Przysłów

Księga Przysłów

¹Przysłowia Salomona, syna Dawida, króla Izraela;

²Do poznania mądrości i karności, do zrozumienia słów roztropnych;

³Do zdobycia pouczenia w mądrości, w sprawiedliwości, w sądzie i w prawości;

⁴Do udzielenia prostym rozwagi, a młodemu – wiedzy i roztropności.

⁵Mądry posłucha i przybędzie mu wiedzy, a rozumny nabędzie rad;

⁶Aby rozumieć przysłowia i ich wykładnię, słowa mądrych i ich zagadki.

⁷Bojaźń PANA jest początkiem wiedzy, ale głupcy gardzą mądrością i karnością.

⁸Synu mój, słuchaj pouczenia swego ojca i nie odrzucaj nauki swojej matki;

⁹Bo one będą wdzięczną ozdobą na twojej głowie i kosztownym łańcuchem na szyi.

¹⁰Synu mój, jeśli grzesznicy cię namawiają, nie pozwalaj.

¹¹Jeśli mówią: Chodź z nami, czyhajmy na krew, zaczajmy się na niewinnego bez powodu;

¹²Pożremy ich żywcem jak grób, całych, jak zstępujących do dołu;

¹³Znajdziemy wszelkie kosztowności, napełnimy swoje domy łupem;

¹⁴Dziel z nami swój los; miejmy wszyscy jedną sakiewkę.

¹⁵Synu mój, nie wyruszaj z nimi w drogę; powstrzymaj swoją nogę od ich ścieżki.

¹⁶Ich nogi bowiem biegną do zła i spieszą się do przelania krwi.

¹⁷Na próżno zastawia się sieci na oczach wszelkiego ptactwa.

¹⁸Oni też czyhają na własną krew, czają się na własne życie.

¹⁹Takie są ścieżki każdego, który jest chciwy zysku; swojemu właścicielowi taki zysk odbiera życie.

²⁰Mądrość woła na dworze, podnosi swój głos na ulicach.

²¹Woła w największym zgiełku, u wrót bram, w mieście wygłasza swoje słowa:

²²Jak długo, prości, będziecie kochać głupotę, szydercy – lubować się w swoim szyderstwie, a głupi – nienawidzić wiedzy?

²³Nawróćcie się na moje upomnienie; oto wyleję na was mojego ducha, oznajmię wam moje słowa.

²⁴Ponieważ wołałam, a odmawialiście; wyciągałam rękę, a nikt nie zważał;

²⁵Owszem, odrzuciliście całą moją radę i nie chcieliście przyjąć mojego upomnienia;

²⁶Dlatego będę się śmiać z waszego nieszczęścia, będę szydzić z was, gdy przyjdzie to, czego się boicie.

²⁷Gdy nadejdzie jak spustoszenie to, czego się boicie, i gdy wasze nieszczęście nadciągnie jak wicher, gdy nadejdzie na was ucisk i cierpienie;

²⁸Wtedy będą mnie wzywać, a nie wysłucham; będą mnie szukać pilnie, lecz mnie nie znajdą.

²⁹Bo znienawidzili wiedzę i nie wybrali bojaźni PANA;

³⁰Ani nie chcieli mojej rady, ale gardzili każdym moim upomnieniem.

³¹Dlatego spożyją owoc swoich dróg i będą nasyceni swymi radami.

³²Bo odstępstwo prostych zabije ich i szczęście głupich zgubi ich.

³³Ale kto mnie słucha, będzie mieszkać bezpiecznie i będzie wolny od strachu przed złem.

¹Synu mój, jeśli przyjmiesz moje słowa i zachowasz u siebie moje przykazania;

²Nadstawiając swego ucha na mądrość i nakłaniając swe serce ku rozumowi;

³Tak, jeśli przywołasz roztropność i swoim głosem wezwiesz rozum;

⁴Jeśli będziesz jej szukać jak srebra i poszukiwać jej jak ukrytych skarbów;

⁵Wtedy zrozumiesz bojaźń PANA i dojdziesz do poznania Boga.

⁶PAN bowiem daje mądrość, z jego ust pochodzi wiedza i rozum.

⁷On zachowuje prawdziwą mądrość dla prawych; on jest tarczą dla tych, którzy postępują uczciwie;

⁸Strzeże ścieżek sądu i chroni drogę swoich świętych.

⁹Wtedy zrozumiesz sprawiedliwość, sąd, prawość i wszelką dobrą ścieżkę.

¹⁰Gdy mądrość wejdzie do twojego serca i wiedza będzie miła twojej duszy;

¹¹Wtedy rozwaga będzie cię strzegła i rozum cię zachowa.

¹²By uwolnić cię od złej drogi i od człowieka, który mówi przewrotnie;

¹³Od tych, którzy opuszczają ścieżki prawości, żeby chodzić drogami ciemności;

¹⁴Którzy się radują, gdy czynią zło, a cieszą się w złośliwej przewrotności;

¹⁵Których ścieżki są kręte i sami są przewrotni na swoich drogach;

¹⁶Aby cię uwolnić od cudzej kobiety, od obcej, która pochlebia łagodnymi słowami;

¹⁷Która opuszcza przewodnika swojej młodości i zapomina o przymierzu swojego Boga;

¹⁸Bo jej dom chyli się ku śmierci, a jej ścieżki ku umarłym;

¹⁹Nikt z tych, którzy do niej wchodzą, nie wraca ani nie trafia na ścieżkę życia;

²⁰Abyś chodził drogą dobrych i przestrzegał ścieżek sprawiedliwych.

²¹Prawi bowiem będą mieszkali na ziemi i nienaganni na niej pozostaną;

²²Ale niegodziwi będą wykorzenieni z ziemi i przewrotni będą z niej wyrwani.

¹Synu mój, nie zapominaj mego prawa, a niech twoje serce strzeże moich przykazań;

²Bo przyniosą ci długie dni i lata życia oraz pokoju.

³Niech cię nie opuszczają miłosierdzie i prawda, przywiąż je do swojej szyi, wypisz je na tablicy swojego serca.

⁴Wtedy znajdziesz łaskę i uznanie w oczach Boga i ludzi.

⁵Ufaj PANU z całego swego serca i nie polegaj na swoim rozumie.

⁶Zważaj na niego we wszystkich swoich drogach, a on będzie prostować twoje ścieżki.

⁷Nie bądź mądrym we własnych oczach, ale bój się PANA i odstąp od zła.

⁸To da twemu ciału zdrowie i pokrzepienie twoim kościom.

⁹Czcij PANA swoim majątkiem i pierwocinami wszystkich twoich dochodów.

¹⁰A twoje spichrze będą napełnione dostatkiem i twoje prasy będą przelewać się od nowego wina.

¹¹Synu mój, nie gardź karceniem PANA i nie zniechęcaj się jego upomnieniem.

¹²Bo kogo PAN miłuje, tego karze, jak ojciec syna, którego kocha.

¹³Błogosławiony człowiek, który znajduje mądrość, i człowiek, który nabiera rozumu;

¹⁴Gdyż jego nabycie jest lepsze niż nabycie srebra, jego zdobycie bardziej pożyteczne niż złoto.

¹⁵Jest droższa nad perły i żadna rzecz, której pragniesz, nie dorówna jej.

¹⁶Długie dni są w jej prawej ręce, a w lewej bogactwa i chwała.

¹⁷Jej drogi są drogami rozkoszy i wszystkie jej ścieżki spokojne.

¹⁸Jest drzewem życia dla tych, którzy się jej chwycą; a ci, którzy się jej trzymają, są błogosławieni.

¹⁹PAN ugruntował ziemię mądrością, a niebiosa umocnił rozumem.

²⁰Dzięki jego wiedzy rozstąpiły się głębiny, a obłoki spuszczają rosę.

²¹Synu mój, niech one ci z oczu nie schodzą; strzeż prawdziwej mądrości i roztropności;

²²A będą życiem twojej duszy i ozdobą twojej szyi.

²³Wtedy będziesz bezpiecznie chodził swoją drogą, a noga twoja się nie potknie.

²⁴Gdy się położysz, nie będziesz się lękał; a gdy zaśniesz, twój sen będzie przyjemny.

²⁵Nie lękaj się nagłego strachu ani spustoszenia niegodziwych, gdy przyjdzie.

²⁶PAN bowiem będzie twoją ufnością i twojej nogi będzie strzegł od sideł.

²⁷Nie wzbraniaj się dobrze czynić potrzebującemu, gdy stać cię na to, aby dobrze czynić.

²⁸Nie mów bliźniemu: Idź i przyjdź znowu, dam ci jutro, gdy masz to u siebie.

²⁹Nie knuj zła przeciwko swemu bliźniemu, gdy spokojnie mieszka obok ciebie.

³⁰Nie spieraj się z człowiekiem bez przyczyny, jeśli ci nic złego nie wyrządził.

³¹Nie zazdrość ciemięzcy i nie wybieraj żadnej z jego dróg.

³²Przewrotny bowiem budzi w PANU odrazę, ale jego tajemnica jest z prawymi.

³³Przekleństwo PANA jest w domu niegodziwego, lecz PAN błogosławi mieszkanie sprawiedliwych.

³⁴On szydzi z szyderców, ale daje łaskę pokornym.

³⁵Mądrzy odziedziczą chwałę, a głupi poniosą hańbę.

¹Słuchajcie, synowie, pouczenia ojca i zważajcie na to, abyście poznali roztropność;

²Bo daję wam dobrą naukę, nie porzucajcie mego prawa.

³Byłem bowiem synem mego ojca i miłym jedynakiem w oczach mojej matki.

⁴On mnie uczył, mówiąc mi: Niech twoje serce zachowa moje słowa; strzeż moich przykazań, a będziesz żył.

⁵Zdobywaj mądrość, zdobywaj roztropność; nie zapominaj i nie odstępuj od słów moich ust.

⁶Nie opuszczaj jej, a będzie cię strzegła; ukochaj ją, a zachowa cię.

⁷Podstawą wszystkiego jest mądrość; zdobywaj mądrość i za cały swój majątek zdobywaj roztropność.

⁸Wywyższaj ją, a ona wywyższy ciebie, rozsławi cię, gdy ją przyjmiesz.

⁹Wdzięczną ozdobę włoży ci na głowę, obdarzy cię koroną chwały.

¹⁰Słuchaj, synu mój, i przyjmij moje słowa, a pomnożą się lata twojego życia.

¹¹Nauczyłem cię drogi mądrości, po ścieżkach prawości cię wiodłem;

¹²Gdy nimi pójdziesz, twoje kroki nie będą skrępowane; a jeśli pobiegniesz, nie potkniesz się.

¹³Trzymaj się karności, nie opuszczaj jej, strzeż jej, bo ona jest twoim życiem.

¹⁴Nie chodź ścieżką niegodziwych i nie wchodź na drogę złych ludzi.

¹⁵Unikaj jej, nie chodź po niej; odwróć się od niej i omiń ją;

¹⁶Bo oni nie zasną, dopóki nie zrobią czegoś złego; sen ich odleci, aż przywiodą kogoś do upadku;

¹⁷Jedzą bowiem chleb nieprawości i piją wino przemocy.

¹⁸Ale ścieżka sprawiedliwych jest jak jasne światło, które świeci coraz jaśniej aż do dnia doskonałego.

¹⁹Droga niegodziwych jest jak ciemność; nie wiedzą, o co mogą się potknąć.

²⁰Synu mój, zważaj na moje słowa; ku moim naukom nakłoń swe ucho.

²¹Niech nie schodzą ci z oczu, zachowaj je w głębi twego serca.

²²Są bowiem życiem dla tych, którzy je znajdują, i lekarstwem dla całego ich ciała.

²³Strzeż twego serca z całą pilnością, bo z niego tryska życie.

²⁴Odsuń od siebie przewrotność ust, oddal od siebie złośliwe wargi.

²⁵Niech twoje oczy patrzą na wprost, a twoje powieki niech będą zwrócone przed siebie.

²⁶Uważaj na ścieżkę twoich nóg, aby wszystkie twoje drogi były pewne.

²⁷Nie zbaczaj ani na prawo, ani na lewo; odwróć twoją nogę od zła.

¹Synu mój, zważaj na moją mądrość i nakłoń twego ucha ku mojemu rozumowi;

²Abyś zachował rozwagę i aby twoje wargi strzegły wiedzy.

³Bo wargi obcej kobiety ociekają miodem, a jej usta gładsze są niż oliwa;

⁴Lecz jej koniec jest gorzki jak piołun, ostry jak miecz obosieczny.

⁵Jej nogi zstępują do śmierci, jej kroki prowadzą do piekła.

⁶Abyś nie rozważał ścieżki życia, jej drogi są tak niestałe, że nie poznasz ich.

⁷Teraz więc, synowie, słuchajcie mnie i nie odstępujcie od słów moich ust.

⁸Oddal od niej swą drogę i nie zbliżaj się do drzwi jej domu;

⁹Abyś nie oddał obcym twojej sławy, a twoich lat okrutnikowi;

¹⁰Aby obcy nie nasycili się twoim dobytkiem, a twój dorobek nie został w cudzym domu;

¹¹I abyś nie jęczał u kresu swych dni, gdy twoja skóra i ciało będą zniszczone;

¹²I nie musiał powiedzieć: O, jakże nienawidziłem karności i moje serce gardziło upomnieniem!

¹³Nie słuchałem głosu moich wychowawców i nie nakłaniałem ucha ku tym, którzy mnie nauczali!

¹⁴O mało co nie wpadłem we wszelkie nieszczęście wśród zebrania i zgromadzenia.

¹⁵Pij wodę z własnego zdroju i wody płynące z twojego źródła!

¹⁶Niech rozproszą się twoje źródła, a po ulicach strumienie wód.

¹⁷Niech należą tylko do ciebie, a nie do obcych wraz z tobą.

¹⁸Niech twój zdrój będzie błogosławiony i ciesz się żoną twojej młodości.

¹⁹Niech będzie jak wdzięczna łania i rozkoszna sarna; niech jej piersi zawsze cię nasycają, nieustannie zachwycaj się jej miłością.

²⁰Dlaczego, synu mój, masz zachwycać się obcą kobietą i obejmować piersi cudzej?

²¹Gdyż drogi człowieka są przed oczami PANA i waży on wszystkie jego ścieżki.

²²Niegodziwego schwytają jego własne nieprawości i uwikła się w powrozy swego grzechu.

²³Umrze z braku karności i będzie błądził z powodu swojej wielkiej głupoty.

¹Synu mój, jeśli poręczyłeś za swego bliźniego i dałeś porękę za obcego;

²Związałeś się słowami ust twoich, schwytany jesteś mową twoich ust.

³Uczyń więc tak, synu mój, uwolnij się, gdy wpadłeś w ręce swego bliźniego; idź, upokórz się i nalegaj na twego bliźniego.

⁴Nie daj snu swoim oczom i nie pozwól powiekom drzemać.

⁵Uwolnij się jak sarna z rąk myśliwego i jak ptak z ręki ptasznika.

⁶Idź do mrówki, leniwcze, przypatrz się jej drogom i bądź mądry;

⁷Chociaż nie ma ona wodza ani przełożonego, ani pana;

⁸To w lecie przygotowuje swój pokarm i gromadzi w żniwa swą żywność.

⁹Jak długo będziesz leżał, leniwcze? Kiedy wstaniesz ze swego snu?

¹⁰Jeszcze trochę snu, trochę drzemania, trochę założenia rąk, aby zasnąć;

¹¹A twoje ubóstwo przyjdzie jak podróżny i twój niedostatek jak mąż uzbrojony.

¹²Człowiek nikczemny i niegodziwy chodzi z przewrotnością na ustach;

¹³Mruga swymi oczyma, mówi swymi nogami, wskazuje swymi palcami;

¹⁴Przewrotność jest w jego sercu, stale knuje zło i sieje niezgodę.

¹⁵Dlatego nagle spadnie na niego nieszczęście; nagle zostanie złamany i pozbawiony ratunku.

¹⁶Jest sześć rzeczy, których nienawidzi PAN, siedem budzi w nim odrazę:

¹⁷Wyniosłe oczy, kłamliwy język i ręce, które przelewają krew niewinną;

¹⁸Serce, które knuje złe myśli; nogi, które spiesznie biegną do zła;

¹⁹Fałszywy świadek, który mówi kłamstwa, i ten, który sieje niezgodę między braćmi.

²⁰Synu mój, strzeż przykazania twego ojca i nie odrzucaj prawa twojej matki.

²¹Przywiąż je na zawsze do serca twego i zawieś je sobie na szyi.

²²Gdy będziesz chodził, poprowadzi cię; gdy zaśniesz, strzec cię będzie, a gdy się obudzisz, będzie mówić do ciebie;

²³Bo przykazanie jest pochodnią, prawo światłością, a upomnienia do karności są drogą życia;

²⁴Aby cię strzegły przed złą kobietą i przed gładkim językiem obcej kobiety.

²⁵Nie pożądaj w twoim sercu jej piękności i niech cię nie łowi swymi powiekami.

²⁶Bo dla kobiety nierządnej zubożeje człowiek o kawałek chleba, a żona cudzołożna czyha na cenne życie.

²⁷Czy może ktoś wziąć ogień w zanadrze, a jego szaty się nie spalą?

²⁸Czy może ktoś chodzić po rozżarzonych węglach, a jego nogi się nie poparzą?

²⁹Tak ten, kto wchodzi do żony swego bliźniego; ktokolwiek ją dotknie, nie będzie bez winy.

³⁰Nie pogardza się złodziejem, jeśli kradnie, by nasycić swoją duszę, będąc głodnym;

³¹Ale jeśli go złapią, zwróci siedmiokrotnie albo odda cały dobytek swego domu.

³²Lecz kto cudzołoży z kobietą, jest pozbawiony rozsądku; kto tak robi, gubi swoją duszę.

³³Znajdzie chłostę i wstyd, a jego hańba nie będzie zmazana.

³⁴Bo zazdrość rozpala gniew mężczyzny i nie będzie pobłażał w dniu zemsty.

³⁵Nie będzie miał względu na żaden okup i nie przyjmie darów, choćbyś najwięcej mu dawał.

¹Synu mój, strzeż moich słów i przechowuj u siebie moje przykazania.

²Strzeż moich przykazań, a będziesz żył; strzeż mojego prawa jak źrenicy swych oczu.

³Przywiąż je do swoich palców, wypisz je na tablicy twego serca.

⁴Mów do mądrości: Jesteś moją siostrą, a roztropność nazywaj przyjaciółką;

⁵Aby cię strzegły przed cudzą żoną i przed obcą, która mówi gładkie słowa.

⁶Bo z okna swego domu wyglądałem przez kratę;

⁷I zobaczyłem wśród prostych, zauważyłem wśród chłopców nierozumnego młodzieńca;

⁸Który przechodził ulicą blisko jej narożnika, idąc drogą do jej domu.

⁹O zmierzchu, pod wieczór, w ciemności nocnej i w mroku.

¹⁰A oto spotkała go kobieta w stroju nierządnicy, chytrego serca;

¹¹Wrzaskliwa i nieopanowana, której nogi nie mogą pozostać w domu:

¹²Raz na dworze, raz na ulicach i czyha na każdym rogu.

¹³Chwyciła go i pocałowała, z bezczelną miną powiedziała do niego:

¹⁴U mnie są ofiary pojednawcze; spełniłam dzisiaj swoje śluby.

¹⁵Dlatego wyszłam ci naprzeciw, szukałam pilnie twojej twarzy i znalazłam cię.

¹⁶Obiłam kobiercami swoje łoże, przystrojone rzeźbieniem i prześcieradłami z Egiptu.

¹⁷Skropiłam swoje posłanie mirrą, aloesem i cynamonem.

¹⁸Chodź, upójmy się miłością aż do rana, nacieszmy się miłością.

¹⁹Bo mojego męża nie ma w domu; pojechał w daleką drogę.

²⁰Wziął ze sobą worek pieniędzy; umówionego dnia wróci do domu.

²¹Nakłoniła go mnóstwem swoich słów i zniewoliła go pochlebstwem swoich warg.

²²Wnet poszedł za nią jak wół prowadzony na rzeź i jak głupi na karę pęt.

²³Aż strzała przebije mu wątrobę; spieszy jak ptak w sidła, nie wiedząc, że chodzi o jego życie.

²⁴Więc teraz słuchajcie mnie, synowie, i zważajcie na słowa moich ust.

²⁵Niech twoje serce nie zbacza na jej drogi i nie tułaj się po jej ścieżkach.

²⁶Bo wielu zranionych strąciła i wielu mocarzy pozabijała.

²⁷Jej dom jest drogą do piekła, która wiedzie do komnat śmierci.

¹Czy mądrość nie woła i rozum nie wydaje swego głosu?

²Stoi na szczycie wysokich miejsc, przy drodze, na rozstajach dróg.

³Przy bramach, przy wjeździe do miasta, przy wejściu, u drzwi woła:

⁴Do was wołam, o mężowie, mój głos kieruję do synów ludzkich.

⁵Prości, uczcie się rozwagi, a wy, głupi, bądźcie rozumnego serca.

⁶Słuchajcie, bo będę mówił o rzeczach wzniosłych, a wargi moje otworzą się, aby głosić prawość.

⁷Moje usta bowiem mówią prawdę, a niegodziwością brzydzą się moje wargi.

⁸Sprawiedliwe są wszystkie słowa moich ust; nie ma w nich nic fałszywego ani przewrotnego.

⁹Wszystkie są jasne dla rozumnego i prawe dla tych, którzy znajdują wiedzę.

¹⁰Przyjmijcie moje pouczenie zamiast srebra i wiedzę raczej niż wyborne złoto.

¹¹Lepsza bowiem jest mądrość niż perły i żadna rzecz, której pragniesz, nie dorówna jej.

¹²Ja, mądrość, mieszkam z rozwagą i odkrywam wiedzę roztropności.

¹³Bojaźń PANA to nienawidzić zła. Ja nienawidzę pychy, wyniosłości, złej drogi i ust przewrotnych.

¹⁴Moja jest rada i prawdziwa mądrość, ja jestem roztropnością i moja jest moc.

¹⁵Dzięki mnie królowie rządzą i władcy stanowią sprawiedliwość.

¹⁶Dzięki mnie panują władcy i dostojnicy, wszyscy sędziowie ziemi.

¹⁷Miłuję tych, którzy mnie miłują, a ci, którzy szukają mnie pilnie, znajdą mnie.

¹⁸Przy mnie jest bogactwo i chwała, trwałe bogactwo i sprawiedliwość.

¹⁹Mój owoc jest lepszy niż złoto, nawet najczystsze złoto, a moje plony lepsze niż wyborne srebro.

²⁰Prowadzę ścieżką sprawiedliwości, pośród ścieżek sądu;

²¹Aby tym, którzy mnie miłują, dać w dziedzictwo majątek wieczny i napełnić ich skarbce.

²²PAN posiadł mnie na początku swej drogi, przed swymi dziełami, przed wszystkimi czasy.

²³Przed wiekami zostałam ustanowiona, od początku; zanim powstała ziemia;

²⁴Gdy jeszcze nie było głębin, zostałam zrodzona, kiedy jeszcze nie było źródeł obfitujących w wody.

²⁵Zanim góry zostały założone, nim były pagórki, zostałam zrodzona.

²⁶Gdy jeszcze nie stworzył ziemi ani pól, ani początku prochu okręgu ziemskiego;

²⁷Kiedy przygotowywał niebiosa, byłam tam; gdy odmierzał okrąg nad powierzchnią głębi;

²⁸Gdy w górze utwierdzał obłoki i umacniał źródła głębin;

²⁹Gdy wyznaczał morzu jego granice, by wody nie przekraczały jego rozkazu, kiedy ustalał fundamenty ziemi;

³⁰Byłam wtedy przy nim jak wychowanka i byłam jego radością każdego dnia, ciesząc się zawsze przed nim;

³¹Radując się na okręgu jego ziemi, rozkoszując się synami ludzkimi.

³²Teraz więc, synowie, słuchajcie mnie, bo błogosławieni są ci, którzy strzegą moich dróg.

³³Słuchajcie pouczeń, nabądźcie mądrości i nie odrzucajcie jej.

³⁴Błogosławiony człowiek, który mnie słucha, czuwając u moich wrót każdego dnia i strzegąc odrzwi moich bram.

³⁵Bo kto mnie znajduje, znajduje życie i otrzyma łaskę od PANA.

³⁶Ale kto grzeszy przeciwko mnie, wyrządza krzywdę swojej duszy; wszyscy, którzy mnie nienawidzą, miłują śmierć.

¹Mądrość zbudowała sobie dom i wyciosała siedem słupów;

²Zabiła swoje bydło, zmieszała wino i zastawiła stół;

³Rozesłała swoje służące, woła na szczytach najwyższych miejsc miasta:

⁴Ktokolwiek jest prostym, niech wstąpi; a do nierozumnego mówi:

⁵Chodźcie, jedzcie mój chleb i pijcie wino, które zmieszałam.

⁶Porzućcie głupotę, a będziecie żyli, i chodźcie drogą roztropności.

⁷Kto upomina szydercę, ściąga na siebie hańbę, a kto strofuje niegodziwego, ten się plami.

⁸Nie strofuj szydercy, aby cię nie znienawidził; strofuj mądrego, a będzie cię miłował.

⁹Upomnij mądrego, a będzie mądrzejszy; poucz sprawiedliwego, a pomnoży swą wiedzę.

¹⁰Początkiem mądrości jest bojaźń PANA, a wiedza o tym, co święte, to rozum.

¹¹Bo dzięki mnie rozmnożą się twoje dni i przedłużą się lata twojego życia.

¹²Jeśli będziesz mądry, tobie samemu będzie służyła twoja mądrość; a jeśli szydercą, sam poniesiesz szkodę.

¹³Głupia kobieta jest wrzaskliwa, prosta i nic nie rozumie;

¹⁴Siedzi u drzwi swego domu, na krześle, na wysokich miejscach w mieście;

¹⁵Aby wołać na przechodzących, którzy idą prosto swoimi ścieżkami:

¹⁶Ktokolwiek jest prosty, niech wstąpi; a do nierozumnego mówi:

¹⁷Kradzione wody są słodkie, a chleb jedzony pokątnie smaczny.

¹⁸Ale on nie wie, że tam są umarli, że jej zaproszeni są w głębinach piekła.

¹Przysłowia Salomona. Mądry syn sprawia ojcu radość, a głupi syn jest zgryzotą swojej matki.

²Skarby niegodziwości nie przynoszą pożytku, lecz sprawiedliwość uwalnia od śmierci.

³PAN nie pozwoli, by dusza sprawiedliwego cierpiała głód, a rozproszy majątek niegodziwych.

⁴Leniwa ręka prowadzi do nędzy, a ręka pracowita ubogaca.

⁵Kto zbiera w lecie, jest synem roztropnym; syn, który śpi w czasie żniwa, przynosi hańbę.

⁶Błogosławieństwa są na głowie sprawiedliwego, a usta niegodziwych kryją nieprawość.

⁷Pamięć sprawiedliwego jest błogosławiona, a imię niegodziwych zgnije.

⁸Człowiek mądrego serca przyjmuje przykazania, a gadatliwy głupiec upadnie.

⁹Kto postępuje uczciwie, postępuje bezpiecznie, a kto jest przewrotny w swoich drogach, zostanie ujawniony.

¹⁰Kto mruga okiem, przynosi cierpienie, a gadatliwy głupiec upadnie.

¹¹Usta sprawiedliwego są źródłem życia, a usta niegodziwych kryją nieprawość.

¹²Nienawiść wznieca kłótnie, a miłość zakrywa wszystkie grzechy.

¹³Na wargach rozumnego znajduje się mądrość, a kij na grzbiecie nierozumnego.

¹⁴Mądrzy gromadzą wiedzę, a usta głupiego grożą zniszczeniem.

¹⁵Majątek bogacza jest jego warownym miastem, a zniszczeniem ubogich jest ich nędza.

¹⁶Praca sprawiedliwego prowadzi do życia, a dochód niegodziwych do grzechu.

¹⁷Kto przestrzega karności, idzie ścieżką życia, a kto gardzi upomnieniem, błądzi.

¹⁸Kto kryje nienawiść kłamliwymi wargami i kto rozgłasza oszczerstwo, jest głupcem.

¹⁹Wielomówność nie bywa bez grzechu, a kto powściąga swoje wargi, jest roztropny.

²⁰Język sprawiedliwego jest wybornym srebrem, a serce niegodziwych jest mało warte.

²¹Wargi sprawiedliwego żywią wielu, a głupi umierają przez brak rozumu.

²²Błogosławieństwo PANA wzbogaca i nie przynosi z sobą zmartwień.

²³Dla głupiego popełnić haniebny czyn to zabawa, a człowiek roztropny trzyma się mądrości.

²⁴Niegodziwego spotka to, czego się boi, a sprawiedliwym Bóg daje to, czego pragną.

²⁵Jak wicher przemija, tak niegodziwy nie przetrwa, a sprawiedliwy ma wieczny fundament.

²⁶Czym ocet dla zębów i dym dla oczu, tym jest leniwy dla tych, którzy go posyłają.

²⁷Bojaźń PANA przedłuża dni, a lata niegodziwego będą skrócone.

²⁸Oczekiwanie sprawiedliwych przynosi radość, a nadzieja niegodziwych zginie.

²⁹Droga PANA jest mocą dla prawego, a zgubą dla czyniących nieprawość.

³⁰Sprawiedliwy nigdy się nie zachwieje, a niegodziwi nie będą mieszkać na ziemi.

³¹Usta sprawiedliwego wydają mądrość, a język przewrotny będzie wycięty.

³²Wargi sprawiedliwego wiedzą, co wypada, a usta niegodziwych są przewrotne.

¹Fałszywa waga budzi odrazę w PANU, ale podobają mu się uczciwe odważniki.

²Za pychą przychodzi hańba, a u pokornych jest mądrość.

³Uczciwość prawych poprowadzi ich, lecz grzeszników zgubi ich przewrotność.

⁴Bogactwa nie pomogą w dniu gniewu, ale sprawiedliwość ocala od śmierci.

⁵Sprawiedliwość nienagannego toruje mu drogę, a niegodziwy upadnie przez swoją niegodziwość.

⁶Sprawiedliwość prawych ocali ich, a przewrotni będą schwytani w swojej przewrotności.

⁷Gdy umiera niegodziwy, ginie jego nadzieja, a oczekiwanie niesprawiedliwych znika.

⁸Sprawiedliwy bywa wybawiony z ucisku, a na jego miejsce przychodzi niegodziwy.

⁹Obłudnik ustami niszczy swego bliźniego, a sprawiedliwi bywają wybawieni dzięki wiedzy.

¹⁰Gdy sprawiedliwym się powodzi, miasto się cieszy, a gdy giną niegodziwi, panuje radość.

¹¹Dzięki błogosławieństwu prawych wznosi się miasto, a usta niegodziwych je burzą.

¹²Nierozumny gardzi swym bliźnim, a człowiek roztropny milczy.

¹³Plotkarz wyjawia tajemnice, ale człowiek wiernego serca ukrywa powierzoną sprawę.

¹⁴Gdzie nie ma dobrej rady, lud upada, a gdzie wielu radców, tam jest wybawienie.

¹⁵Bardzo sobie szkodzi, kto ręczy za obcego, a kto nienawidzi poręki, jest bezpieczny.

¹⁶Miła kobieta dostępuje chwały, a mocarze zdobywają bogactwa.

¹⁷Człowiek miłosierny czyni dobrze swej duszy, a okrutnik dręczy własne ciało.

¹⁸Niegodziwy czyni zwodnicze dzieło, a kto sieje sprawiedliwość, ma zapłatę pewną.

¹⁹Jak sprawiedliwość prowadzi do życia, tak do śmierci zmierza ten, kto naśladuje zło.

²⁰Ludzie przewrotnego serca budzą odrazę w PANU, a podobają mu się ci, których droga jest prawa.

²¹Zły nie uniknie kary, choćby innych wezwał na pomoc, a potomstwo sprawiedliwych będzie ocalone.

²²Czym złoty kolczyk w ryju świni, tym piękna kobieta pozbawiona roztropności.

²³Pragnieniem sprawiedliwych jest tylko dobro, oczekiwaniem zaś niegodziwych – gniew.

²⁴Jeden hojnie rozdaje, a jednak mu przybywa, drugi nad miarę skąpi, a ubożeje.

²⁵Człowiek szczodry będzie bogatszy, a kto innych syci, sam też będzie nasycony.

²⁶Kto zatrzymuje zboże, tego lud przeklnie, a błogosławieństwo będzie nad głową tego, który je sprzedaje.

²⁷Kto pilnie szuka dobrego, zdobędzie przychylność, lecz kto szuka zła, przyjdzie ono na niego.

²⁸Kto ufność pokłada w swych bogactwach, ten upadnie, a sprawiedliwi będą zielenić się jak latorośl.

²⁹Kto niepokoi swój dom, odziedziczy wiatr, a głupi będzie sługą mądrego.

³⁰Owoc sprawiedliwego jest drzewem życia; a kto zyskuje dusze, jest mądry.

³¹Jeśli sprawiedliwy otrzyma zapłatę na ziemi, to tym bardziej niegodziwy i grzesznik.

¹Kto kocha karność, kocha wiedzę, a kto nienawidzi upomnienia, jest głupi.

²Dobry człowiek zdobędzie łaskę PANA, ale PAN potępi podstępnego.

³Człowiek nie umocni się niegodziwością, lecz korzeń sprawiedliwych nie będzie poruszony.

⁴Żona cnotliwa jest koroną swego męża, ale ta, która go hańbi, jest jak zgnilizna w jego kościach.

⁵Myśli sprawiedliwych są prawe, a rady niegodziwych zdradliwe.

⁶Słowa niegodziwych czyhają na krew, lecz usta prawych ocalą ich.

⁷Niegodziwi zostają powaleni i już ich nie ma, a dom sprawiedliwych się ostoi.

⁸Człowiek będzie chwalony za jego mądrość, a kto jest przewrotnego serca, zostanie wzgardzony.

⁹Lepszy jest człowiek wzgardzony, który ma sługę, niż ten, kto się chwali, a któremu brak chleba.

¹⁰Sprawiedliwy dba o życie swego bydła, a serce niegodziwych jest okrutne.

¹¹Kto uprawia swoją ziemię, nasyci się chlebem, a kto naśladuje próżnujących, jest nierozumny.

¹²Niegodziwy pragnie sieci złych, a korzeń sprawiedliwych wydaje owoc.

¹³Zły zostaje usidlony przez grzech swoich warg, a sprawiedliwy wyjdzie z ucisku.

¹⁴Człowiek nasyci się dobrem z owocu swoich ust, a za dzieła swoich rąk otrzyma zapłatę.

¹⁵Droga głupiego wydaje się słuszna w jego oczach, ale kto słucha rady, jest mądry.

¹⁶Gniew głupiego objawia się od razu, a roztropny skrywa hańbę.

¹⁷Kto mówi prawdę, wyraża sprawiedliwość, ale fałszywy świadek – oszustwo.

¹⁸Znajdzie się taki, którego słowa są jak miecz przeszywający, lecz język mądrych jest lekarstwem.

¹⁹Prawdomówne wargi będą trwać na wieki, ale język kłamliwy trwa króciutko.

²⁰Podstęp jest w sercu tych, którzy knują zło, lecz u doradzających pokój jest radość.

²¹Sprawiedliwego nie spotka żadne zło, ale niegodziwi będą pełni nieszczęścia.

²²Wargi kłamliwe budzą odrazę w PANU, a ci, którzy postępują w prawdzie, podobają mu się.

²³Człowiek roztropny ukrywa wiedzę, a serce głupich rozgłasza głupotę.

²⁴Ręka pracowitych będzie panowała, a leniwa będzie płaciła daninę.

²⁵Troska w sercu człowieka przygnębia je, a dobre słowo je rozwesela.

²⁶Sprawiedliwy jest zacniejszy od swego bliźniego, a droga niegodziwych prowadzi ich na manowce.

²⁷Leniwy nie upiecze tego, co upolował, ale mienie człowieka pracowitego jest cenne.

²⁸Na ścieżce sprawiedliwości jest życie, na jej drodze nie ma śmierci.

¹Mądry syn przyjmuje pouczenie ojca, a szyderca nie słucha strofowania.

²Człowiek będzie spożywać dobro z owocu swoich ust, a dusza przewrotnych będzie spożywać przemoc.

³Kto strzeże swych ust, strzeże swojej duszy; kto szeroko otwiera swe wargi, będzie zniszczony.

⁴Dusza leniwego pragnie, a nic nie ma, a dusza pracowitych zostanie obficie nasycona.

⁵Sprawiedliwy nienawidzi kłamliwego słowa, a niegodziwy staje się obrzydliwy i zhańbiony.

⁶Sprawiedliwość strzeże tego, który postępuje uczciwie, a niegodziwość powala grzesznika.

⁷Znajduje się taki, który czyni siebie bogatym, a nie ma nic; inny czyni siebie ubogim, choć ma wiele bogactw.

⁸Okupem za życie człowieka jest jego bogactwo, a ubogi nie słucha strofowania.

⁹Radośnie błyszczy światło sprawiedliwych, a pochodnia niegodziwych zgaśnie.

¹⁰Spór powstaje tylko dzięki pysze, a mądrość jest przy tych, co przyjmują radę.

¹¹Łatwo zdobyte bogactwo zmniejsza się, a kto je gromadzi swą ręką, pomnaża je.

¹²Przedłużająca się nadzieja sprawia ból sercu, a spełnione pragnienie jest drzewem życia.

¹³Kto gardzi słowem Bożym, ten zginie, a kto się boi przykazania, dostanie nagrodę.

¹⁴Prawo mądrego jest źródłem życia, by uniknąć sideł śmierci.

¹⁵Prawdziwy rozum daje łaskę, a droga przewrotnych jest ciężka.

¹⁶Każdy roztropny postępuje rozważnie, a głupi ujawnia głupotę.

¹⁷Niegodziwy posłaniec popada w zło, a wierny wysłannik jest lekarstwem.

¹⁸Ubóstwo i hańba spadną na tego, który odrzuca karność, a kto szanuje upomnienia, dozna czci.

¹⁹Spełnione pragnienie jest słodkie dla duszy, a odwrócenie się od zła budzi odrazę w głupcach.

²⁰Kto przestaje z mądrymi, będzie mądry, a towarzysz głupców będzie zniszczony.

²¹Nieszczęście ściga grzeszników, a sprawiedliwych Bóg nagrodzi dobrem.

²²Dobry człowiek zostawia dziedzictwo dzieciom swoich dzieci, a majątek grzesznika jest zachowany dla sprawiedliwego.

²³Obfita żywność jest na roli ubogich, lecz i ta może niszczeć przez nieroztropność.

²⁴Kto oszczędza swą rózgę, nienawidzi swego syna, a kto go kocha, karze w porę.

²⁵Sprawiedliwy je i syci swoją duszę, a żołądek niegodziwych cierpi niedostatek.

¹Mądra kobieta buduje swój dom, a głupia burzy go własnymi rękami.

²Kto postępuje w sposób prawy, boi się PANA, a przewrotny na swoich drogach gardzi nim.

³W ustach głupiego jest rózga pychy, a mądrych strzegą ich wargi.

⁴Gdzie nie ma wołów, żłób jest pusty, lecz dzięki sile wołów mnoży się obfitość zboża.

⁵Wierny świadek nie kłamie, a fałszywy świadek mówi kłamstwa.

⁶Szyderca szuka mądrości, a nie znajduje, lecz rozumnemu wiedza przychodzi łatwo.

⁷Odsuń się od głupiego, gdyż nie znajdziesz u niego warg rozumnych.

⁸Mądrość roztropnego to poznanie swojej drogi, a głupotą głupich jest oszustwo.

⁹Głupcy szydzą z grzechu, a u prawych jest przychylność.

¹⁰Serce zna własną gorycz, a obcy nie wtrąca się w jego radość.

¹¹Dom niegodziwych będzie zgładzony, a mieszkanie prawych zakwitnie.

¹²Jest droga, która człowiekowi wydaje się słuszna, lecz końcem jej jest droga do śmierci.

¹³Nawet w śmiechu serce boleje, a końcem takiej wesołości jest smutek.

¹⁴Serce odstępcy nasyci się jego drogami, a dobry człowiek – swoimi.

¹⁵Prosty wierzy każdemu słowu, a roztropny zważa na swoje kroki.

¹⁶Mądry boi się i odwraca się od zła, ale głupi w swym szaleństwie jest pewny siebie.

¹⁷Człowiek porywczy popełnia głupstwa, a podstępny jest znienawidzony.

¹⁸Prości ludzie dziedziczą głupotę, a roztropni są koronowani wiedzą.

¹⁹Źli kłaniają się przed dobrymi, a niegodziwi u bram sprawiedliwego.

²⁰Ubogi jest znienawidzony nawet przez swego bliźniego, a bogaty ma wielu przyjaciół.

²¹Kto gardzi swym bliźnim, ten grzeszy, a kto lituje się nad ubogimi, jest błogosławiony.

²²Czyż nie błądzą ci, którzy obmyślają zło? Ale miłosierdzie i prawda są z tymi, którzy obmyślają dobro.

²³Każda praca przynosi pożytek, a puste słowa prowadzą do nędzy.

²⁴Koroną mądrych jest ich bogactwo, ale głupota głupich pozostaje głupotą.

²⁵Prawdomówny świadek ocala dusze, a fałszywy mówi kłamstwa.

²⁶W bojaźni PANA jest mocne zaufanie, a jego synowie będą mieć ucieczkę.

²⁷Bojaźń PANA jest źródłem życia, by uniknąć sideł śmierci.

²⁸Liczny lud to chwała króla, a brak ludu to zguba władcy.

²⁹Nieskory do gniewu jest bardzo roztropny, lecz porywczy wywyższa głupotę.

³⁰Zdrowe serce jest życiem ciała, a zazdrość jest zgnilizną kości.

³¹Kto gnębi ubogiego, uwłacza jego Stwórcy, a czci go ten, kto lituje się nad ubogim.

³²Niegodziwy zostaje wygnany z powodu swojego zła, a sprawiedliwy ma nadzieję nawet w czasie swojej śmierci.

³³Mądrość spoczywa w sercu rozumnego, a co jest w sercu głupich, wychodzi na jaw.

³⁴Sprawiedliwość wywyższa naród, a grzech jest hańbą narodów.

³⁵Król jest przychylny dla roztropnego sługi, lecz gniewa się na tego, który przynosi hańbę.

¹Łagodna odpowiedź uśmierza zapalczywość, a przykre słowa wzniecają gniew.

²Język mądrych zdobi wiedzę, ale usta głupich tryskają głupotą.

³Oczy PANA są na każdym miejscu, upatrują złych i dobrych.

⁴Zdrowy język jest drzewem życia, a jego przewrotność jest zniszczeniem dla ducha.

⁵Głupi gardzi pouczeniem swego ojca, a kto przyjmuje upomnienia, jest roztropny.

⁶W domu sprawiedliwego jest wielki dostatek, a w dochodach niegodziwego jest zamieszanie.

⁷Wargi mądrych szerzą wiedzę, a serce głupich nie.

⁸Ofiara niegodziwych budzi odrazę w PANU, a modlitwa prawych mu się podoba.

⁹Droga niegodziwego wzbudza odrazę w PANU, a miłuje on tego, kto podąża za sprawiedliwością.

¹⁰Sroga kara należy się temu, kto zbacza z drogi, a kto nienawidzi upomnień, umrze.

¹¹Piekło i zatracenie są przed PANEM; o ileż bardziej serca synów ludzkich.

¹²Szyderca nie miłuje tego, który go strofuje, ani nie pójdzie do mądrych.

¹³Radosne serce rozwesela twarz, ale gdy smutek w sercu, duch jest przygnębiony.

¹⁴Serce rozumne szuka wiedzy, a usta głupich karmią się głupotą.

¹⁵Wszystkie dni strapionego są złe, ale kto jest wesołego serca, ma nieustanną ucztę.

¹⁶Lepiej mieć mało z bojaźnią PANA niż wielki skarb z kłopotem.

¹⁷Lepsza jest potrawa z jarzyn, gdzie miłość, niż tuczny wół, gdzie panuje nienawiść.

¹⁸Człowiek gniewny wszczyna kłótnie, a nieskory do gniewu łagodzi spory.

¹⁹Droga leniwego jest jak płot cierniowy, a ścieżka prawych jest wyrównana.

²⁰Mądry syn jest radością ojca, a człowiek głupi gardzi własną matką.

²¹Głupota jest radością dla nierozumnego, a człowiek roztropny postępuje uczciwie.

²²Gdzie nie ma rady, nie udają się zamysły; powiodą się zaś przy mnóstwie doradców.

²³Człowiek cieszy się z odpowiedzi swoich ust, a słowo powiedziane we właściwym czasie jakże jest dobre!

²⁴Droga życia dla mądrego jest w górze, aby uniknął głębokiego piekła.

²⁵PAN zniszczy dom pysznych, a utwierdzi granicę wdowy.

²⁶Myśli złego budzą odrazę w PANU, a słowa czystych są przyjemne.

²⁷Kto jest chciwy zysku, ściąga kłopoty na własny dom, a kto nienawidzi darów, będzie żył.

²⁸Serce sprawiedliwego rozmyśla nad odpowiedzią, a usta niegodziwych tryskają złymi rzeczami.

²⁹PAN jest daleko od niegodziwych, ale wysłuchuje modlitwy sprawiedliwych.

³⁰Światło oczu rozwesela serce, a dobra wieść tuczy kości.

³¹Ucho, które słucha upomnienia życia, będzie mieszkać pośród mądrych.

³²Kto odrzuca karność, gardzi własną duszą, a kto przyjmuje upomnienie, nabiera rozumu.

³³Bojaźń PANA jest pouczeniem w mądrości, a pokora poprzedza chwałę.

¹W człowieku są zamysły serca, ale odpowiedź języka jest od PANA.

²Wszystkie drogi człowieka są czyste w jego oczach, ale PAN waży duchy.

³Powierz PANU swe dzieła, a twoje zamysły będą utwierdzone.

⁴PAN uczynił wszystko dla samego siebie, nawet niegodziwego na dzień zła.

⁵Każdy, który jest wyniosłego serca, budzi odrazę w PANU; choć weźmie innych do pomocy, nie uniknie kary.

⁶Dzięki miłosierdziu i prawdzie oczyszcza się nieprawość, a w bojaźni PANA oddalamy się od zła.

⁷Gdy drogi człowieka podobają się PANU, to godzi z nim nawet jego nieprzyjaciół.

⁸Lepiej mieć mało ze sprawiedliwością niż wiele dochodów nieprawnych.

⁹Serce człowieka obmyśla swe drogi, ale PAN kieruje jego krokami.

¹⁰Wyrok Boży jest na wargach króla; jego usta nie błądzą w sądzie.

¹¹Sprawiedliwa waga i szale należą do PANA i wszystkie odważniki w worku są jego dziełem.

¹²Popełnienie niegodziwości budzi odrazę w królach, bo sprawiedliwością tron jest umocniony.

¹³Wargi sprawiedliwe są rozkoszą królów, kochają oni tego, który mówi to, co słuszne.

¹⁴Gniew króla jest posłańcem śmierci, ale mądry człowiek przebłaga go.

¹⁵W jasności twarzy króla jest życie, a jego przychylność jest jak obłok z późnym deszczem.

¹⁶O wiele lepiej jest nabyć mądrość niż złoto; a nabyć rozum lepiej niż srebro.

¹⁷Droga prawych to odstąpić od zła; kto strzeże swojej drogi, strzeże swej duszy.

¹⁸Pycha poprzedza zgubę, a wyniosły duch – upadek.

¹⁹Lepiej być uniżonego ducha z pokornymi, niż dzielić łup z pysznymi.

²⁰Kto zważa na słowo, znajdzie dobro, a kto ufa PANU, jest błogosławiony.

²¹Kto jest mądrego serca, zwie się rozumnym, a słodycz warg pomnaża wiedzę.

²²Rozum jest zdrojem życia dla tych, którzy go mają, a pouczenie głupich jest głupotą.

²³Serce mądrego czyni jego usta roztropnymi i dodaje nauki jego wargom.

²⁴Miłe słowa są jak plaster miodu, słodycz dla duszy i lekarstwo dla kości.

²⁵Jest droga, która wydaje się człowiekowi słuszna, ale jej końcem jest droga do śmierci.

²⁶Robotnik pracuje dla siebie, bo usta pobudzają go do tego.

²⁷Człowiek nikczemny wykopuje zło, a na jego wargach jakby ogień płonący.

²⁸Człowiek przewrotny rozsiewa spory, a plotkarz rozdziela przyjaciół.

²⁹Człowiek gwałtowny zwabia swego bliźniego i wprowadza go na drogę niedobrą.

³⁰Mruga swymi oczami, by knuć podstępy; rusza wargami i popełnia zło.

³¹Siwa głowa jest koroną chwały, zdobywa się ją na drodze sprawiedliwości.

³²Lepszy jest nieskory do gniewu niż mocarz, a kto panuje nad swym duchem, jest lepszy niż ten, kto zdobywa miasto.

³³Losy wrzuca się w zanadrze, ale całe rozstrzygnięcie ich zależy od PANA.

¹Lepszy jest kęs suchego chleba, a przy tym spokój, niż dom pełen bydła ofiarnego z kłótnią.

²Sługa roztropny będzie panował nad synem, który przynosi hańbę, i wraz z jego braćmi będzie miał udział w dziedzictwie.

³Tygiel dla srebra, piec dla złota, ale serca bada PAN.

⁴Zły zważa na wargi fałszywe, a kłamca słucha przewrotnego języka.

⁵Kto naśmiewa się z ubogiego, uwłacza jego Stwórcy, a kto się cieszy z nieszczęścia, nie uniknie kary.

⁶Koroną starców są synowie synów, a chlubą synów są ich ojcowie.

⁷Poważna mowa nie przystoi głupiemu, tym mniej kłamliwe usta dostojnikowi.

⁸Dar jest jak drogocenny kamień w oczach tego, kto go posiada; gdziekolwiek z nim zmierza, ma powodzenie.

⁹Kto kryje grzech, szuka miłości, a kto wyjawia sprawę, rozdziela przyjaciół.

¹⁰Nagana lepiej działa na rozumnego niż sto razów na głupiego.

¹¹Zły szuka jedynie buntu; dlatego zostanie wysłany przeciw niemu okrutny posłaniec.

¹²Lepiej człowiekowi spotkać się z niedźwiedzicą, której zabrano młode, niż z głupim w jego głupocie.

¹³Kto odpłaca złem za dobro, temu zło z domu nie ustąpi.

¹⁴Kto zaczyna kłótnię, jest jak ten, co puszcza wodę; dlatego zaniechaj sporu, zanim wybuchnie.

¹⁵Kto usprawiedliwia niegodziwego i kto potępia sprawiedliwego, obaj budzą odrazę w PANU.

¹⁶Na cóż w ręku głupiego pieniądze, by zdobyć mądrość, skoro nie ma rozumu?

¹⁷Przyjaciel kocha w każdym czasie, a brat rodzi się w nieszczęściu.

¹⁸Nierozumny człowiek daje porękę i ręczy na oczach przyjaciela.

¹⁹Kto kocha grzech, kocha spór, a kto podwyższa swoją bramę, szuka zagłady.

²⁰Przewrotny w sercu nie znajduje dobra, a kto ma przewrotny język, wpadnie w zło.

²¹Kto spłodzi głupca, zrobi to na swój smutek, a ojciec głupiego nie doznaje radości.

²²Wesołe serce działa dobrze jak lekarstwo, a przygnębiony duch wysusza kości.

²³Niegodziwy bierze dar z zanadrza, aby wypaczać ścieżki sądu.

²⁴Mądrość jest przed obliczem rozumnego, a oczy głupca są aż na krańcu ziemi.

²⁵Głupi syn jest zmartwieniem dla ojca i goryczą dla rodzicielki.

²⁶Zaprawdę to niedobrze wymierzyć karę sprawiedliwemu ani bić władców za prawość.

²⁷Kto ma wiedzę, powściąga swoje słowa, człowiek roztropny jest zacnego ducha.

²⁸Nawet głupi, gdy milczy, uchodzi za mądrego, a kto zamyka swoje wargi – za rozumnego.

¹Samolub szuka tego, co mu się podoba, i wtrąca się w każdą sprawę.

²Głupi nie ma upodobania w rozumie, lecz w tym, co serce mu objawia.

³Gdy przychodzi niegodziwy, przychodzi też pogarda, a z hańbą urąganie.

⁴Słowa ust człowieka są jak głębokie wody, a źródło mądrości jak płynący potok.

⁵Niedobrze przez wzgląd na osobę niegodziwą krzywdzić sprawiedliwego w sądzie.

⁶Wargi głupiego wchodzą w spór, a jego usta wołają o razy.

⁷Usta głupiego są jego zgubą, a jego wargi sidłem jego duszy.

⁸Słowa plotkarza są jak rany i przenikają do głębi wnętrzności.

⁹Kto jest niedbały w pracy, jest bratem marnotrawcy.

¹⁰Imię PANA jest potężną wieżą, sprawiedliwy ucieka do niej i jest bezpieczny.

¹¹Zamożność bogacza jest jego warownym miastem i jak wysoki mur w jego wyobrażeniu.

¹²Przed upadkiem serce człowieka jest wyniosłe, a chwałę poprzedza pokora.

¹³Kto odpowiada, zanim wysłucha, ujawnia głupotę i ściąga na siebie hańbę.

¹⁴Duch człowieka zniesie jego chorobę, ale któż zniesie strapionego ducha?

¹⁵Serce rozumnego zdobywa wiedzę, a ucho mądrych szuka wiedzy.

¹⁶Dar człowieka toruje mu drogę i prowadzi go przed wielkich.

¹⁷Ten, który jest pierwszy w swojej sprawie, zdaje się sprawiedliwy, ale przychodzi jego bliźni i sprawdza go.

¹⁸Los kładzie kres sporom i rozstrzyga między możnymi.

¹⁹Brat obrażony trudniejszy do zdobycia niż warowne miasto, a spory są jak rygle w zamku.

²⁰Owocem swoich ust nasyci człowiek swoje wnętrze, nasyci się plonem swych warg.

²¹Śmierć i życie są w mocy języka, a kto go miłuje, spożyje jego owoc.

²²Kto znalazł żonę, znalazł coś dobrego i dostąpił łaski od PANA.

²³Ubogi prosi pokornie, ale bogaty odpowiada surowo.

²⁴Człowiek, który ma przyjaciół, musi obchodzić się z nimi po przyjacielsku, a jest przyjaciel, który przylgnie bardziej niż brat.

¹Lepszy jest ubogi, który postępuje uczciwie, niż człowiek o przewrotnych wargach, który jest głupcem.

²Nie jest też dobrze, by dusza nie miała wiedzy, a kto jest prędkich nóg, grzeszy.

³Głupota człowieka wypacza jego drogę, a jego serce zapala się gniewem przeciwko PANU.

⁴Bogactwo przyciąga wielu przyjaciół, ale ubogi zostaje odłączony od przyjaciela.

⁵Fałszywy świadek nie uniknie kary, a kto mówi kłamstwa, nie ujdzie.

⁶Wielu uprasza o przychylność dostojnika i każdy jest przyjacielem człowieka hojnego.

⁷Wszyscy bracia ubogiego nienawidzą go, tym bardziej oddalają się od niego jego przyjaciele; ściga ich słowami, ale ich nie ma.

⁸Kto zdobywa rozum, miłuje swoją duszę, a kto strzeże roztropności, znajdzie dobro.

⁹Fałszywy świadek nie uniknie kary, a kto mówi kłamstwa, zginie.

¹⁰Głupiemu nie przystoi życie w rozkoszach, tym mniej słudze panować nad książętami.

¹¹Roztropność człowieka powściąga jego gniew, a jego chwałą jest darować wykroczenie.

¹²Gniew króla jest jak ryk lwa, a jego przychylność jak rosa na trawie.

¹³Głupi syn jest utrapieniem dla swego ojca, a kłótliwa żona jest jak nieustanne kapanie z dachu.

¹⁴Dom i bogactwo są dziedzictwem po ojcach, ale roztropna żona jest od PANA.

¹⁵Lenistwo pogrąża w twardym śnie, a leniwa dusza będzie cierpieć głód.

¹⁶Kto przestrzega przykazania, zachowuje swoją duszę, ale kto gardzi swymi drogami, zginie.

¹⁷Kto lituje się nad ubogim, pożycza PANU, a on mu odpłaci za jego dobrodziejstwo.

¹⁸Karz swego syna, dopóki jest nadzieja, i niech twoja dusza mu nie pobłaża z powodu jego płaczu.

¹⁹Człowiek wielkiego gniewu poniesie karę, a jeśli go uwolnisz, znowu będziesz musiał to zrobić.

²⁰Posłuchaj rady i przyjmij pouczenie, abyś był mądry u kresu swych dni.

²¹Wiele jest zamysłów w sercu człowieka, ale rada PANA się ostoi.

²²Pragnienie człowieka to jego dobroczynność i lepszy jest ubogi niż kłamca.

²³Bojaźń PANA prowadzi do życia, a kto ją ma, spocznie syty i nie nawiedzi go zło.

²⁴Leniwy kryje swą rękę pod pachę i do ust jej nie podnosi.

²⁵Uderz szydercę, a prosty będzie roztropniejszy; strofuj rozumnego, a pojmie wiedzę.

²⁶Kto trwoni dobra ojca i wypędza matkę, ten jest synem, który przynosi wstyd i hańbę.

²⁷Synu mój, przestań słuchać pouczeń, które cię odwodzą od słów rozumnych.

²⁸Nikczemny świadek naśmiewa się z sądu, a usta niegodziwych pożerają nieprawość.

²⁹Sądy są przygotowane dla szyderców, a razy na grzbiet głupców.

¹Wino jest szydercą, mocny trunek – wrzaskliwy, a każdy, kto zostaje zwiedziony przez nie, jest niemądry.

²Strach, który budzi król, jest jak ryk lwa; kto go rozgniewa, grzeszy przeciwko swojej duszy.

³Zaprzestać sporu jest zaszczytem dla człowieka, ale każdy głupiec się w niego wdaje.

⁴Leniwy nie orze z powodu zimna; dlatego będzie żebrać we żniwa, ale nic nie otrzyma.

⁵Rada w sercu człowieka jest jak głęboka woda, lecz człowiek roztropny zaczerpnie jej.

⁶Większość ludzi przechwala się swoją dobrocią, ale wiernego człowieka któż znajdzie?

⁷Sprawiedliwy postępuje uczciwie, błogosławione są po nim jego dzieci.

⁸Król siedzący na swoim sędziowskim tronie rozprasza swoimi oczami wszelkie zło.

⁹Któż może powiedzieć: Oczyściłem swoje serce, jestem czysty od swego grzechu?

¹⁰Dwojakie odważniki i dwojaka miara – obydwa budzą odrazę w PANU.

¹¹Nawet dziecko poznaje się po uczynkach, czy jego czyn jest czysty i prawy.

¹²Ucho, które słyszy, i oko, które widzi, oba uczynił PAN.

¹³Nie kochaj spania, byś nie zubożał; otwórz oczy, a nasycisz się chlebem.

¹⁴To liche, to liche, mówi kupujący, ale chwali się, gdy odchodzi.

¹⁵Istnieje złoto i obfitość pereł, ale wargi rozumne są kosztownym klejnotem.

¹⁶Zabierz szatę tego, który ręczył za obcego, a od tego, który ręczył za cudzą kobietę, zabierz zastaw.

¹⁷Chleb oszustwa smakuje człowiekowi, ale potem jego usta będą napełnione piaskiem.

¹⁸Zamysły są utwierdzone dzięki radzie, a wojnę prowadź z rozwagą.

¹⁹Plotkarz zdradza tajemnice; dlatego nie zadawaj się z tym, który pochlebia wargami.

²⁰Kto złorzeczy swemu ojcu albo matce, tego pochodnia zgaśnie w gęstych ciemnościach.

²¹Dziedzictwo prędko nabyte na początku nie będzie błogosławione na końcu.

²²Nie mów: Odpłacę złem. Czekaj na PANA, a wybawi cię.

²³Dwojakie odważniki budzą odrazę w PANU, a fałszywa waga nie jest dobra.

²⁴Od PANA pochodzą drogi człowieka; jakże może człowiek zrozumieć własną drogę?

²⁵Sidłem dla człowieka jest pożreć to, co święte, i zastanowić się dopiero po złożeniu ślubów.

²⁶Mądry król rozprasza niegodziwych i wywiera na nich zemstę.

²⁷Duch człowieka jest pochodnią PANA, która bada wszystkie skrytości wnętrza.

²⁸Miłosierdzie i prawda strzegą króla, a jego tron oparty jest na miłosierdziu.

²⁹Chlubą młodzieńców jest ich siła, a ozdobą starców – sędziwość.

³⁰Siność ran oczyszcza zło, a razy – głębię wnętrza.

¹Serce króla jest w ręku PANA jak potoki wód; kieruje je, dokąd chce.

²Wszelka droga człowieka jest słuszna w jego oczach, ale PAN waży serca.

³Czynienie sprawiedliwości i sądu bardziej się podobają PANU niż ofiara.

⁴Wyniosłe oczy, pyszne serce i praca niegodziwych są grzechem.

⁵Myśli pracowitego przynoszą pewny dostatek, a myśli każdego spieszącego się – niedostatek.

⁶Gromadzenie skarbów kłamliwym językiem jest przemijającą marnością tych, którzy szukają śmierci.

⁷Grabież niegodziwych zniszczy ich, bo nie chcą czynić tego, co sprawiedliwe.

⁸Droga człowieka jest przewrotna i obca, ale dzieło czystego jest prawe.

⁹Lepiej mieszkać w kącie dachu niż z kłótliwą żoną w przestronnym domu.

¹⁰Dusza niegodziwego pragnie zła, a jego bliźni nie znajduje łaski w jego oczach.

¹¹Gdy się karze szydercę, prosty mądrzeje, a gdy uczą mądrego, przyjmuje wiedzę.

¹²Sprawiedliwy zważa na dom niegodziwego, ale Bóg powala niegodziwych za ich nieprawość.

¹³Kto zatyka swe ucho na wołanie ubogiego, ten sam będzie wołał, a nie zostanie wysłuchany.

¹⁴Potajemny dar łagodzi zapalczywość i upominek w zanadrzu uspokaja wielki gniew.

¹⁵Radością jest dla sprawiedliwego czynić sąd, a na czyniących nieprawość przyjdzie zniszczenie.

¹⁶Człowiek, który zbacza z drogi mądrości, odpocznie w zgromadzeniu umarłych.

¹⁷Kto kocha zabawę, zubożeje, a kto kocha wino i olejek, nie wzbogaci się.

¹⁸Niegodziwy będzie okupem za sprawiedliwego, a przewrotny – za prawych.

¹⁹Lepiej mieszkać na pustyni niż z kłótliwą i gniewliwą żoną.

²⁰Pożądany skarb i olej są w mieszkaniu mądrego, ale głupiec je trwoni.

²¹Kto podąża za sprawiedliwością i miłosierdziem, znajduje życie, sprawiedliwość i chwałę.

²²Mądry wdziera się do miasta mocarzy i burzy potęgę ich ufności.

²³Kto strzeże swoich ust i języka, strzeże swojej duszy przed utrapieniem.

²⁴Hardy i pyszny szyderca – oto imię tego, kto działa w pysznym gniewie.

²⁵Pragnienie leniwego zabija go, bo jego ręce nie chcą pracować.

²⁶Przez cały dzień pożąda on zachłannie, a sprawiedliwy daje i nie szczędzi.

²⁷Ofiara niegodziwych budzi odrazę, a cóż dopiero, gdy ją w niegodziwości ofiarują.

²⁸Fałszywy świadek zginie, lecz kto słucha, będzie mówił nieustannie.

²⁹Niegodziwy ma upór na twarzy, ale prawy wytycza swoją drogę.

³⁰Nie ma mądrości ani rozumu, ani rady przeciwko PANU.

³¹Konia przygotowują na dzień bitwy, ale wybawienie zależy od PANA.

¹Cenniejsze jest dobre imię niż wielkie bogactwa, a przychylność lepsza niż srebro i złoto.

²Bogaty i ubogi spotykają się, PAN jest stwórcą obydwu.

³Roztropny dostrzega zło i ukrywa się, ale prości idą dalej i ponoszą karę.

⁴Owocem pokory i bojaźni PANA jest bogactwo, chwała i życie.

⁵Ciernie i sidła są na drodze przewrotnego; kto strzeże swej duszy, trzyma się z dala od nich.

⁶Pouczaj dziecko w drodze, którą ma iść, a gdy się zestarzeje, nie odstąpi od niej.

⁷Bogaty panuje nad ubogimi, a ten, co pożycza, jest sługą tego, który mu pożycza.

⁸Kto sieje nieprawość, będzie żąć cierpienie, a rózga jego gniewu przepadnie.

⁹Kto ma dobrotliwe oko, będzie błogosławiony, bo dzieli się swym chlebem z ubogim.

¹⁰Wyrzuć szydercę, a ustanie spór, owszem, zakończy się kłótnia i zniewaga.

¹¹Kto kocha czystość serca, tego wdzięk warg sprawi, że król będzie jego przyjacielem.

¹²Oczy PANA strzegą wiedzy, a on obala słowa przewrotnego.

¹³Leniwy mówi: Lew jest na dworze, będę zabity na środku ulicy.

¹⁴Usta obcych kobiet są głębokim dołem; wpadnie tam ten, na kogo PAN się gniewa.

¹⁵Głupota jest przywiązana do serca dziecka, ale rózga karności wypędzi ją z niego.

¹⁶Kto ciemięży ubogiego, aby przysporzyć sobie bogactwa, i kto daje bogatemu, pewnie zubożeje.

¹⁷Nadstaw ucha i słuchaj słów mędrców, i skłoń swe serce do mojej wiedzy;

¹⁸Bo to miło, jeśli zachowasz je w swoim sercu, będą razem ułożone na wargach.

¹⁹Oznajmiłem to dzisiaj właśnie tobie, abyś pokładał ufność w PANU.

²⁰Czy nie napisałem ci znamienitych rzeczy zawierających rady i wiedzę;

²¹Aby dać ci poznać pewność słów prawdy; abyś umiał odpowiedzieć słowami prawdy tym, którzy do ciebie posyłają?

²²Nie okradaj nędzarza, ponieważ jest ubogi, ani nie uciskaj w bramie biednego.

²³PAN bowiem będzie bronił ich sprawy i wydrze duszę tym, którzy im wydzierają.

²⁴Nie przyjaźnij się z człowiekiem gniewliwym i nie obcuj z człowiekiem porywczym.

²⁵Byś nie przywykł do jego dróg i nie zastawił sideł na swą duszę.

²⁶Nie bądź z tych, którzy dają porękę, ani z tych, którzy ręczą za długi;

²⁷Jeśli nie masz czym zapłacić, dlaczego miałby ktoś zabrać spod ciebie posłanie?

²⁸Nie przesuwaj dawnej granicy, którą ustalili twoi ojcowie.

²⁹Widzisz człowieka pilnego w swoich sprawach? On będzie stał przed królami, nie będzie stał przed podłymi.

¹Gdy usiądziesz do posiłku z władcą, zważaj pilnie, co jest przed tobą;

²I przyłóż nóż do gardła, jeśli jesteś łakomy.

³Nie pragnij jego przysmaków, bo to pokarm zwodniczy.

⁴Nie zabiegaj o bogactwo, porzuć swoją mądrość.

⁵Czy obrócisz swoje oczy na to, co jest niczym? Bo bogactwa robią sobie skrzydła i ulatują do nieba jak orzeł.

⁶Nie jedz chleba człowieka, który ma złe oko, ani nie pożądaj jego przysmaków.

⁷Bo jak myśli w swym sercu, taki on jest. Jedz i pij – mówi do ciebie, ale jego serce nie jest z tobą.

⁸Kęs, który zjadłeś, zwrócisz i utracisz swoje wdzięczne słowa.

⁹Nie mów do uszu głupca, bo wzgardzi mądrością twoich słów.

¹⁰Nie przesuwaj dawnej granicy i nie wchodź na pole sierot.

¹¹Bo ich obrońca jest mocny, przeprowadzi ich sprawę przeciwko tobie.

¹²Nakłoń swoje serce na pouczenie, a swe uszy na słowa rozumne.

¹³Nie szczędź dziecku karcenia, bo jeśli je bijesz rózgą, nie umrze.

¹⁴Będziesz je bił rózgą, a jego duszę ocalisz od piekła.

¹⁵Synu mój, jeśli twoje serce będzie mądre, moje serce będzie się radowało, właśnie moje;

¹⁶I moje nerki będą się weselić, gdy twoje usta będą mówiły to, co jest prawe.

¹⁷Niech twoje serce nie zazdrości grzesznikom, lecz każdego dnia postępuj w bojaźni PANA;

¹⁸Bo koniec jest pewny i twoja nadzieja nie będzie zawiedziona.

¹⁹Słuchaj, synu mój, i bądź mądry, i skieruj swoje serce na drogę.

²⁰Nie bywaj wśród pijaków ani wśród obżerających się mięsem;

²¹Bo pijak i żarłok zubożeją, a ospały będzie chodził w łachmanach.

²²Słuchaj ojca, który cię spłodził, a nie gardź matką, gdy się zestarzeje.

²³Kupuj prawdę i nie sprzedawaj jej; kupuj mądrość, karność i rozum.

²⁴Ojciec sprawiedliwego będzie się wielce radował, a kto spłodzi mądrego, będzie się z niego cieszył.

²⁵Niech się weseli twój ojciec i matka i niech się raduje ta, która cię rodziła.

²⁶Synu mój, daj mi swoje serce, a niech twoje oczy strzegą moich dróg.

²⁷Bo nierządnica jest głębokim dołem, a cudza kobieta jest ciasną studnią.

²⁸Ona też czyha jak zbój i pomnaża przewrotnych wśród ludzi.

²⁹U kogo biada? U kogo żal? U kogo kłótnie? U kogo szemranie? Kto ma rany bez powodu? Kto ma zaczerwienione oczy?

³⁰Ci, którzy przesiadują przy winie; ci, którzy idą szukać zmieszanego wina.

³¹Nie patrz na wino, gdy się czerwieni; gdy wydaje łunę swą w kielichu, a samo się przesuwa.

³²Na koniec ugryzie jak wąż i ukąsi jak żmija;

³³Twoje oczy będą patrzeć na cudze kobiety, a twoje serce będzie mówiło rzeczy przewrotne;

³⁴I będziesz jak ten, który leży na środku morza, i jak ten, który śpi na szczycie masztu;

³⁵Powiesz: Bili mnie, a nie bolało, uderzyli mnie, a nic nie czułem. Gdy się obudzę, znów go poszukam.

¹Nie zazdrość złym ludziom ani nie pragnij z nimi przebywać;

²Ich serce bowiem obmyśla przemoc, a ich wargi mówią o krzywdzie.

³Dom buduje się mądrością, a umacnia się rozumem.

⁴Dzięki wiedzy komory będą napełnione wszelkimi kosztownymi i przyjemnymi bogactwami.

⁵Mądry człowiek jest silny, a mąż, który ma wiedzę, dodaje siły.

⁶Bo dzięki mądrej radzie poprowadzisz wojnę, a mnóstwo doradców da ci wybawienie.

⁷Mądrość jest dla głupca zbyt wzniosła; nie otwiera ust swoich w bramie.

⁸Kto knuje zło, będzie zwany złośliwym.

⁹Obmyślanie głupoty jest grzechem, a szyderca budzi odrazę w ludziach.

¹⁰Jeśli w dniu ucisku ustaniesz, twoja siła jest słaba.

¹¹Jeśli odmówisz ratunku prowadzonym na śmierć i tym, którzy idą na stracenie;

¹²Jeśli powiesz: Nie wiedzieliśmy o tym; czy ten, który waży serca, nie rozumie? A ten, który strzeże twojej duszy, nie pozna? I czy nie odda człowiekowi według jego uczynków?

¹³Synu mój, jedz miód, bo jest dobry, i plaster miodu słodki dla twojego podniebienia.

¹⁴Tak będzie poznanie mądrości dla twojej duszy; jeśli ją znajdziesz, będzie nagroda, a twoja nadzieja nie będzie zawiedziona.

¹⁵Nie czyhaj, niegodziwcze, przed mieszkaniem sprawiedliwego, nie burz miejsca jego odpoczynku;

¹⁶Bo sprawiedliwy upada siedem razy, jednak znowu powstaje; a niegodziwi popadną w nieszczęście.

¹⁷Nie ciesz się, gdy twój nieprzyjaciel upadnie, i niech twoje serce się nie raduje, gdy się potknie;

¹⁸Aby PAN tego nie widział i nie uznał za zło, i nie odwrócił od niego swojego gniewu.

¹⁹Nie gniewaj się z powodu złoczyńców ani nie zazdrość niegodziwym;

²⁰Bo zły nie otrzyma nagrody, pochodnia niegodziwych zostanie zgaszona.

²¹Synu mój, bój się PANA i króla, a nie przestawaj z chwiejnymi;

²²Bo ich nieszczęście nastąpi nagle, a któż zna upadek obydwóch?

²³I to też należy do mądrych. Niedobrze jest mieć wzgląd na osobę w sądzie.

²⁴Kto mówi niegodziwemu: Jesteś sprawiedliwy, tego będą ludzie przeklinać, a narody będą się nim brzydzić.

²⁵A ci, którzy go strofują, będą szczęśliwi i przyjdzie na nich obfite błogosławieństwo.

²⁶Pocałują wargi tego, który daje słuszną odpowiedź.

²⁷Przygotuj swoją pracę na zewnątrz, a wykonuj ją na swoim polu, a potem buduj swój dom.

²⁸Nie bądź bez powodu świadkiem przeciw swemu bliźniemu ani nie oszukuj swymi wargami.

²⁹Nie mów: Zrobię mu, jak on mi zrobił, oddam temu człowiekowi według jego uczynku.

³⁰Szedłem koło pola leniwego i koło winnicy nierozumnego;

³¹A oto wszystko zarosło cierniem, pokrzywy pokryły wszystko, a kamienny mur był zburzony.

³²Spojrzałem i rozważałem w sercu; obejrzałem i wyciągnąłem naukę.

³³Trochę snu, trochę drzemania, trochę założenia rąk, by odpocząć;

³⁴A twoje ubóstwo przyjdzie jak podróżny, a niedostatek – jak mąż uzbrojony.

¹To również są przysłowia Salomona, które przepisali mężowie Ezechiasza, króla Judy.

²Chwałą Boga jest sprawę taić, ale chwałą królów – dociekać sprawy.

³Wysokość niebios i głębia ziemi, i serca królów są niezbadane.

⁴Usuń żużel ze srebra, a wyjdzie naczynie dla złotnika.

⁵Usuń niegodziwego sprzed króla, a jego tron umocni się w sprawiedliwości.

⁶Nie wywyższaj się przed królem i nie stawaj na miejscu wielkich;

⁷Bo lepiej, żeby ci powiedziano: Podejdź tu, niż żeby cię poniżono przed księciem, którego twoje oczy widziały.

⁸Nie spiesz się do kłótni, bo na końcu nie będziesz wiedział, co zrobić, gdy cię zawstydzi twój bliźni.

⁹Załatw sprawę ze swoim bliźnim i nie zdradzaj tajemnicy drugiemu;

¹⁰By ten, który słucha, nie zawstydził cię, a twoja niesława nie przylgnęła do ciebie.

¹¹Odpowiednio wypowiedziane słowo jest jak złote jabłko w srebrnych rzeźbach.

¹²Jak złoty kolczyk i klejnot ze szczerego złota tak jest dla uszu posłusznego ten, który mądrze strofuje.

¹³Czym chłód śniegu w czasie żniwa, tym wierny posłaniec dla tych, którzy go posyłają, bo pokrzepia dusze swych panów.

¹⁴Człowiek, który się chlubi zmyślonym darem, jest jak chmury i wiatr bez deszczu.

¹⁵Cierpliwością można przekonać władcę, a łagodny język łamie kości.

¹⁶Czy znalazłeś miód? Zjedz tyle, ile trzeba, byś objadłszy się, nie zwrócił go.

¹⁷Oddal nogę od domu bliźniego, by nie miał cię dość i cię nie znienawidził.

¹⁸Kto mówi fałszywe świadectwo przeciw swemu bliźniemu, jest młotem i mieczem, i ostrą strzałą.

¹⁹Ufność w człowieka niewiernego w dniu ucisku jest jak złamany ząb i zwichnięta noga.

²⁰Jak ten, kto zabiera odzienie w czasie zimy i jak ocet na saletrze taki jest ten, kto śpiewa pieśni smutnemu sercu.

²¹Jeśli twój nieprzyjaciel jest głodny, nakarm go chlebem, a jeśli jest spragniony, napój go wodą;

²²Bo zgarniesz rozżarzone węgle na jego głowę, a PAN cię nagrodzi.

²³Jak północny wiatr przepędza deszcz, tak gniewna twarz przepędza plotkarski język.

²⁴Lepiej mieszkać w kącie pod dachem niż z kłótliwą żoną w przestronnym domu.

²⁵Jak zimna woda dla pragnącej duszy, tak dobra wieść z dalekiej ziemi.

²⁶Jak zmącone źródło i zepsuty zdrój, tak sprawiedliwy, który upada przed niegodziwym.

²⁷Niedobrze jest jeść za dużo miodu, a szukanie własnej chwały nie jest chwałą.

²⁸Człowiek, który nie panuje nad swoim duchem, jest jak miasto zburzone i bez muru.

¹Jak śnieg w lecie i jak deszcz we żniwa, tak głupiemu nie przystoi chwała.

²Jak ptak się tuła i jak jaskółka lata, tak nie przyjdzie niezasłużone przekleństwo.

³Bicz na konia, wędzidło na osła, a kij na grzbiet głupiego.

⁴Nie odpowiadaj głupiemu według jego głupoty, abyś i ty nie był do niego podobny.

⁵Odpowiedz głupiemu według jego głupoty, aby nie był mądry we własnych oczach.

⁶Kto powierza głupiemu posłannictwo, odcina sobie nogi i pije na własną szkodę.

⁷Jak nierówne są nogi chromego, tak przysłowie w ustach głupich.

⁸Jaki jest ten, kto przywiązuje kamień do procy, taki ten, kto oddaje cześć głupiemu.

⁹Jak cierń wbija się w rękę pijaka, tak przysłowie w ustach głupców.

¹⁰Wielki Bóg stworzył wszystko i odpłaca głupiemu, odpłaca również przestępcom.

¹¹Jak pies powraca do swoich wymiocin, tak głupi powtarza swoją głupotę.

¹²Widzisz człowieka, co mądry w swoich oczach? Więcej nadziei dla głupca niż dla niego.

¹³Leniwy mówi: Lew na drodze, lew na ulicach.

¹⁴Jak drzwi się obracają na swoich zawiasach, tak leniwy na swoim łóżku.

¹⁵Leniwy kryje rękę pod pachę, a ciężko mu ją podnosić do ust.

¹⁶Leniwy uważa się za mądrzejszego niż siedmiu odpowiadających rozsądnie.

¹⁷Kto przechodzi i wtrąca się w cudzy spór, jest jak ten, który łapie psa za uszy.

¹⁸Jak szalony wypuszcza iskry, strzały i śmierć;

¹⁹Taki jest każdy, kto zwodzi swego bliźniego i mówi: Czy nie żartowałem?

²⁰Gdy nie ma drew, ogień gaśnie; tak gdy nie ma plotkarza, ustaje spór.

²¹Jak węgiel dla żaru i drwa do ognia, tak kłótliwy człowiek do wzniecenia sporu.

²²Słowa plotkarzy są jak rany; przenikają do głębi wnętrzności.

²³Palące wargi i złe serce są jak gliniana skorupa pokryta żużlem srebrnym.

²⁴Ten, kto nienawidzi, udaje wargami, lecz w sercu knuje podstęp.

²⁵Gdy mówi miłym głosem, nie wierz mu, bo siedem obrzydliwości ma w swoim sercu.

²⁶Nienawiść człowieka bywa pokryta podstępem, ale jego niegodziwość będzie odkryta na zgromadzeniu.

²⁷Kto kopie dół, wpadnie w niego; kto kamień toczy, na niego się on obróci.

²⁸Kłamliwy język nienawidzi tych, których uciska, a usta pochlebcze prowadzą do zguby.

¹Nie chlub się dniem jutrzejszym, bo nie wiesz, co dzień przyniesie.

²Niech inny cię chwali, a nie twoje usta; ktoś obcy, a nie twoje wargi.

³Ciężki jest kamień i piasek waży, ale gniew głupca cięższy od obu.

⁴Okrutny jest gniew i straszliwa zapalczywość, lecz któż się ostoi przed zazdrością?

⁵Lepsza jest jawna nagana niż skryta miłość.

⁶Rany przyjaciela są wierne, ale pocałunki wroga są zwodnicze.

⁷Dusza nasycona podepcze plaster miodu, a dla głodnej duszy wszystko, co gorzkie, jest słodkie.

⁸Jak ptak odlatuje od swego gniazda, tak człowiek odchodzi od swego miejsca.

⁹Maść i kadzidło radują serce, tak słodycz przyjaciela dzięki radzie od serca.

¹⁰Nie opuszczaj swego przyjaciela ani przyjaciela twego ojca, a w dniu twego nieszczęścia nie wchodź do domu twego brata, bo lepszy jest sąsiad bliski niż brat daleki.

¹¹Bądź mądrym, synu mój, rozwesel moje serce, abym mógł odpowiedzieć temu, który mi urąga.

¹²Roztropny dostrzega zło i ukrywa się, a prości idą dalej i ponoszą karę.

¹³Zabierz szatę temu, kto ręczył za obcego, i od tego, który ręczył za cudzą kobietę, weź zastaw.

¹⁴Kto wczesnym rankiem błogosławi swemu przyjacielowi donośnym głosem, temu będzie to poczytane za przekleństwo.

¹⁵Nieustające kapanie w dniu rzęsistego deszczu i kłótliwa żona są sobie podobne;

¹⁶Kto ją ukrywa, ukrywa wiatr i w prawej ręce wonny olejek, który sam siebie wydaje.

¹⁷Żelazo ostrzy się żelazem, tak człowiek zaostrza oblicze swego przyjaciela.

¹⁸Kto strzeże drzewa figowego, spożyje jego owoc; tak kto posługuje swemu panu, dozna czci.

¹⁹Jak w wodzie odbija się twarz, tak w sercu człowieka – człowiek.

²⁰Piekło i zatracenie są nienasycone, tak oczy człowieka są niesyte.

²¹Czym dla srebra jest tygiel, a dla złota piec, tym dla człowieka pochwała.

²²Choćbyś zmiażdżył głupca w moździerzu tłuczkiem razem z ziarnami, nie opuści go głupota.

²³Doglądaj pilnie swego dobytku i troszcz się o swe stada.

²⁴Bo bogactwo nie trwa na wieki ani korona przez wszystkie pokolenia.

²⁵Trawa wyrasta, pojawia się zieleń, z gór zioła zbierają.

²⁶Owce są na twoje szaty, a kozły są zapłatą za pole.

²⁷I dosyć mleka koziego na pokarm dla ciebie, na wyżywienie twego domu i na utrzymanie twoich służebnic.

¹Niegodziwi uciekają, choć nikt ich nie goni, ale sprawiedliwi są dzielni jak lew.

²Z powodu grzechu ziemi wielu jest jej władców, ale dzięki człowiekowi roztropnemu i rozumnemu będzie trwała.

³Ubogi człowiek, który gnębi biednych, jest jak gwałtowny deszcz, po którym nie ma chleba.

⁴Ci, którzy odstępują od prawa, chwalą niegodziwych, lecz ci, którzy przestrzegają prawa, zwalczają ich.

⁵Źli ludzie nie rozumieją sądu, ale ci, którzy szukają PANA, rozumieją wszystko.

⁶Lepszy jest ubogi, który postępuje uczciwie, niż człowiek przewrotny w swych drogach, chociaż jest bogaty.

⁷Kto przestrzega prawa, jest rozumnym synem, a towarzysz rozwiązłych hańbi swego ojca.

⁸Kto pomnaża swój majątek lichwą i odsetkami, zbiera go dla tego, kto zlituje się nad ubogimi.

⁹Kto odwraca swe ucho, aby nie słyszeć prawa, nawet jego modlitwa budzi odrazę.

¹⁰Kto sprowadza prawych na złą drogę, sam wpadnie we własny dół, ale nienaganni odziedziczą dobro.

¹¹Bogacz jest mądry w swoich oczach, ale rozumny biedak go bada.

¹²Gdy sprawiedliwi się radują, jest wielka chwała, a gdy niegodziwi powstają, człowiek się kryje.

¹³Kto ukrywa swe grzechy, nie będzie miał szczęścia, ale kto je wyznaje i porzuca, dostąpi miłosierdzia.

¹⁴Błogosławiony człowiek, który się zawsze boi, ale kto zatwardza swoje serce, wpada w nieszczęście.

¹⁵Jak lew ryczący i zgłodniały niedźwiedź, tak niegodziwy władca panujący nad ubogim ludem.

¹⁶Władca bezrozumny jest wielkim ciemięzcą, a kto nienawidzi chciwości, przedłuży swoje dni.

¹⁷Człowiek, który przeleje krew ludzką, ucieknie aż do dołu; niech nikt go nie zatrzymuje.

¹⁸Kto postępuje uczciwie, będzie wybawiony, a przewrotny na swoich drogach nagle upadnie.

¹⁹Kto uprawia swoją ziemię, nasyci się chlebem, a kto naśladuje próżniaków, nasyci się nędzą.

²⁰Wierny człowiek będzie opływał w błogosławieństwa, a kto chce się szybko wzbogacić, nie będzie bez winy.

²¹Niedobrze jest mieć wzgląd na osobę, bo dla kęsa chleba niejeden popełni przestępstwo.

²²Kto chce szybko się wzbogacić, ma złe oko, a nie wie, że przyjdzie na niego bieda.

²³Kto strofuje człowieka, znajdzie potem więcej przychylności niż ten, który pochlebia językiem.

²⁴Kto kradnie ojcu lub matce i mówi: To nie grzech, jest towarzyszem zbójcy.

²⁵Człowiek wyniosły wszczyna spór, ale kto pokłada ufność w PANU, będzie nasycony.

²⁶Kto ufa własnemu sercu, jest głupi, a kto mądrze postępuje, będzie ocalony.

²⁷Kto daje ubogiemu, nie zazna braku, a na tego, kto odwraca swe oczy od niego, spadnie wiele przekleństw.

²⁸Gdy niegodziwi powstają, ludzie się kryją, ale gdy giną, sprawiedliwi się mnożą.

¹Człowiek, który czyni twardym swój kark mimo częstych nagan, zostanie nagle zniszczony i pozbawiony ratunku.

²Gdy sprawiedliwi są u władzy, lud się weseli, a gdy panują niegodziwi, lud wzdycha.

³Kto miłuje mądrość, raduje swego ojca, a kto zadaje się z nierządnicami, trwoni majątek.

⁴Król utwierdza ziemię sądem, ale kto przyjmuje dary, burzy ją.

⁵Człowiek, który pochlebia swemu bliźniemu, rozciąga sieć przed jego nogami.

⁶Grzech złego człowieka jest jego sidłem, ale sprawiedliwy śpiewa i weseli się.

⁷Sprawiedliwy zważa na sprawę ubogich, a niegodziwemu nie zależy na jej poznawaniu.

⁸Szydercy prowadzą miasto w sidła, ale mądrzy odwracają gniew.

⁹Jeśli mądry człowiek spiera się z głupim, czy się gniewa, czy się śmieje, nie ma pokoju.

¹⁰Krwiożercy nienawidzą prawego, ale sprawiedliwi szukają jego duszy.

¹¹Głupi ujawnia cały swój umysł, a mądry zachowuje go na później.

¹²Jeśli władca słucha kłamstw, to wszyscy jego słudzy są niegodziwi.

¹³Ubogi i zdzierca spotykają się, a PAN obu oświeca oczy.

¹⁴Tron króla, który sądzi ubogich według prawdy, będzie umocniony na wieki.

¹⁵Rózga i upomnienia dają mądrość, a samowolne dziecko przynosi wstyd swojej matce.

¹⁶Gdy niegodziwi się mnożą, to mnoży się i przestępstwo, lecz sprawiedliwi ujrzą ich upadek.

¹⁷Karć swego syna, a da ci odpocząć i przyniesie rozkosz twojej duszy.

¹⁸Gdy nie ma proroctwa, lud ginie, a kto przestrzega prawa, jest błogosławiony.

¹⁹Sługi nie poprawi się słowami, bo choć rozumie, jednak nie odpowiada.

²⁰Widzisz człowieka, który jest pochopny w swoich słowach? Więcej nadziei dla głupca niż dla niego.

²¹Kto czule wychowuje sługę od młodości, na ostatek będzie go miał za syna.

²²Człowiek gniewliwy wszczyna spór, a człowiek porywczy mnoży grzechy.

²³Pycha człowieka poniża go, ale pokorny w duchu dostąpi chwały.

²⁴Wspólnik złodzieja nienawidzi swojej duszy; słyszy przekleństwa, a nie wydaje go.

²⁵Strach przed człowiekiem zastawia sidła, ale kto ufa PANU, będzie bezpieczny.

²⁶Wielu zabiega o względy władcy, ale sąd każdego człowieka pochodzi od PANA.

²⁷Bezbożny budzi odrazę w sprawiedliwych, a kto postępuje uczciwie, budzi odrazę w niegodziwych.

¹Słowa Agura, syna Jake, proroctwo tego człowieka do Itiela, do Itiela i Ukala.

²Zaprawdę jestem najgłupszym z ludzi i nie mam ludzkiego rozumu.

³Ani nie nauczyłem się mądrości, ani nie mam wiedzy o tym, co święty.

⁴Któż wstąpił do nieba i zstąpił? Któż zebrał wiatr w swoje garście? Któż zgarnął wody do swej szaty? Któż utwierdził wszystkie krańce ziemi? Jakie jest jego imię? A jakie jest imię jego syna? Czy wiesz?

⁵Każde słowo Boga jest czyste; on jest tarczą dla tych, którzy mu ufają.

⁶Nie dodawaj nic do jego słów, aby cię nie strofował i abyś nie okazał się kłamcą.

⁷Proszę cię o dwie rzeczy; nie odmawiaj mi ich, zanim umrę.

⁸Oddal ode mnie marność i słowo kłamliwe; nie dawaj mi ani ubóstwa, ani bogactwa; żyw mnie odpowiednim dla mnie pokarmem;

⁹Abym będąc syty, nie zaparł się ciebie i nie mówił: Kim jest PAN? Albo zubożawszy, nie kradł i nie brał imienia mego Boga nadaremnie.

¹⁰Nie oczerniaj sługi przed jego panem, aby ci nie złorzeczył i byś nie okazał się winny.

¹¹Jest pokolenie, które złorzeczy swemu ojcu i nie błogosławi swojej matce.

¹²Jest pokolenie, które we własnych oczach jest czyste, lecz nie jest obmyte ze swego plugastwa.

¹³Jest pokolenie, którego oczy są wyniosłe i powieki wzniesione.

¹⁴Jest pokolenie, którego zęby są jak miecze, a zęby trzonowe jak noże, by pożreć ubogich na ziemi i nędzarzy spośród ludzi.

¹⁵Pijawka ma dwie córki, które mówią: Daj, daj. Trzy są rzeczy, które nie mogą się nasycić; cztery, które nie mówią: Dość.

¹⁶Grób, niepłodne łono, ziemia niesyta wody i ogień, który nie mówi: Dość.

¹⁷Oko, które wyśmiewa ojca i gardzi posłuszeństwem matce, wydziobią kruki nad potokami i wyjedzą orlęta.

¹⁸Trzy są rzeczy dla mnie zbyt zdumiewające, czterech nie znam:

¹⁹Drogi orła w powietrzu, drogi węża na skale, drogi okrętu na środku morza i drogi mężczyzny z młodą kobietą.

²⁰Taka jest droga kobiety cudzołożnej: je i obciera swoje usta, i mówi: Nie zrobiłam nic złego.

²¹Pod trzema rzeczami drży ziemia, czterech nie może znieść:

²²Sługi, kiedy panuje, głupca, kiedy syci się chlebem;

²³Obmierzłej kobiety, kiedy wychodzi za mąż, i służącej, kiedy dziedziczy po swojej pani.

²⁴Cztery są rzeczy najmniejsze na ziemi, jednak mędrsze nad mędrców:

²⁵Mrówki, lud słaby, a jednak w lecie przygotowują pokarm;

²⁶Króliki, lud słaby, a jednak budują swój dom w skale;

²⁷Szarańcze nie mają króla, a jednak wszystkie wyruszają chmarą;

²⁸Pająk pracuje rękoma, a bywa w pałacach królewskich.

²⁹Trzy są rzeczy, które poruszają się wspaniale, cztery kroczą dostojnie:

³⁰Lew, najsilniejszy wśród zwierząt, który przed nikim nie ustępuje;

³¹Chart i kozioł, i król, przeciw któremu nikt nie powstaje.

³²Jeśli głupio postąpiłeś, wynosząc się, albo jeśli pomyślałeś źle, połóż rękę na ustach.

³³Jak ubijanie mleka daje masło i wycieranie nosa wywołuje krew, tak kto wzbudza gniew, wszczyna kłótnię.

¹Słowa króla Lemuela, proroctwo, którego nauczyła go jego matka.

²Cóż, synu mój? Cóż, synu mojego łona? I cóż, synu moich ślubów?

³Nie oddawaj kobietom swej siły ani twoich dróg temu, co prowadzi do zguby królów.

⁴Nie królom, o Lemuelu, nie królom wypada pić wina i nie książętom bawić się mocnym napojem;

⁵By pijąc, nie zapomnieli praw i nie wypaczyli sprawy wszystkich ludzi uciśnionych.

⁶Dajcie mocny napój ginącym, a wino strapionym na duchu.

⁷Niech się napiją i zapomną o swoim ubóstwie, i niech nie pamiętają więcej swego utrapienia.

⁸Otwórz swe usta dla niemych w sprawie wszystkich osądzonych na śmierć.

⁹Otwórz swe usta, sądź sprawiedliwie i broń sprawy ubogiego i nędzarza.

¹⁰Któż znajdzie kobietę cnotliwą? Jej wartość przewyższa perły.

¹¹Serce męża jej ufa i zysku mu nie zabraknie.

¹²Dobro mu będzie wyświadczać, a nie zło, po wszystkie dni swego życia.

¹³Szuka wełny i lnu i chętnie pracuje swymi rękami.

¹⁴Podobna jest do okrętów handlowych; przywozi żywność z daleka.

¹⁵Wstaje, gdy jeszcze jest noc, i daje pokarm swoim domownikom i odpowiednią porcję swym służącym.

¹⁶Myśli o polu i kupuje je; z zarobku swych rąk sadzi winnice.

¹⁷Przepasuje swe biodra siłą i umacnia swoje ramiona.

¹⁸Dostrzega, że jej dorobek jest dobry, a jej pochodnia w nocy nie gaśnie.

¹⁹Wyciąga ręce po kądziel, a dłonią chwyta wrzeciono.

²⁰Otwiera dłoń przed ubogim i wyciąga swe ręce do nędzarza.

²¹Nie boi się śniegu dla swych domowników, bo wszyscy jej domownicy są ubrani w szkarłat.

²²Robi sobie kobierce; jej ubiór jest z jedwabiu i purpury.

²³Jej mąż jest znany w bramach, gdy siedzi wśród starszyzny ziemi.

²⁴Wyrabia płótno i sprzedaje je, dostarcza pasy kupcowi.

²⁵Siła i godność są jej strojem; będzie się cieszyła jeszcze w przyszłości.

²⁶Otwiera swe usta mądrze i na jej języku jest prawo miłosierdzia.

²⁷Dogląda spraw swego domu i nie je chleba próżniactwa.

²⁸Jej dzieci powstają i błogosławią jej, mąż także ją chwali:

²⁹Wiele kobiet poczynało sobie cnotliwie, ale ty przewyższasz je wszystkie.

³⁰Wdzięk jest zwodniczy i piękność próżna, lecz kobieta, która się boi PANA, jest godna pochwały.

³¹Dajcie jej z owocu jej rąk i niech jej czyny chwalą ją w bramach.