هرگز از یاد مبر. ²²کسی که آن ها را بفهمد از سلامتی و زندگی بهتری برخوردار خواهد شد. ²³توجه داشته باش که احساسات و دل خود را حفظ کنی، زیرا تمام جنبه های زندگی ترا تحت تأثیر خود قرار می دهند. ²⁴سخنان دروغ و بیهوده را از دهان خود دور کن ²⁵با جرأت و اطمینان به پیش رو نگاه کن و سرت را برنگردان. ²⁶برای هر کاری که می کنی، بدقت نقشه بکش تا کارهایت بخوبی انجام شود. ²⁷حتی یک قدم از راه راست بیرون مشو و از بدی دوری نما.

فصل پنجم

هُشدار در مورد زنا

¹فرزند من، به حکمت من توجه داشته باش و پند و نصیحت مرا گوش کن. ²آنگاه خواهی دانست که چگونه درست رفتار کنی و سخنان تو نشان خواهند داد که عاقل و دانا هستی. ³لبهای زن شوهردار شاید از عسل شیرین تر و بوسه هایش از ابریشم ملایم تر باشد، ⁴اما در پایان کار غیر از تلخی و درد و رنج چیزی برایت باقی نمی گذارد. ⁵چنین زنی، انسان را به طرف مرگ می کشاند و در قعر جهنم می اندازد. ⁶هرگز در راه راست قدم نمی گذارد، بلکه آواره و سرگردان است و خودش این را نمی داند.

⁷پس ای فرزندان من، به من گوش بدهید و آنچه را که می گویم هرگز فراموش نکنید. ⁸به این قبیل زنان نزدیک نشوید و حتی نزدیک خانۀ آن ها هم نروید. ⁹مبادا آبروی خود را از دست داده و در جوانی به دست ظالمان هلاک شوید. ¹⁰مبادا اموال شما نصیب بیگانگان شده و نتیجۀ یک عمر زحمت تان به هدر رود. ¹¹مبادا گوشت و استخوانهای تان فاسد شوند و در آخر عمر به حال خود گریه کنید ¹²که چرا به پند و نصیحت دیگران گوش ندادیم و نخواستیم عبرت بگیریم. ¹³به سخنان معلمین خود گوش ندادیم و به آن ها توجه نکردیم. ¹⁴ناگهان متوجه شدیم که در پیش مردم رسوا شده ایم.

¹⁵تنها به زن خودت عشق بورز و به او وفادار باش و فقط او را دوست بدار. ¹⁶تا او هم به تو وفادار بماند و بدنبال مردهای دیگر نرود. ¹⁷او فقط زن تو باشد و نباید با مردهای دیگر رابطه داشته باشد. ¹⁸بنابراین، از زن خود که در جوانی با او ازدواج کرده ای، لذت ببر. ¹⁹بگذار او مانند آهوی زیبا و خوش اندام، تو را با عشق و خوشی در آغوش بکشد. ²⁰ای پسرم، چرا باید عشق خود را به زن دیگری ابراز کنی و چشمانت دنبال زنان شوهردار باشد؟ ²¹هر جا بروی و هر کاری که انجام دهی، خداوند می بیند. ²²گناهان مرد شریر مانند دامی است که خودش در آن گرفتار می شود. ²³چون به ندای حقیقت گوش نمی دهد، هلاک می گردد و نادانی او، او را به گور می فرستد.

فصل ششم

هُشدارهای بیشتر

¹فرزندم، اگر از کسی ضمانت کنی و پرداخت قرض او را تعهد نمائی، در حالیکه او را نمی شناسی، ²خود را واقعاً به زحمت انداخته ای. ممکن است با این کار برای خود دامی درست کرده باشی. ³پس عجله کن هر چه زودتر بدون خجالت خود را از این دام رها ساز، فوراً نزد او برو خواهش کن و ضمانت خود را پس بگیر. ⁴تا این کار را نکرده ای نخواب و حتی لحظه ای آرام ننشین. ⁵خود را مثل آهو از دست شکارچی و مثل پرنده از دام صیاد آزاد کن.

⁶مردم تنبل بروند و از زندگی مورچه ها عبرت بگیرند. ⁷آن ها نه رهبر دارند و نه کارفرما. ⁸اما آذوقۀ زمستان خود را هنگام تابستان ذخیره می کنند. ⁹مرد تنبل تا کی می خوابد و چه وقت از خواب بیدار خواهد شد؟ ¹⁰او می گوید: «یک لحظۀ دیگر می خوابم و کمی استراحت می کنم!» ¹¹اما وقتی که خواب است، فقر و هلاکت، مانند راهزن بر او حمله می کند.

¹²مردمان پست و بی ارزش همیشه و همه جا دروغ می گویند. ¹³با اشاره حرف می زنند و حرکات و اشاراتی می کنند که تو را فریب بدهند. ¹⁴همیشه فکر شان پُر از نقشه های پلید و زشت است تا دردسر ایجاد کنند. ¹⁵بهمین دلیل، بلا و مصیبت ناگهانی بر آن ها حمله می کند و آن ها را طوری شکست می دهد که دیگر چاره ای نداشته باشند.

¹⁶شش، بلکه هفت چیز است که خداوند از آن ها نفرت دارد و نمی تواند تحمل کند: چشم متکبر، زبان دروغگو، دستی که خون بیگناهی را بریزد، فکری که نقشه های پلید بکشد، پایی که برای انجام کارهای زشت عجله کند، شاهدی که شهادت دروغ بدهد و کسی که بین برادران اختلاف بیندازد.

اخطار علیه زناکاری

²⁰هر چه پدرت می گوید انجام بده و آنچه مادرت می گوید فراموش مکن. ²¹سخنان آن ها را همیشه بخاطر داشته باش و آن ها را در قلبت حفظ کن. ²²تعلیمات آن ها هنگام سفر راهنما، شبها محافظ و روزها مشاور تو خواهند بود. ²³اوامر آن ها مانند چراغی روشن است و سرزنش های آن ها طریق زندگی را به تو می آموزد. ²⁴آن ها تو را از زنان بدکار و از سخنان فریبندۀ شان دور می کند. ²⁵مواظب باش که زیبایی آن ها تو را تحریک ننماید و چشمان افسونگر شان تو را وسوسه نکند. ²⁶زنا کردن با زن فاحشه انسان را به فقر و گرسنگی می کشاند، اما زنا کردن با زن شوهردار به قیمت هستی و زندگی انسان تمام می شود.

²⁷آیا می توانی آتش را در آغوش بگیری و نسوزی؟ ²⁸آیا کسی می تواند روی آتش راه برود و پایش نسوزد؟ ²⁹همینطور کسی که با زن شوهردار همبستر شود، از مجازات در امان نخواهد بود. ³⁰مردم، کسی را که بخاطر گرسنگی دزدی کرده است، سرزنش نمی کنند، ³¹اما اگر دستگیر شود باید هفت برابر آنچه دزدیده جریمه بدهد ـ باید هر چه دارد بدهد. ³²اما مردی که با زن شوهردار زنا می کند، کاملاً پست و احمق است. زیرا او جان خود را از بین می برد. ³³رسوایی و بدنامی نصیب او خواهد شد و ننگ او از بین نخواهد رفت. ³⁴زیرا حسادت، خشم شوهر آن زن را بر می انگیزد و در موقع انتقام هیچ رحم و شفقتی نخواهد کرد. ³⁵هیچ چیز او را راضی نمی کند و به هیچ قیمتی نمی توانی رضایت او را به دست آوری.

فصل هفتم

¹فرزندم، هر چه می گویم به خاطر بسپار و هرگز فراموش نکن ²هر چه می گویم، انجام بده تا زنده بمانی. تعلیمات مرا مانند مردمک چشم خود محافظت کن. ³آن ها را آویزۀ گوش خود ساز و بر لوح دلت نقش کن. ⁴حکمت را خواهر خود محسوب کن و دانش را مانند نزدیکترین دوست خود بدان. ⁵آن ها تو را از زن شوهردار و از سخنان تملق آمیز آن ها دور می کند.

زنان هرزه و فاسد

⁶یک روز از پنجره اطاقم به بیرون نگاه می کردم. ⁷در بین جوانان بی تجربه، جوان احمقی را دیدم که در موقع تاریک شدن هوا، در کوچه ای به طرف خانۀ زنی می رفت. ¹⁰آن زن به طرف او آمد. لباس زنان هرزه را پوشیده بود و نقشه های پلیدی در سر داشت. ¹¹زن گستاخ و بی حیائی بود. از آن زنهائی که همیشه در جاده ها گردش می کنند و یا در گوشۀ سرکها و کوچه و بازارها می ایستند. ¹³دست های خود را به گردن آن جوان انداخت او را بوسید و با نگاهی شرم آور گفت: ¹⁴«امروز نذر خود را داده و قربانی کرده ام و از گوشت آن غذا پخته ام. ¹⁵اکنون به دنبال تو می گشتم تا تو را پیدا کنم و حالا یافتمت. ¹⁶رختخواب خود را با پارچه های ابریشمی رنگارنگ مصری پوشانیده ام ¹⁷و با بهترین عطرهای خوشبو آن را معطر کرده ام. ¹⁸بیا برویم تا صبح عشقبازی کنیم و در آغوش هم لذت ببریم، ¹⁹شوهرم در خانه نیست و به سفر درازی رفته است. ²⁰پول زیادی با خود برده و تا دو هفته دیگر بر نمی گردد.» ²¹سرانجام با زبان چرب و نرم و با چاپلوسی او را فریب داد. ²²او فوراً تسلیم شده مثل گاوی که به کشتارگاه می رود، ²³و مانند آهویی که خرامان به سوی دام پیش می رود تا تیری به قلبش زده شود و مانند پرنده ای که به داخل دام می پرد، به دنبال آن زن به راه افتاد و نمی دانست که زندگی او در خطر است.

²⁴پس ای پسران من، توجه کنید و به سخنان من گوش بدهید: ²⁵نگذارید چنین زنی قلب شما را اسیر کند. به دنبال او نروید. ²⁶او مردان زیادی را بیچاره کرده و عدۀ بی شماری را به سوی مرگ کشانده است. ²⁷اگر به خانۀ چنین زنانی بروی، در راه جهنم هستی و این راه، کوتاهترین راه به سوی مرگ و نابودی است.

فصل هشتم

ندای حکمت

¹حکمت شما را دعوت می کند و عقل سلیم شما را به سوی خود می خواند. ²در جاهای بلند، در کنار جاده ها و سر چهار راه ها ایستاده است. ³کنار دروازۀ شهرها و در پیشروی خانه ها فریاد می زند: ⁴«ای مردان، به شما و همچنین به تمام بشر می گویم. ⁵اگر جاهل هستید یاد بگیرید تا عاقل شوید. اگر نادان هستید یاد بگیرید تا دانا شوید. ⁶گوش بدهید، چونکه سخنانم بسیار عالی و آنچه می گویم کاملاً درست است. ⁷آنچه می گویم حقیقت دارد، زیرا از دروغ متنفرم. ⁸هر چه می گویم حقیقت است و هیچ بدی و فریب در آن نیست. ⁹برای مردم دانا و فهمیده کاملاً روشن و آشکار است. ¹⁰تعلیمات من با ارزشتر از نقره و علم من برتر از طلا است. ¹¹ارزش حکمت از جواهرات بیشتر است و هیچ چیزی در دنیا نیست که بتوانی با آن مقایسه کنی.

¹²حکمت و خردمندی دو یار موافق هستند. ¹³اگر کسی به خداوند احترام داشته باشد، بدون شک از شرارت نفرت دارد، زیرا که حکمت از تکبر، غرور، فساد و هر نوع فریبکاری متنفر است. ¹⁴من که حکمت هستم، شما را هدایت می کنم و به شما خردمندی می بخشم. ¹⁵با کمک من پادشاهان سلطنت می کنند و فرمانروایان با نیروی من عادلانه فرمان می دهند. ¹⁶تمام حکمرانان جهان با کمک من حکمرانی می کنند. مردمان شریف و فرمانداران از من کمک می گیرند. ¹⁷کسانی که مرا دوست دارند، من هم آن ها را دوست دارم و هر که به جستجوی من باشد، حتماً مرا خواهد یافت. ¹⁸ثروت و عزت، سعادت و موفقیت نزد من است ¹⁹بخشش های من، از طلای ناب بهتر و از نقرۀ خالص گرانبهاتر است. ²⁰در راه حق قدم می بردارم و طریق انصاف را می پیمایم. ²¹به کسانی که مرا دوست دارند ثروت می بخشم و انبارهای آن ها را پُر می کنم.

²²خداوند، در زمانهای خیلی قدیم، قبل از هر چیز مرا آفرید و من، اولین مخلوق خداوند هستم. ²³از ازل، پیش از آنکه جهان آفریده شود، من وجود داشتم. ²⁴قبل از آنکه اقیانوسها بوجود آیند، قبل از آنکه چشمه های آب بروی زمین جاری شوند، من وجود داشته ام. ²⁵قبل از آنکه کوهها خلق شوند، پیش از اینکه تپه ها بوجود آیند، من بدنیا آمدم. ²⁶قبل از اینکه خدا زمین و صحراها و حتی ذرات خاک زمین را خلق کند، من وجود داشتم. ²⁷وقتی که او آسمان را خلق می کرد و افق را بروی اقیانوسها می گسترانید، من آنجا بودم. ²⁸وقتی که او ابر ها را در آسمان قرار می داد و چشمه ها را در اعماق زمین باز می کرد، ²⁹زمانی که حدود اقیانوسها را تعیین می کرد تا آبها از حدود خود تجاوز نکنند و زمانی که زمین را بنیاد می نهاد، من آنجا بودم. ³⁰من مانند یک معمار در حضور او و سرچشمۀ خوشی همیشگی او بودم. همه وقت در حضور او خوشحالی می کردم و از جهان و از مردمش خشنود بودم.

³²حال ای پسران من، گوش کنید: آنچه می گویم انجام دهید تا خوشی تان کامل شود. ³³به نصایح من توجه کنید. عاقل باشید و از آن ها سرپیچی منمائید. ³⁴کسانی که به سخنان من گوش می دهند، و کسانی که هر روز در مقابل خانۀ من می ایستند و بیرون دروازه، انتظار می کشند، خوشبخت هستند. ³⁵کسی که مرا به دست می آورد، زندگی حقیقی را پیدا می کند و خداوند از او خشنود خواهد شد. ³⁶کسی که مرا از دست می دهد، به خود صدمه می زند. کسی که از من نفرت دارد، مرگ را دوست می دارد.»

فصل نهم

حکمت و حماقت

¹حکمت خانه ای برای خود ساخته است که دارای هفت ستون می باشد. ²و ضیافت بزرگی ترتیب داده و انواع شراب را مهیا نموده دسترخوان خود را هموار کرده است. ³کنیزان خود را به سر چهار راهی های شهر فرستاده است تا با صدای بلند فریاد کنند: ⁴«ای مردم ساده دل و ای کسانی که عقل کامل ندارید، ⁵بیائید و از غذای من بخورید و از شرابی که آماده نموده ام، بنوشید. ⁶نادانی را ترک کنید و حکمت بیآموزید.»

⁷اگر آدم فریبکار را که دیگران را مسخره می کند سرزنش کنی، به خودت توهین خواهد شد. و هر که مرد شریری را ملامت کند، به خود صدمه خواهد زد. ⁸هرگز شخص خودخواه را سرزنش مکن، زیرا او از تو نفرت خواهد کرد، اما اگر مرد دانایی را سرزنش کنی، به تو علاقه مند خواهد شد. ⁹هر چه به شخص دانا بگویی، داناتر می شود، و هرچه به شخص درستکار بگویی، دانش او بیشتر خواهد شد.

¹⁰ترس خداوند، ابتدای حکمت است و شناختن آن قدوس، اصل دانش می باشد. ¹¹زیرا آن دانش، عمر تو را طولانی می کند. ¹²اگر دانا هستی از دانائی خود نفع خواهی برد و اگر حکمت را ناچیز بشماری به خودت زیان می رسانی.

¹³زن بدکار موجود بی حیا است و شهوت و بی شرمی او پایانی ندارد. ¹⁴بر دروازۀ خانۀ خود می نشیند و یا سر چهارراهی ها می ایستد. ¹⁵رهگذرانی را که در فکر کار خود شان هستند دعوت می کند. ¹⁶و می گوید: «ای مردم ساده دل، به اینجا بیائید» و به مردم نادان می گوید: ¹⁷«آب دزدی شیرین تر و نانی که در پنهانی خورده شود، خوشمزه تر است.» ¹⁸مردمی که فریب می خورند، نمی دانند کسی که به خانۀ آن زن برود، زندگی خود را از دست می دهد و کسانی که به خانۀ او رفته اند، اکنون در قعر جهنم می باشند.

فصل دهم

امثال سلیمان

¹اینها از سخنان سلیمان است:

¹پسر عاقل پدر خود را خوشحال می سازد، اما پسر احمق سبب اندوه مادر خود می شود.

²ثروتی که از راه های نامشروع به دست آورده باشی برایت مفید نخواهد بود، اما امانت و صداقت زندگی تو را از نابودی نجات می دهد.

³خداوند نمی گذارد که شخص صادق گرسنه بماند، ولی خواهش های شرارت آمیز مردم شریر را برآورده نمی سازد.

⁴تنبلی تو را فقیر می سازد، اما کار و کوشش ترا ثروتمند می کند.

⁵شخص عاقل هنگام تابستان آذوقۀ خود را ذخیره می کند، ولی کسی که در موقع درو بخوابد، شرمنده خواهد شد.

⁶شخص نیکوکار برکت خواهد یافت، ولی سخنان مرد بدکار، ظلم و شرارت را پنهان می کند.

⁷مردم نیک خاطرۀ خوبی از خود بجا می گذارند، اما مردم شریر خیلی زود فراموش می شوند.

⁸شخص عاقل به نصیحت دیگران گوش می دهد، اما مردمی که حرف احمقانه می زنند، تلف خواهند شد.

⁹مردم صادق در امن و امان خواهند بود، ولی مردم خائن رسوا خواهند شد.

¹⁰کسی که حقیقت را پنهان کند، موجب بدبختی می شود، ولی کسی که آشکارا انتقاد کند، صلح و آرامش بوجود می آورد.

¹¹سخنان مرد نیک چشمۀ حیات است. اما سخنان مرد شریر، ظلم و شرارت را پنهان می کند.

¹²کینه و نفرت موجب زحمت و دردسر می شود، اما محبت تقصیرات دیگران را نادیده می گیرد.

¹³مردم فهمیده حرف حکیمانه می زنند، ولی مردم نادان باید تنبیه شوند.

¹⁴مردم حکیم همیشه دنبال کسب علم و دانش هستند، اما سخنان مردم نادان مشکلات بار می آورند.

¹⁵اموال دولتمندان آن ها را محافظت می کند، اما تنگدستی مردم فقیر سبب نابودی آن ها می گردد.

¹⁶پاداش نیکوکاری آرامش و عاقبت شرارت هلاکت است.

¹⁷آنهایی که به پند و نصیحت دیگران گوش می دهند، نجات می یابند، اما کسانی که به اشتباهات خود اعتراف نمی کنند، گمراه می گردند.

¹⁸کسی که کینه و نفرت خود را مخفی می کند، دروغگو و کسی که شایعات بی اساس را منتشر می کند، احمق است.

¹⁹پُرگوئی موجب گناه می شود، اما مرد عاقل کسی است که سکوت اختیار می کند.

²⁰سخنان مرد نیکو، مانند نقرۀ خالص است، ولی افکار شریران هیچ ارزش ندارد.

²¹سخنان مرد نیکو به عدۀ زیادی فایده می رساند، اما سخنان احمق موجب نابودی خودش می شود.

²²برکت خداوند بزرگترین ثروت ما است. تمام تلاش و زحمت ما چیزی به آن افزوده نمی تواند.

²³لذت بردن از کارهای بد، کار احمقانه ای است. مردم عاقل از حکمت لذت می برند.

²⁴مردم راستکار به آروز های خود می رسند، ولی مردم شریر دچار بلائی می شوند که از آن می ترسند.

²⁵وقتی طوفان بیاید مردم شریر نابود می شوند، اما مردم راستکار همیشه در امان هستند.

²⁶هرگز کار خود را به مردم تنبل نسپار، آن ها مثل سرکه برای دندان و مانند دود برای چشم زیان بخش هستند.

²⁷خداوند را احترام کن تا عمرت دراز شود. مردم شریر عمر طولانی و پُر ثمر ندارند.

²⁸امیدهای مرد نیک او را خوشحال می سازد، ولی مردم شریر هیچ امیدی ندارند.

²⁹خداوند از مردم راستکار حمایت می کند، ولی شریران را نابود می سازد.

³⁰مردم نیک همیشه در امنیت بسر می برند، اما مردم شریر بر روی زمین زنده نخواهند ماند.

³¹مردم نیکوکار از روی حکمت صحبت می کنند، اما زبان شریران بریده خواهد شد.

³²مردم نیکوکار با مهربانی صحبت می کنند، اما سخنان شریران همیشه موجب رنجش مردم است.

فصل یازدهم

¹خداوند از تقلب نفرت دارد، اما از صداقت خوشنود می گردد.

²مردم متکبر خیلی زود شرمنده خواهند شد، اما مردم حکیم فروتن هستند.

³صداقتِ مرد راستکار راهنمای اوست، ولی مرد خیانتکار بوسیله ناراستی خود هلاک می شود.

⁴ثروت در هنگام مرگ هیچ فایده ای برای تو ندارد، ولی صداقت موجب نجات تو خواهد شد.

⁵صداقت، زندگی شخص صادق را آسانتر می سازد، اما مرد شریر از شرارت خود هلاک می شود.

⁶صداقت، مردم نیک را نجات می دهد، ولی خیانت های مرد شریر باعث دردسر او می شود.

⁷وقتی که مرد شریر می میرد، امیدها و آرزو هایش هم با او می میرند. اعتماد به ثروت نتیجه ای نخواهد داشت.

⁸مردم صادق از مشکلات آزاد می شوند و مردم شریر بجای آن ها گرفتار می گردند.

⁹سخنان مردم بی ایمان موجب هلاکت تو می گردد، ولی دانش مردم عاقل می تواند تو را نجات دهد.

¹⁰وقتی مردم صادق موفق می شوند، تمام مردم شهر خوشحال می گردند، و وقتی که شریران می میرند، مردم از خوشحالی فریاد می زنند.

¹¹دعای خیر مردم صادق، سبب رونق شهر می شود، ولی سخنان شریران موجب نابودی شهر می گردد.

¹²تحقیر کردن دیگران، کار احمقانه ای است، اما شخص عاقل جلو زبان خود را می گیرد.

¹³سخن چین نمی تواند رازی را پیش خود نگهدارد، ولی می توانی به کسی که امین است، اعتماد کنی.

¹⁴ملت بدون رهبر سقوط می کند، ولی وجود مشاوران زیاد امنیت را در کشور تضمین می نماید.

¹⁵پیش از آنکه از کسی ضمانت کنی، باید او را کاملاً بشناسی. اگر او را کاملاً نمی شناسی، از قبول ضمانت او خودداری کن تا برایت دردسر ایجاد نکند.

¹⁶زنان مهربان و خیرخواه، احترام همه را جلب می کنند، اما اشخاص ظالم فقط در طلب ثروت هستند.

¹⁷مرد مهربان دوستداشتنی است و مرد ستمگر بخود صدمه می زند.

¹⁸مردم شریر چیز با ارزشی به دست نمی آورند، ولی اگر صادق باشی، حتماً پاداش خوبی خواهی گرفت.

¹⁹مردم صادق از حیات برخوردار می شوند، ولی مردم شریر به سوی نابودی می روند.

²⁰خداوند از اشخاص بیراه نفرت دارد، اما نیکوکاران را دوست می دارد.

²¹مطمئن باشید که مردم شریر مجازات می شوند، ولی اشخاص راستکار نجات می یابند.

²²زیبائی زن بی سلیقه مثل حلقۀ طلا در بینیِ خوک است.

²³مردم نیک می توانند در انتظار خوشبختی باشند، در حالیکه اشخاص شریر باید فقط در انتظار غضب خدا بسر ببرند.

²⁴بعضی از مردم که پول خود را سخاوتمندانه خرج می کنند، دارائی آن ها بیشتر می شود، اما کسانی که خیلی خسیس هستند، هر روز فقیرتر می شوند.

²⁵سخاوتمند باش تا دولتمند شوی. کسی که دیگران را سیرآب می کند، خودش هم سیرآب می شود.

²⁶کسی که در غلۀ خود احتکار می کند تا آن را گرانتر بفروشد، مردم او را لعنت می کنند. اما برای کسی که آن را در موقع احتیاج می فروشد، دعای خیر می کنند.

²⁷اگر نیت تو خیر است، مردم بتو احترام می گذارند، ولی اگر دنبال شر می گردی، خودت به آن دچار می شوی.

²⁸کسانی که بر ثروت خود اعتماد می نمایند، مانند برگهای خزان سقوط می کنند، اما مردمان صادق، مانند درخت سرسبزی شگوفه کرده میوه بار می آورند.

²⁹مردم احمق که اهل خانۀ خود را می رنجانند، عاقبت هستی خود را از دست می دهند و خدمتگار افراد حکیم تری می شوند.

³⁰مرد صادق، دیگران را نجات می دهد، ولی گناهکار، دیگران را هلاک می کند.

³¹مردم نیک حتی در همین دنیا ثمرۀ اعمال خود را خواهند دید، اما مردم شریر و گناهکار بدون شک مجازات خواهند شد.

فصل دوازدهم

¹اگر اشتباهات کسی را که عاقل است به او بگوئی، خوشحال می شود، اما احمق از انتقاد نفرت می کند.

²خداوند از مردم خیرخواه خوشنود است، اما کسانی را که نقشه های شیطانی می کشند، محکوم می کند.

³انسان از بدی کردن بجائی نمی رسد، اما مردم صادق موفق می شوند.

⁴زن پاکدامن مایۀ سرافرازی و خوشی شوهر خود می باشد، اما زنی که موجب شرمندگی شوهرش می شود، مانند سرطان استخوان است.

⁵سخنان شریران موجب گرفتاری می شود، ولی افکار مردم نیک کاملاً درست و بجا است.

⁶حرفهای بدکاران مردم را به دام هلاکت می کشاند، اما سخنان نیکان مردم را رهائی می بخشد.

⁷مردم شریر هلاک می شوند و نسل آن ها باقی نمی ماند، ولی مردم نیک پایدار می باشند.

⁸شخص عاقل مورد احترام همه است، اما مردم احمق خوار می شوند.

⁹کسی که خوار و حقیر باشد، ولی به اندازۀ کافی احتیاج او فراهم باشد، بهتر است از شخصی که خود را آدم بزرگی نشان بدهد، ولی نان شب را نداشته باشد.

¹⁰مرد نیک برای آسایش حیوانات خود هم فکر می کند، اما مردم شریر، محبت را نمی شناسند.

¹¹دهقان پُرکار آذوقۀ فراوان خواهد داشت، اما کسی که وقت خود را بیهوده تلف می کند، احمق است.

¹²تنها چیزی که مردم شریر می خواهند، این است که کارهای ظالمانه انجام دهند، اما کارهای مردم نیک نتایج خوبی خواهد داشت.

¹³مردم شریر بوسیله حرفهای خود گرفتار می شوند، اما مرد عادل از گرفتاری نجات می یابد.

¹⁴اجر و پاداش هرکس مربوط به حرفهائی است که می زند و کارهائی که انجام می دهد. هر چه بکاری همان را درو می کنی.

¹⁵مردم احمق خیال می کنند که همه چیز را خوب می دانند، اما مردم عاقل به نصایح دیگران توجه می کنند.

¹⁶احمق خشم خود را فوراً ظاهر می کند، اما مردم عاقل بی احترامی و توهین را نادیده می گیرند.

¹⁷وقتی که حقیقت را می گوئید، عدالت انجام می شود، ولی دروغ عدالت را زیر پا می گذارد.

¹⁸سخنی که از روی نادانی گفته شود، مثل شمشیر تیز قلب انسان را جریحه دار می کند، اما سخنان عاقلان دل را شفا می بخشد.

¹⁹عمر دروغ کوتاه است، اما راستی تا ابد پایدار می ماند.

²⁰توطئه گران افکار شیطانی دارند، اما دل کسانی که افکار خوب دارند، خوشحال می شود.

²¹برای مردم صادق واقعۀ بد رخ نمی دهد، اما شریران همیشه در زحمت هستند.

²²خداوند از دروغگو متنفر است، اما از مردم صادق خشنود است.

²³مرد حکیم، دانش خود را آشکار نمی کند، اما احمق فوراً نادانی خود را ظاهر می سازد.

²⁴سعی و کوشش ترا به قدرت می رساند، اما تنبلی تو را غلام دیگران می سازد.

²⁵دل پریشان، خوشی را از بین می برد، ولی حرفهای خوب دل را شاد می سازد.

²⁶مردم صادق، راهنمای دوستان خود هستند، اما شریران مردم را گمراه می کنند.

²⁷مردم تنبل در سعی و تلاش خود موفق نمی شوند، اما اشخاص زحمتکش به دولت می رسند.

²⁸راه راستی و عدالت به حیات منتهی می شود و راه بدکاران بسوی مرگ و نابودی می رود.

فصل سیزدهم

¹فرزند عاقل تأدیب پدر خود را می پذیرد، اما شخص خودخواه از پذیرفتن آن امتناع می کند.

²شخص نیک بخاطر اعمال نیک خود پاداش می گیرد، ولی شخص بد اندیش فقط تشنۀ ظلم است.

³هر که زبان خود را نگهدارد، جان خود را حفظ می کند، اما کسیکه ناسنجیده سخن بگوید، خود را هلاک می سازد.

⁴آدم تنبل آنچه را که آرزو می کند، به دست نمی آورد، اما شخص زحمتکش کامیاب می شود.

⁵شخص راستکار از دروغ گفتن نفرت دارد، اما آدم شریر رسوا و خوار می شود.

⁶صداقتِ مردم راستکار، آن ها را حفظ می کند، ولی شرارتِ اشخاص بدکار، آن ها را به نابودی می کشاند.

⁷بعضی اشخاص، در حالیکه چیزی ندارند، وانمود می کنند که ثروتمند هستند، کسانی هم هستند که خود را فقیر نشان می دهند، اما صاحب ثروت هنگفتی می باشند.

⁸ثروت شخص پولدار صرف حفاظت جان او می شود، ولی جان آدم فقیر را خطری تهدید نمی کند.

⁹زندگی شخص نیک مانند چراغ نورانی می درخشد، اما زندگی گناهکاران مثل چراغی است که در حال خاموشی می باشد.

¹⁰تکبر باعث نزاع می شود، ولی شخص دانا نصیحت را می پذیرد.

¹¹ثروتی که به آسانی به دست بیاید، بزودی از بین می رود، اما دارائی ای که با کار و کوشش جمع می شود، بتدریج زیاد می گردد.

¹²آرزوئی که انجام آن به تعویق افتاده باشد، دل را بیمار می کند، اما مرادی که برآورده می شود، خوشی و حیات می بخشد.

¹³هر که نصیحت را خوار شمارد، بی سزا نمی ماند، اما کسی که از آن پیروی می کند، پاداش می یابد.

¹⁴تعلیم مرد دانا چشمۀ حیات است و انسان را از دامهای مرگ می رهاند.

¹⁵دانائی انسان را محترم می سازد، ولی نتیجۀ خیانت هلاکت است.

¹⁶آدم دانا سنجیده عمل می کند، اما شخص نادان حماقت خود را نشان می دهد.

¹⁷قاصدی که مورد اعتماد نباشد، باعث گرفتاری می شود، اما پیام آور صادق موجب آرامش می گردد.

¹⁸فقر و رسوائی دامنگیر کسی می شود که تأدیب را نمی پذیرد، ولی شخصی که آن را قبول می کند، محترم می شود.

¹⁹نیل به آرزو لذت بخش است، اما اشخاص نادان در پی آرزو های پلید خود هستند و نمی خواهند از آن ها دست بردارند.

²⁰با اشخاص دانا معاشرت کن و دانا خواهی شد، با مردم احمق همنشین شو و زیان خواهی دید.

²¹بلا دامنگیر گناهکاران می شود، اما چیزهای خوب نصیب مردم نیک می گردد.

²²شخص نیک حتی برای نواسه های خود میراث بجا می گذارد، اما ثروتی را که گناهکاران اندوخته اند، به مردم راستکار می رسد.

²³زمین شخص فقیر ممکن است محصول فراوان بدهد، ولی مردم ظالم آن را از او می ربایند.

²⁴کسی که فرزند خود را تنبیه نمی کند، او را دوست ندارد، اما کسی که فرزند خود را دوست دارد، از تأدیب او کوتاهی نمی کند.

²⁵شخص راستکار از خوراکی که دارد، می خورد و سیر می شود، ولی آدم بدکار گرسنگی می کشد.

فصل چهاردهم

¹زن دانا خانۀ خود را آباد می کند، اما زن نادان با دست خود خانۀ خود را خراب می سازد.

²کسانی که با صداقت رفتار می نمایند، از خداوند می ترسند، ولی اشخاص بدکار او را تحقیر می کنند.

³پُر حرفی شخص احمق را به زحمت می اندازد، اما سخنان مرد دانا او را محافظت می کند.

⁴اگر گاو نباشد، انبار از غله خالی می ماند، با نیرو و قوت گاو محصول فراوان به دست می آید.

⁵شاهد امین دروغ نمی گوید، اما از دهان شاهد غلط دروغ می بارد.

⁶کسی که همه چیز را مسخره می کند، هرگز نمی تواند، حکمت را بیابد، ولی شخص فهیم به آسانی آن را به دست می آورد.

⁷از مردم احمق دوری کن، زیرا چیزی ندارند که به تو یاد بدهند.

⁸حکمتِ شخص عاقل راهنمای او است، اما حماقتِ افراد احمق باعث گمراهی آن ها می شود.

⁹آدم های احمق از گناه کردن دست نمی کشند، اما اشخاص راستکار رضامندی خدا را می خواهند.

¹⁰تنها دل انسان است که تلخی او را احساس می کند و در خوشی او نیز کسی جز خودش نمی تواند شریک باشد.

¹¹خانۀ مردم بدکار خراب می شود، اما خیمۀ راستکاران وسعت می یابد.

¹²راهی را که فکر می کنی راست است، ممکن است به مرگ منتهی شود.

¹³خنده می تواند اندوه را پنهان کند، اما هنگامی که خنده تمام شود، درد و اندوه بر جای خود باقی می ماند.

¹⁴آدم خداناشناس نتیجۀ کار خود را می بیند و شخص نیک از ثمرۀ اعمال خود بهره می گیرد.

¹⁵آدم جاهل هر حرفی را باور می کند، اما شخص عاقل سنجیده رفتار می نماید.

¹⁶شخص دانا محتاط است و از خطر دوری می کند، ولی آدم نادان از روی غرور خود را به خطر می اندازد.

¹⁷شخص تندخو کارهای احمقانه می کند و آدم حیله گر مورد نفرت قرار می گیرد.

¹⁸حماقت نصیب جاهلان می شود و حکمت نصیب عاقلان.

¹⁹مردم بدکار عاقبت در برابر اشخاص نیک سر تعظیم فرود می آورند و محتاج آن ها می شوند.

²⁰ثروتمندان دوستان زیاد دارند، اما شخص فقیر را حتی همسایه هایش تحقیر می کنند.

²¹تحقیر کردن اشخاص فقیر گناه است. خوشا بحال کسی که بر آن ها ترحم کند.

²²کسانی که نقشه های پلید در سر می پرورانند، گمراه می شوند، اما آنهائی که نیت خوب دارند، مورد محبت و اعتماد قرار می گیرند.

²³کسی که زحمت می کشد، منفعت عایدش می شود، اما شخصی که فقط حرف می زند، فقیر می گردد.

²⁴ثروت نصیب مردم دانا می شود، اما پاداش اشخاص احمق حماقت آن ها است.

²⁵شاهد راستگو جان مردم را نجات می دهد، اما شاهد دروغگو به مردم خیانت می کند.

²⁶کسی که از خداوند می ترسد، تکیه گاه مستحکمی دارد و فرزندانش در امان می باشند.

²⁷خدا ترسی چشمۀ حیات است و انسان را از دامهای مرگ دور نگاه می دارد.

²⁸عظمت یک پادشاه مربوط به تعداد مردمی است که بر آن ها حکومت می کند. پادشاه بدون رعیت نابود می شود.

²⁹کسی که صبر و حوصله دارد، شخص بسیار عاقلی است، اما از آدم تندخو حماقت سر می زند.

³⁰آرامش فکری به بدن سلامتی می بخشد، ولی حسادت استخوان را پوسیده می سازد.

³¹کسی که به فقرا ظلم می کند به آفرینندۀ آن ها اهانت کرده است و هر که به مردم مسکین ترحم می نماید، به خدا احترام داشته است.

³²مردم خدا شناس وقتی بمیرند، پناهگاهی می داشته باشند، اما گناهکاران بوسیلۀ گناهان خود شان تباه می شوند.

³³اشخاص فهمیده حکمت را در خود حفظ می کنند، ولی آدم های نادان از حکمت بهره ای ندارند.

³⁴صداقت مایۀ سرفرازی یک قوم است و گناه باعث رسوائی آن.

³⁵پادشاه از خدمتگزاران دانا و کاردان خوشنود می شود، اما کسانی که بی شرمانه عمل می کنند، مورد غضب او قرار می گیرند.

فصل پانزدهم

¹جواب نرم خشم را فرو می نشاند، اما جواب سخت، خشم را بر می انگیزاند.

²از زبان مرد دانا حکمت می چکد، ولی از دهان شخص نادان حماقت بیرون می آید.

³خداوند همه جا را زیر نظر دارد و ناظر اعمال مردمان نیک و بد است.

⁴سخنان خوب حیات می بخشند، اما حرف های بد باعث دلشکستگی می شود.

⁵شخص نادان نصیحت پدر خود را بی اهمیت می شمارد، ولی فرزند عاقل تأدیب پدر خود را می پذیرد.

⁶خانۀ شخص صادق از ثروت پُر است، اما دسترنج مردم بدکار برای آن ها تلخکامی ببار می آورد.

⁷معرفت توسط اشخاص دانا منتشر می شود نه بوسیلۀ مردم احمق که در آن ها راستی نیست.

⁸خداوند از قربانی های مردم بدکار متنفر است، اما از دعای راستکاران خوشنود می شود.

⁹خداوند از اعمال بدکاران متنفر است، اما پیروان راستی را دوست می دارد.

¹⁰کسانی که راه راست را ترک گفته اند، مجازات سختی در انتظار آن ها است، و اگر نخواهند که تأدیب و اصلاح شوند، خواهند مُرد.

¹¹حتی دنیای مردگان از نظر خدا پنهان نیست، پس آیا انسان می تواند افکار خود را از او پنهان کند؟

¹²کسی که کارش مسخره کردن است، از نزدیک شدن به اشخاص دانا خودداری می کند، زیرا دوست ندارد که سرزنش آن ها را بشنود.

¹³دلِ شاد، چهره را شاداب می سازد، اما دلِ غمگین، روح را افسرده می کند.

¹⁴شخص عاقل تشنۀ معرفت است، اما مرد نادان خود را با حماقت سیر می کند.

¹⁵زندگی برای شخص فقیر سراسر زحمت است، همه چیز به نظرش بد می آید، اما اگر دلش شاد باشد، از زندگی لذت می برد.

¹⁶دارائی کم همراه با خدا ترسی بهتر است از ثروت هنگفتِ با اضطراب و تشویش.

¹⁷خوردن نان خشک با کسانی که ترا دوست دارند، بهتر است از خوردن غذای شاهانه با آنهائی که از تو نفرت دارند.

¹⁸شخص تندخو نزاع برپا می کند، ولی مرد صبور دعوا را فرو می نشاند.

¹⁹راه شخص تنبل با خار پوشیده است، اما راه آدم راستکار هموار است.

²⁰فرزند دانا پدر خود را خوشحال می سازد، اما فرزند احمق مادر خود را تحقیر می کند.

²¹آدم احمق از کارهای احمقانه لذت می برد، اما شخص دانا از راه راست منحرف نمی شود.

²²نقشه ای که بدون مشورت کشیده شود، با شکست مواجه می گردد، اما مشورت زیاد باعث موفقیت می شود.

²³انسان وقتی جواب درست می دهد، از آن لذت می برد. چقدر خوب است سخنی که بجا گفته شود!

²⁴راه مردم دانا بسوی حیات بالا می رود و آن ها را از سقوط در جهنم باز می دارد.

²⁵خداوند خانۀ مردم متکبر را ویران می کند، اما از دارائی بیوه زنان حفاظت می نماید.

²⁶خداوند از نقشه های پلید متنفر است، ولی افکار پاک را می پسندد.

²⁷کسی که دنبال سود نامشروع می رود، به خانوادۀ خود لطمه می زند، اما کسی که از رشوت نفرت دارد، زندگی خوبی خواهد داشت.

²⁸آدم خوب پیش از جواب دادن فکر می کند، اما شخص بد زود جواب می دهد و مشکلات ببار می آورد.

²⁹خداوند از مردم بدکار دور است، ولی دعای اشخاص نیک را می شنود.

³⁰دیدن روی شاد و خندان و شنیدن خبر خوش به انسان خوشی و سلامتی می بخشد.

³¹کسی که انتقاد های اصلاح کننده را قبول کند، در جملۀ مردم دانا بشمار می رود.

³²کسی که تأدیب را نپذیرد، خود را حقیر می سازد، ولی هر که آن را بپذیرد، دانائی کسب می کند.

³³خدا ترسی به انسان حکمت می آموزد و فروتنی برای او عزت و احترام ببار می آورد.

فصل شانزدهم

¹انسان نقشه های زیادی می کشد، اما نتیجۀ نهائی آن ها در دست خدا است.

²تمام کارهای انسان بنظر خودش درست است، ولی انگیزه ها را خداوند می بیند.

³نقشه های خود را به دست خداوند بسپار، آنگاه در کارهایت موفق خواهی شد.

⁴خداوند برای هر چیزی سرنوشتی تعیین کرده است و سرنوشت مردم بدکار تباهی است.

⁵خداوند از اشخاص متکبر نفرت دارد و هرگز اجازه نمی دهد که آن ها از مجازات او فرار کنند.

⁶مهر و وفا داشته باش، خدا گناهت را می بخشد. از خداوند بترس و بدی به تو نمی رسد.

⁷وقتی کسی خدا را خوشنود می سازد، خدا کاری می کند که حتی دشمنان آن شخص هم با او آشتی و مصالحه نمایند.

⁸مال کم که از راه صحیح به دست آمده باشد، بهتر است از ثروت هنگفتی که از راه غلط فراهم شده باشد.

⁹انسان در فکر خود نقشه ها می کشد، اما خدا او را در انجام آن ها هدایت می کند.

¹⁰فرمان پادشاه مانند وحی قاطع است، پس او نباید در قضاوت اشتباه کند.

¹¹خداوند می خواهد که در معاملات تان از ترازو و اوزان درست استفاده کنید. این اصل را خداوند برقرار کرده است.

¹²پادشاهان نباید ظلم کنند، زیرا تخت سلطنت بر اساس عدالت استوار می ماند.

¹³پادشاهان، اشخاص راستگو را دوست دارند و از وجود آن ها خوشنود می شوند.

¹⁴خشم پادشاه پیام آور مرگ است، اما مرد عاقل آن را فرو می نشاند.

¹⁵خوشی و رضایت پادشاه مانند ابر بهاری است که حیات به ارمغان می آورد.

¹⁶کسب حکمت بهتر است از اندوختن طلا و نقره.

¹⁷راه مردم خدا شناس دور از هر نوع بدی است و هر که در این راه قدم بردارد، جان خود را حفظ خواهد کرد.

¹⁸نتیجۀ غرور هلاکت است و تکبر به سقوط می انجامد.

¹⁹بهتر است انسان متواضع باشد و با مردم ستمدیده بنشیند از اینکه با اشخاص متکبر باشد و در غنایم آن ها شریک شود.

²⁰آنهائی که از کلام خدا اطاعت می کنند، سعادتمند می شوند و کسانی که بر او توکل نمایند، برکت می یابند.

²¹مرد دانا را از روی فهمش می شناسند و سخنان دلنشین او تأثیر زیادی دارند.

²²حکمت برای کسانی که از آن برخوردارند، چشمۀ حیات است، ولی حماقت برای مردم نادان مجازات ببار می آورد.

²³سخنان شخص دانا عاقلانه است و تعالیمی که او می دهد، مؤثر می باشد.

²⁴سخنان محبت آمیز مثل عسل شیرین است و شفای بدن انسان می باشد.

²⁵راههائی هستند که بنظر انسان راست می آیند، اما عاقبت به مرگ منتهی می شوند.

²⁶گرسنگی خوب است، زیرا ترا وادار می سازد تا برای رفع آن کار کنی.

²⁷آدم بدکار نقشه های پلید می کشد و شرارت لبهایش مثل آتشِ سوزنده است.

²⁸شخص بد اندیش نزاع برپا می کند و آدم سخن چین بهترین دوستان خود را از هم جدا می سازد.

²⁹شخص ظالم همسایۀ خود را فریب می دهد و او را به راه غلط می کشاند.

³⁰چشمان خود را می بندد تا دروغ را اختراع نماید و لبهای خود را حرکت می دهد تا شرارت را انجام دهد.

³¹عمر طولانی هدیه ای است که به مردم نیک داده می شود و موی سفید تاج جمال آن ها است.

³²صبر از قدرت بهتر است و شخصی که بر نفس خود اراده دارد از کسی که شهر را تسخیر نماید برتر است.

³³انسان قرعه می اندازد، اما حکم آن را خدا تعیین می کند.

فصل هفدهم

¹خوردن نان خشک در آرامش بهتر است از خوردن غذای شاهانه در خانه ای که در آن جنگ و دعوا باشد.

²غلام دانا بر پسر شرور آقای خود تسلط خواهد یافت و در ارثی که به او می رسد، شریک خواهد شد.

³طلا و نقره را آتش می آزماید و دل انسان را خدا.

⁴آدم بدکار از همنشینی با مردم بد لذت می برد و مرد دروغگو از همنشینی با اشخاص دروغگو.

⁵مسخره کردن مردم فقیر به منزلۀ مسخره کردن خدائی است که آن ها را آفریده است. کسانی که از غم و بدبختی دیگران خوشحال می شوند، بی سزا نخواهند ماند.

⁶تاج افتخارِ اشخاصِ پیر، نواسه های شان می باشند و تاج افتخار فرزندان، والدین شان.

⁷شخص نجیب هرگز دروغ نمی گوید و آدم احمق هرگز حرف با منطق بر زبان نمی آورد.

⁸بعضی مردم به این فکر هستند که رشوه معجزه می کند و آن ها را در هر کاری موفق می سازد.

⁹کسی که تقصیر دیگران را می پوشاند، محبت ایجاد می کند، اما شخصی که آنرا آشکار می سازد، باعث جدائی دوستان می گردد.

¹⁰تأثیرِ یک ملامت به شخص فهیم بیشتر است از صد ضربۀ تازیانه به آدم احمق.

¹¹مردم بدکار فقط در فکر تمرد هستند، بنابراین، بشدت مجازات خواهند شد.

¹²روبرو شدن با ماده خرسی که چوچه هایش را از او گرفته اند، بهتر است از روبرو شدن با شخص نادانی که گرفتار حماقت شده است.

¹³اگر خوبی را با بدی تلافی کنی، بلا از خانه ات دور نخواهد شد.

¹⁴شروع کردن دعوا مانند ایجادِ رخنه در سد آب است، به جر و بحث خاتمه بده پیش از آنکه به دعوا منجر شود.

¹⁵خداوند از کسانی که بیگناه را محکوم و گناهکار را تبرئه می کند، متنفر است.

¹⁶صرف پول برای آموزش شخص احمق بیفایده است، زیرا او طالب حکمت نیست.

¹⁷دوست واقعی در هر موقعیتی محبت می کند و اقارب برای کمک در هنگام مشکلات، تولد یافته اند.

¹⁸تنها شخص بی عقل است که ضامن شخص دیگری می شود.

¹⁹شخص ستیزه جو گناه را دوست دارد و آدم بلند پرواز خرابی ببار می آورد.

²⁰شخص بد اندیش کامیاب نخواهد شد و آدم فریبکار در دام بلا گرفتار خواهد گردید.

²¹فرزند احمق مایۀ غم و غصۀ والدین خود می باشد.

²²خوشی دل مانند دوا شفا بخش است، اما روح پژمرده انسان را بیمار می کند.

²³آدم بدکار پنهانی رشوه می گیرد و مانع اجرای عدالت می شود.

²⁴هدف مردم عاقل تحصیل حکمت است، اما شخص جاهل در زندگی هیچ هدفی ندارد.

²⁵فرزند احمق مایۀ غم و اندوه پدر و تلخکامی مادر است.

²⁶مجازات کردن اشخاص بیگناه و جزا دادن مردم نجیب بخاطر صداقت شان کار درستی نیست.

²⁷شخص دانا کم حرف می زند و آدم عاقل آرام و صبور است.

²⁸حتی شخص احمق هم اگر خاموش باشد و حرف نزند، او را دانا و فهمیده می شمارند.

فصل هجدهم

¹آدم خودخواه با دیگران آمیزش نمی کند و با هر حکمت صحیح مخالفت می ورزد.

²شخص احمق برای حکمت ارزش قائل نیست و فقط دوست دارد که خود را دانا نشان بدهد.

³وقتی شرارت می آید، ننگ و رسوائی هم می آید و توهین خجالت را همراه دارد.

⁴سخنان دهان انسان مانند آبِ عمیق است و چشمۀ حکمت، نهر جاری است.

⁵طرفداری از شخص مجرمی که حق بیگناهی را پایمال می کند، کار درستی نیست.

⁶حرف های آدم احمق منجر به نزاع و لت و کوب او می شود.

⁷سخنان شخص احمق مانند دامی است که او را به هلاکت می کشاند.

⁸حرف های آدم سخن چین مثل لقمه های لذیذی است که با لذت فروبرده می شود.

⁹کسی که در کار خود تنبلی می کند، مانند یک خرابکار، مخرب است.

¹⁰نام خداوند همچون قلعه ای است مستحکم که شخص راستکار به آن پناه می برد و در امان می ماند.

¹¹اما پناهگاه ثروتمندان، ثروت شان است که گمان می کنند آن ها را محافظت خواهد کرد.

¹²تکبر به سقوط منجر می شود و فروتنی به سرفرازی.

¹³چقدر زشت و احمقانه است که اگر انسان پیش از گوش دادن به سخنی، به آن جواب بدهد.

¹⁴اگر انسان روحیۀ قوی داشته باشد، بیماری را تحمل می کند، اما روحیۀ شکسته را چه کسی می تواند تحمل کند؟

¹⁵اشخاص دانا همیشه مشتاق و آمادۀ کسب حکمت اند.

¹⁶هدیه دادن راه را برای انسان باز می کند و او را بحضور اشخاص مهم می رساند.

¹⁷دلایل کسی که در محکمه اول صحبت می کند، بنظر درست می آیند، اما تا زمانی است که طرف مقابل هنوز دلایل خود را ارائه نکرده باشد.

¹⁸قرعه کشی، به دعوا خاتمه می دهد و منازعۀ بین حریفان زورمند را خاموش می سازد.

¹⁹به دست آوردنِ دلِ اقارب رنجدیده، سخت تر از تصرف یک شهر مستحکم است. خصومت بین آن ها دیوار جدائی ایجاد می کند.

²⁰انسان نتیجۀ حرفهائی را که می زند، خواهد دید.

²¹حرف زبانت می تواند حیات ترا حفظ کند یا آن را برباد دهد، بنابراین، عواقب حرف های خود را خواهی دید.

²²وقتی مردی همسری می یابد، نعمتی را به دست می آورد. آن زن برای او برکتی است از جانب خداوند.

²³درخواست فقرا با التماس توأم است و جواب ثروتمندان با خشونت.

²⁴بسیاری از دوستی ها پایدار نمی مانند، اما دوستانی هم هستند که از خویشاوندان نزدیکتر می باشند.

فصل نوزدهم

¹بهتر است انسان فقیر باشد و با صداقت زندگی کند، از اینکه یک دروغگوی احمق باشد.

²داشتن دل و جرأت بدون حکمت بی فایده است و عجله باعث اشتباه می شود.

³انسان با حماقتِ خود زندگی خود را تباه می کند و بعد گناه را به گردن خداوند می اندازد.

⁴شخص ثروتمند دوستان بسیار پیدا می کند، اما دوستان آدم فقیر از او جدا می شوند.

⁵شاهد دروغگو بی جزا نمی ماند و کسی که به دروغ سخن گوید، جان سالم بدر نخواهد برد.

⁶مردم خوش دارند که پیش بزرگان شیرین زبانی کنند و با کسانی دوست شوند که سخاوت و بخشش می کنند.

⁷وقتی انسان فقیر شود، حتی خویشاوندانش او را ترک می کنند، چه رسد به دوستانش، و کوشش او برای بازیافتن آن ها بجائی نمی رسد.

⁸هر که در تلاش حکمت است، جان خود را دوست دارد و هر کسی که برای حکمت ارزش قایل شود، سعادتمند خواهد شد.

⁹شاهد دروغگو بی سزا نمی ماند و کسی که همیشه دروغ می گوید، هلاک خواهد شد.

¹⁰شایسته نیست که شخص احمق در ناز و نعمت بسر ببرد و یا یک غلام بر امیران حکومت کند.

¹¹کسی که خشم خود را فرو می نشاند، عاقل است و آنکه از گناهان دیگران چشم می پوشد، سرفراز خواهد شد.

¹²غضب پادشاه مانند غرش شیر است، اما خوشنودی او مثل شبنمی است که بر سبزه می بارد.

¹³فرزند نادان بلای جان پدر خود است و غرغرهای زن بهانه گیر مثل قطرات آبی است که دایم در حال چکیدن می باشد.

¹⁴خانه و ثروت از اجداد به ارث می رسد، اما زن عاقل هدیۀ خداوند است.

¹⁵کسی که تنبل است و زیاد می خوابد، گرسنه می ماند.

¹⁶از احکام خدا پیروی کن تا زنده بمانی، زیرا هر کسی که آن ها را ناچیز شمارد، خواهد مُرد.

¹⁷وقتی به یک فقیر کمک می کنی، مثل این است که به خداوند قرض می دهی و خداوند است که قرض ترا ادا می کند.

¹⁸فرزند خود را تا که دیر نشده تربیه کن؛ اگر غفلت نمائی، زندگی او را تباه خواهی کرد.

¹⁹اگر کسی تندخوئی کند، بگذار که عاقبتش را ببیند، زیرا در غیر آن او به تندخوئی خود ادامه خواهد داد.

²⁰اگر به پند و نصیحت گوش دهی، تا آخر عمر از حکمت برخوردار خواهی بود.

²¹انسان نقشه های زیادی در سر می پروراند، اما نقشه هائی که مطابق با خواست خدا باشد، اجراء خواهند شد.

²²مهر و وفا زینت انسان است. بهتر است که انسان فقیر باشد نه دروغگو.

²³خدا ترسی به انسان حیات می بخشد و او را کامیاب ساخته از هر بلائی محفوظ می دارد.

²⁴آدم تنبل دست خود را بسوی بشقاب دراز می کند، اما از فرط تنبلی لقمه را به دهان خود نمی گذارد.

²⁵شخص مسخره کننده را سرزنش کن تا مایۀ عبرت جاهلان شود. اشتباهات شخص فهمیده را به او نشان بده تا فهمیده تر گردد.

²⁶هر کسی که با پدر خود رفتار بد می کند و مادر خود را از خانه بیرون می راند، ننگ و رسوائی بار می آورد.

²⁷فرزندم، اگر از تعلیم دست بکشی، به معرفت نمی رسی.

²⁸شاهد پست و فرومایه عدالت را ببازی می گیرد و از گناه کردن لذت می برد.

²⁹مردم مسخره کننده و اشخاص احمق مجازات خواهند شد.

فصل بیستم

¹شراب انسان را به کارهای احمقانه وا می دارد و مشروب باعث جنگ و دعوا می شود. کسانی که خود را به مشروب معتاد می کنند، احمق اند.

²غضب پادشاه مثل غرش شیر است. هر کسی که خشم او را برانگیزاند، جان خود را به خطر می اندازد.

³اجتناب از نزاع برای انسان عزت می آورد. فقط آدم های احمق هستند که نزاع برپا می کنند.

⁴شخص تنبل به موقع زمین خود را قلبه نمی کند، بنابراین، در هنگام برداشت محصول هر چه می پالد، چیزی نمی یابد.

⁵نیت انسان در عمق دل مشورت دهنده مانند آب در تۀ چاه است و شخص عاقل آن را بیرون می کشد.

⁶بسا اشخاص ادعا می کنند که باوفا هستند، اما چه کسی می تواند شخصی را پیدا کند که واقعاً باوفا باشد؟

⁷فرزندان شخص صادق و راستکار در زندگی سعادتمند خواهند شد.

⁸پادشاهی که بر مسند قضاوت می نشیند، بدقت جوانب امر را می سنجد و حق را از باطل تشخیص می دهد.

⁹چه کسی می تواند بگوید که او دل خود را پاک نگهداشته است و از گناه مبرا می باشد؟

¹⁰خداوند از کسانی که در معامله از اوزان و پیمانه های تقلبی استفاده می کنند، متنفر است.

¹¹حتی کودکی را می توان از طرز رفتارش شناخت و فهمید که آنچه را انجام می دهد، پاک و راست است یا نه.

¹²گوش شنوا و چشم بینا، هر دو عطیۀ خداوند هستند.

¹³اگر خواب را دوست داشته باشی فقیر می گردی؛ پس بیدار باش تا سیر شوی.

¹⁴خریدار به جنس می نگرد و می گوید: «بد است!» اما وقتی آن را خرید، از آن تعریف می کند.

¹⁵سخنان حکیمانه گرانبهاتر از طلا و نادرتر از جواهر است.

¹⁶از کسی که پیش تو ضامن شخص بیگانه می شود، گرو بگیر.

¹⁷نانی که از راه فریبکاری به دست می آید، لذیذ است، اما سرانجام کام را تلخ می کند.

¹⁸نقشه هایت را بدون مشورت با دیگران عملی نکن و بدون تدبیر به جنگ نرو.

¹⁹شخص سخن چین رازها را فاش می کند، پس با چنین شخصی معاشرت نکن.

²⁰چراغ زندگی کسی که والدین خود را لعنت کند، خاموش خواهد شد.

²¹مالی که به آسانی به دست آمده باشد، برکتی نخواهد داشت.

²²بدی را با بدی تلافی نکن، بلکه منتظر باش تا خداوند کاری کند.

²³خداوند از اشخاصی که در معامله از ترازو و اوزان تقلبی کار می گیرند، متنفر است.

²⁴خداوند راه زندگی ما را تعیین می کند، پس انسان چگونه می تواند بفهمد که راه زندگی او به کجا خاتمه می یابد؟

²⁵هرگز ناسنجیده قولی به خدا مده، زیرا ممکن است گرفتار شوی.

²⁶پادشاه دانا مردم بدکار را تشخیص می دهد و آن ها را شدیداً مجازات می کند.

²⁷وجدان انسان به منزلۀ چراغ خداوند است که تمام رازهای پنهانی او را آشکار می سازد.

²⁸اگر پادشاه مهربان و راستکار باشد، سلطنتش پایدار می ماند.

²⁹جلال و شکوه جوانان، قوت آن ها است و عزت پیران موی سفید آن ها.

³⁰تجربه های تلخ، از بدی پاک می کند و عمق دل را طاهر می سازد.

فصل بیست و یکم

¹دل پادشاه در دست خداوند است و او آن را مانند آب جوی، به هر سو که بخواهد، هدایت می کند.

²تمام کارهای انسان در نظر خودش درست است، اما انگیزه ها را خداوند می آزماید.

³عدالت و انصاف بیشتر از تقدیم قربانیها خداوند را خوشنود می سازد.

⁴مردم بدکار در اختیار غرور و تکبر خود هستند و این شیوه گناه شمرده می شود.

⁵نقشۀ با دقت انسان را توانگر می کند، اما عجله باعث فقر می شود.

⁶ثروتی که از راه ناروا به دست می آید، هرگز دوام نمی کند. پس چرا باید در این راه خود را به خطر بیندازی؟

⁷ظلم اشخاص بدکار که نمی خواهند راستی را بجا آورند، عاقبت بسوی خود شان باز می گردد و آن ها را نابود می کند.

⁸راه شخص گناهکار کج است، اما آدم پاک در راه راستی قدم بر می دارد.

⁹سکونت در گوشۀ بام بهتر است از زندگی کردن با زن ستیزه جو در یک خانۀ مشترک.

¹⁰شخص بدکار ظلم را دوست دارد و حتی همسایه اش از دست او در امان نیست.

¹¹جاهلان تا تنبیه شدن مردم مسخره کننده را نبینند، درس عبرت نمی گیرند، اما اشخاص دانا از شنیدن آنچه که به آن ها تعلیم داده می شود، چیزی می آموزند.

¹²خدای عادل اعمال خانۀ مردم بدکار را می بیند و آن ها را واژگون کرده هلاک می سازد.

¹³کسی که فریاد فقیران را نشنیده می گیرد، در روز تنگدستی خود هم فریادرسی نخواهد داشت.

¹⁴آتش خشم را می توان با دادن هدیۀ پنهانی خاموش کرد.

¹⁵اجرای عدالت برای آدم راستکار نشاط بخش است، اما برای شخص بدکار مصیبت بار.

¹⁶مرگ در انتظار کسانی است که از راه راست منحرف می شوند.

¹⁷کسی که عیاشی را دوست دارد، فقیر می شود و شخص میگسار و خوشگذران هرگز ثروتمند نخواهد شد.

¹⁸مردم بدکار در همان دامی که برای اشخاص راستکار نهاده اند، گرفتار می شوند.

¹⁹سکونت در بیابان بی آب و علف بهتر است از زندگی کردن با زن ستیزه جو.

²⁰خانۀ شخص دانا از نعمت و ثروت پُر است، اما آدم نادان هر چه را به دست می آورد برباد می دهد.

²¹راستکار و مهربان باش تا عمر شاد داشته باشی و از احترام و موفقیت برخوردار شوی.

²²یک شخص دانا می تواند شهر مردان باقدرت را تسخیر کند و قلعۀ اعتماد شان را فرو ریزد.

²³هر که مواظب سخنان خود باشد، جان خود را از مصیبت ها نجات می دهد.

²⁴کسانی که دیگران را مسخره می کنند، مغرور و متکبر اند.

²⁵شخص تنبل که از کار کردن امتناع می کند، باعث هلاکت خود می شود.

²⁶او تمام روز در خواب و خیال بسر می برد، اما شخص راستکار سخاوتمند است و از بخشیدن به دیگران دریغ نمی کند.

²⁷قربانی های شریران مورد قبول نیستند، پس چند مرتبه زیادتر وقتی آنرا بخاطر بدی خود تقدیم کنند.

²⁸شاهد دروغگو نابود خواهد شد، اما سخنان شخص صادق تا ابد باقی می مانند.

²⁹آدم بدکار خودسرانه عمل می کند، اما شخص راستکار جوانب امر را می سنجد.

³⁰هیچ حکمت و بصیرت و نقشه ای نمی تواند علیه خداوند عمل کند.

³¹انسان اسپ را برای روز جنگ آماده می کند، اما پیروزی را خداوند می بخشد.

فصل بیست و دوم

¹نیکنامی بهتر از ثروت هنگفت است و محبوبیت گرانبهاتر از طلا و نقره.

²فقیر و ثروتمند یک وجه مشترک دارند: هر دوی آن ها را خداوند آفریده است.

³شخص زیرک خطر را می بیند و از آن دوری می کند، اما آدم جاهل بسوی آن می رود و خود را گرفتار می سازد.

⁴ثمرۀ تواضع و اطاعت از خداوند، ثروت و احترام و عمر طولانی است.

⁵راه اشخاص بدکار از خارها و دامها پوشیده است. پس اگر جان خود را دوست داری از رفتن به آن راه خودداری کن.

⁶کودک را در راهی که باید برود، تربیه کن و او تا آخر عمر از آن منحرف نخواهد شد.

⁷فقیر، اسیر ثروتمند است و کسی که قرض می گیرد غلام قرض دهنده است.

⁸هر که ظلم بکارد، آن را درو می کند و قدرتش درهم می شکند.

⁹شخص سخاوتمندی که غذای خود را با فقرا تقسیم می کند، برکت می یابد.

¹⁰شخص مسخره کننده را بیرون بینداز تا نزاع و مجادله و دشنام خاتمه یابد.

¹¹کسی که بخواهد قلبش پاک و کلامش دلنشین باشد، حتی پادشاه هم او را دوست خواهد داشت.

¹²خداوند حافظ راستی است و سخنان دروغ را باطل می سازد.

¹³آدم تنبل در خانه می ماند و می گوید: «اگر بیرون بروم شیر مرا خواهد خورد.»

¹⁴سخنان زن بدکار مانند یک دام خطرناک است و هر کسی که مورد غضب خداوند باشد در آن گرفتار می شود.

¹⁵حماقت در وجود کودک نهفته است، اما تنبیه آن را از او بیرون می کند.

¹⁶کسی که بخاطر نفع خود به فقرا ظلم کند و به ثروتمندان هدیه بدهد، عاقبت گرفتار فقر خواهد شد.

گفتار حکیمانه

¹⁷به این سخنان مردان حکیم که به تو یاد می دهم، گوش بده و با تمام وجود از آن ها پیروی کن، ¹⁸زیرا حفظ کردن آن ها در دل و جاری کردن آن ها بر زبان، کار پسندیده ای است. ¹⁹این سخنان را امروز به تو تعلیم می دهم تا بر خداوند اعتماد کنی. ²⁰این سی کلام برگزیده را که پُر از پند و حکمت اند، برای تو نوشته ام ²¹تا حقیقت را همان طوری که هست به تو یاد بدهم و تو نیز آن را به کسانی که از تو سؤال می کنند، جواب بدهی.

²²به شخص فقیری که حامی ندارد، ظلم نکن و حق بیچارگان را در محکمه پایمال نساز. ²³زیرا خداوند به داد آن ها می رسد و کسانی را که به آن ها ظلم کرده اند، بسزای اعمال شان می رساند.

²⁴با اشخاص تُند خو که زود خشمگین می شوند معاشرت نکن، ²⁵مبادا مثل آن ها شوی و زندگی خود را تباه کنی.

²⁶ضامن کسی نشو و تعهد نکن که او قرض خود را ادا خواهد کرد، ²⁷زیرا اگر مجبور به پرداخت قرض او شوی و نتوانی آن را بپردازی رختخوابت را از زیر پایت بیرون می کشد.

²⁸سرحد مُلک خود را که اجدادت از قدیم تعیین کرده اند، به نفع خود تغییر نده.

²⁹اگر کسی در کار خود ماهر باشد، بدان که او جزو اشخاص گمنام نخواهد بود، بلکه در دربار پادشاهان راه خواهد یافت.

فصل بیست و سوم

¹وقتی با شخصی مهمی غذا می خوری، بخاطر داشته باش که با چه کسی نشسته ای. ²اگر شخص پُرخوری هستی، کارد را بر گلوی خود بگذار ³و حریص غذاهای لذیذ او نباش، زیرا ممکن است ترا فریب بدهد.

⁴عاقل باش و برای کسب ثروت، خود را خسته نکن، ⁵زیرا ثروت پایدار نیست و مانند عقاب می پرد و ناپدید می شود.

⁶از خوان شخص خسیس غذا نخور و برای طعام های لذیذ او حریص نباش، ⁷زیرا او حساب هرچه را که بخوری در فکر خود نگاه می دارد. او تعارف می کند و می گوید: «بخور و بنوش»، اما این را از صمیم دل نمی گوید. ⁸لقمه ای را که خورده ای استفراغ خواهی کرد و تشکرات تو برباد خواهند رفت.

⁹آدم احمق را نصیحت نکن، زیرا او سخنان حکیمانۀ ترا بی اهمیت می شمارد.

¹⁰سرحد مُلک خود را که از قدیم تعیین شده تغییر نده و زمین یتیمان را بزور نگیر، ¹¹زیرا خداوند «حامی» آن ها باقدرت است و به داد آن ها می رسد.

¹²وقتی معلم‏ ترا تعلیم می دهد، از صمیم دل به سخنان آموزندۀ آنها‏ گوش بده.

¹³از تأدیب کردن فرزند خویش کوتاهی نکن، زیرا تنبیه او را نمی کشد، ¹⁴بلکه جان او را از هلاکت نجات می دهد.

¹⁵فرزندم، اگر حکمت بیآموزی، دل من شاد می شود، ¹⁶و هنگامی که سخن راست بگوئی تمام وجودم به وجد می آید.

¹⁷به بدکاران حسادت نورز، بلکه آرزوی تو اطاعت از خداوند باشد، ¹⁸زیرا در اینصورت آیندۀ خوبی خواهی داشت و امید تو برباد نخواهد رفت.

¹⁹فرزندم، عاقل باش و به سخنانم گوش بده. در راه راست قدم بردار ²⁰و با مردم شرابخور و شکم پرست معاشرت نکن، ²¹زیرا کسانی که کارشان فقط خوردن و خوابیدن است، فقیر و محتاج می شوند.

²²به نصیحت پدرت که ترا به وجود آورده است، گوش بده و مادرت را هنگامی که پیر می شود، خوار نشمار. ²³در پی حقیقت باش و حکمت و ادب و دانش را کسب کن و به هیچ قیمتی آن ها را از دست نده. ²⁴فرزند راستکار و دانا باش تا باعث خوشی و خوشنودی پدر و مادرت شوی.

²⁶فرزندم، سخنان مرا بشنو و زندگی مرا سرمشق خود قرار ده. ²⁷بدان که زن بدکاره دام خطرناکی است. ²⁸او مانند راهزن در کمین قربانی های خود می نشیند و به تعداد مردم خیانتکار می افزاید.

²⁹مصیبت و بدبختی نصیب چه کسی می شود؟ آن کیست که همیشه جنگ و دعوا برپا می کند، بی جهت زخمی می شود و چشمانش تار می گردند؟ ³⁰کسی که دایم شراب می خورد و بدنبال میگساری می رود. ³¹پس فریفتۀ شراب گلگون نشو که در پیاله به تو چشمک می زند و بعد آهسته از گلویت پائین می رود، ³²در آخر، مثل مار کشنده ترا نیش می زند و مانند کفچه مار ترا می گزد. ³³چشمانت چیزهای عجیب و غریب می بینند و گرفتار وهم و خیال می گردی. ³⁴مانند کسی می شوی که در بحر خوابیده و با امواج آن دست و پنجه نرم می کند. ³⁵می گوئی: «مرا زدند، اما دردی را احساس نمی کنم. چه وقت به هوش می آیم تا یک پیالۀ دیگر بنوشم؟»

فصل بیست و چهارم

¹به اشخاص بدکار حسادت نورز و آرزوی دوستی آن ها را نداشته باش، ²زیرا تمام فکر و ذکر آن ها این است که به مردم ظلم کنند، و هر وقتیکه دهان می گشایند مردم را می رنجانند.

³خانه بر بنای حکمت و دانش آباد می گردد، ⁴اطاق هایش با دانائی از اسباب نفیس و گرانقیمت پُر می شوند.

⁵شخص دانا و فهمیده از قدرت زیاد برخوردار است و همیشه به قدرت خود می افزاید. ⁶پیروزی در جنگ مربوط به تدابیر خوب و مشورت زیاد است.

⁷شخص احمق نمی تواند به حکمت دست یابد. وقتی موضوع مهمی مورد بحث قرار می گیرد، او حرفی برای گفتن ندارد.

⁸کسی که دایم نقشه های پلید در سر می پروراند، عاقبت رسوا می شود. ⁹نقشه های آدم احمق گناه آلود اند و کسی که دیگران را مسخره می کند، مورد نفرت همۀ مردم می باشد.

¹⁰اگر سختی های زندگی را تحمل کرده نتوانی، شخص ضعیفی هستی.

¹¹از نجات دادن کسی که به ناحق محکوم شده است، کوتاهی نکن. ¹²نگو که از ماجرا بیخبر بوده ای، زیرا خدائی که جان ترا در دست دارد و از دل تو آگاه است، می داند که تو از همه چیز باخبر بوده ای. او هر کسی را مطابق اعمالش جزا می دهد.

¹³فرزندم، همانطوری که خوردن عسل کام ترا شیرین می کند، کسب حکمت نیز برای جان تو شیرین خواهد بود. کسی که حکمت می آموزد آیندۀ خوبی در انتظارش می باشد و امیدهای او برباد نمی رود.

¹⁵مانند بدکاران نباش که منتظر هستند تا خانهٔ مردم درستکار را غارت و ویران کنند، ¹⁶زیرا شخص راستکار حتی اگر هفت بار هم بیفتد، باز بر می خیزد، ولی اشخاص بدکار گرفتار بلا شده سرنگون می گردند.

¹⁷وقتی دشمنانت دچار مصیبت می شوند، خوشحال نشو و هنگامی که می افتند خوشی نکن، ¹⁸زیرا خداوند این کار ترا می بیند و نمی پسندد و آنگاه از مجازات آن ها دست بر می دارد.

¹⁹بخاطر مردم بدکار، تشویش نداشته باش و به آن ها حسادت نورز، ²⁰زیرا شخص بدکار آینده ای ندارد و چراغش خاموش می شود.

²¹فرزندم از خداوند و پادشاه بترس و با کسانی که علیه آن ها شورش می کنند همدست نشو. ²²زیرا نابودی آن ها ناگهانی است و کسی نمی داند که خداوند و پادشاه چه بلائی را بر سر آن ها می آورد.

چند سخن حکیمانۀ دیگر

²³مردان حکیم این سخنان را نیز گفته اند:

²³قاضی نباید در وقت محاکمه از کسی طرفداری کند. ²⁴هر کسی که به مجرم بگوید: «تو بیگناه هستی»، مورد لعنت و نفرت مردم قرار می گیرد. ²⁵اما شخصی که گناهکار را محکوم کند، سعادت و برکت نصیبش می شود.

²⁶جواب صادقانه مانند بوسۀ یک دوست دلچسپ است.

²⁷اول کار و کسبی برای خود پیدا کن و بعد خانه و خانواده ات را تشکیل بده.

²⁸علیه همسایه ات شهادت دروغ مده و سخنان غلط در باره اش بر زبان نیاور. ²⁹نگو: «همان بلائی را که بر سر من آورده بر سر خودش می آورم.»

³⁰از کنار مزرعۀ آدم تنبل و تاکستان مرد احمق گذشتم. ³¹در همه جا خار روئیده بود. علف های هرزه زمین را پوشانده و دیوار مزرعه فروریخته بود. ³²با دیدن این منظره به فکر فرورفتم و این درس را آموختم: ³³کسی که دست بر دست هم می گذارد و دایم می خوابد و استراحت می کند، ³⁴عاقبت فقر و تنگدستی مثل راهزن مسلحی به سراغش می آید.

فصل بیست و پنجم

امثال بیشتر سلیمان

¹اینها نیز از امثال سلیمان اند که کاتبانِ حزقیا، پادشاه یهودا آن ها را نقل کرده اند:

²عظمت خدا در پوشاندن اسرارش می باشد، اما عظمت پادشاه در دانستن عمق مسائل.

³پی بردن به افکار پادشاه مانند دست یافتن به آسمان و عمق زمین، غیر ممکن است.

⁴ناپاکی را از نقره جدا کن تا زرگر بتواند از آن ظرفی بسازد. ⁵مأمورین بدکارِ پادشاه را از او دور کن تا تخت او در عدالت پایدار بماند.

⁶وقتی بحضور پادشاه می روی، خود را شخص بزرگی مپندار و در جای بزرگان منشین، ⁷چون بهتر است به تو گفته شود: «بالا تر بنشین»، از اینکه ترا در برابر چشمان بزرگان در جای پائینتر بنشانند.

⁸وقتی با همسایه ات اختلاف داری، به عجله به محکمه نرو، زیرا اگر در آخر ثابت شود که حق با او بوده است، تو چه خواهی کرد؟

⁹وقتی با همسایه ات دعوا می کنی، رازی را که از دیگران شنیده ای فاش نکن، ¹⁰زیرا در اینصورت دیگر کسی به تو اطمینان نخواهد کرد و بدنام خواهی شد.

¹¹سخنی که بجا گفته شود، مانند نگین های طلا است که در ظرف نقره ای نشانده شده باشند.

¹²نصیحت شخص دانا برای گوش شنوا مانند حلقۀ طلا و جواهر، با ارزش است.

¹³خدمتگار صادق همچون آب سرد در گرمای تابستان، روح آقای خود را تازه می کند.

¹⁴کسی که دَم از سخاوت می زند، اما چیزی به کسی نمی بخشد، مانند ابر و بادی است که باران نمی آورد.

¹⁵شخص صبور می تواند حتی حاکم را قانع سازد و زبان نرم می تواند هر مانعی قوی را از بین بردارد.

¹⁶اگر به عسل دست یابی زیاد از حد نخور، زیرا ممکن است دل بد شوی و استفراغ کنی. ¹⁷به خانۀ همسایه ات زیاد از حد نرو، مبادا از تو سیر و متنفر شود.

¹⁸شهادت دروغ مثل تبر و شمشیر و تیرِ تیز، صدمه می زند.

¹⁹اعتماد کردن به شخص خائن در زمان سختی مانند جویدن غذا با دندان لق و دویدن با پای شکسته است.

²⁰آواز خواندن برای شخص غمگین مثل کشیدن لباس از تن، در هوای سرد و پاشیدن نمک بر زخم او است.

²¹اگر دشمنت گرسنه باشد، به او غذا بده و اگر تشنه باشد، او را آب بنوشان. ²²این عمل تو او را شرمنده می سازد و خداوند به تو پاداش می دهد.

²³همانطوری که بادِ شمال باران می آورد، بدگوئی هم خشم و عصبانیت ببار می آورد.

²⁴سکونت در گوشۀ بام بهتر است از زندگی کردن با زن ستیزه جو در خانۀ مشترک.

²⁵خبر خوشی که از دیار دور می رسد، همچون آب سردی است که به کام شخص تشنه لب می ریزد.

²⁶سازش آدم راستکار با شخص بدکار مانند آلوده کردن منبع آب و گِل آلود ساختن چشمه است.

²⁷همانطوری که افراط در خوردن عسل مضر است، انتظار تعریف و تمجید از مردم نیز ناپسند است.

²⁸کسی که بر نفس خویش تسلط ندارد، مثل شهر بی دیوار و آمادۀ انهدام است.

فصل بیست و ششم

¹همانطوری که باریدن برف در تابستان یا باران در فصل درو خلاف قانون طبیعت است، احترام داشتن به اشخاص نادان هم جایز نیست.

²نفرین، اگر مستحق آن نباشی، صدمه ای به تو نمی رساند و مانند پرنده ای است که به هر طرف پرواز می کند و در جائی نمی نشیند.

³قمچین برای اسپ، قیزه برای الاغ و چوب برای تنبیه احمق ضرور است.

⁴کسی که به سؤال احمقانه جواب بدهد، مثل سؤال کنندۀ آن احمق است.

⁵پس باید به سؤال احمقانه جواب احمقانه داد تا کسی که سؤال کرده فکر نکند که عاقل است.

⁶کسی که به دست آدم احمق پیغام می فرستد، مثل شخصی است که پای خود را قطع می کند و یا زهر می خورد.

⁷مَثَلی که از دهان شخص نادان بیرون می آید، مانند پای لنگ سست است.

⁸احترام داشتن به آدم احمق مانند بستن سنگ به فلاخن کار احمقانه است.

⁹مَثَلی که از دهان آدم احمق بیرون می آید، همچون خاری که به دست شخص احمق فرو می رود و او حس نمی کند، بی اثر است.

¹⁰کسی که آدم احمق را استخدام می کند، مانند تیراندازی است که هر رهگذری را مجروح می سازد.

¹¹همانطوری که سگ به استفراغ خود بر می گردد، به همان ترتیب شخص احمق حماقت خود را تکرار می کند.

¹²کسی که در نظر خودش عاقل است، از یک احمق هم نادان تر است.

¹³آدم تنبل پای خود را از خانه بیرون نمی گذارد و می گوید: «شیرهای درنده در کوچه ها هستند!» ¹⁴او مانند دروازه ای که بر پاشنۀ خود می چرخد، در رختخواب می غلتد و از آن جدا نمی شود. ¹⁵دست خود را بطرف بشقاب دراز می کند، اما از فرط تنبلی لقمه را به دهان خود نمی گذارد. ¹⁶با اینهم او خود را داناتر از هفت مرد عاقل می داند.

¹⁷کسی که در دعوائی دخالت می کند که مربوط به او نیست، مانند شخصی است که از گوشهای سگی می گیرد.

¹⁸شخصی که همسایۀ خود را فریب بدهد و بعد به او بگوید که شوخی کرده است، مثل دیوانه ای است که به هر طرف آتش و تیرهای مرگبار پرتاب می کند.

²⁰اگر هیزم نباشد، آتش خاموش می شود. اگر سخن چین نباشد، نزاع فرو می نشیند.

²¹همانطوری که زغال و هیزم آتش را مشتعل می سازد، مرد ستیزه جو هم جنگ و دعوا را برپا می کند.

²²حرف های آدم سخن چین مانند لقمه های لذیذی است که با لذت بلعیده می شوند.

²³سخنان شیرین و فریبنده، شرارت دل را پنهان می کند، درست مثل لعابی که ظرف گِلی را می پوشاند.

²⁴شخص کینه توز با حرف های خود کینۀ دل خود را مخفی می کند، ²⁵اما تو فریب حرف های فریبندۀ او را نخور، زیرا دلش پُر از نفرت است. ²⁶اگرچه نفرت خود را با حیله پنهان می کند، ولی سرانجام خوی پلید او بر همه کس آشکار می گردد.

²⁷هر کسی که برای دیگران چاه بکند، خودش در آن می افتد. هر که سنگی را بطرف دیگران بغلتاند، آن سنگ بر می گردد و بالای خود او می افتد.

²⁸زبان درغگو از شنونده اش نفرت دارد و به او آسيب می رساند. سخن چاپلوس جز خرابی چیزی دیگری ببار نمی آورد.

فصل بیست و هفتم

¹دربارۀ فردایت با غرور صحبت نکن، زیرا نمی دانی که فردا چه پیش خواهد آمد.

²هرگز از خودت تعریف نکن، بگذار دیگران از تو تعریف کنند.

³حمل بار سنگ و ریگ سخت است، اما تحمل سختی هائی که یک شخص احمق ایجاد می کند، از آن هم سخت تر است.

⁴حسادت خطرناکتر و بی رحمتر از خشم و غضب است.

⁵سرزنش آشکار از محبت پنهان بهتر است.

⁶زخم دوست بهتر از بوسۀ دشمن است.

⁷شکم سیر حتی از عسل کراهت دارد، اما برای شکم گرسنه هر چیزِ تلخ، شیرین است.

⁸کسی که خانۀ خود را ترک می کند، همچون پرنده ای است که از آشیانۀ خود آواره شده باشد.

⁹مشورۀ صمیمانۀ یک دوست همچون عطری خوشبو دلپذیر است.

¹⁰دوست خود و دوست والدینت را هرگز ترک نکن، و وقتی که در سختی هستی، بسراغ خویشاوندانت نرو. همسایۀ نزدیک از خویشاوندان دور بهتر است.

¹¹فرزندم، حکمت بیآموز و دل مرا شاد کن تا بتوانم جواب کسانی را که سرزنشم می کنند، بدهم.

¹²شخص زیرک خطر را می بیند و از آن اجتناب می کند، اما آدم جاهل بسوی آن می رود و خود را گرفتار می سازد.

¹³از کسی که پیش تو ضامن شخص بیگانه ای می شود، گرو بگیر.

¹⁴اگر صبح وقت با دعای خیر دوستت را از خواب بیدار کنی، دعای تو همچون لعنت خواهد بود.

¹⁵چکیدن دائمی آب در روز بارانی و زن ستیزه جو مثل هم هستند. ¹⁶هر که بخواهد با او مقابله کند، مثل کسی است که بخواهد مانع وزیدن باد گردد و یا اینکه روغن را در دست خود نگهدارد.

¹⁷همانطوری که آهن، آهن را تیز می کند، دوست نیز شخصیت دوست خود را اصلاح می کند.

¹⁸هر که از درخت انجیر نگهداری کند، از میوه اش هم خواهد خورد، و هر کسی که به آقای خود خدمت کند، عزت می یابد.

¹⁹همانطوری که انسان در آب، انعکاس روی خود را می بیند، در قلب دیگران نیز انعکاس شخصیت خود را مشاهده می کند.

²⁰همانطوری که دنیای مردگان از بلعیدن زندگان سیر نمی شود، خواهشهای انسان هم هرگز ارضا نمی گردند.

²¹طلا و نقره را بوسیلۀ آتش می آزمایند، اما انسان را از عکس العملش در برابر تعریف و تمجید دیگران می توان شناخت.

²²اگر شخص احمق را در هاوَن هم بکوبی، حماقتش از او جدا نمی شود.

²³مال و دارائی زود از بین می رود و تاج و تخت پادشاه تا ابد برای اولادۀ او باقی نمی ماند. پس تو با دقت از گله و رمه ات مواظبت کن، ²⁵زیرا وقتی بیده چیده می شود و محصول تازه ببار می آید و علف کوهستان جمع آوری می شود، ²⁶آنگاه از پشم گوسفندانت لباس تهیه خواهی کرد، از فروش بزهایت زمین خواهی خرید ²⁷و از شیر بقیۀ بزهایت تو و خانواده و کنیزانت سیر خواهید شد.

فصل بیست و هشتم

¹مردم بدکار می گریزند، در حالیکه کسی آن ها را تعقیب نمی کند، اما اشخاص صادق مثل شیر، شجاع هستند.

²وقتی ملتی گرفتار آشوب می شود، دولتش به آسانی سرنگون می گردد، اما رهبران راستکار و عاقل مایۀ ثبات مملکت هستند.

³حاکمی که بر فقرا ظلم می کند، مانند باران شدیدی است که محصول را از بین می برد.

⁴قانون شکنی، ستایش مردم بدکار است، اما اطاعت از قانون، مبارزه با فساد می باشد.

⁵عدالت برای مردم بدکار بی معنی است، اما پیروان خداوند اهمیت آن را بخوبی می دانند.

⁶بهتر است که انسان فقیر و راستکار باشد، تا اینکه ثروتمند و فریبکار.

⁷جوانی که از قانون اطاعت می کند، عاقل است، اما کسی که همنشین مردم شریر و بدکار است، باعث ننگ پدر خود می شود.

⁸مالی که از راه سودخوری و منفعت جوئی از فقرا حاصل شود، عاقبت به دست کسی می افتد که بر فقرا رحم می کند.

⁹خدا از دعای کسانی که احکام او را اطاعت نمی کنند، نفرت دارد.

¹⁰هر که دام بر راه شخص راستکار بنهد و او را براه بد بکشاند، عاقبت به دام خود گرفتار می شود، اما اشخاص نیک پاداش خوبی می گیرند.

¹¹ثروتمندان خود را عاقل می پندارند، اما فقیر خردمند از واقعیت باطن آن ها باخبر است.

¹²وقتی مردمان نیک پیروز می شوند، همه خوشی می کنند، اما هنگامی که بدکاران به قدرت می رسند، مردم مخفی می شوند.

¹³هر که گناه خود را بپوشاند، هرگز کامیاب نمی شود، اما کسی که به گناه خود اعتراف کند و از آن دست بکشد، خدا بر او رحم می کند.

¹⁴خوشا بحال کسی که از خداوند می ترسد، زیرا هر که در برابر خدا سرسختی نشان بدهد، گرفتار بلا و بدبختی می شود.

¹⁵مردم بیچاره ای که زیر سلطۀ حاکم ظالمی زندگی می کنند، مانند کسانی می باشند که گرفتار شیر غران و یا خرس گرسنه هستند.

¹⁶پادشاه نادان بر مردم ظلم می کند، اما آن پادشاهی که از بی عدالتی و رشوه خوری نفرت داشته باشد، سلطنتش طولانی خواهد بود.

¹⁷عذابِ وجدان شخص قاتل، او را بسوی مجازات می برد، پس تو سعی نکن که او را از عذابش برهانی.

¹⁸هر که در راه راست ثابت قدم باشد، در امان می ماند، اما کسی که به راههای کج برود، به زمین می خورد.

¹⁹هر که در زمین خود زراعت کند، نان کافی خواهد داشت، اما کسی که وقت خود را به تنبلی بگذراند، فقر گریبانگیر او می شود.

²⁰اشخاص راستکار کامیاب می شوند، ولی کسانی که برای ثروتمند شدن عجله می کنند، بی سزا نمی مانند.

²¹طرفداری، کار درستی نیست، اما قضاتی هم هستند که بخاطر یک لقمه نان بی عدالتی می کنند.

²²آدم خسیس فقط به فکر جمع آوری ثروت است، غافل از اینکه فقر در انتظار او است.

²³اگر اشتباه کسی را به او گوشزد کنی، در آخر بیشتر از کسی که پیش او چاپلوسی کرده است، از تو قدردانی خواهد کرد.

²⁴کسی که از والدین خود دزدی می کند و می گوید: «کار بدی نکرده ام»، از یک دزد کمتر نیست.

²⁵حرص و طمع باعث جنگ و جدال می شود، اما توکل نمودن بر خداوند انسان را کامیاب می سازد.

²⁶کسی که از عقاید خود پیروی می کند، احمق است، اما هر که پیرو حکمت باشد، در امان می ماند.

²⁷اگر به فقرا کمک کنی، هرگز محتاج نمی شوی، اما اگر روی خود را از آن ها برگردانی، مورد لعنت قرار می گیری.

²⁸هنگامی که مردم بدکار به قدرت می رسند، مردم مخفی می شوند، اما وقتی آن ها سقوط می کنند، اشخاص راستکار قدرت را به دست می گیرند.

فصل بیست و نهم

¹کسی که بعد از سرزنش زیاد بازهم سرسختی کند، ناگهان خُرد می شود و علاجی نخواهد داشت.

²تا وقتی که قدرت به دست اشخاص نیک باشد، مردم خوشحال هستند، ولی اگر قدرت به دست افراد بد افتد، مردم می نالند.

³پسر عاقل پدر خود را خوشحال می سازد، اما پسری که بدنبال زنان بدکار می رود، دارائی او را برباد می دهد.

⁴پادشاه عادل به کشور خود ثبات می بخشد، ولی آنکه رشوت می گیرد، مملکت خود را نابود می سازد.

⁵شخص متملق با چاپلوسی به دوست خود صدمه می زند.

⁶اشخاص بدکار در دام گناه خود گرفتار می شوند، اما شادکامی نصیب مردم راستکار می گردد.

⁷شخص راستکار نسبت به فقرا با انصاف است، اما آدم بدکار به فکر آن ها نیست.

⁸شخص احمقی که دیگران را مسخره می کند، شهری را به آشوب می آورد، اما آدم دانا خشم را فرو می نشاند.

⁹وقتی یک آدم عاقل با یک شخص احمق به محکمه می رود، مرد احمق خشمگین می شود و او را مسخره می کند و کار بجائی نمی رسد.

¹⁰اشخاص خون آشام از افراد راستکار متنفرند و قصد جانشان را دارند.

¹¹آدم احمق بزودی خشم خود را ظاهر می سازد، اما شخص عاقل از خشم خود جلوگیری می کند.

¹²اگر حاکم به سخنان دروغ گوش بدهد، تمام خادمانش دروغگو می شوند.

¹³فقیر و ثروتمند در یک چیز مثل هم هستند: خداوند به هر دوی آن ها چشم بینا داده است.

¹⁴پادشاهی که نسبت به مردم مسکین با انصاف باشد، سلطنتش همیشه پایدار می ماند.

¹⁵برای تربیۀ کودکان چوب و‎ ‎تأديب لازم است، اگر او را آزاد گذاری و سرزنش نکنی، باعث شرمندگی مادر خود می شود.

¹⁶وقتی اشخاص بدکار به قدرت می رسند، فساد زیاد می شود. اما مردم راستکار سقوط آن ها را بچشم خواهند دید.

¹⁷فرزندت را تأدیب کن تا باعث خوشی و آرامش تو گردد.

¹⁸مردمی که راهنمای شان خدا نباشد، سرکش می شوند، خوشا بحال قومی که از احکام خدا پیروی می کنند.

¹⁹خادمان تنها با نصیحت اصلاح نمی شوند، زیرا آن ها هرچند سخنان ترا بفهمند، اما به آن ها توجه نمی کنند.

²⁰شخصی که بدون فکر کردن و با عجله حرف می زند، از یک احمق هم بدتر است.

²¹خادمی که آقایش او را از کودکی بناز پرورده باشد، سرانجام تمام دارائی آقای خود را غصب می کند.

²²شخص تندخو نزاع برپا می کند و آدم بدخُلق فتنه انگیز است.

²³تکبر، انسان را به زمین می زند، اما فروتنی باعث سرفرازی می شود.

²⁴کسی که با دزد همدست می شود، به جان خود دشمنی می کند، اگر در محکمه حقیقت را بگوید، مجازات خواهد شد و اگر حقیقت را نگوید، خدا او را لعنت می ‌کند.

²⁵کسی که از انسان می ترسد در دام می افتد، اما هرکه بر خدا توکل می کند، در امان می ماند.

²⁶بسیاری از مردم از حاکم انتظار لطف را دارند، اما داوری فقط به دست خداوند است.

²⁷اشخاص راستکار از بدکاران نفرت دارند و بدکاران از مردم راستکار.

فصل سی ام

سخنان آگور

¹سخنان و پیغام آگور، پسر یاقَه. وحی آن مرد به ایتیئیل یعنی به ایتیئیل و اُوکال.

²من از هر آدم نادانتر هستم و شعور یک انسان را ندارم. ³من هرگز حکمت را نیاموخته ام و دربارۀ خدا چیزی نمی دانم. ⁴آن کیست که به آسمان صعود کرد و بر زمین فرود آمد؟ آن کیست که باد را در مشت خود جمع کرد و آبها را در جامۀ خود پیچید؟ آن کیست که حدود زمین را تعیین کرد؟ نام او چیست و پسرش چه نام دارد؟ اگر می دانی بگو.

⁵خدا به وعدۀ خود وفا می کند. او مانند سپر از کسانی که بر او توکل دارند، حمایت می نماید. ⁶به کلام او چیزی میفزا، مبادا ترا تنبیه کند و دروغگو شوی.

⁷ای خدا، پیش از اینکه بمیرم، دو چیز از تو می خواهم: ⁸زبان مرا از دروغ گفتن بازدار و مرا نه فقیر ساز و نه ثروتمند، بلکه خوراک مرا مطابق احتیاجم به من بده. ⁹زیرا اگر ثروتمند شوم ممکن است ترا انکار کنم و بگویم: «خداوند کیست؟» و اگر نادار شوم، شاید دزدی کنم و نام ترا بیحرمت سازم.

¹⁰هیچ وقت از کسی پیش آمرش بدگوئی نکن، مبادا ترا لعنت کند و مجرم شوی.

¹¹کسانی هستند که پدر و مادر خود را نفرین می کنند. ¹²اشخاصی هستند که خود را پاک می دانند، در حالیکه آلوده به گناه می باشند. ¹³بسا کسانی هستند که از چشمان شان کبر و غرور می بارد. ¹⁴گروهی هستند که دندانهای خود را تیز می کنند تا بجان مردم فقیر و محتاج افتاده آن ها را ببلعند.

¹⁵سه چیز است که مانند «جُوک» بده بده می گوید ولی سیر نمی شود، بلکه چهار چیز که نمی گوید کافی است: ¹⁶دنیای مردگان، رَحِم نازا، زمین خشک و بی آب و آتش شعله ور.

¹⁷کسی که پدر خود را مسخره و مادر خود را تحقیر کند، زاغها چشمانش را از کاسه بیرون می کنند و لاشخورها بدنش را می خورند.

¹⁸سه چیز است که برای من بسیار عجیب است، بلکه چهار چیز که من آن ها را نمی فهمم: ¹⁹پرواز عقاب در آسمان، خزیدن مار بر صخره، عبور کشتی از بحر، بوجود آمدن عشق بین زن و مرد.

²⁰زن بدکار زنا می کند و با بی شرمی می گوید: «گناهی نکرده ام.»

²¹به سبب سه چیز زمین تکان می خورد و چهار چیز است که تاب تحمل آن ها را ندارد: ²²غلامی که به سلطنت می رسد، احمقی که سیر و توانگر شود، ²³زن بداخلاقی که شوهر کرده باشد و کنیزی که جای خانم خانه را می گیرد.

²⁴در زمین چهار چیز جسماً کوچک هستند، اما شعورِ بسیار دارند: ²⁵مورچه ها باوجودیکه ضعیف هستند، اما در تابستان برای زمستان خوراک ذخیره می کنند؛ ²⁶موشهای صحرائی با آنکه ناتوانند، اما در بین صخره ها برای خود لانه می سازند؛ ²⁷ملخها هر چند رهبری ندارند، ولی در دسته های منظم حرکت می کنند؛ ²⁸و چلپاسه ها که می توان آن ها را در دست گرفت، اما در قصرهای پادشاهان هم راه دارند.

²⁹سه چیز است که خوش خرام است، بلکه چهار چیز است که خوش قدم می باشد: ³⁰شیر که پادشاه حیوانات است و از هیچ چیزی نمی ترسد، ³¹طاؤس، بز نر، و پادشاهی که سپاهیانش همراه او هستند.

³²اگر از روی حماقت مغرور شده و نقشه های پلید کشیده ای، از این کارهایت دست بکش. ³³از جک زدن شیر مسکه به دست می آید، از ضربه زدن به بینی خون جاری می شود و از برانگیختن خشم نزاع برپا می گردد.

فصل سی و یکم

نصیحت به یک پادشاه

¹اینها سخنانی است که مادر لموئیل پادشاه به او تعلیم داد:

²ای پسر من، ای پسری که ترا با نذر و دعا بدنیا آورده ام. ³نیروی جوانی ات را صرف زنان مکن، زیرا آن ها باعث نابودی پادشاهان شده اند. ⁴ای لموئیل، به پادشاهان نمی زیبد که شراب بنوشند و نه شهزادگان را که خواهان مسکرات باشند. ⁵مبادا بنوشند و قوانین را فراموش کنند و نتوانند به داد مظلومان برسند. ⁶مسکرات را به کسانی بده که در انتظار مرگ هستند و شراب را به کام کسانی بریز که در بدبختی و تلخکامی بسر می برند، ⁷تا بنوشند و بیچارگی خود را فراموش کنند و مشقت خویش را دیگر بیاد نیاورند.

⁸دهان بگشا و از حق کسانی که بی زبان و بیچاره هستند، دفاع کن. ⁹دهان خود را باز کن و با عدالت داوری کن و به کمک مردم فقیر و مسکین بشتاب.

خصوصیات یک همسر خوب

¹⁰یک زن صالحه و لایق را چه کسی می تواند پیدا کند؟ ارزش او از جواهرات هم زیادتر است. ¹¹او مورد اعتماد شوهر خود می باشد و نمی گذارد که شوهرش به چیزی محتاج شود. ¹²در سراسر عمر به شوهر خود خوبی می کند نه بدی. ¹³پشم و کتان را می گیرد و با دستهای خود آن ها را می ریسد. ¹⁴او برای تهیۀ خوراک مانند کشتیهای تاجران به راههای دور می رود. ¹⁵پیش از آنکه هوا روشن شود از خواب بر می خیزد و برای خانوادۀ خود خوراک آماده می کند و هدایات لازم را به کنیزان خود می دهد. ¹⁶مزرعه ای را انتخاب می کند و در بارۀ آن فکر کرده، آن را می خرد و با دسترنج خود تاکستانی آباد می کند. ¹⁷او نیرومند و پُرکار است. ¹⁸ارزش چیزهایی را که درست می کند، می داند و شبها تا ناوقت کار می کند. ¹⁹با دستهای خود نخ می ریسد و پارچه می بافد. ²⁰از روی سخاوت به مردم فقیر کمک می کند. ²¹از برف و سرما نمی ترسد، زیرا برای اهل خانۀ خود لباس گرم دوخته است. ²²برای خود نیز لباسهای زیبا از پارچه های کتان ارغوانی می دوزد. ²³شوهرش از مردان با رسوخ و محترم شهر است. ²⁴او لباس و کمربند تهیه می کند و به تاجران می فروشد. ²⁵او زنی است قوی و باوقار و از آینده بیم ندارد. ²⁶دهان خود را با حکمت باز می کند و تعلیم محبت آمیز بر زبان وی است. ²⁷او تنبلی نمی کند و احتیاجات خانوادۀ خود را فراهم می نماید. ²⁸فرزندانش از او خوش و راضی هستند و شوهرش او را می ستاید و می گوید: ²⁹«تو بر همه زنان خوب و صالح برتری داری.»

³⁰جمال و زیبائی، فریبنده و ناپایدار است، اما زنی که از خداوند می ترسد، قابل ستایش است. ³¹پاداش کارهایش را به او بدهید و همگی باید او را تمجید کنند.