امثال

امثال

مقدمه

بيشتر قسمت كتاب «امثال» توسط سليمان، خردمندترين مرد جهان، نوشته شده است. موضوع اصلی كتاب را می‌توان به طور خلاصه در فصل اول، آيات 7و8و9‏ يافت: «نخستين قدم برای كسب دانش، خداترسی است. كسی كه حكمت و ادب را خوار می‌شمارد، احمق است. ای جوان، نصيحت پدرت را بشنو و از تعليم مادرت رويگردان نشو، زيرا سخنان ايشان مانند تاج و جواهر، سيرت تو را زيبا خواهند ساخت.»

بيشتر قسمتهای امثال از كارهای شخص دانا و حكيم سخن می‌گويد و آنها را با كارهای شخص نادان و احمق مقايسه می‌كند؛ مانند اين آيه: «آدم نادان فكر می‌كند هر كاری می‌كند درست است و احتياج به نصيحت ندارد، اما شخص دانا به نصايح ديگران گوش می‌دهد» (12‏:15‏).

اغلب امثال با بهره‌گيری از گفتار متضاد، واقعيتهای زندگی روزانه را جلوه‌گر می‌سازد. «خبرچين هر جا می‌رود اسرار ديگران را فاش می‌كند، ولی شخص امين اسرار را در دل خود مخفی نگه می‌دارد» (11‏:13‏).

كتاب امثال دو نوع انسان را به ما معرفی می‌كند، انسانی كه فقط به دنبال ارضای نفس خودش است و انسانی كه می‌خواهد رضای خداوند را كسب كند.

اين كتاب به خواننده بينش می‌بخشد تا خردمندانه زندگی كند.

ارزش مثلها

¹مثلهای سليمان، پادشاه اسرائيل، كه پسر داوود بود:

²اين مثلها به شما كمک خواهند كرد تا حكمت و ادب بياموزيد و بتوانيد معنی سخنان پرمغز را درک كنيد. ³آنها به شما ياد خواهند داد چگونه رفتار عاقلانه داشته باشيد و با صداقت و عدالت و انصاف عمل كنيد. ⁴اين مثلها به جاهلان حكمت می‌بخشند و به جوانان فهم و بصيرت. ^5‏-6با شنيدن و درک اين مثلها، حتی دانايان داناتر می‌شوند و دانشمندان چاره انديشی كسب می‌كنند تا بتوانند معانی گفتار پيچيدهٔ حكيمان را بفهمند.

نصيحت به جوانان

⁷نخستين قدم برای كسب دانش، خداترسی است. كسی كه حكمت و ادب را خوار می‌شمارد، احمق است. ⁸ای جوان، نصيحت پدرت را بشنو و از تعليم مادرت رويگردان نشو، ⁹زيرا سخنان ايشان مانند تاج و جواهر، سيرت تو را زيبا خواهند ساخت.

¹⁰وقتی گناهكاران تو را وسوسه می‌كنند، تسليم نشو. ¹¹اگر آنها به تو بگويند: «بيا در كمين مردم بنشينيم و آنها را بكشيم ¹²و مانند قبر، آنها را ببلعيم و از هستی ساقط كنيم؛ ¹³از اين راه ما اشیا قيمتی فراوان به چنگ خواهيم آورد و خانه‌های خود را از اين غنايم پر خواهيم ساخت؛ ¹⁴هر چه به دست بياوريم به تساوی بين خود تقسيم خواهيم كرد؛ پس بيا و با ما همدست شو!» ¹⁵پسرم تو با آنها نرو و خود را از چنين افرادی دور نگه دار؛ ¹⁶زيرا آنها هميشه در پی گناه و قتل هستند. ¹⁷يک پرنده وقتی می‌بيند برايش دام گذاشته‌اند، از آن دوری می‌كند. ¹⁸ولی اين افراد اينطور نيستند. آنها خودشان را به دام می‌اندازند و با دست خود گور خود را می‌كنند. ¹⁹اين است سرنوشت تمام كسانی كه در پی سود نامشروع هستند. چنين اشخاص خود را نابود می‌كنند.

ندای حكمت

²⁰حكمت در كوچه‌ها ندا می‌دهد. ²¹مردم را كه در سر چهارراه‌ها و نزد دروازهٔ شهر جمع شده‌اند صدا كرده، می‌گويد: ²²«ای احمق‌ها! تا كی می‌خواهيد احمق بمانيد؟ تا كی می‌خواهيد دانايی را مسخره كنيد و از آن متنفر باشيد؟ ²³اگر سرزنش مرا می‌پذيرفتيد من روح خود را بر شما نازل می‌كردم و شما را دانا می‌ساختم. ²⁴بارها شما را صدا كردم ولی توجه نكرديد، التماس نمودم اما اعتنا ننموديد. ²⁵شما نصيحت و نكوهش مرا نپذيرفتيد. ²⁶من نيز در روز مصيبتتان به شما خواهم خنديد، و هنگامی كه بلا دامنگيرتان شود شما را مسخره خواهم كرد. ²⁷وقتی بلا مانند طوفان شما را فرا گيرد و مصيبت مثل گردباد شما را احاطه كند، و سختی و بدبختی شما را از پای درآورد، ²⁸به داد شما نخواهم رسيد، و اگرچه با اشتياق به دنبالم بگرديد، مرا نخواهيد يافت؛ ²⁹زيرا از دانايی متنفر بوده‌ايد و از خداوند اطاعت نكرده‌ايد. ³⁰نصيحت مرا گوش نگرفته‌ايد و نكوهش مرا نپذيرفته‌ايد. ³¹بنابراين ثمرهٔ راهی را كه در پيش گرفته‌ايد خواهيد ديد. ³²زيرا سركشی احمقان، ايشان را خواهد كشت و بی‌خيالی نادانان آنها را از پای در خواهد آورد. ³³ولی همهٔ كسانی كه به من گوش دهند، از هيچ بلايی نخواهند ترسيد و در امنيت زندگی خواهند كرد.»

پاداش حكمت

¹ای پسرم، اگر به سخنانم گوش بدهی و دستوراتم را اطاعت كنی، ²به حكمت گوش فرا دهی و طالب دانايی باشی، ³و اگر به دنبال فهم و بصيرت بگردی ⁴و آن را مانند نقره بطلبی تا به چنگ آری، ⁵آنگاه خدا را خواهی شناخت و اهميت خداترسی را خواهی آموخت. ⁶خداوند بخشندهٔ حكمت است و سخنان دهان او به انسان فهم و دانش می‌بخشد. ⁷او به آدمهای خوب و درستكار كمک می‌كند و از آنها محافظت می‌نمايد. ⁸او از اشخاص با انصاف و خداشناس حمايت می‌كند.

⁹اگر به سخنانم گوش بدهی، خواهی فهميد كه عدالت، انصاف و صداقت چيست و راه درست كدام است. ¹⁰حكمت جزو وجود تو خواهد شد و دانش به تو لذت خواهد بخشيد. ¹¹بصيرت و فهم تو، از تو محافظت خواهد كرد. ¹²و تو را از افراد بدكار دور نگه خواهد داشت افرادی كه سخنانشان انسان را منحرف می‌سازد، ¹³افرادی كه از راه راست برگشته‌اند و در ظلمت گناه زندگی می‌كنند، ¹⁴افرادی كه از كارهای نادرست لذت می‌برند و از كجروی و شرارت خرسند می‌شوند، ¹⁵و هر کاری كه انجام می‌دهند از روی حقه‌بازی و نادرستی است.

¹⁶حكمت می‌تواند تو را از زنان بدكاره و سخنان فريبنده‌شان نجات دهد. ¹⁷اين گونه زنان، شوهران خود را رها نموده، پيمان مقدس زناشويی را شكسته‌اند. ^18‏-19مردانی كه به خانه‌های چنين زنانی قدم می‌گذارند، به سوی مرگ و نيستی پيش می‌روند و ديگر به زندگی سابق خود باز نمی‌گردند.

²⁰اما تو راه خداشناسان را پيش بگير و از راه راست منحرف نشو، ²¹زيرا درستكاران و خداشناسان در زمين زندگی خواهند كرد، ²²ولی بدكاران و خدانشناسان از زمين ريشه‌كن خواهند شد.

نصيحت به جوانان

^1‏-2پسرم، چيزهايی را كه به تو آموخته‌ام هرگز فراموش نكن. اگر می‌خواهی زندگی خوب و طولانی داشته باشی، به دقت از دستورات من پيروی كن. ³محبت و راستی را هرگز فراموش نكن بلكه آنها را بر گردنت بياويز و بر صفحهٔ دلت بنويس، ⁴اگر چنين كنی هم خدا از تو راضی خواهد بود هم انسان. ⁵با تمام دل خود به خداوند اعتماد كن و بر عقل خود تكيه منما. ⁶در هر كاری كه انجام می‌دهی خدا را در نظر داشته باش و او در تمام كارهايت تو را موفق خواهد ساخت.

⁷به حكمت خود تكيه نكن بلكه از خداوند اطاعت نما و از بدی دوری كن، ⁸و اين مرهمی برای زخمهايت بوده، به تو سلامتی خواهد بخشيد.

⁹از دارايی خود برای خداوند هديه بياور، نوبر محصولت را به او تقديم نما و به اين وسيله او را احترام كن. ¹⁰آنگاه انبارهای تو پر از وفور نعمت خواهد شد و خمره‌هايت از شراب تازه لبريز خواهد گرديد.

¹¹پسرم، وقتی خداوند تو را تأديب و تنبيه می‌كند، از او آزرده خاطر نشو، زيرا تنبيه كردن او دليل محبت اوست. ¹²همانطور كه هر پدری پسر محبوب خود را تنبيه می‌كند تا او را اصلاح نمايد، خداوند نيز تو را تأديب و تنبيه می‌كند.

¹³خوشا به حال كسی كه حكمت و بصيرت پيدا می‌كند؛ ¹⁴او از كسی كه طلا و نقره يافته خوشبخت‌تر است! ¹⁵ارزش حكمت از جواهرات بيشتر است و آن را نمی‌توان با هيچ گنجی مقايسه كرد. ¹⁶حكمت به انسان زندگی خوب و طولانی، ثروت و احترام می‌بخشد. ¹⁷حكمت زندگی تو را از خوشی و سلامتی لبريز می‌كند. ¹⁸خوشا به حال كسی كه حكمت را به چنگ آورد، زيرا حكمت مانند درخت حيات است.

¹⁹خداوند به حكمت خود زمين را بنياد نهاد و به عقل خويش آسمان را برقرار نمود. ²⁰به علم خود چشمه‌ها را روی زمين جاری ساخت و از آسمان بر زمين باران بارانيد.

²¹پسرم، حكمت و بصيرت را نگاه دار و هرگز آنها را از نظر خود دور نكن؛ ²²زيرا آنها به تو زندگی و عزت خواهند بخشيد، ²³و تو در امنيت خواهی بود و در راهی كه می‌روی هرگز نخواهی لغزيد؛ ²⁴با خيال راحت و بدون ترس خواهی خوابيد؛ ²⁵از بلايی كه به طور ناگهانی بر بدكاران نازل می‌شود، نخواهی ترسيد؛ ²⁶و خداوند تو را حفظ كرده، نخواهد گذاشت در دام بلا گرفتار شوی.

²⁷اگر می‌توانی به داد كسی كه محتاج است برسی، كمک خود را از او دريغ مدار. ²⁸هرگز به همسايه‌ات مگو: «برو فردا بيا»، اگر همان موقع می‌توانی به او كمک كنی. ²⁹عليه همسايه‌ات كه با خيال راحت در جوار تو زندگی می‌كند توطئه نچين. ³⁰با كسی كه به تو بدی نكرده است بی‌جهت دعوا نكن. ³¹به اشخاص ظالم حسادت نكن و از راه و روش آنها پيروی ننما، ³²زيرا خداوند از اشخاص كجرو نفرت دارد، اما به درستكاران اعتماد می‌كند.

³³لعنت خداوند بر بدكاران است، اما بركت و رحمت او شامل حال درستكاران می‌باشد. ³⁴خداوند مسخره‌كنندگان را مسخره می‌كند، اما اشخاص فروتن را ياری می‌دهد. ³⁵دانايان از عزت و احترام برخوردار خواهند گرديد، ولی نادانان رسوا خواهند شد.

مزايای حكمت

¹ای پسرانم، به نصيحت پدر خود گوش دهيد و به آن توجه كنيد تا دانا شويد. ²پندهای من مفيد است؛ آنها را به خاطر بسپاريد. ³من هم زمانی جوان بودم؛ پدری داشتم و تنها فرزند عزيز مادرم بودم. ⁴پدرم به من پند می‌داد و می‌گفت: «اگر حرفهای مرا بشنوی و به آنها عمل كنی، زنده خواهی ماند. ⁵حكمت و بصيرت كسب كن. سخنان مرا فراموش نكن و از آنها منحرف نشو. ⁶حكمت را ترک نكن، زيرا از تو حمايت خواهد كرد. آن را دوست بدار كه از تو محافظت خواهد نمود. ⁷حكمت از هر چيزی بهتر است؛ به هر قيمتی شده آن را به دست بياور. ⁸اگر برای حكمت ارزش قايل شوی، او نيز تو را سربلند خواهد نمود. اگر حكمت را در آغوش بگيری او به تو عزت خواهد بخشيد ⁹و تاج عزت و افتخار بر سرت خواهد نهاد.»

¹⁰پسرم به من گوش كن و آنچه به تو می‌گويم بپذير تا عمری طولانی داشته باشی. ¹¹من به تو حكمت آموختم و تو را به سوی راستی هدايت نمودم. ¹²وقتی راه روی مانعی بر سر راهت نخواهد بود و چون بدوی پايت نخواهد لغزيد. ¹³آنچه را كه آموخته‌ای حفظ كن و آن را از دست نده؛ آن را نگه دار، زيرا حيات توست. ¹⁴به راه بدكاران نرو و از روش گناهكاران پيروی ننما. ¹⁵از آنها دوری كن و روی خود را از آنان بگردان و به راه خود برو؛ ¹⁶زيرا ايشان تا بدی نكنند نمی‌خوابند و تا باعث لغزش و سقوط كسی نشوند آرام نمی‌گيرند. ¹⁷خوراک آنها ظلم و شرارت است.

¹⁸راه درستكاران مانند سپيدهٔ صبح است كه رفته‌رفته روشنتر می‌شود تا سرانجام به روشنايی كامل روز تبديل می‌گردد، ¹⁹اما راه بدكاران مثل سياهی شب است. بدكاران می‌افتند و نمی‌دانند چه چيز باعث افتادنشان شده است.

²⁰ای پسرم، به آنچه كه به تو می‌گويم به دقت گوش بده. ²¹سخنان مرا از نظر دور ندار، بلكه آنها را در دل خود حفظ كن، ²²زيرا سخنان من به شنونده حيات و سلامتی كامل می‌بخشد. ²³مواظب افكارت باش، زيرا زندگی انسان از افكارش شكل می‌گيرد. ²⁴دروغ و ناراستی را از دهان خود دور كن. ²⁵چشمان خود را به هدف بدوز و به اطراف توجه نكن. ²⁶مواظب راهی كه در آن قدم می‌گذاری باش. هميشه در راه راست گام بردار تا در امان باشی. ²⁷از راه راست منحرف نشو و خود را از بدی دور نگه دار.

هشدار در مورد زنا

¹ای پسرم، به سخنان حكيمانهٔ من گوش كن و به بصيرت من توجه نما. ²آنگاه خواهی دانست چگونه درست رفتار كنی، و سخنان تو نشان خواهد داد كه از دانايی برخوردار هستی. ³زن بدكاره چرب زبان است و سخنان او مانند عسل شيرين می‌باشد؛ ⁴ولی عاقبت جز تلخی و درد چيزی برای تو باقی نمی‌گذارد. ⁵زن بدكاره تو را به سوی مرگ و جهنم می‌كشاند، ⁶زيرا او از راه زندگی منحرف شده و سرگردان است و نمی‌داند به كجا می‌رود. ⁷ای جوانان، به من گوش دهيد و آنچه را كه می‌خواهم به شما بگويم هرگز فراموش نكنيد: ⁸از چنين زنی دوری كنيد. حتی به در خانه‌اش هم نزديک نشويد، ⁹مبادا در دام وسوسه‌هايش گرفتار شويد و حيثيت خود را از دست بدهيد و بقيه عمر خويش را صرف كسی كنيد كه رحم و شفقت ندارد. ¹⁰مبادا غريبه‌ها اموال شما را تصاحب نمايند و ثمرهٔ زحمت شما از آن ديگران شود، ¹¹و عاقبت بيمار شده، از شدت درماندگی بناليد ¹²و بگوييد: «كاش كه گوش می‌دادم! كاش كه تسليم هوی و هوسهايم نمی‌شدم! ¹³چرا به نصايح معلمانم گوش ندادم؟ چرا به سخنان ايشان توجه نكردم؟ ¹⁴اكنون بايد پيش همه رسوا و سرافكنده باشم.»

¹⁵پسرم، نسبت به همسر خود وفادار باش و تنها نسبت به او عشق بورز. ¹⁶چرا بايد از زنان هرزهٔ خيابانی صاحب بچه شوی؟ ¹⁷فرزندان تو بايد تنها مال خودت باشند و نبايد غريبه‌ها در آنان سهمی داشته باشند. ¹⁸پس با زنت خوش باش و از همسر خود كه در ايام جوانی با او ازدواج كرده‌ای لذت ببر. ¹⁹دلبريها و آغوش او تو را كافی باشد، و قلب تو فقط از عشق او سرشار گردد. ²⁰چرا بايد به زن بدكاره دل ببندی و زنی را كه به تو تعلق ندارد در آغوش بگيری؟ ²¹خداوند به دقت تو را زير نظر دارد و هر كاری را كه انجام می‌دهی می‌سنجد.

²²گناهان شخص بدكار مانند ريسمان به دورش می‌پيچد و او را گرفتار می‌سازد. ²³بلهوسی او باعث مرگش خواهد شد و حماقتش او را به نابودی خواهد كشاند.

هشدارهای گوناگون

¹ای پسرم، اگر ضامن كسی شده‌ای و تعهد كرده‌ای كه او قرضش را پس بدهد، ²و اگر با اين تعهد، خود را گرفتار ساخته‌ای، ³تو در واقع اسير او هستی و بايد هر چه زودتر خود را از اين دام رها سازی. پس فروتن شو و نزد او برو و از او خواهش كن تا تو را از قيد اين تعهد آزاد سازد. ⁴خواب به چشمانت راه نده و آرام ننشين، ⁵بلكه مانند آهويی كه از چنگ صياد می‌گريزد يا پرنده‌ای كه از دامی كه برايش نهاده‌اند می‌رهد، خود را نجات بده.

⁶ای آدمهای تنبل، زندگی مورچه‌ها را مشاهده كنيد و درس عبرت بگيريد. ⁷آنها ارباب و رهبر و رئيسی ندارند، ⁸ولی با اين همه در طول تابستان زحمت می‌كشند و برای زمستان آذوقه جمع می‌كنند. ⁹اما ای آدم تنبل، كار تو فقط خوابيدن است. پس كی می‌خواهی بيدار شوی؟ ¹⁰می‌گويی: «بگذار كمی بيشتر بخوابم! بگذار استراحت كنم.» ¹¹اما بدان كه فقر و تنگدستی مانند راهزنی مسلح بر تو هجوم خواهد آورد.

¹²آدم رذل و بدطينت كه دائم دروغ می‌گويد، ¹³و برای فريب دادن مردم با ايما و اشاره حرف می‌زند، ¹⁴و در فكر پليد خود پيوسته نقشه‌های شرورانه می‌كشد و نزاع بر پا می‌كند، ¹⁵ناگهان دچار بلای علاج‌ناپذيری می‌گردد كه او را از پای در می‌آورند. ^16‏-19هفت چيز است كه خداوند از آنها نفرت دارد:

نگاه متكبرانه،

زبان دروغگو،

دستهايی كه خون بی‌گناه را می‌ريزند،

فكری كه نقشه‌های پليد می‌كشد،

پاهايی كه برای بدی كردن می‌شتابند،

شاهدی كه دروغ می‌گويد،

شخصی كه در ميان دوستان تفرقه می‌اندازد.

هشدار در مورد زنا

²⁰ای پسر من، اوامر پدر خود را به جا آور و تعاليم مادرت را فراموش نكن. ²¹سخنان ايشان را آويزه گوش خود نما و نصايح آنها را در دل خود جای بده. ²²اندرزهای ايشان تو را در راهی كه می‌روی هدايت خواهند كرد و هنگامی كه در خواب هستی از تو مواظبت خواهند نمود و چون بيدار شوی با تو سخن خواهند گفت؛ ²³زيرا تعاليم و تأديب‌های ايشان مانند چراغی پر نور راه زندگی تو را روشن می‌سازند. ²⁴نصايح ايشان تو را از زنان بدكاره و سخنان فريبنده‌شان دور نگه می‌دارد.

²⁵دلباخته زيبايی اين گونه زنان نشو. نگذار عشوه‌گری‌های آنها تو را وسوسه نمايد؛ ²⁶زيرا زن فاحشه تو را محتاج نان می‌كند و زن بدكاره زندگی تو را تباه می‌سازد. ²⁷آيا كسی می‌تواند آتش را در بر بگيرد و نسوزد؟ ²⁸آيا می‌تواند روی زغالهای داغ راه برود و پاهايش سوخته نشود؟ ²⁹همچنان است مردی كه با زن ديگری زنا كند. او نمی‌تواند از مجازات اين گناه فرار كند.

³⁰اگر كسی به دليل گرسنگی دست به دزدی بزند مردم او را سرزنش نمی‌كنند، ³¹با اين حال وقتی به دام بيفتد بايد هفت برابر آنچه كه دزديده است جريمه بدهد، ولو اينكه اين كار به قيمت از دست دادن همهٔ اموالش تمام شود. ³²اما كسی كه مرتكب زنا می‌شود احمق است، زيرا جان خود را تباه می‌كند. ³³او را خواهند زد و رسوايی تا ابد گريبانگير او خواهد بود؛ ³⁴زيرا آتش خشم و حسادت شوهر آن زن شعله‌ور می‌گردد و با بی‌رحمی انتقام می‌گيرد. ³⁵او تاوانی قبول نخواهد كرد و هيچ هديه‌ای خشم او را فرو نخواهد نشاند.

دوری از زن فاحشه

¹پسرم، نصايح مرا بشنو و هميشه آنها را به ياد داشته باش. ²اوامر مرا به جا آور تا زنده بمانی. تعليم مرا مانند مردمک چشم خود حفظ كن. ³آن را آويزهٔ گوش خود بساز و در اعماق دل خود نگه دار. ⁴حكمت را خواهر خود بدان و بصيرت را دوست خود. ⁵بگذار حكمت، تو را از رفتن به دنبال زنان هرزه و گوش دادن به سخنان فريبندهٔ آنان باز دارد.

⁶يک روز از پنجرهٔ خانه‌ام بيرون را تماشا می‌كردم. ^7‏-9يكی از جوانان احمق و جاهل را ديدم كه در تاريكی شب از كوچه‌ای كه در آن خانهٔ زنی بدكار قرار داشت، می‌گذشت. ¹⁰آن زن در حالی که لباس وسوسه‌انگيزی بر تن داشت و نقشه‌های پليدی در سر می‌پروراند، به سويش آمد. ^11‏-12(او زن گستاخ و بی‌شرمی بود و اغلب در كوچه و بازار پرسه می‌زد تا در هر گوشه و كناری مردان را بفريبد.) ¹³آن زن بازوان خود را به دور گردن جوان حلقه كرده، او را بوسيد و با نگاهی هوس‌انگيز به او گفت: ¹⁴«امروز نذر خود را ادا كردم و گوشت قربانی در خانه آماده است. ¹⁵پس برای يافتن تو از خانه بيرون آمدم. در جستجوی تو بودم كه تو را ديدم. ^16‏-17بر رختخوابم ملافه‌های رنگارنگ از پارچهٔ حرير مصر پهن كرده‌ام و آن را با عطرهای خوشبو معطر ساخته‌ام. ¹⁸بيا از يكديگر لذت ببريم و تا صبح از عشق سير شويم. ¹⁹شوهرم در خانه نيست و به سفر دوری رفته است. ²⁰به اندازهٔ كافی با خود پول برده و تا آخر ماه برنمی‌گردد.»

²¹به اين ترتيب با سخنان فريبنده و وسوسه‌انگيزش آن جوان را اغوا كرد؛ ^22‏-23به طوری كه او مثل گاوی كه به كشتارگاه می‌رود، چون گوزن به دام افتاده‌ای كه در انتظار تيری باشد كه قلبش را بشكافد، به دنبال آن فاحشه رفت. او مثل پرنده‌ای است كه به داخل دام می‌پرد و نمی‌داند در آنجا چه سرنوشتی در انتظارش است.

²⁴ای جوانان، به من گوش دهيد و به سخنانم توجه كنيد. ²⁵نگذاريد چنين زنی دل شما را بربايد. از او دور شويد، مبادا شما را به گمراهی بكشد. ²⁶او بسياری را خانه خراب كرده است و مردان زيادی قربانی هوسرانی‌های او شده‌اند ²⁷خانهٔ او راهی است به سوی مرگ و هلاكت.

ندای حكمت

¹آيا ندای حكمت را نمی‌شنويد؟ ^2‏-3حكمت دم دروازه‌های شهر و سر چهارراه‌ها و جلو در هر خانه‌ای ايستاده، می‌گويد: ^4‏-5«ای انسانهای جاهل و نادان به ندای من گوش دهيد و زيركی و فهم كسب كنيد. ^6‏-7به من گوش دهيد، زيرا سخنان من گرانبهاست. من حقيقت و راستی را بيان می‌كنم و از ناراستی نفرت دارم. ⁸سخنان من بر حق است و كسی را گمراه نمی‌كند. ⁹حرفهای من برای كسی كه گوش شنوا داشته باشد واضح و روشن است. ¹⁰تعليمی كه من می‌دهم از طلا و نقره گرانبهاتر است. ¹¹ارزش من از ياقوت بيشتر است و هيچ چيز را نمی‌توان با من مقايسه كرد. ¹²من حكمتم و از زيركی و دانايی و بصيرت برخوردار می‌باشم. ¹³اگر كسی خداترس باشد، از بدی نفرت خواهد داشت. من از غرور و تكبر، رفتار و گفتار نادرست متنفرم.

^14‏-15«من هدايت می‌كنم و فهم و بصيرت می‌بخشم. به نيروی من پادشاهان سلطنت می‌كنند و قضات به عدل و انصاف قضاوت می‌نمايند. ¹⁶تمام رهبران و بزرگان جهان به كمک من حكمرانی می‌كنند. ¹⁷من كسانی را كه مرا دوست دارند، دوست دارم. آنانی كه در جستجوی من باشند مرا خواهند يافت. ¹⁸ثروت و حرمت، اموال و موفقيت در اختيار من است. ¹⁹بخشش‌های من از طلای ناب و نقرهٔ خالص بهتر است. ²⁰راههای من عدل و حق است. ²¹ثروت حقيقی از آن كسانی است كه مرا دوست دارند، زيرا من خزانه‌های ايشان را پر می‌سازم.

²²«خداوند در ابتدا، قبل از آفرينش عالم هستی، مرا با خود داشت. ²³از ازل، پيش از به وجود آمدن جهان من به وجود آمدم. ²⁴قبل از پيدايش اقيانوسها و چشمه‌های پر آب، ²⁵قبل از آنكه كوهها و تپه‌ها به وجود آيند، ²⁶قبل از آنكه خدا زمين و صحراها و حتی خاک را بيافريند من به وجود آمدم.

²⁷«وقتی خدا آسمان را استوار ساخت و افق را بر سطح آبها كشيد من آنجا بودم. ²⁸وقتی ابرها را در آسمان گسترانيد و چشمه‌ها را از اعماق جاری نمود، ²⁹وقتی حدود درياها را تعيين كرد تا آبها از آن تجاوز نكنند و وقتی اساس زمين را بنياد نهاد، ³⁰من نزد او معمار بودم. موجب شادی هميشگی او بودم و در حضورش شادی می‌كردم. ³¹دنيا و انسانهايی كه او آفريده بود مايهٔ خوشی من بودند. ³²پس ای جوانان به من گوش دهيد، زيرا همهٔ كسانی كه از دستورات من پيروی می‌كنند سعادتمندند.

³³«به نصيحت من گوش كنيد؛ عاقل باشيد و نصيحت مرا رد نكنيد. ³⁴خوشا به حال كسی كه به من گوش دهد و هر روز جلو در خانهٔ من انتظار مرا بكشد، ³⁵زيرا هر كه مرا بيابد حيات را يافته و خداوند را خشنود ساخته است؛ ³⁶اما كسی كه مرا از دست بدهد به جانش لطمه می‌زند، آنانی كه از من متنفر باشند مرگ را دوست دارند.»

حكمت و حماقت

¹حكمت كاخی بنا كرده است كه هفت ستون دارد. ²او مهمانی بزرگی ترتيب داده و انواع شرابها و خوراكها را آماده كرده است ³و كنيزان خود را فرستاده، تا بر بلندترين مكان شهر بايستند و ندا سر دهند: ⁴«ای آدمهای جاهل و نادان بياييد ⁵و از خوراک و شرابی كه آماده كرده‌ام بخوريد. ⁶راه جهالت را ترک گفته، زنده بمانيد. راه دانا شدن را پيش بگيريد.»

⁷اگر آدم بدكاری را كه هميشه ديگران را مسخره می‌كند تأديب نمايی، جز اينكه مورد اهانت او واقع شوی نتيجهٔ ديگری نخواهد داشت. ⁸پس او را به حال خود واگذار چون اگر بخواهی به او كمک كنی از تو متنفر می‌شود؛ اما اگر شخص دانا را تأديب كنی تو را دوست خواهد داشت. ⁹اگر آدم دانا را نصيحت كنی داناتر می‌شود و اگر به آدم درستكار تعليم بدهی علمش بيشتر می‌گردد؛ ¹⁰زيرا خداترسی اساس حكمت است و شناخت خدای مقدس انسان را دانا می‌كند. ¹¹حكمت عمرت را زياد می‌كند. ¹²اگر حكمت داشته باشی سودش به خودت می‌رسد و اگر حكمت را ناچيز بشماری به خودت زيان می‌رسانی.

¹³حماقت مانند زنی وراج و گستاخ و ابله می‌باشد. ¹⁴او دم در خانه‌اش می‌نشيند و يا در بلندترين مكان شهر می‌ايستد ¹⁵و رهگذرانی را كه از آنجا عبور می‌كنند صدا می‌زند ¹⁶و به اشخاص جاهل و نادان می‌گويد: «پيش من بياييد. ¹⁷آب دزدی شيرين است و نان دزدی لذيذ.» ¹⁸آنها نمی‌دانند كه عاقبت كسانی كه به خانهٔ او می‌روند مرگ و هلاكت است.

مثلهای سليمان

¹پسر عاقل پدرش را شاد می‌سازد، اما پسر نادان باعث غم مادرش می‌گردد.

²ثروتی كه از راه نادرست به دست آمده باشد نفعی به انسان نمی‌رساند، اما درستكاری به او سعادت دائمی می‌بخشد.

³خداوند نمی‌گذارد مرد درستكار گرسنگی بكشد و يا مرد شرير به آرزوی خود برسد.

⁴آدمهای تنبل، فقير می‌شوند، ولی اشخاص فعال ثروتمند می‌گردند.

⁵كسی كه به موقع محصول خود را برداشت می‌كند عاقل است، اما كسی كه موقع برداشت محصول می‌خوابد مايهٔ ننگ است.

⁶بر سر درستكاران بركت‌هاست، اما وجود بدكاران از ظلم و لعنت پوشيده است. ⁷نيكان خاطرهٔ خوبی از خود باقی می‌گذارند، اما نام بدكاران به فراموشی سپرده می‌شود.

⁸شخص عاقل پند و اندرز را می‌پذيرد، اما نادان ياوه‌گو هلاک می‌شود.

⁹قدمهای آدم درستكار ثابت و استوار است، ولی شخص كجرو عاقبت می‌لغزد و می‌افتد.

¹⁰پوشاندن حقيقت ناآرامی ايجاد می‌كند، اما سرزنش آشكار آرامش بوجود می‌آورد.

¹¹دهان درستكاران چشمهٔ حيات است، اما دهان شخص بدكار پر از نفرين می‌باشد.

¹²كينه و نفرت باعث نزاع می‌شود، ولی محبت گناه ديگران را می‌بخشد.

¹³اشخاص دانا به خاطر سخنان حكيمانه‌شان مورد ستايش قرار می‌گيرند، اما اشخاص نادان چوب حماقت خود را می‌خورند.

¹⁴در دهان شخص دانا سخنان سنجيده يافت می‌شود، اما آدم نادان نسنجيده سخن می‌گويد و خرابی به بار می‌آورد.

¹⁵ثروت شخص ثروتمند او را محافظت می‌كند، اما بينوايی شخص فقير او را از پای در می‌آورند.

¹⁶درآمد شخص درستكار به زندگی او رونق می‌بخشد، اما شخص بدكار درآمد خود را در راههای گناه‌آلود بر باد می‌دهد.

¹⁷كسی كه تأديب را می‌پذيرد در راه حيات گام برمی‌دارد، اما كسی كه نمی‌خواهد اصلاح گردد، به گمراهی كشيده می‌شود.

¹⁸كسی كه كينه‌اش را پنهان می‌كند آدم نادرستی است. شخصی كه شايعات بی‌اساس را پخش می‌كند احمق است.

¹⁹پرحرفی، انسان را به سوی گناه می‌كشاند. عاقل كسی است كه زبانش را مهار كند.

²⁰سخنان درستكاران مانند نقره گرانبهاست، اما حرفهای بدكاران هيچ ارزشی ندارد.

²¹سخنان خوب درستكاران، ديگران را احيا می‌كند، اما حماقت نادانان باعث مرگ خودشان می‌شود.

²²بركت خداوند انسان را ثروتمند می‌سازد بدون اينكه زحمتی برای وی به بار آورد.

²³آدم نادان از عمل بد لذت می‌برد و شخص دانا از حكمت.

²⁴آنچه بدكاران از آن می‌ترسند بر سرشان می‌آيد، اما نيكان به آرزوی خود می‌رسند.

²⁵بلا و مصيبت چون گردباد از راه می‌رسد و بدكاران را با خود می‌برد، اما شخص درستكار مانند صخره، پا برجا می‌ماند. ²⁶هرگز از آدم تنبل نخواه برای تو كاری انجام دهد؛ او مثل دودی است كه به چشم می‌رود و مانند سركه‌ای است كه دندان را كند می‌كند.

²⁷خداترسی سالهای عمر انسان را زياد می‌كند، اما شرارت از عمر او می‌كاهد.

²⁸اميد درستكاران به شادی می‌انجامد، اما اميد بدكاران بر باد می‌رود.

²⁹خدا برای نيكان قلعه‌ای محافظ است، اما او بدان را هلاک خواهد كرد.

³⁰درستكاران هميشه از امنيت برخوردار خواهند بود، اما بدكاران بر زمين، زنده نخواهند ماند.

³¹از دهان درستكاران غنچه‌های حكمت می‌شكفد، اما زبان دروغگويان از ريشه كنده خواهد شد.

³²افراد درستكار هميشه سخنان خوشايند بر زبان می‌آورند، اما دهان بدكاران از حرفهای نيشدار پر است.

¹خداوند از تقلب و کلاهبرداری متنفر است، ولی درستكاری و صداقت را دوست دارد.

²تكبر باعث سرافكندگی می‌شود، پس دانا كسی است كه فروتن باشد.

³صداقت مرد درستكار راهنمای اوست، اما نادرستی شخص بدكار، او را به نابودی می‌كشاند. ⁴در روز داوری مال و ثروت به داد تو نمی‌رسد، اما صداقت می‌تواند تو را از مرگ برهاند.

⁵صداقت درستكاران راهشان را هموار می‌كند، اما بدكاران در زير بار سنگين گناهان خود از پا در می‌آيند.

⁶صداقت نيكان آنها را نجات می‌دهد، ولی بدكاران در دام خيانت خود گرفتار می‌شوند.

⁷آدم خدانشناس وقتی بميرد همهٔ اميدهايش از بين می‌رود وانتظاری كه از قدرتش داشت نقش بر آب می‌شود.

⁸مرد درستكار از تنگنا رهايی می‌يابد و مرد بدكار به جای او گرفتار می‌شود.

⁹حرفهای مرد خدانشناس انسان را به هلاكت می‌كشاند، اما حكمت شخص درستكار او را از هلاكت می‌رهاند.

¹⁰تمام شهر برای موفقيت آدم خوب شادی می‌كنند و از مرگ آدم بد خوشحال می‌شوند.

¹¹از بركت وجود خداشناسان شهر ترقی می‌كند، اما شرارت بدكاران موجب تباهی آن می‌شود.

¹²كسی كه دربارهٔ ديگران با تحقير صحبت می‌كند آدم نادانی است. آدم عاقل جلو زبان خود را می‌گيرد.

¹³خبرچين هر جا می‌رود اسرار ديگران را فاش می‌كند، ولی شخص امين، اسرار را در دل خود مخفی نگه می‌دارد.

¹⁴بدون رهبری خردمندانه، قوم در زحمت می‌افتد؛ اما وجود مشاوران زياد امنيت كشور را تضمين می‌كند.

¹⁵ضامن آدم غريب نشو چون ضرر خواهی ديد. اگر می‌خواهی در دردسر نيفتی ضامن كسی نشو.

¹⁶زن نيكو سيرت، عزت و احترام به دست می‌آورد، اما مردان قوی فقط می‌توانند ثروت به چنگ آورند.

¹⁷مرد رحيم به خودش نفع می‌رساند، اما آدم ستمگر به خودش لطمه می‌زند.

¹⁸ثروت شخص بدكار، موقتی و ناپايدار است، ولی اجرت آدم خوب جاودانی است.

¹⁹شخص درستكار از حيات برخوردار می‌شود، اما آدم بدكار به سوی مرگ می‌رود.

²⁰خداوند از افراد بدطينت متنفر است، ولی از درستكاران خشنود می‌باشد.

²¹مطمئن باش بدكاران مجازات خواهند شد، اما درستكاران رهايی خواهند يافت.

²²زيبايی در زن نادان مانند حلقهٔ طلا در پوزهٔ گراز است.

²³آرزوی نيكان هميشه برآورده می‌شود، اما خشم خدا در انتظار بدكاران است.

²⁴هستند كسانی كه با سخاوت خرج می‌كنند و با اين وجود ثروتمند می‌شوند؛ و هستند كسانی كه بيش از اندازه جمع می‌كنند، اما عاقبت نيازمند می‌گردند.

²⁵شخص سخاوتمند كامياب می‌شود و هر كه ديگران را سيراب كند خود نيز سيراب خواهد شد.

²⁶كسی كه غله‌اش را احتكار می‌كند تا به قيمت گرانتری بفروشد، مورد نفرين مردم قرار خواهد گرفت، ولی دعای خير مردم همراه كسی خواهد بود كه غله خود را در زمان احتياج به آنها می‌فروشد.

²⁷اگر در پی نيكی باشی مورد لطف خدا خواهی بود، ولی اگر به دنبال بدی بروی جز بدی چيزی نصيبت نخواهد شد.

²⁸كسی كه بر ثروت خود تكيه كند خواهد افتاد، اما درستكاران كه بر خدا تكيه می‌كنند مانند درخت سبز شكوفه خواهند آورد.

²⁹شخص نادانی كه باعث ناراحتی خانواده‌اش می‌شود سرانجام هستی خود را از دست خواهد داد و برده دانايان خواهد شد.

³⁰ثمره كار خداشناسان حيات‌بخش است و تمام كسانی كه مردم را به سوی نجات هدايت می‌كنند دانا هستند.

³¹اگر درستكاران پاداش اعمال خود را در اين دنيا می‌يابند، بدون شک گناهكاران و بدكاران نيز به سزای اعمال خود می‌رسند.

¹كسی می‌تواند دانا شود كه تأديب را دوست داشته باشد. هر كه از اصلاح شدن نفرت داشته باشد احمق است.

²خداوند از اشخاص نيک خشنود است، اما كسانی را كه نقشه‌های پليد می‌كشند محكوم می‌كند.

³انسان با كارهای بد نمی‌تواند برای خود امنيت به وجود آورد، اما اشخاص درستكار پا برجا خواهند ماند.

⁴زن خوب، تاج سر شوهرش است، ولی زن بی‌حيا مانند خوره جان او را می‌خورد.

⁵انسان خوب فكرش پر از درستكاری است، اما فكر آدم بدكار انباشته از دروغ و نيرنگ است.

⁶حرفهای بدكاران مردم را به دام هلاكت می‌كشاند، اما سخنان نيكان مردم را رهايی می‌بخشد.

⁷بدكاران نابود می‌شوند، اما نيكان پايدار می‌مانند.

⁸آدم عاقل را همه می‌ستايند، اما شخص كوته‌فكر را حقير می‌شمارند.

⁹بهتر است انسان شخص مهمی به حساب نيايد اما زندگی او تأمين باشد تا اينكه خود را آدم بزرگی نشان دهد ولی محتاج نان باشد.

¹⁰شخص خداشناس حتی به فكر آسايش حيواناتش نيز هست، اما رحم و مروت خدانشناسان چيزی به‌جز ستمگری نيست.

¹¹هر كه در زمين خود زراعت كند نان كافی خواهد داشت، اما كسی كه وقت خود را به بيهودگی بگذراند آدم احمقی است.

¹²اشخاص خدانشناس چشم طمع به اموالی كه بدكاران غارت كرده‌اند دارند، در حالی که خداشناسان از اموال خود به يكديگر كمک می‌كنند.

¹³دروغ انسان را در دام گرفتار می‌كند، ولی راستی و صداقت موجب خلاصی می‌گردد.

¹⁴پاداش تو بستگی به گفتار و رفتار تو دارد. هر چه بكاری همان را درو خواهی كرد.

¹⁵آدم نادان فكر می‌كند هر کاری می‌كند درست است و احتياج به نصيحت ندارد، اما شخص دانا به نصايح ديگران گوش می‌دهد.

¹⁶آدم نادان در مقابل توهين ديگران زود عصبانی می‌شود، ولی شخص دانا خونسردی خود را حفظ می‌كند.

¹⁷وقتی كه حقيقت را می‌گويی عدالت اجرا می‌گردد، اما دروغ به بی‌عدالتی منجر می‌شود.

¹⁸هستند كسانی كه با حرفهای نسنجيدهٔ خود زخم زبان می‌زنند، ولی سخنان مرد دانا تسكين دهنده و شفابخش است.

¹⁹عمر دروغ كوتاه است، اما حقيقت تا ابد پايدار می‌ماند.

²⁰افكار توطئه‌گران پر از نيرنگ است، اما دلهای آنانی كه خيرانديش هستند آكنده از شادی می‌باشد.

²¹هيچ بدی به خداشناسان نمی‌رسد، اما بدكاران هميشه گرفتار بلا می‌شوند.

²²خدا كسانی را كه به قول خود وفا می‌كنند دوست دارد، ولی از اشخاص بدقول بيزار است.

²³آدم عاقل علم و دانش خود را به نمايش نمی‌گذارد، ولی شخص نادان حماقت خود را آشكار می‌سازد.

²⁴كار و كوشش، انسان را به قدرت می‌رساند؛ اما تنبلی، او را نوكر ديگران می‌سازد.

²⁵غم و غصه انسان را گرانبار می‌كند، اما سخن دلگرم كننده او را سبكبار و شاد می‌سازد.

²⁶شخص درستكار مردم را به راه راست هدايت می‌كند، اما آدم بدكار آنها را منحرف می‌سازد.

²⁷آدم تنبل حتی دنبال شكار خود نيز نمی‌رود. تلاش و كوشش، گنج گرانبهای انسان است.

²⁸راهی كه خداشناسان در آن گام برمی‌دارند به حيات منتهی می‌شود و در آن مرگ نيست.

¹جوان عاقل تأديب پدر خود را می‌پذيرد، ولی جوانی كه همه چيز را به باد مسخره می‌گيرد از پذيرفتن آن سر باز می‌زند.

²سخنان مرد نيک حتی برای خود او نيكوست و جانش را سير می‌كند، اما شخص بدانديش فقط تشنهٔ ظلم است.

³هر كه زبان خود را نگه دارد جان خود را حفظ می‌كند، اما كسی كه نسنجيده سخن بگويد خود را هلاک خواهد كرد.

⁴آدم تنبل آنچه را كه آرزو می‌كند به دست نمی‌آورد، اما شخص كوشا كامياب می‌شود.

⁵شخص درستكار از دروغ گفتن نفرت دارد، اما آدم دروغگو رسوا و خوار می‌شود.

⁶صداقت درستكاران آنها را حفظ می‌كند، اما شرارت بدكاران آنها را به نابودی می‌كشاند.

⁷هستند كسانی كه وانمود می‌كنند ثروتمندند در حالی که چيزی ندارند، و هستند كسانی كه خود را فقير نشان می‌دهند اما صاحب ثروت هنگفتی می‌باشند.

⁸ثروت شخص پولدار صرف حفاظت جان او می‌شود، اما جان آدم فقير را خطری تهديد نمی‌كند.

⁹زندگی شخص نيک مانند چراغی نورانی می‌درخشد، ولی زندگی گناهكاران مثل چراغی است كه در حال خاموشی است.

¹⁰تكبر باعث نزاع می‌شود، ولی شخص دانا نصيحت را می‌پذيرد.

¹¹ثروتی كه از راه نادرست به دست بيايد طولی نمی‌كشد كه از دست می‌رود؛ اما دارايی كه با كار و كوشش جمع شود، به تدریج زياد می‌گردد.

¹²آرزويی كه انجام آن به تعويق افتاده باشد دل را بيمار می‌كند، اما برآورده شدن مراد، شادی و حيات می‌بخشد.

¹³هر كه دستوری را كه به او داده‌اند خوار بشمارد بی‌سزا نخواهد ماند، اما آنكه آن را اطاعت كند پاداش خواهد يافت.

¹⁴تعليم مرد دانا چشمهٔ حيات است و شخص را از دامهای مرگ می‌رهاند.

¹⁵دانايی، احترام می‌آورد ولی خيانت به هلاكت منتهی می‌شود.

¹⁶مرد دانا سنجيده عمل می‌كند، اما آدم نادان حماقت خود را بروز می‌دهد.

¹⁷قاصدی كه قابل اعتماد نباشد باعث گرفتاری می‌شود، اما پيک امين موجب آرامش است.

¹⁸فقر و رسوايی دامنگير كسی می‌شود كه تأديب را نمی‌پذيرد، اما شخصی كه آن را بپذيرد مورد احترام واقع خواهد شد.

¹⁹برآورده شدن آرزوها لذتبخش است، اما افراد نادان در پی آرزوهای ناپاک خود هستند و نمی‌خواهند از آنها دست بردارند.

²⁰با اشخاص دانا معاشرت كن و دانا خواهی شد، با احمقان بنشين و زيان خواهی ديد.

²¹بلا دامنگير گناهكاران می‌شود، اما چيزهای خوب نصيب نيكان می‌گردد.

²²شخص نيک حتی برای نوه‌هايش ميراث باقی می‌گذارد، اما ثروتی كه گناهكاران اندوخته‌اند به درستكاران می‌رسد.

²³زمين آدم فقير ممكن است محصول فراوان بدهد، ولی ظالمان آن را از چنگ او در می‌آورند.

²⁴كسی كه فرزند خود را تنبيه نمی‌كند او را دوست ندارد، اما كسی كه فرزندش را دوست دارد از تأديب او كوتاهی نمی‌كند.

²⁵شخص درستكار از خوراكی كه دارد می‌خورد و سير می‌شود، ولی آدم بدكار گرسنگی می‌كشد.

¹زن دانا خانه خود را بنا می‌كند، اما زن نادان با دست خود خانه‌اش را خراب می‌كند.

²كسانی كه به راستی عمل می‌كنند به خداوند احترام می‌گذارند، ولی اشخاص بدكار او را تحقير می‌كنند.

³احمق چوب حرفهای متكبرانهٔ خود را می‌خورد، ولی سخنان مرد دانا او را محافظت می‌كند.

⁴اگر در طويله گاو نباشد، طويله تميز می‌ماند، اما بدون گاو نمی‌توان محصول زيادی به دست آورد.

⁵شاهد امين دروغ نمی‌گويد، ولی از دهان شاهد ناراست دروغ می‌بارد.

⁶كسی كه همه چيز را به باد مسخره می‌گيرد هرگز نمی‌تواند حكمت پيدا كند، اما شخص فهيم به آسانی آن را به دست می‌آورد.

⁷از احمقان دوری كن زيرا چيزی ندارند به تو ياد دهند.

⁸حكمت شخص عاقل راهنمای اوست، اما حماقت احمقان باعث گمراهی آنان می‌شود.

⁹آدمهای احمق با گناه بازی می‌كنند، اما درستكاران رضايت خدا را می‌طلبند.

¹⁰تنها دل خود شخص است كه تلخی جان او را احساس می‌كند و در شادی او نيز كسی جز خودش نمی‌تواند سهيم باشد.

¹¹خانهٔ بدكاران خراب می‌شود، اما خيمهٔ درستكاران وسعت می‌يابد.

¹²راههايی هستند كه به نظر انسان راست می‌آيند اما عاقبت به مرگ منتهی می‌شوند.

¹³خنده نمی‌تواند اندوه دل را پنهان سازد؛ هنگامی كه خنده پايان می‌يابد، درد و اندوه برجای خود باقی می‌ماند.

¹⁴آدم خدانشناس نتيجهٔ كارهای خود را خواهد ديد و شخص نيک از ثمرهٔ اعمال خويش بهره خواهد برد.

¹⁵آدم ساده لوح هر حرفی را باور می‌كند، اما شخص زيرک سنجيده رفتار می‌نمايد. ¹⁶شخص دانا محتاط است و از خطر دوری می‌كند، ولی آدم نادان از روی غرور، خود را به خطر می‌اندازد.

¹⁷آدم تندخو كارهای احمقانه می‌كند و شخص حيله‌گر مورد نفرت قرار می‌گيرد.

¹⁸حماقت نصيب جاهلان می‌شود و دانايی نصيب زيركان.

¹⁹بدكاران عاقبت در برابر نيكان سر تعظيم فرود خواهند آورد و محتاج آنان خواهند شد.

²⁰ثروتمندان دوستان بسيار دارند، اما شخص فقير را حتی همسايه‌هايش تحقير می‌كنند.

²¹خوار شمردن فقرا گناه است. خوشا به حال كسی كه بر آنها ترحم كند.

²²كسانی كه نقشه‌های پليد در سر می‌پرورانند گمراه خواهند شد، ولی آنانی كه نيت خوب دارند مورد محبت و اعتماد قرار خواهند گرفت.

²³كسی كه زحمت می‌كشد منفعت عايدش می‌شود، ولی آنكه فقط حرف می‌زند فقير خواهد شد.

²⁴ثروت نصيب دانايان خواهد شد، اما پاداش احمقان حماقت ايشان است.

²⁵شاهد راستگو جان مردم را نجات می‌دهد، اما شاهد دروغگو به مردم خيانت می‌كند.

²⁶كسی كه از خداوند می‌ترسد تكيه‌گاه محكمی دارد و فرزندانش در امان خواهند بود.

²⁷خداترسی چشمهٔ حيات است و انسان را از دامهای مرگ دور نگه می‌دارد.

²⁸عظمت يک پادشاه بستگی به تعداد مردمی دارد كه بر آنها فرمان می‌راند. پادشاه بدون قوم نابود می‌شود.

²⁹كسی كه صبر و تحمل دارد شخص بسيار عاقلی است، اما از آدم تندخو حماقت سر می‌زند.

³⁰آرامش فكر به بدن سلامتی می‌بخشد، اما حسادت مانند خوره جان را می‌خورد.

³¹هر كه به فقرا ظلم كند به آفرينندهٔ آنها اهانت كرده است و هر كه به فقرا ترحم نمايد، به خدا احترام گذاشته است.

³²خداشناسان وقتی بميرند پناهگاهی دارند، اما گناهكاران بوسيلهٔ گناهان خودشان تباه می‌شوند.

³³اشخاص فهميده حكمت را در دل خود حفظ می‌كنند، اما آدمهای نادان آن را به نمايش می‌گذارند.

³⁴درستكاری مايه سرافرازی يک قوم است و گناه مايه رسوايی آن.

³⁵پادشاه از خدمتگزاران كاردان خشنود می‌گردد، ولی كسانی كه دردسر ايجاد می‌كنند مورد غضب او واقع می‌شوند.

¹جواب ملايم خشم را فرو می‌نشاند، اما جواب تند آن را بر می‌انگيزاند.

²از زبان مرد دانا حكمت می‌چكد، اما از دهان آدم نادان حماقت بيرون می‌آيد.

³خدا همه جا را زير نظر دارد و ناظر اعمال نيكان و بدان است.

⁴سخنان آرامش‌بخش حيات می‌بخشند، اما حرفهای تند باعث دلشكستگی می‌شوند.

⁵شخص نادان نصيحت پدر خود را خوار می‌شمارد، ولی فرزند عاقل تأديب پدرش را می‌پذيرد.

⁶خانهٔ شخص درستكار از ثروت مملو است، اما دسترنج آدمهای بدكار برای ايشان تلخكامی به بار می‌آورد.

⁷حكمت توسط دانايان منتشر می‌شود نه بوسيلهٔ احمقانی كه در آنها راستی نيست.

⁸خداوند از قربانیهای بدكاران نفرت دارد، اما از دعای درستكاران خشنود است.

⁹خداوند از اعمال بدكاران متنفر است، اما پيروان راستی را دوست می‌دارد.

¹⁰كسانی كه راه راست را ترک گفته‌اند تنبيه سختی در انتظارشان است و اگر نخواهند تنبيه و اصلاح شوند خواهند مرد.

¹¹حتی دنيای مردگان از نظر خداوند پنهان نيست، پس آيا انسان می‌تواند افكارش را از او پنهان كند؟

¹²كسی كه كارش مسخره كردن است از نزديک شدن به افراد دانا خودداری می‌كند چون دوست ندارد سرزنش آنها را بشنود.

¹³دل شاد، چهره را شاداب می‌سازد، اما تلخی دل، روح را افسرده می‌كند.

¹⁴شخص دانا تشنهٔ دانايی است، اما نادان خود را با حماقت سير می‌كند.

¹⁵انسان وقتی غمگين است همه چيز به نظرش بد می‌آيد، اما وقتی دلش شاد است هر چيزی او را خوشحال می‌كند.

¹⁶دارايی كم همراه با خداترسی بهتر است از ثروت هنگفت با اضطراب.

¹⁷نان خشک خوردن در جايی كه محبت هست، بهتر است از غذای شاهانه خوردن در جايی كه نفرت وجود دارد.

¹⁸آدم تندخو نزاع به پا می‌كند، ولی شخص صبور دعوا را فرو می‌نشاند.

¹⁹راه آدم تنبل با خارها پوشيده است، اما راه شخص درستكار هموار است.

²⁰فرزند دانا پدرش را خوشحال می‌كند، اما فرزند احمق مادرش را تحقير می‌نمايد.

²¹آدم احمق از كارهای ابلهانه لذت می‌برد، اما شخص فهميده از راه راست منحرف نمی‌شود.

²²نقشه‌ای كه بدون مشورت كشيده شود، با شكست مواجه می‌گردد، اما مشورت بسيار، باعث موفقيت می‌شود.

²³انسان وقتی جواب درست می‌دهد از آن لذت می‌برد. چه عالی است سخنی كه بجا گفته شود!

²⁴راه دانايان به سوی حيات بالا می‌رود و آنها را از فرو رفتن به جهنم باز می‌دارد.

²⁵خداوند خانه متكبران را از بين می‌برد، اما ملک بيوه‌زنان را حفظ می‌كند.

²⁶خداوند از نقشه‌های پليد متنفر است، ولی افكار پاک مورد پسند او می‌باشند.

²⁷كسی كه دنبال سود نامشروع می‌رود به خانواده‌اش لطمه می‌زند، اما شخصی كه از رشوه نفرت دارد زندگی خوبی خواهد داشت.

²⁸آدم خوب قبل از جواب دادن فكر می‌كند، اما آدم بد زود جواب می‌دهد و مشكلات به بار می‌آورد.

²⁹خداوند از بدكاران دور است، ولی دعای نيكان را می‌شنود.

³⁰ديدن صورت شاد و شنيدن خبر خوش به انسان شادی و سلامتی می‌بخشد.

³¹كسی كه انتقادهای سازنده را بپذيرد، جزو دانايان به حساب خواهد آمد.

³²كسی كه تأديب را نپذيرد به خودش لطمه می‌زند، ولی هر كه آن را بپذيرد دانايی كسب می‌كند.

³³خداترسی به انسان حكمت می‌آموزد و فروتنی برای او عزت و احترام به بار می‌آورد.

¹انسان نقشه‌های زيادی می‌كشد، اما نتيجهٔ نهايی آنها در دست خداست.

²تمام كارهای انسان به نظر خودش درست است، اما انگيزه‌ها را خداوند می‌بيند.

³نقشه‌های خود را به دست خداوند بسپار، آنگاه در كارهايت موفق خواهی شد.

⁴خداوند هر چيزی را برای هدف و منظوری خلق كرده است. او حتی بدكاران را برای مجازات آفريده است.

⁵خداوند از اشخاص متكبر نفرت دارد و هرگز اجازه نخواهد داد آنها از مجازات فرار كنند.

⁶درستكار و با محبت باش كه خدا گناهت را خواهد بخشيد. از خداوند بترس كه بدی از تو دور خواهد شد.

⁷وقتی كسی خدا را خشنود می‌سازد، خدا كاری می‌كند كه حتی دشمنان آن شخص نيز با وی از در صلح و آشتی درآيند.

⁸مال كم كه از راه درست به دست آمده باشد بهتر است از ثروت هنگفتی كه از راه نادرست فراهم شده باشد.

⁹انسان در فكر خود نقشه‌ها می‌كشد، اما خداوند او را در انجام آنها هدايت می‌كند.

¹⁰فرمان پادشاه مانند وحی قطعی است، پس او نبايد در داوری اشتباه كند.

¹¹خداوند می‌خواهد در معاملات خود از ترازو و سنگهای درست استفاده كنيد. اين اصل را خداوند برقرار كرده است.

¹²پادشاهان نمی‌توانند ظلم كنند، زيرا تخت سلطنت از عدالت برقرار می‌ماند.

¹³پادشاهان اشخاص راستگو را دوست دارند و از وجود ايشان خشنود می‌شوند.

¹⁴خشم پادشاه پيک مرگ است ولی مرد عاقل آن را فرو می‌نشاند.

¹⁵شادی و رضايت پادشاه مانند ابر بهاری است كه حيات به ارمغان می‌آورد.

¹⁶به دست آوردن حكمت و دانايی بهتر است از اندوختن طلا و نقره.

¹⁷راه خداشناسان دور از هر نوع بدی است و هر كه در اين راه گام بردارد جان خود را حفظ خواهد كرد.

¹⁸غرور منجر به هلاكت می‌شود و تكبر به سقوط می‌انجامد.

¹⁹بهتر است انسان متواضع باشد و با ستمديدگان بنشيند تا اينكه ميان متكبران باشد و در غنايم آنها سهيم شود.

²⁰آنانی كه كلام خداوند را اطاعت كنند سعادتمند خواهند شد و كسانی كه بر او توكل نمايند بركت خواهند يافت.

²¹دانا را از فهمش می‌شناسند و عالم را از سخنان دلنشينش.

²²حكمت برای كسانی كه از آن برخوردارند چشمهٔ حيات است، ولی حماقت برای نادانان مجازات به بار می‌آورد.

²³سخنان شخص دانا عاقلانه است و تعاليمی كه او می‌دهد مؤثر می‌باشد.

²⁴سخنان محبت‌آميز مانند عسل شيرين است و جان انسان را شفا می‌بخشد.

²⁵راههايی هستند كه به نظر انسان راست می‌آيند، اما عاقبت به مرگ منتهی می‌شوند.

²⁶گرسنگی خوب است زيرا تو را وادار می‌كند كه برای رفع آن كار كنی.

²⁷آدم بدكار نقشه‌های پليد می‌كشد و سخنانش مثل آتش می‌سوزاند.

²⁸شخص بدانديش نزاع به پا می‌كند و آدم سخن‌چين بهترين دوستان را از هم جدا می‌نمايد.

²⁹آدم ظالم همسايه‌اش را فريب می‌دهد و او را به راه نادرست می‌كشاند.

³⁰شخص بدكار چشمان خود را می‌بندد و لبهايش را جمع می‌كند تا برای انجام مقاصد پليد خود نقشه بكشد.

³¹عمر طولانی هديه‌ای است كه به نيكان داده می‌شود و موی سفيد تاج زيبايی آنهاست.

³²صبر از قدرت بهتر است و كسی كه بر خود مسلط باشد از شخصی كه شهری را تسخير نمايد برتر است.

³³انسان قرعه را می‌اندازد، اما حكم آن را خداوند تعيين می‌كند.

¹خوردن نان خشک در آرامش بهتر است از خوردن غذای شاهانه در خانه‌ای كه در آن جنگ و دعوا است.

²بردهٔ دانا بر پسر شرور ارباب خود تسلط خواهد يافت و در ارثی كه به او می‌رسد شريک خواهد شد.

³طلا و نقره را آتش می‌آزمايد و دل انسان را خدا.

⁴آدم بدكار از همنشينی با آدمهای بد لذت می‌برد و آدم دروغگو از همنشينی با اشخاص دروغگو.

⁵مسخره كردن فقرا به منزلهٔ مسخره كردن خدايی است كه ايشان را آفريده است. كسانی كه از غم و بدبختی ديگران شاد می‌شوند بی‌سزا نخواهند ماند.

⁶تاج افتخار پيران نوه‌های ايشان می‌باشند و تاج افتخار فرزندان، پدران ايشان.

⁷شخص نجيب هرگز دروغ نمی‌گويد و آدم احمق هرگز سخن با ارزش بر زبان نمی‌آورد.

⁸رشوه در نظرِ دهندهٔ آن مثل سنگ جادوست كه او را در هر كاری موفق می‌سازد.

⁹كسی كه اشتباهات ديگران را می‌پوشاند محبت ايجاد می‌كند، اما آدمی كه آنها را افشا می‌كند باعث جدايی دوستان می‌گردد.

¹⁰يک ملامت به شخص فهيم اثرش بيشتر است از صد ضربه شلاق به آدم احمق.

¹¹بدكاران فقط در پی ياغيگری هستند بنابراين به شدت مجازات خواهند شد.

¹²روبرو شدن با ماده خرسی كه بچه‌هايش را از او گرفته‌اند بهتر است از روبرو شدن با شخص نادانی كه گرفتار حماقت شده است.

¹³اگر خوبی را با بدی تلافی كنی، بلا از خانه‌ات دور نخواهد شد.

¹⁴شروع كردن دعوا مانند ايجاد رخنه در سد آب است، پس جر و بحث را ختم كن پيش از آنكه به دعوا منجر شود.

¹⁵خداوند از كسانی كه بی‌گناه را محكوم و گناهكار را تبرئه می‌كنند متنفر است.

¹⁶صرف پول برای آموزش آدم احمق بی‌فايده است، زيرا او طالب حكمت نيست.

¹⁷دوست واقعی در هر موقعيتی محبت می‌كند و برادر برای كمک به هنگام گرفتاری تولد يافته است.

¹⁸فقط شخص كم‌عقل است كه ضامن شخص ديگری می‌شود.

¹⁹شخص ستيزه‌جو گناه را دوست دارد و آدم بلند پرواز خرابی به بار می‌آورد.

²⁰شخص بدانديش كامياب نخواهد شد و آدم فريبكار در دام بلا گرفتار خواهد گرديد.

²¹فرزند احمق مايهٔ غم و غصهٔ والدينش می‌باشد.

²²شادی دل مانند دارو شفابخش است اما روح پژمرده انسان را بيمار می‌كند.

²³آدم بدكار پنهانی رشوه می‌گيرد و مانع اجرای عدالت می‌شود.

²⁴هدف مردان عاقل تحصيل حكمت است، اما شخص نادان در زندگی هيچ هدفی ندارد.

²⁵پسر احمق مايهٔ غصهٔ پدر و تلخكامی مادر است.

²⁶مجازات كردن نيكان و تنبيه نمودن اشخاص نجيب به خاطر صداقتشان، كار نادرستی است.

²⁷شخص دانا پرحرفی نمی‌كند و آدم فهميده آرام و صبور است. ²⁸آدم احمق نيز اگر سكوت كند و حرف نزند او را دانا و فهيم می‌شمارند.

¹آدم خودخواه خود را از ديگران كنار می‌كشد و با عقايد درستشان مخالفت می‌ورزد.

²آدم احمق برای حكمت ارزش قايل نيست و فقط دوست دارد خود را دانا نشان دهد.

³گناه ننگ و رسوايی به بار می‌آورد.

⁴سخنان شخص دانا مانند اقيانوس عميق است و مثل چشمه گوارا.

⁵طرفداری از مجرم كه باعث می‌شود حق بی‌گناه پايمال شود كار نادرستی است. ⁶حرفهای آدم احمق، منجر به نزاع و كتک خوردنش می‌شود.

⁷سخنان احمق چون دامی است كه او را به هلاكت می‌كشاند.

⁸حرفهای آدم سخن‌چين مانند لقمه‌های لذيذی است كه با لذت بلعيده می‌شود.

⁹كسی كه در كار سستی می‌كند به اندازهٔ يک خرابكار مخرب است.

¹⁰اسم خداوند قلعه‌ای است محكم كه شخص درستكار به آن پناه می‌برد و در امان می‌ماند؛ ¹¹اما پناهگاه ثروتمندان ثروت ايشان است كه گمان می‌كنند آنها را محافظت خواهد نمود.

¹²تكبر به سقوط می‌انجامد و فروتنی به سربلندی.

¹³چقدر زشت و ابلهانه است كه انسان قبل از گوش دادن به سخنی، به آن جواب دهد.

¹⁴وقتی انسان روحيه‌اش قوی است بيماری را تحمل می‌كند، اما روحيهٔ شكسته را چه كسی می‌تواند تحمل كند؟

¹⁵اشخاص دانا هميشه مشتاق و آماده كسب حكمتند.

¹⁶هديه دادن راه را برای انسان باز می‌كند و او را به حضور اشخاص مهم می‌رساند.

¹⁷دلايل كسی كه در دادگاه اول صحبت می‌كند به نظر درست می‌آيد ولی اين تا زمانی است كه طرف مقابل هنوز دلايلش را ارائه نداده باشد.

¹⁸قرعه، دعوا را می‌خواباند و به منازعهٔ بين حريفان زورمند خاتمه می‌دهد.

¹⁹به دست آوردن دل برادر رنجيده، سختتر از تصرف يک شهر حصاردار است. منازعه بين دو برادر، ديوار جدايی ايجاد می‌كند.

²⁰انسان نتيجهٔ حرفهايی را كه از دهانش بيرون می‌آيد خواهد ديد. ²¹زبان انسان می‌تواند جان او را حفظ كند يا آن را بر باد دهد؛ بنابراين او عواقب حرفهايش را خواهد ديد.

²²وقتی مردی همسری پيدا می‌كند نعمتی می‌يابد. آن زن برای او بركتی است از جانب خداوند.

²³درخواست فقرا با التماس توأم است و پاسخ ثروتمندان با خشونت.

²⁴هستند دوستانی كه انسان را به نابودی می‌كشانند، اما دوستی هم هست كه از برادر نزديكتر است.

¹بهتر است انسان فقير باشد و با صداقت زندگی كند تا اينكه از راه نادرست ثروتمند شود.

²داشتن دل و جرأت بدون حكمت بی‌فايده است و عجله باعث اشتباه می‌شود.

³انسان با حماقتش زندگی خود را تباه می‌كند و بعد تقصير را به گردن خداوند می‌اندازد.

⁴شخص ثروتمند دوستان بسيار پيدا می‌كند، اما وقتی كسی فقير می‌شود هيچ دوستی برايش باقی نمی‌ماند.

⁵شاهد دروغگو بی‌سزا نمی‌ماند و كسی كه دائم دروغ می‌بافد جان به در نخواهد برد.

⁶مردم دوست دارند پيش بزرگان، خود شيرينی كنند و با كسانی دوست شوند كه بذل و بخشش می‌كنند.

⁷وقتی انسان فقير شود حتی برادرانش او را ترک می‌كنند چه رسد به دوستانش، و تلاش او برای بازيافتن آنها به جايی نمی‌رسد.

⁸هر كه در پی حكمت است جانش را دوست دارد و آنكه برای حكمت ارزش قايل شود سعادتمند خواهد شد.

⁹شاهد دروغگو بی‌سزا نمی‌ماند و كسی كه دائم دروغ می‌بافد هلاک خواهد شد.

¹⁰شايسته نيست كه آدم احمق در ناز و نعمت زندگی كند و يا يک برده بر اميران حكومت راند.

¹¹كسی كه خشم خود را فرو می‌نشاند عاقل است و آنكه از تقصيرات ديگران چشم‌پوشی می‌كند سرافراز خواهد شد.

¹²غضب پادشاه مانند غرش شير است، اما خشنودی او مثل شبنمی است كه بر سبزه می‌نشيند.

¹³فرزند نادان بلای جان پدرش است و غرغرهای زن بهانه‌گير مثل قطرات آبی است كه دائم در حال چكيدن می‌باشد.

¹⁴خانه و ثروت از اجداد به ارث می‌رسد، اما زن عاقل بخشش خداوند است.

¹⁵كسی كه تنبل است و زياد می‌خوابد، گرسنه می‌ماند.

¹⁶احكام خدا را نگه دار تا زنده بمانی، زيرا هر كه آنها را خوار بشمارد خواهد مرد.

¹⁷وقتی به فقير كمک می‌كنی مثل اين است كه به خداوند قرض می‌دهی و خداوند است كه قرض تو را پس خواهد داد.

¹⁸فرزند خود را تا دير نشده تربيت كن؛ اگر غفلت نمايی زندگی او را تباه خواهی كرد.

¹⁹اگر كسی تندخويی می‌كند بگذار عواقبش را ببيند و مانع او نشو، چون در غير اين صورت او به تندخويی خود ادامه خواهد داد.

²⁰اگر به پند و اندرز گوش دهی تا آخر عمرت از حكمت برخوردار خواهی بود.

²¹انسان نقشه‌های زيادی در سر می‌پروراند، اما نقشه‌هايی كه مطابق با خواست خدا باشد اجرا خواهد شد.

²²مهربانی شخص باعث محبوبيت او می‌شود. بهتر است شخص فقير باشد تا اينكه با نادرستی زندگی كند.

²³خداترسی به انسان حيات می‌بخشد و او را كامياب گردانده از هر بلايی محفوظ می‌دارد.

²⁴آدم تنبل دستش را به طرف بشقاب دراز می‌كند، ولی از فرط تنبلی لقمه را به دهان خود نمی‌گذارد.

²⁵مسخره كننده را تنبيه كن تا مايهٔ عبرت جاهلان شود. اشتباهات شخص فهميده را به او گوشزد نما تا فهميده‌تر شود.

²⁶پسری كه با پدرش بدرفتاری می‌كند و مادرش را از خانه بيرون می‌راند، مايه ننگ و رسوايی است.

²⁷پسرم، از گوش دادن به تعليمی كه تو را از حكمت دور می‌كند خودداری نما.

²⁸شاهد پست و فرومايه عدالت را به بازی می‌گيرد و از گناه كردن لذت می‌برد.

²⁹مسخره‌كنندگان و احمقان، شديداً مجازات خواهند شد.

¹شراب انسان را به كارهای احمقانه وا می‌دارد و مشروب باعث عربده‌كشی می‌شود؛ چه احمقند افرادی كه خود را اسير مشروب می‌كنند.

²غضب پادشاه همچون غرش شير است. هر كه خشم او را برانگيزاند جان خود را به خطر می‌اندازد.

³اجتناب از نزاع برای شخص، عزت می‌آورد. فقط آدمهای احمق هستند كه نزاع به پا می‌كنند.

⁴آدم تنبل به موقع زمينش را شخم نمی‌زند، بنابراين در هنگام برداشت محصول هر چه می‌گردد چيزی نمی‌يابد.

⁵پند نيكو در اعماق دل مشورت دهنده مانند آب در ته چاه است و شخص فهميده آن را بيرون می‌كشد.

⁶بسيارند كسانی كه ادعا می‌كنند خوب و باوفا هستند، ولی كيست كه بتواند آدم واقعاً باوفايی پيدا كند؟

⁷فرزندان شخص امين و درستكار در زندگی سعادتمند خواهند شد.

⁸پادشاهی كه بر مسند قضاوت می‌نشيند به دقت جوانب امر را می‌سنجد و حق را از باطل تشخيص می‌دهد.

⁹كيست كه بتواند بگويد: «دل خود را پاک نگه داشته‌ام و از گناه مبرا هستم.»

¹⁰خداوند از اشخاصی كه در داد و ستد از وزنه‌ها و پيمانه‌های نادرست استفاده می‌كنند متنفر است.

¹¹حتی كودک را می‌توان از طرز رفتارش شناخت و فهميد كه آنچه انجام می‌دهد پاک و درست است يا نه.

¹²گوش شنوا و چشم بينا، هر دو بخشش خداوند هستند.

¹³اگر خواب را دوست داشته باشی فقير می‌شوی؛ پس بيدار بمان تا سير شوی.

¹⁴خريدار به جنس نگاه می‌كند و می‌گويد: «بد است!» اما بعد از اينكه آن را خريد از آن تعريف می‌كند.

¹⁵سخنان حكيمانه گرانبهاتر از طلا و نادرتر از جواهر است.

¹⁶از كسی كه نزد تو ضامن شخص غريبی می‌شود گرو بگير.

¹⁷نانی كه از راه كلاهبرداری به دست می‌آيد لذيذ است، اما سرانجام كام را تلخ می‌كند.

¹⁸نقشه‌هايت را بدون مشورت با ديگران عملی نكن و بدون تدبير به جنگ نرو.

¹⁹آدم سخن‌چين رازها را فاش می‌كند، پس با چنين شخصی معاشرت نكن.

²⁰چراغ زندگی كسی كه پدر و مادر خود را لعنت كند، خاموش خواهد شد.

²¹مالی كه آسان به دست آمده باشد بركتی نخواهد داشت.

²²بدی را با بدی تلافی نكن، بلكه منتظر باش تا خداوند عمل كند.

²³خداوند از اشخاصی كه در داد و ستد از ترازو و سنگهای نادرست استفاده می‌كنند متنفر است.

²⁴خداوند راه زندگی ما را تعيين می‌كند، پس انسان چگونه می‌تواند بفهمد زندگی او به كجا ختم می‌شود؟

²⁵هرگز نسنجيده قولی به خداوند نده، زيرا ممكن است گرفتار شوی.

²⁶پادشاه دانا بدكاران را تشخيص می‌دهد و آنها را شديداً مجازات می‌كند.

²⁷وجدان انسان به منزلهٔ چراغ خداوند است كه تمام انگيزه‌های پنهانی او را آشكار می‌سازد.

²⁸هرگاه پادشاهی مهربان و درستكار و دادگستر باشد، سلطنتش پايدار می‌ماند.

²⁹شكوه جوانان، قوت ايشان است و عزت پيران، تجربه ايشان.

³⁰تنبيه برای بدن دردناک است اما دل را از بدی پاک می‌كند.

¹دل پادشاه در دست خداوند است، او آن را مانند آب جوی، به هر سو كه بخواهد هدايت می‌كند.

²تمام كارهای انسان به نظر خودش درست است، اما انگيزه‌ها را خداوند می‌بيند.

³به جا آوردن عدالت و انصاف بيشتر از تقديم قربانیها خداوند را خشنود می‌سازد.

⁴غرور و تكبر گناهانی هستند كه آدم بدكار توسط آنها شناخته می‌شود.

⁵زيركی و كوشش، انسان را توانگر می‌كند، اما شتابزدگی باعث فقر می‌شود.

⁶ثروتی كه از راه نادرست به دست آيد، هرگز دوام نمی‌آورد. پس چرا بايد در اين راه جان خود را به خطر بيندازی؟

⁷ظلم بدكارانی كه نمی‌خواهند راستی را به جا آورند، عاقبت به سوی خودشان باز می‌گردد و آنان را نابود می‌كند.

⁸راه آدم گناهكار كج است ولی شخص پاک در راستی گام برمی‌دارد.

⁹سكونت در گوشهٔ پشت بام بهتر است از زندگی كردن با زن ستيزه‌جو در يک خانه مشترک.

¹⁰آدم بدكار ظلم را دوست دارد و حتی همسايه‌اش از دست او در امان نيست.

¹¹جاهلان تا تنبيه شدن مسخره‌كنندگان را نبينند درس عبرت نمی‌گيرند، اما دانايان تنها با شنيدن می‌آموزند.

¹²خداشناسان از مشاهدهٔ خراب شدن خانهٔ بدكاران و هلاكت ايشان پند می‌گيرند.

¹³آنكه فرياد فقيران را نشنيده می‌گيرد در روز تنگدستی خود نيز فريادرسی نخواهد داشت.

¹⁴هديه‌ای كه در خفا داده می‌شود خشم را می‌خواباند و رشوهٔ پنهانی غضب شديد را فرو می‌نشاند.

¹⁵اجرای عدالت برای آدم درستكار شادی‌بخش است، اما برای آدم بدكار مصيبت‌بار.

¹⁶مرگ در انتظار كسانی است كه از راه حكمت منحرف می‌شوند.

¹⁷كسی كه خوشگذرانی را دوست دارد، تهيدست می‌شود و آدم ميگسار و عياش هرگز ثروتمند نخواهد شد.

¹⁸بدكاران در همان دامی كه برای درستكاران نهاده‌اند، گرفتار می‌شوند. ¹⁹سكونت در بيابان بی‌آب و علف بهتر است از زندگی كردن با زن ستيزه‌جو.

²⁰خانهٔ شخص دانا از نعمت و ثروت پر است، ولی آدم نادان هر چه به دست می‌آورد بر باد می‌دهد.

²¹درستكار و مهربان باش تا عمر خوشی داشته باشی و از احترام و موفقيت برخوردار شوی.

²²يک مرد دانا می‌تواند شهر زورمندان را بگيرد و قلعه اعتمادشان را فرو بريزد.

²³هر كه مواظب سخنانش باشد جانش را از مصیبتها نجات خواهد داد.

²⁴كسانی كه ديگران را مسخره می‌كنند، مغرور و متكبرند.

²⁵داشتن اشتياق و آرزو برای شخص تنبل كشنده است، زيرا برای رسيدن به آن تن به كار نمی‌دهد. ²⁶او تمام روز در آرزوی گرفتن به سر می‌برد؛ ولی شخص خداشناس سخاوتمند است و از بخشيدن به ديگران دريغ نمی‌كند.

²⁷خدا از قربانيهای بدكاران نفرت دارد، بخصوص اگر با نيت بد تقديم شده باشد.

²⁸شاهد دروغگو نابود خواهد شد، اما سخنان شخص امين تا ابد باقی خواهد ماند.

²⁹آدم بدكار خودسرانه عمل می‌كند، اما شخص درستكار تمام جوانب امر را می‌سنجد.

³⁰هيچ حكمت و بصيرت و نقشه‌ای نمی‌تواند عليه خداوند عمل كند.

³¹انسان اسب را برای روز جنگ آماده می‌كند، ولی پيروزی را خداوند می‌بخشد.

¹نيكنامی برتر از ثروت هنگفت است و محبوبيت گرانبهاتر از طلا و نقره.

²دارا و ندار يک وجه مشترک دارند: هر دو آنها را خداوند آفريده است.

³شخص زيرک خطر را پيش‌بينی می‌كند و از آن اجتناب می‌نمايد ولی آدم جاهل به سوی آن می‌رود و خود را گرفتار می‌سازد.

⁴ثمرهٔ تواضع و خداترسی، ثروت و احترام و عمر طولانی است.

⁵راه اشخاص بدكار از خارها و دامها پوشيده است، پس اگر جان خود را دوست داری از رفتن به راه آنها خودداری كن.

⁶بچه را در راهی كه بايد برود تربيت كن و او تا آخر عمر از آن منحرف نخواهد شد.

⁷فقير اسير ثروتمند است و قرض گيرنده غلام قرض دهنده.

⁸هر كه ظلم بكارد مصيبت درو خواهد كرد و قدرتش در هم خواهد شكست.

⁹شخص سخاوتمندی كه غذای خود را با فقرا تقسيم می‌كند، بركت خواهد يافت.

¹⁰مسخره كننده را بيرون بينداز تا نزاع و مجادله و فحاشی خاتمه يابد.

¹¹اگر كسی پاكی قلب را دوست بدارد و سخنانش دلنشين باشد، حتی پادشاه نيز دوست او خواهد شد.

¹²خداوند آدمهای درستكار را محفوظ نگه می‌دارد، اما نقشه‌های بدكاران را باطل می‌كند.

¹³آدم تنبل در خانه می‌ماند و می‌گويد: «اگر بيرون بروم شير مرا می‌خورد.»

¹⁴سخنان زن بدكار مانند يک دام خطرناک است و هر كه مورد غضب خداوند باشد در آن می‌افتد.

¹⁵حماقت در وجود بچه نهفته است، ولی تنبيه آن را از او بيرون می‌كند.

¹⁶آنكه به خاطر نفع خودش به فقرا ظلم كند و به ثروتمندان هديه دهد، عاقبت گرفتار فقر خواهد شد.

گفتار حكيمانه

¹⁷به اين سخنان مردان حكيم كه به تو ياد می‌دهم گوش فرا ده و با تمام وجود از آنها پيروی كن؛ ¹⁸زيرا حفظ كردن آنها در دل و قرار دادن آنها بر زبان، كار پسنديده‌ای است. ¹⁹اين سخنان را امروز به تو تعليم می‌دهم تا اعتماد تو بر خداوند باشد. ²⁰اين كلمات گزيده را كه مملو از حكمت و اندرز است، برای تو نوشته‌ام ²¹تا حقيقت را آنچنان كه هست به تو ياد دهم و تو نيز آن را به كسانی كه از تو سؤال می‌كنند، بياموزی.

²²اشخاص فقير را كه حامی ندارند، استثمار نكن و حق بيچارگان را در دادگاه پايمال ننما؛ ²³زيرا خداوند به داد ايشان خواهد رسيد و كسانی را كه به ايشان ظلم كرده‌اند به سزای اعمالشان خواهد رسانيد.

²⁴با اشخاص تندخو كه زود عصبانی می‌شوند معاشرت نكن، ²⁵مبادا مثل آنها شوی و زندگی خود را تباه كنی.

²⁶ضامن ديگری نشو و تعهد نكن كه او قرض خود را پس خواهد داد، ²⁷زيرا اگر مجبور به پرداخت قرض او شوی و نتوانی آن را بپردازی، رختخوابت را از زيرت بيرون می‌كشد.

²⁸سرحد ملک خود را كه اجدادت از قديم آن را تعيين كرده‌اند، به نفع خود تغيير نده.

²⁹اگر كسی در كار خود ماهر باشد، بدان كه جزو افراد گمنام نخواهد بود، بلكه به دربار پادشاهان راه خواهد يافت.

¹وقتی با حاكم سر سفره می‌نشينی، به خاطر بسپار با چه كسی روبرو هستی. ²اگر آدم پرخوری هستی، كارد بر گلويت بگذار ³و شيفتهٔ غذاهای لذيذ او نشو، زيرا ممكن است فريبی در كار باشد.

⁴عاقل باش و برای به چنگ آوردن ثروت، خودت را خسته نكن، ⁵زيرا ثروت ناپايدار است و مانند عقاب می‌پرد و ناپديد می‌شود.

⁶از سفرهٔ آدم خسيس غذا نخور و برای غذاهای لذيذ او حريص نباش، ⁷چون او حساب هر چه را كه بخوری در فكرش نگه می‌دارد. او تعارف می‌كند و می‌گويد: «بخور و بنوش»، اما اين را از ته دل نمی‌گويد. ⁸لقمه‌ای را كه خورده‌ای استفراغ خواهی كرد و تشكرات تو بر باد خواهد رفت.

⁹آدم احمق را نصيحت نكن، چون او سخنان حكيمانه تو را خوار خواهد شمرد.

¹⁰سرحد ملک خود را كه از قديم تعيين شده، تغيير نده و زمين يتيمان را غصب نكن، ¹¹زيرا «حامی» ايشان قدرتمند است و به داد آنها خواهد رسيد.

¹²وقتی ديگران تو را تأديب می‌كنند، با تمام دل آن را بپذير و به سخنان آموزنده‌شان گوش فرا ده.

^13‏-14از تأديب كردن فرزند خويش كوتاهی نكن. چوب تنبيه او را نخواهد كشت، بلكه جان او را از هلاكت نجات خواهد داد.

¹⁵پسرم، اگر حكمت در دل تو باشد، دل من شاد خواهد شد ¹⁶و هنگامی كه دهانت به راستی سخن بگويد، وجود من به وجد خواهد آمد.

¹⁷به بدكاران حسادت نورز، بلكه اشتياق تو اطاعت از خداوند باشد؛ ¹⁸زيرا در اين صورت آيندهٔ خوبی خواهی داشت و اميد تو بر باد نخواهد رفت.

¹⁹ای پسرم، عاقل باش و به سخنانم گوش فرا ده. در راه راست گام بردار ²⁰و با آدمهای ميگسار و شكم‌پرست معاشرت نكن، ²¹زيرا كسانی كه كارشان فقط خوردن و خوابيدن است، فقير و محتاج خواهند شد.

²²نصيحت پدرت را كه تو را به وجود آورده گوش بگير و مادر پيرت را خوار مشمار. ²³در پی حقيقت باش و حكمت و ادب و فهم را كسب كن و به هيچ قيمت آنها را از دست نده. ^24‏-25فرزندی درستكار و دانا باش تا مايهٔ شادی و خشنودی پدر و مادرت شوی.

²⁶ای پسرم، به من گوش بده و از زندگی من سرمشق بگير. ²⁷بدان كه زن بدكاره دام خطرناكی است. ²⁸او مانند راهزن در كمين قربانيان خود می‌نشيند و باعث می‌شود مردان زيادی خيانتكار شوند.

²⁹مصيبت و بدبختی گريبانگير چه كسی می‌شود؟ آن كيست كه دائم نزاع به پا می‌كند و می‌نالد، بی‌جهت زخمی می‌شود و چشمانش تار می‌گردد؟ ³⁰كسی كه دائم شراب می‌خورد و به دنبال ميگساری می‌رود. ³¹پس فريفتهٔ شراب قرمز نشو كه در پياله به تو چشمک می‌زند و سپس به نرمی از گلويت پايين می‌رود؛ ³²زيرا در پايان، مثل مار سمی تو را نيش خواهد زد و چون افعی تو را خواهد گزيد. ³³چشمانت چيزهای عجيب و غريب خواهند ديد و گرفتار وهم و خيال خواهی شد. ³⁴مانند كسی خواهی بود كه بر سر دكل كشتی كه دستخوش امواج درياست خوابيده باشد. ³⁵خواهی گفت: «مرا زدند ولی دردی احساس نمی‌كنم. كی به هوش می‌آيم تا پياله‌ای ديگر بنوشم؟»

¹به اشخاص بدكار حسادت نورز و آرزو نكن كه با آنها دوست شوی، ²زيرا تمام فكر و ذكر آنها اين است كه به مردم ظلم كنند.

³خانه با حكمت بنا می‌شود و با فهم استوار می‌گردد، ⁴اتاقهايش با دانايی از اسباب نفيس و گرانبها پر می‌شود.

⁵آدم دانا و فهميده از قدرت زياد برخوردار است و دائم به قدرت خويش می‌افزايد. ⁶پيروزی در جنگ بستگی به تدابير خوب و مشورت زياد دارد.

⁷احمق نمی‌تواند به حكمت دست يابد؛ وقتی موضوع مهمی مورد بحث قرار می‌گيرد، او حرفی برای گفتن ندارد.

⁸كسی كه دائم نقشه‌های پليد در سر بپروراند، عاقبت رسوا خواهد شد. ⁹نقشه‌های آدم احمق گناه‌آلود است و كسی كه ديگران را مسخره می‌كند مورد نفرت همهٔ مردم می‌باشد.

¹⁰اگر نتوانی سختيهای زندگی را تحمل كنی، آدم ضعيفی هستی.

¹¹از نجات دادن كسی كه به ناحق به مرگ محكوم شده است كوتاهی نكن. ¹²نگو كه از جريان بی‌خبر بوده‌ای، زيرا خدايی كه جان تو در دست اوست و از دل تو آگاه است، می‌داند كه تو از همه چيز باخبر بوده‌ای. او هر كسی را مطابق اعمالش جزا خواهد داد.

^13‏-14پسرم، همانطور كه خوردن عسل كام تو را شيرين می‌كند، همچنان كسب حكمت برای جان تو شيرين خواهد بود. كسی كه حكمت بياموزد آيندهٔ خوبی در انتظارش خواهد بود و اميدهايش بر باد نخواهد رفت.

¹⁵ای بدكاران، منتظر نباشيد كه خانهٔ درستكاران را غارت و ويران كنيد، ¹⁶زيرا شخص درستكار حتی اگر هفت بار هم بيفتد، باز برخواهد خاست، اما بدكاران گرفتار بلا شده، سرنگون خواهند گرديد.

¹⁷وقتی دشمنت دچار مصيبتی می‌شود شادی نكن و هنگامی كه می‌افتد دلشاد نشو، ¹⁸زيرا ممكن است خداوند اين كار تو را نپسندد و از مجازات او دست بردارد!

¹⁹به سبب بدكاران خودت را ناراحت نكن و به آنها حسادت نورز، ²⁰زيرا شخص بدكار آينده‌ای ندارد و چراغش خاموش خواهد شد.

²¹پسرم، از خداوند و پادشاه بترس و با كسانی كه بر ضد ايشان شورش می‌كنند همدست نشو، ²²كيست كه بداند خداوند يا پادشاه چه بلايی بر سر چنين كسان خواهد آورد؟

چند سخن حكيمانهٔ ديگر

²³قاضی نبايد در داوری از كسی طرفداری كند. ²⁴هر كه به مجرم بگويد: «تو بی‌گناهی»، مورد لعنت و نفرت همهٔ مردم واقع خواهد شد، ²⁵ولی آنكه گناهكار را محكوم كند سعادت و بركت نصيبش خواهد گرديد.

²⁶جواب صادقانه مانند بوسهٔ دوست دلچسب است.

²⁷اول كسب و كاری داشته باش بعد خانه و خانواده تشكيل بده.

²⁸عليه همسايهٔ خود شهادت دروغ نده و سخنان نادرست درباره‌اش بر زبان نياور. ²⁹نگو: «هر چه بر سرم آورده تلافی خواهم كرد.»

³⁰از كنار مزرعهٔ آدم تنبل و احمقی گذشتم. ³¹همه جا خار روييده بود، علفهای هرز زمين را پوشانده و ديوار مزرعه فرو ريخته بود. ³²با ديدن اين منظره به فكر فرو رفتم و اين درس را آموختم: ³³كسی كه دست روی دست می‌گذارد و دايم می‌خوابد و استراحت می‌كند، ³⁴عاقبت فقر و تنگدستی چون راهزنی مسلح به سراغش خواهد آمد.

¹مثلهای ديگری از سليمان كه مردان حزقيا، پادشاه يهودا، آنها را به رشتهٔ تحرير درآوردند:

²عظمت خدا در پوشاندن اسرارش می‌باشد، اما عظمت پادشاه در پی بردن به عمق مسايل.

³پی بردن به افكار پادشاهان مانند دست يافتن به آسمان و عمق زمين، غيرممكن است.

⁴ناخالصی‌ها را از نقره جدا كن تا زرگر بتواند از آن ظرفی بسازد. ⁵اطرافيان بدكار پادشاه را از او دور كن تا تخت او به عدالت پايدار بماند.

⁶وقتی به حضور پادشاه می‌روی خود را آدم بزرگی ندان و در جای بزرگان نايست، ⁷چون بهتر است به تو گفته شود: «بالاتر بنشين»، از اينكه تو را در برابر چشمان بزرگان در جای پایینتر بنشانند.

⁸وقتی با همسايه‌ات اختلاف داری با شتاب به دادگاه نرو، زيرا اگر در آخر ثابت شود كه حق با وی بوده است، تو چه خواهی كرد؟

⁹وقتی با همسايه‌ات دعوا می‌كنی رازی را كه از ديگری شنيده‌ای فاش نكن، ¹⁰زيرا ديگر كسی به تو اطمينان نخواهد كرد و تو بدنام خواهی شد.

¹¹سخنی كه بجا گفته شود مانند نگينهای طلاست كه در ظرف نقره‌ای نشانده باشند.

¹²نصيحت شخص دانا برای گوش شنوا مانند حلقه طلا و جواهر، با ارزش است.

¹³خدمتگزار امين همچون آب خنک در گرمای تابستان، جان اربابش را تازه می‌كند.

¹⁴كسی كه دم از بخشندگی خود می‌زند، ولی چيزی به كسی نمی‌بخشد مانند ابر و بادی است كه باران نمی‌دهد.

¹⁵شخص صبور می‌تواند حتی حاكم را متقاعد كند و زبان نرم می‌تواند هر مقاومت سختی را در هم بشكند.

¹⁶اگر به عسل دست يافتی زياد از حد نخور، زيرا ممكن است دلت به هم بخورد و استفراغ كنی. ¹⁷به خانهٔ همسايه‌ات زياد از حد نرو، مبادا از تو سير و متنفر شود.

¹⁸شهادت دروغ مثل تبر و شمشير و تير تيز صدمه می‌زند.

¹⁹اعتماد كردن به آدم خائن در زمان تنگی مانند جويدن غذا با دندان لق و دويدن با پای شكسته است.

²⁰آواز خواندن برای آدم غصه‌دار مثل درآوردن لباس او در هوای سرد و پاشيدن نمک روی زخم اوست.

²¹اگر دشمن تو گرسنه است به او غذا بده و اگر تشنه است او را آب بنوشان. ²²اين عمل تو او را شرمنده می‌سازد و خداوند به تو پاداش خواهد داد.

²³همانطور كه باد شمال باران می‌آورد، همچنان بدگويی، خشم و عصبانيت به بار می‌آورد.

²⁴سكونت در گوشهٔ پشت بام بهتر است از زندگی كردن با زن غرغرو در يک خانه.

²⁵خبر خوشی كه از ديار دور می‌رسد، همچون آب خنكی است كه به كام تشنه لب می‌رسد.

²⁶سازش آدم درستكار با آدم بدكار، مانند آلوده كردن منبع آب و گل‌آلود ساختن چشمه است.

²⁷همانطور كه زياده‌روی در خوردن عسل مضر است، طلبيدن تعريف و تمجيد از مردم نيز ناپسند است.

²⁸كسی كه بر نفس خويش تسلط ندارد، مثل شهری بی‌حصار است.

¹همانطور كه باريدن برف در تابستان يا باران در فصل درو خلاف قانون طبيعت است، همچنان است احترام گذاشتن به اشخاص نادان.

²نفرين، بر كسی كه مستحق آن نيست اثری ندارد و مانند گنجشک يا پرستويی است كه اين سو و آن سو پرواز می‌كند و در جايی نمی‌نشيند.

³شلاق برای اسب است و افسار برای الاغ، و چوب تنبيه برای آدم احمق.

⁴كسی كه به سؤال احمقانه جواب دهد مثل سؤال كنندهٔ آن، احمق است. ⁵بايد به سؤال احمقانه جواب احمقانه داد تا كسی كه سؤال كرده خيال نكند عاقل است.

⁶كسی كه توسط آدم احمقی پيغام می‌فرستد مثل شخصی است كه پای خود را قطع می‌كند و يا زهر می‌نوشد.

⁷مثلی كه از دهان شخص نادان بيرون می‌آيد، مانند پای لنگ، سست است.

⁸احترام گذاشتن به آدم احمق، مانند بستن سنگ به فلاخن، كار احمقانه‌ای است.

⁹مثلی كه از دهان آدم احمق بيرون می‌آيد همچون خاری كه به دست آدم مست فرو می‌رود و او حس نمی‌كند، بی‌اثر است.

¹⁰كسی كه آدم احمقی را استخدام می‌كند مانند تيراندازی است كه هر رهگذری را مجروح می‌سازد.

¹¹آدم احمقی كه حماقت خود را تكرار می‌كند مانند سگی است كه آنچه را كه استفراغ كرده می‌خورد.

¹²كسی كه در نظر خود عاقل است از يک احمق هم نادانتر است.

¹³آدم تنبل پايش را از خانه بيرون نمی‌گذارد و می‌گويد: «شيرهای درنده‌ای در كوچه‌ها هستند!» ¹⁴او مانند دری كه بر پاشنه‌اش می‌چرخد، در رختخوابش می‌غلتد و از آن جدا نمی‌شود. ¹⁵دستش را به طرف بشقاب دراز می‌كند ولی از فرط تنبلی لقمه را به دهانش نمی‌گذارد. ¹⁶با اين حال او خود را داناتر از هفت مرد عاقل می‌داند.

¹⁷كسی كه در نزاعی دخالت می‌كند كه به او مربوط نيست مانند شخصی است كه گوشهای سگی را می‌كشد.

^18‏-19شخصی كه همسايهٔ خود را فريب بدهد و بعد بگويد كه شوخی كرده است، مثل ديوانه‌ای است كه به هر طرف آتش و تيرهای مرگبار پرت می‌كند.

²⁰هيزم كه نباشد آتش خاموش می‌شود، سخن‌چين كه نباشد نزاع فرو می‌نشيند.

²¹همانطور كه زغال و هيزم آتش را مشتعل می‌كند، مرد ستيزه‌جو هم جنگ و نزاع بر پا می‌نمايد.

²²حرفهای آدم سخن‌چين مانند لقمه‌های لذيذی است كه با لذت بلعيده می‌شود.

²³سخنان زيبا و فريبنده، شرارت دل را پنهان می‌سازد، درست مانند لعابی كه ظرف گلی را می‌پوشاند.

²⁴شخص كينه‌توز با حرفهايش كينهٔ دلش را مخفی می‌كند؛ ²⁵اما تو گول حرفهای فريبندهٔ او را نخور، زيرا دلش پر از نفرت است. ²⁶اگرچه نفرتش را با حيله پنهان می‌كند، اما سرانجام پليدی او بر همگان آشكار خواهد شد.

²⁷هر كه برای ديگران چاه بكند، خود در آن خواهد افتاد. هر كه سنگی به طرف ديگران بغلتاند، آن سنگ برمی‌گردد و بر روی خود او می‌افتد.

²⁸زبان دروغگو از مجروح شدگان خود نفرت دارد و دهان چاپلوس خرابی بار می‌آورد.

¹درباره فردای خود با غرور صحبت نكن، زيرا نمی‌دانی چه پيش خواهد آمد.

²هرگز از خودت تعريف نكن؛ بگذار ديگران از تو تعريف كنند.

³حمل بار سنگ و ماسه سخت است، اما تحمل ناراحتيهايی كه يک آدم احمق ايجاد می‌كند، از آن هم سختتر است.

⁴حسادت خطرناک‌تر و بی‌رحمتر از خشم و غضب است.

⁵سرزنش آشكار از محبت پنهان بهتر است.

⁶زخم دوست بهتر از بوسهٔ دشمن است.

⁷شكم سير حتی از عسل كراهت دارد، اما برای شكم گرسنه هر چيز تلخی شيرين است.

⁸كسی كه از خانه‌اش دور می‌شود همچون پرنده‌ای است كه از آشيانه‌اش آواره شده باشد.

⁹مشورت صميمانهٔ يک دوست همچون عطری خوشبو، دلپذير است.

¹⁰دوست خود و دوست پدرت را هرگز ترک نكن، و وقتی در تنگی هستی سراغ برادرت نرو؛ همسايهٔ نزديک بهتر از برادر دور می‌تواند به تو كمک كند.

¹¹پسرم، حكمت بياموز و دل مرا شاد كن تا بتوانم جواب كسانی را كه مرا سرزنش می‌كنند، بدهم.

¹²شخص زيرک خطر را پيش‌بينی می‌كند و از آن اجتناب می‌نمايد، ولی آدم جاهل به سوی آن می‌رود و خود را گرفتار می‌كند.

¹³از كسی كه نزد تو ضامن شخص غريبی می‌شود، گرو بگير.

¹⁴اگر صبح زود با دعای خير برای دوستت او را از خواب بيدار كنی، دعای تو همچون لعنت خواهد بود.

¹⁵غرغرهای زن بهانه‌گير مثل چک‌چک آب در روز بارانی است؛ ¹⁶همانطور كه نمی‌توان از وزيدن باد جلوگيری كرد، و يا با دستهای چرب چيزی را نگه داشت، همانطور هم محال است بتوان از غرغر چنين زنی جلوگيری كرد.

¹⁷همانطور كه آهن، آهن را می‌تراشد، دوست نيز شخصيت دوستش را اصلاح می‌كند.

¹⁸هر كه درختی بپروراند از ميوه‌اش نيز خواهد خورد و هر كه به اربابش خدمت كند پاداش خدمتش را خواهد گرفت.

¹⁹همانطور كه انسان در آب، صورت خود را می‌بيند، در وجود ديگران نيز وجود خويش را مشاهده می‌كند.

²⁰همانطور كه دنيای مردگان از بلعيدن زندگان سير نمی‌شود، خواسته‌های انسان نيز هرگز ارضا نمی‌گردد.

²¹طلا و نقره را بوسيلهٔ آتش می‌آزمايند، ولی انسان را از عكس‌العملش در برابر تعريف و تمجيد ديگران می‌توان شناخت.

²²اگر احمق را در داخل هاون هم بكوبی حماقتش از او جدا نمی‌شود.

^23‏-24مال و دارايی زود از بين می‌رود و تاج و تخت پادشاه تا ابد برای نسل او باقی نمی‌ماند. پس تو با دقت از گله و رمه‌ات مواظبت كن، ²⁵زيرا وقتی علوفه چيده شود و محصول جديد به بار آيد و علف كوهستان جمع‌آوری شود، ²⁶آنگاه از پشم گوسفندانت لباس تهيه خواهی كرد، از فروش بزهايت زمين خواهی خريد ²⁷و از شير بقيهٔ بزها تو و خانواده و كنيزانت سير خواهيد شد.

¹بدكاران می‌گريزند، در حالی که كسی آنها را تعقيب نمی‌كند! ولی خداشناسان چون شير، شجاع هستند.

²وقتی مملکتی گرفتار فساد شود، دولتش به آسانی سرنگون می‌گردد، اما رهبران درستكار و عاقل مايهٔ ثبات مملكت هستند.

³حاكمی كه بر فقرا ظلم می‌كند مانند باران تندی است كه محصول را از بين می‌برد.

⁴بی‌توجهی نسبت به قانون، ستايش بدكاران است ولی اطاعت از آن، مبارزه با بدی می‌باشد.

⁵عدالت برای بدكاران بی‌معنی است، اما پيروان خداوند اهميت آن را خوب می‌دانند.

⁶انسان بهتر است فقير و درستكار باشد تا ثروتمند و كلاهبردار.

⁷جوانی كه از قوانين الهی اطاعت كند داناست، اما كسی كه همدم اوباش و اراذل شود مايهٔ ننگ پدرش می‌باشد.

⁸مالی كه از راه رباخواری و بهره‌كشی از فقرا حاصل شود عاقبت به دست كسی می‌افتد كه بر فقرا رحم می‌كند.

⁹خدا از دعای كسانی كه احكام او را اطاعت نمی‌كنند، كراهت دارد.

¹⁰هر كه دام بر سر راه شخص درستكار بنهد و او را به راه بد بكشاند، عاقبت به دام خود گرفتار خواهد شد، ولی اشخاص نيک پاداش خوبی خواهند يافت.

¹¹ثروتمندان خود را دانا می‌پندارند، اما فقير خردمند از واقعيت درون آنها باخبر است.

¹²وقتی نيكان پيروز می‌شوند، همه شادی می‌كنند، اما هنگامی كه بدكاران به قدرت می‌رسند، مردم خود را پنهان می‌كنند.

¹³هر كه گناه خود را بپوشاند، هرگز كامياب نخواهد شد، اما كسی كه آن را اعتراف كند و از آن دست بكشد خدا بر او رحم خواهد كرد.

¹⁴خوشا به حال كسی كه ترس خدا را در دل دارد، زيرا هر كه نسبت به خدا سرسخت باشد گرفتار بلا و بدبختی می‌شود.

¹⁵مردم بيچاره‌ای كه زير سلطهٔ حاكم ظالمی هستند، مانند كسانی می‌باشند كه گرفتار شير غران يا خرس گرسنه شده باشند.

¹⁶سلطان نادان به قوم خود ظلم می‌كند. پادشاهی كه از نادرستی و رشوه‌خواری نفرت داشته باشد، سلطنتش طولانی خواهد بود.

¹⁷عذاب وجدان شخص قاتل او را به سوی مجازات خواهد برد، پس تو سعی نكن او را از عذابش برهانی.

¹⁸هر كه در راه راست ثابت قدم باشد در امان خواهد ماند، اما كسی كه به راههای كج برود خواهد افتاد.

¹⁹هر كه در زمين خود زراعت كند نان كافی خواهد داشت، اما كسی كه وقت خود را به بطالت بگذراند فقر گريبانگير او خواهد شد.

²⁰اشخاص درستكار كامياب خواهند شد، اما كسانی كه برای ثروتمند شدن عجله می‌كنند بی‌سزا نخواهند ماند.

²¹طرفداری، كار درستی نيست؛ اما هستند قضاتی كه به خاطر يک لقمه نان، بی‌انصافی می‌كنند.

²²آدم خسيس فقط به فكر جمع‌آوری ثروت است غافل از اينكه فقر در انتظار اوست.

²³اگر اشتباه كسی را به او گوشزد كنی، در آخر از تو بيشتر قدردانی خواهد كرد تا از كسی كه پيش او چاپلوسی كرده است.

²⁴كسی كه والدين خود را غارت می‌كند و می‌گويد: «كار بدی نكرده‌ام»، دست كمی از يک آدمكش ندارد.

²⁵حرص و آز باعث جنگ و جدال می‌شود؛ اما توكل نمودن به خداوند انسان را كامياب می‌كند.

²⁶هر كه بر نقشه‌های خود تكيه می‌كند احمق است، ولی آنانی كه از تعاليم خدا پيروی می‌نمايند، در امان می‌باشند.

²⁷اگر به فقرا كمک كنی، هرگز محتاج نخواهی شد؛ ولی اگر روی خود را از فقير برگردانی، مورد لعنت قرار خواهی گرفت.

²⁸هنگامی كه بدكاران به قدرت می‌رسند، مردم خود را پنهان می‌كنند، اما وقتی بدكاران سقوط كنند درستكاران دوباره قدرت را به دست خواهند گرفت.

¹كسی كه بعد از تنبيه بسيار، باز سرسختی كند، ناگهان خرد خواهد شد و ديگر علاجی نخواهد داشت.

²وقتی قدرت در دست نيكان است مردم شادند، اما قدرت كه به دست بدان بيفتد مردم می‌نالند.

³پسر عاقل پدرش را خوشحال می‌كند، اما پسری كه به دنبال زنان بدكاره می‌رود اموالش را بر باد می‌دهد.

⁴پادشاه عاقل به مملكتش ثبات می‌بخشد، اما آنكه رشوه می‌گيرد مملكت خود را نابود می‌كند.

⁵شخص متملق با چاپلوسی‌های خود به دوستش صدمه می‌زند.

⁶بدكاران در دام گناه خود گرفتار می‌شوند، اما شادی نصيب درستكاران می‌گردد.

⁷شخص درستكار نسبت به فقرا با انصاف است، اما آدم بدكار به فكر آنها نيست.

⁸آدم احمقی كه همه را مسخره می‌كند می‌تواند شهری را به آشوب بكشاند، اما شخص دانا تلاش می‌كند صلح و آرامش برقرار نمايد.

⁹بحث كردن با آدم نادان سودی ندارد، زيرا او يا عصبانی می‌شود يا مسخره می‌كند.

¹⁰افرادی كه تشنهٔ خون هستند از اشخاص درستكار متنفرند و قصد جانشان را دارند.

¹¹آدم نادان خشم خود را فوری بروز می‌دهد، اما شخص دانا جلو خشم خود را می‌گيرد.

¹²اگر حاكم به حرفهای دروغ گوش كند، تمام افرادش دروغگو خواهند شد.

¹³فقير و ثروتمند در يک چيز مثل هم هستند: خداوند به هر دو آنها چشم بينا داده است.

¹⁴پادشاهی كه نسبت به فقرا با انصاف باشد، سلطنتش هميشه پا برجا خواهد ماند.

¹⁵برای تربيت بچه، چوب تأديب لازم است. اگر او را به حال خود واگذاری و ادب نكنی، باعث سرافكندگی مادرش خواهد شد.

¹⁶وقتی اشخاص بدكار به قدرت می‌رسند، فساد زياد می‌شود؛ ولی قدرت آنها دوامی نخواهد داشت و نيكان سقوط آنها را به چشم خواهند ديد.

¹⁷فرزند خود را تأديب كن تا باعث شادی و آرامش فكر تو شود.

¹⁸در جايی كه پيام خدا نيست، مردم سركش می‌شوند. خوشا به حال قومی كه احكام خدا را به جا می‌آورند.

¹⁹خدمتكار را نمی‌توان تنها با نصيحت اصلاح كرد، زيرا او هر چند حرفهای تو را بفهمد ولی به آنها توجه نخواهد كرد.

²⁰شخصی كه بدون فكر كردن و با عجله جواب می‌دهد از يک احمق هم بدتر است.

²¹غلامی كه اربابش او را از كودكی به نازپرورده باشد، برای اربابش غلامی نخواهد كرد.

²²شخص تندخو نزاع به پا می‌كند و باعث ناراحتی می‌شود.

²³تكبر، انسان را به زمين می‌زند، ولی فروتنی منجر به سربلندی می‌شود.

²⁴كسی كه با دزد رفيق می‌شود، دشمن جان خويش است، زيرا شهادت دروغ می‌دهد و به اين ترتيب خود را زير لعنت قرار می‌دهد.

²⁵كسی كه از انسان می‌ترسد گرفتار می‌شود، اما شخصی كه به خداوند توكل می‌كند در امان می‌ماند.

²⁶بسياری از مردم از حاكم انتظار لطف دارند غافل از اينكه خداوند است كه حق هر كس را می‌دهد.

²⁷درستكاران از بدكاران نفرت دارند و بدكاران از درستكاران.

سخنان آگور

¹اینها سخنان گزيدهٔ آگور، پسر ياقه است خطاب به ايتی‌ئيل و اوكال:

²من نادانترين و بی‌فهم‌ترين آدميان هستم. ³حكمتی در من نيست و شناختی از خدا ندارم. ⁴آن كيست كه آسمان و زمين را زير پا می‌گذارد؟ آن كيست كه باد را در دست خود نگه می‌دارد و آبها را در ردای خود می‌پيچد؟ آن كيست كه حدود زمين را برقرار كرده است؟ نامش چيست و پسرش چه نام دارد؟ اگر می‌دانی بگو!

⁵سخنان خدا تمام پاک و مبراست. او مانند يک سپر از تمام كسانی كه به او پناه می‌برند محافظت می‌كند. ⁶به سخنان او چيزی اضافه نكن، مبادا تو را توبيخ نمايد و تو دروغگو قلمداد شوی.

⁷ای خدا، قبل از آنكه بميرم دو چيز از تو می‌طلبم: ⁸مرا از دروغ گفتن حفظ كن و مرا نه تهيدست بگردان و نه ثروتمند، بلكه روزی مرا به من بده؛ ⁹چون اگر ثروتمند شوم ممكن است تو را انكار كنم و بگويم: «خداوند كيست؟» و اگر تهيدست گردم امكان دارد دزدی كنم و نام تو را بی‌حرمت نمايم.

¹⁰هرگز از كسی نزد كارفرمايش بدگويی نكن، مبادا به نفرين او گرفتار شوی.

¹¹هستند كسانی كه پدر و مادر خود را نفرين می‌كنند. ¹²هستند كسانی كه خود را پاک می‌دانند در حالی كه به گناه آلوده‌اند. ¹³هستند كسانی كه از نگاهشان كبر و غرور می‌بارد، ¹⁴هستند كسانی كه دندانهای خود را تيز می‌كنند تا به جان مردم فقير بيفتند و آنها را ببلعند.

¹⁵در دنيا چهار چيز مثل زالوست كه هر چه می‌خورد سير نمی‌شود: ¹⁶دنيای مردگان،

رحم نازا،

زمين بی‌آب،

آتش مشتعل.

¹⁷كسی كه پدر خود را مسخره كند و مادرش را تحقير نمايد، كلاغها چشمانش را از كاسه در می‌آورند و لاشخورها بدنش را می‌خورند.

¹⁸چهار چيز برای من بسيار عجيبند و من آنها را نمی‌فهمم:

¹⁹پرواز عقاب در آسمان،

خزيدن مار روی صخره،

عبور كشتی از دريا،

و به وجود آمدن عشق بين زن و مرد.

²⁰زن بدكاره زنا می‌كند و با بی‌شرمی می‌گويد: «گناهی نكرده‌ام!»

²¹چهار چيز است كه زمين تاب تحملش را ندارد و از شنيدنش می‌لرزد:

²²برده‌ای كه پادشاه شود،

احمقی كه سير و توانگر گردد،

²³زن بداخلاقی كه شوهر كرده باشد،

و كنيزی كه جای بانوی خود را بگيرد.

²⁴در زمين چهار موجود كوچک و دانا وجود دارند:

²⁵مورچه‌ها كه ضعيف هستند ولی برای زمستان خوراک ذخيره می‌كنند،

²⁶گوركنها كه ناتوانند اما در ميان صخره‌ها برای خود لانه می‌سازند،

²⁷ملخها كه رهبری ندارند ولی در دسته‌های منظم حركت می‌كنند،

²⁸و مارمولكها كه می‌توان آنها را در دست گرفت، اما حتی به كاخ پادشاهان نيز راه می‌يابند.

²⁹چهار موجود هستند كه راه رفتنشان باوقار است:

³⁰شير كه سلطان حيوانات است و از هيچ چيز نمی‌ترسد،

³¹طاووس،

بز نر،

و پادشاهی كه سپاهيانش همراه او هستند.

³²اگر از روی حماقت مغرور شده‌ای و اگر نقشه‌های پليد در سر پرورانده‌ای، به خود بيا و از اين كارت دست بكش. ³³از زدن شير، كره به دست می‌آيد؛ از ضربه زدن به دماغ خون جاری می‌شود؛ و از برانگيختن خشم، نزاع درمی‌گيرد.

نصيحت به يک پادشاه

¹اينها سخنان گزيده‌ای است كه مادر لموئيلِ پادشاه به او تعليم داد:

²ای پسر من، ای پسری كه تو را در جواب دعاهايم يافته‌ام، ³نيروی جوانی خود را صرف زنان نكن، زيرا آنها باعث نابودی پادشاهان شده‌اند.

⁴ای لموئيل، شايستهٔ پادشاهان نيست كه ميگساری كنند، ⁵چون ممكن است قوانين را فراموش كرده نتوانند به داد مظلومان برسند. ⁶شراب را به كسانی بده كه در انتظار مرگند و به اشخاصی كه دلتنگ و تلخكام هستند، ⁷تا بنوشند و فقر و بدبختی خود را فراموش كنند.

⁸دهان خود را باز كن و از حق كسانی كه بی‌زبان و بی‌چاره‌اند دفاع كن. ⁹دهان خود را باز كن و به انصاف داوری نما و به داد فقيران و محتاجان برس.

خصوصيات يک همسر خوب

¹⁰يک زن خوب را چه كسی می‌تواند پيدا كند؟ ارزش او از جواهرات هم بيشتر است! ¹¹او مورد اعتماد شوهرش می‌باشد و نمی‌گذارد شوهرش به چيزی محتاج شود. ¹²در تمام روزهای زندگی به شوهرش خوبی خواهد كرد، نه بدی. ¹³پشم و كتان می‌گيرد و با دستهای خود آنها را می‌ريسد. ¹⁴او برای تهيه خوراک، مانند كشتيهای بازرگانان به راههای دور می‌رود. ¹⁵قبل از روشن شدن هوا، بيدار می‌شود و برای خانواده‌اش خوراک آماده می‌كند و دستورات لازم را به كنيزانش می‌دهد. ¹⁶مزرعه‌ای را در نظر می‌گيرد و پس از بررسيهای لازم آن را می‌خرد و با دسترنج خود تاكستان ايجاد می‌كند. ¹⁷او قوی و پركار است. ¹⁸به امور خريد و فروش رسيدگی می‌نمايد و شبها تا دير وقت در خانه كار می‌كند. ¹⁹با دستهای خود نخ می‌ريسد و پارچه می‌بافد. ²⁰او دست و دل باز است و به فقرا كمک می‌كند. ²¹از برف و سرما باكی ندارد، چون برای تمام اهل خانه‌اش لباس گرم بافته است. ²²برای خود نيز لباسهای زيبا از پارچه‌های نفيس می‌دوزد. ^23‏-24او لباس و كمربند تهيه می‌كند و به تاجرها می‌فروشد. شوهر چنين زنی در ميان بزرگان شهر مورد احترام خواهد بود.

²⁵او زنی است قوی و باوقار و از آينده نمی‌ترسد. ²⁶سخنانش پر از حكمت و نصايحش محبت‌آميز است. ²⁷او تنبلی نمی‌كند، بلكه به احتياجات خانواده‌اش رسيدگی می‌نمايد. ²⁸فرزندانش او را می‌ستايند و شوهرش از او تمجيد نموده، می‌گويد: ²⁹«تو در ميان تمام زنانِ خوب، بی‌نظير هستی!»

³⁰زيبايی فريبنده و ناپايدار است، اما زنی كه خداترس باشد قابل ستايش است. ³¹پاداش كارهايش را به او بدهيد و بگذاريد همه او را تحسين كنند.