Proveb

Nogna Cheke Naba Mae Glalase Te Kiloi Proveb

Thoutonu kmo’ei eigna buka igne

Buka igne au cheke glalase teke edi teke mei tifa Israel mala farirhiudi nogna naikno God ka puhi te doglo nei ka nakarha te keli. Kmana ka cheke igre mei funu ka King Solomon. Kehare mei funudi ka keha mae delei jateula mae Agua (philegna 30) nei Lemuel (philegna 31).

Jateula Sam, mare rioriso famane cheke igre mala bligi ghathodire. Kmana ka cheke glalase igre au phei vido. Vido ulu lahu na chekeni kaisei gaoghatho, eghuteuna fapea vido na chekenila glepo igne ka puhi nhogri, ba cheke thotoghale eigna glepo tuanala, ba falalase glepo te thofno nhogri ka gaoghatho ka vido ululahu igne. Naiknore magnahaghei cheke naba fara naugna nafnata cheke kmo’ei jateula te chekedi gaoghatho te glola nei puhi te rheta. Igne te bligi iju polodi re famane cheke igre nei mala leghudi ka nakarhada leuleghu narane.

Kaisei glepo biꞌo ka buka igne jateula: famane gaoghatho gne kaisei glepo God te tusu ranghi ghita tahati. Famane cheke igre tangomana te toghodi naiknore ka vido te gnafa ka nakarhadi re. Famane cheke igre tusu mei glalase malagna nakarha ka namono, nei ka hiohiro, nei ka gloku, nei ka gavman, nei ka khiloau, nei ka vike, nei ka tharakna. Famane cheke igre falalase unha te doglo na mala doglo ka tathagna God theome mala ka gaoghathoda tahati naikno kolho.

Naugna kmana ka famane cheke igre sokmo fara, cheke igre kegra thedi kolho eghuteuna loku fodu baludi cheke te namo. Nu keha fata phei cheke naba igre au fodu, eghuteuna keha fata au seksin te mala leghuni kolho kaisei gaoghatho. Vido aheva iagho te mala filo nafnata seksin igne te cheke eigna mae fameomekro (26:1-12). Eghuteuna ka philegna nhanai nei nhevai igne jateula kaisei cheke thotoghale eigna famane gaoghatho igne jateula kaisei famane gaꞌase eghu.

Keha vido ka buka igne

Te mala atha famane cheke: 1:1-7

Hironi famane gaoghatho: 1:7–7:27

Cheke ghatho tahu eigna famane cheke: 8:1-35

Puhigna lalase nei puhi fameomekro: 9:1-18

Nogna famane cheke King Solomon: 10:1–29:27

Nogna famane cheke Agua: 30:1-33

Keha famane cheke glalase: 31:1-31

1

Famane cheke te mala togho ghita

1Nogna famane cheke mae Solomon king gna Israel, thugna king Devet.

2Famane cheke igre tusu ranghi ghita gaoghatho te keli,

eghuteuna farirhiu ghita mala lasedi tahati unha te ninhigrana.

3Cheke te au ka buka na igre ginauna farirhiu ghita mala leghuni tahati puhi te keli na,

nei mala eni unha puhi te doglo na.

4Jame ihei te au tagna katha vido glalase na,

cheke igre ginauna toghoni mana mala hata gaoghatho te keli.

Eghuteuna cheke igre ginauna tusu lao gaoghatho te keli

ka naikno majaghani re mala batuni mare ka puhi te keli na.

5Buka igne ginauna toghoni mae ihei te lalase fara mala biꞌo salaꞌui mana nogna glalase na.

Eghuteuna mana ginauna farirhiudi iheire te au tadi gaoghatho te keli mala leghuni mare nabrou te keli na.

6Te lase fakelidi tahati gaoghathodi famane cheke igre na,

tahati ginauna tangomana te lasedi nogna cheke mae te lalase na.

7Fufunu gna glalase na, iagho ghatho tahuni LORD.

Nu naikno te fameomekro na tirogna fanomho nei leghuni eghu famane farirhiu na.

Cheke mala toghodi naikno majaghani

8Thuguo, iagho mala fanomho ka nodi cheke idomu kmamu are,

eghuteuna thosei thododi nodi farirhiu repa re.

9Nodi farirhiu repa igre ginauna togho nigho iagho mala naikno keli,

jateula te jukla famane sisi ka phaꞌumi nei babaꞌo famane khekeve te siasigla ka graramu ra eghu.

10Thuguo, thosei leghudi nodi cheke famaemahe naikno te diꞌa are.

11Glahu cheke eghu mare ka iagho,

“Iagho mei balumi ghehati!

Tahati na ari poru ofou ke mata nabrou mala aknu falehedi naikno te keli are mala nenei nodadi.

12Neuba mare ne au fakeli neu gognaro gre,

tahati ginauna koko sorudi lamna beku.

13Tahati ginauna hata thua nafnotu glepo te keli

mala fafodu noda suga te gnafa gre.

14Iagho mei balumi ghehati,

tahati ginauna tufa gobigna lepo teke blau tahati ra.”

15Thuguo, au fadelei ka naikno tuare,

iagho thosei tei baludi.

16Naugna leuleghu fata na mare magnahagheni fara te mala eni puhi te diꞌa na.

Eghuteuna thiꞌadire kaikaliti mala falehe naikno.

17Thono fameomekro fara jame te horo iagho phighoro na kate filo teu nanghaji na.

18Nafnata naikno igre horo phighoro mala falehedi thedi kolho.

19Mae te magnahaghei hata nogna kmana glepo thegna ka puhi te diꞌa na,

nafnata mae igne ginauna khale kau glehe.

Ghotilo thosei thodoni gaoghatho te keli na

20Gaoghatho te keli nei doglo teuna jateula kaisei gaꞌase te kegra ka nabrou,

ba ka maket te eha ka naiknora eghu.

21Naꞌa jaola kegra ka grengatha gna namono na,

ba ka vido aheva te au kmana naikno tagna na,

naꞌa ne eha eghu ka mare:

22“Ghotilo iheire te theome au tami gaoghatho te keli ra,

ghotilo magnahaghei te au jateula tuana eghu fabrahu?

Ghotilo jateula naikno te fameomekro eghu.

Ghotilo theome magnahaghei te hata glalase te keli,

eghuteuna ghotilo cheke fahaehaghe tagna.

Niha nau koko nga ghotilo puhi igne?

23Ghotilo mala leghudi nogu cheke iara igre,

eghuteuna iara ginauna farirhiu ghami ghotilo mala lase fakelidi nogu cheke iara igre.

24Iara kilo ghami ghotilo fabrahu mala mei ka iara,

nu ghotilo tiromi mei.

25Ghotilo figri tagrudi nogu famane cheke iara igre,

eghuteuna ghotilo thufu fara kate magnahaghei fadogli ghami iara na.

26Eghume, iara ginauna jaola eni nafnata puhi igne ka ghotilo.

Kate thoke mei puhi biꞌo ka ghotilo na, iara ginauna maꞌe,

nei cheke fahaehaghe eghu ka ghotilo.

27Narane diꞌa ginauna thoke ghami ghotilo jateula khoburu biꞌo eghu,

eghuteuna puhi biꞌo nei khabru eghu ginauna goigoni ghami ghotilo jateula seseuru eghu.

28“Ka narane igne ghotilo ginauna kilo ghau iara mala togho ghami,

nu iara ginauna na theome mei.

Eghuteuna ghotilo ginauna fariuriu mala deni ghau iara,

nu ghotilo ginauna theome filo ghau iara.

29Ghotilo tiromi hata glalase te keli,

nei tiromi ghatho tahuni LORD.

30Kate magnahaghe fadogli ghami ghotilo teu iara na,

ghotilo tiromi fanomho ka nogu farirhiu iara re.

31Eghume, ghotilo ginauna hata taba te diꞌa eidi puhi te diꞌa te edi ghotilo ra.

32Iheire te theome au tadi gaoghatho te keli na ginauna lehe,

naugna mare ne figri tagru ghau iara.

Eghuteuna naikno te fameomekro re ginauna lehe naugna ne tirodini puhi te doglo na.

33Nu iheire te fanomho ka iara re, mare ginauna au fakeli nodi fabrahu.

Uve, mare ginauna theome mhaghuni kaisei glepo.”

2

Ghotilo mala hata gaoghatho te keli nei glalase

1Thuguo, fanomho nei ghathodi eghu gobigna lepo te chekedi iara ka iagho igre.

2Iagho mala fanomho ka famane cheke igre eghuteuna fariuriu mala hata glalase.

3Iagho mala toreni gaoghatho te keli na nei lalase na eghu mala mei ka iagho,

jateula iagho te ehani kaisei mae te mala mei togho nigho ra eghu.

4Iagho loku heta mala hiro deni gaoghatho te keli na nei glalase na,

jateula mae te loku heta te hironi sileni teke pophoru mare lamna glose ia eghu.

5Jame te faheaheta jateula tuana teu iagho na,

iagho ginauna laseni te ghatho tahuni LORD, nei laseni God teuna.

6Naugna, LORD ngala nafugna gaoghatho te keli na,

eghuteuna chekegna na tusu ranghi nigho u glalase.

7Mana tangomana te toghodi gaoghathodi naikno te doglo re,

eghuteuna reireghidi naikno te leghuni unha te tutuani na.

8Mana reireghidi iheire te leghuni puhi te doglo na,

eghuteuna baubatudi iheire te ghatho tahuni mana re.

9Fanomho mei ka iara, eghuteuna iagho ginauna laseni unha te keli nei doglo teuna,

nei unha te doglo te mala eni na.

10Uve, iagho ginauna na lalase,

eghuteuna iagho ginauna gleꞌani nou glalase tuana.

11Puhi te fakeli na ginauna bara nigho,

eghuteuna glalase te keli na ginauna reireghi fakeli nigho.

12Uve, gaoghatho te keli na ginauna fakarhi nigho ka naikno te diꞌa re,

nei ka naikno te cheke diꞌa.

13Nafnata naikno igre la snivihi,

eghuteuna gognarona auhi kate romno.

14Mare kelitadi ka thua glepo te diꞌa fateote’o,

eghuteuna leghuni puhi te diꞌa na.

15Naugna puhidi naikno igre theome doglo, tutuani fara.

16Jame khetogna keha mae na cheke famaemahe ka iagho,

gaoghatho te keli na ginauna bara nigho,

eghuteuna iagho ginauna theome leghuni nogna cheke gaꞌase igne.

17Nafnata gaꞌase igne kokohi khetogna teke tolaghi kani teke majaghani na.

Eghuteuna naꞌa theome ghathoni nhaꞌa cheke teke eni ke ulugna God igne.

18Jame te tei iagho balugna gaꞌase igne ka nogna suga naꞌa na,

iagho jateula te leghuni nabrou te tei ka namonodi naikno te lehe ra eghu.

19Theo kaisei mae ka mae iheire te tei ka sugagna gaꞌase igne,

tangomana teke pulo mei na,

eghuteuna mare theome tangomana la teke leghuni nabrou te mala tei ka karha na.

20Jame te au gaoghatho te keli iagho na,

iagho ginauna tei ka nabrou te doglo.

21Naikno te doglo te tangomana te rouronudi iagho re,

mare ginauna tangomana te au fabrahu ka nodi glose na.

22Nu God ginauna khidi nei koko fajifladi eghu naikno te diꞌa

nei mae te diꞌa fateote’o ka namonodi re.

3

Rouronu ka LORD

1Thuguo, thosei ghatho ihodi nogu farirhiu,

nei nogu cheke teu iara ra.

2Jame te leghuni iagho cheke igne na,

iagho ginauna au raugha ka nauthoglu igne,

eghuteuna iagho ginauna au ka pharikeli.

3Thosei koko puhi te namhadi naiknore eghuteuna keli ranghidi fabrahu.

Fakakhana ka nakarhamu na jateula kaisei babaꞌo eghu tathaji ka nagnafamu na.

4Jame te eghu iagho na, God ginauna keli tagna ka iagho,

eghuteuna naiknore ginauna jaola keli tadi ka iagho.

5Iagho fatutuani heta ka LORD.

Thosei rouronu ka nou glalase themu.

6Ghathoni LORD ka gobigna lepo fateote’o,

eghuteuna mana ginauna fadoglini nou nabrou iagho na.

7Thosei ghatho nigho themu ne lalase teuna,

ghatho tahuni LORD eghuteuna figri tagrudi thuagna lepo te diꞌa fateote’o.

8Jame te eghu iagho na, iagho ginauna keli karhamu,

nei haimini te snagla gaoghathomu na.

9Ghatho tahuni LORD ka nou dedei,

nei ka gano saro ulu ka nou nagare na.

10Jame te eghu iagho na,

iagho ginauna au gheu kmana gano nei waen.

11Thuguo, jame te magnahaghei fadogli nigho LORD te cheke faheta ka iagho na,

iagho thosei diꞌatamu nei hongo nigho tagna.

12Naugna LORD na fadoglini ihei te namhani fara mana na,

jateula mama te fadoglini thugna te namhadi fara mana na.

13Mae te hata gaoghatho te keli nei glalase teuna,

mana kelitagna fara.

14Naugna unha te hata iagho ka gaoghatho te keli

nei glalase teuna thofno keli fara salaꞌudi silva ghe gol.

15Gaoghatho te keli na thofno keli fara uludi buli ghe daemon,

theo kaisei glepo te magnahagheni fara iagho na te tangomana te uluni na.

16Gaoghatho te keli na ginauna tusu ranghi nigho dedei

nei togho nigho mala au raugha ka nauthoglu igne.

Eghuteuna naiknore ginauna ghatho tahu nigho iagho.

17Gaoghatho te keli na ginauna faglealeꞌa nigho fabrahu,

eghuteuna tusu ranghi nigho pharikeli.

18Gaoghatho te keli na jateula gaju karha eghu,

eghuteuna ihei te loku maku ka gaoghatho te keli na ginauna gleale’a fara.

19Ka nogna gaoghatho te keli nei glalase eghu thegna,

LORD neke vuavuhadi nauthoglu ghe maloa igre.

20Eghuteuna Mana neke chekeni khoꞌu na neke fura haghe ke lamna glose,

eghuteuna chekeni nakhete na neke soru mei funugna ka khoveo.

21Thuguo, iagho filo fakeli nei loku famaku eghu ka nou gaoghatho te keli,

nei ka nou glalase.

Glahu ghatho ihodi iagho phei glepo igre.

22Gaoghatho te keli nei glalase teu igre ginauna tusu ranghi nigho nakarha te keli,

eghuteuna nakarhamu iagho na thofno keli fara fifilo gna na.

23Uve, iagho ginauna tei fakeli ka nabrou,

eghuteuna thatablamu iagho na ginauna na theome pitukogra.

24Kate thuru na iagho ginauna na thuru blakno,

eghuteuna iagho ginauna na theome tangomana te mhaghuni kaisei glepo na.

25Hoholo na ghosei thokedi naikno te diꞌa re.

Nu iagho thosei mhaghuni kaisei glepo.

26Naugna LORD na thofno reireghi fakeli nigho,

eghuteuna mana ginauna theome snakre nigho te mala snoꞌo ke lamna phighoro na.

27Jame kaisei mae magnahaghei thotogho,

iagho au nou nolaghi te mala toghoni mana na.

28Kate toghoni iagho kheramu fofodu na,

iagho eni gognarola.

Thosei ofoni nathuꞌu.

29Thosei goigonini kheramu fofodu te au rhemui na,

naugna mana rouronu kolho ka iagho.

30Iagho thosei fapholai balugna ihei te theome eni

kaisei glepo te diꞌa ranghi nigho iagho na.

31Iagho thosei goghotudi mae te magra are,

eghuteuna thosei leghudi puhidi mare re.

32Naugna LORD na theome magnahaghedi naikno te diꞌa re.

Nu mana rouronudi mae te doglo re,

eghuteuna cheke fajiflani gaoghathogna na ka mare.

33LORD snakreni hoholo na mala thokeni tharakna gna mae te diꞌa na,

nu mana fablahi ni tharakna gna mae te doglo na.

34Mana faparidi iheire te cheke fapaiparini keha mae na,

nu keli ranghidi iheire te nhaꞌa faparidi thedi.

35Naikno te au tagna gaoghatho te keli na ginauna fnakno nanghagna na.

Nu naikno te fameomekro na ginauna fnakno ka nangha te diꞌa.

4

Atha gaoghatho te keli nei glalase

1Goro sua! Fanomho fakeli ka nogu farirhiu iara igne,

eghuteuna ghotilo ginauna hata gaoghatho te keli.

2Ghotilo thosei koko famane farirhiu te chekedi iara ka ghotilo igre.

3Idogu iara na neke theome au kmana thugna, iara kolho.

Eghuteuna kate mae sitei teu iara na,

4mae kmagu iara na neke farirhiu ghau iara neke cheke eghu,

“Thuguo, ghathodi gobigna lepo teke chekedi iara ka iagho ra.

Te leghu fakelidi iagho nogu cheke iara igre na,

iagho ginauna karha.

5Iagho mala hata gaoghatho te keli nei glalase te keli eghu.

Iagho mala theome lisa kokodi, ba ghatho ihodi phei glepo igre.

6Iagho thosei thodoni gaoghatho te keli na,

eghuteuna ginauna na reireghi nigho.

Jame te magnahagheni fara iagho na,

ginauna togho nigho.

7Gaoghatho te keli na glepo ulu fara,

iagho mala hata.

Neuba glalase te keli na ne ninhigrana fara,

iagho mala jaola hata.

8Ghatho tahuni gaoghatho te keli na,

eghuteuna naiknore ginauna fafnakno nigho,

loku famaku tagna eghuteuna mare ginauna ghatho tahu nigho.

9Ginauna na jateula famane sisi te babaꞌo ka graramu na ia eghu,

eghuteuna iagho ginauna fnakno nanghamu na.”

Puhi te keli nei puhi te diꞌa

10Thuguo, fanomho fakeli ka iara,

ghatho tahudi nogu cheke iara igre,

eghuteuna iagho ginauna au raugha ka nauthoglu igne.

11Iara farirhiu nigho mala hata gaoghatho te keli,

eghuteuna iara batu nigho ka nabrou te doglo.

12Jame te leghuni iagho nabrou igne na,

ginauna na theo kaisei glepo nate fanogra nigho iagho na.

Eghuteuna iagho ginauna na theome uka pari.

13Leuleghu fata na iagho loku famaku

nei reireghi fakelini eghu nogu famane cheke iara igne.

Naugna igne ngala jateula nafugna teu nakarhamu iagho na.

14Iagho thosei tei ka nodi nabrou mae te diꞌa re,

eghuteuna iagho thosei leghuni puhidi mare re.

15Iagho thosei eni tuana,

nu iagho figri tei ka keha nabrou delei.

16Mare theome thuru ghilei eni mare glepo te diꞌa na,

ba goigonini keha mae na.

17Puhi te diꞌa nei puhi mamagra teu igre

ngala jateula te ghedi gano nei khoꞌu teu mare na.

18Puhigna naikno te doglo na jateula naprai te haghe hamerane boibongi,

eghuteuna ke agha fabiꞌo farai aublatha thongana ra eghu.

19Nu puhigna naikno te diꞌa na jateula grughu eghu,

mana theome laseni kolho unha te faꞌukani mana na.

20Thuguo, fanomho fakeli ka nogu cheke iara igne.

21Iagho loku famaku nogu cheke iara igre,

eghuteuna lilisei fakeli ka nagnafamu na.

22Jame te hata iagho nogu cheke iara igne na,

cheke igne ginauna tusu ranghi nigho u thofno karha na.

23Saghe leghu fakelini nagnafamu na,

eigna nakarhamu iagho na jifla mei jare.

24Iagho thosei cheke chaichaghi nei cheke diꞌa eghu,

iagho chekeni kolho cheke te tutuani na.

25Iagho filo fadoglo ka nabrou te tei iagho na, thosei filo tafri.

26Ghaoghatho fakelini unha te magnahaghei eni iagho na,

eghuteuna gobigna lepore ginauna doglo kolho.

27Thosei figri tei fei mairi ba fei nheta,

nu iagho figri tagru ka puhi te diꞌa.

5

Thosei tapla jafra ka khetogna keha mae na

1Thuguo, fanomho mei ka nogu cheke iara igne.

Iara magnahaghei te tusu ari famane gaoghatho te keli nei glalase eghu ka iagho.

2Eghuteuna te fanomho iagho ka iara na,

iagho ginauna tangomana te leghuni gaoghatho te keli na,

eghuteuna nou cheke iagho re ginauna fakakhana te lalase iagho na.

3Foflogna gaꞌase te magnahaghei eni puhi te diꞌa na mamahe jateula suka eghu,

eghuteuna kisigna na famane fara.

4Eghuteuna jame te leghuni iagho nogna cheke naꞌa na,

ke leghu na iagho ginauna na haimini te glepo diꞌa na,

jateula meresin te raha,

nei kabru jateula goru te fadi nigho ra eghu.

5Nafnata gaꞌase igne ginauna batu nigho doglo tei

ka namonodi naikno te lehe ra.

6Naꞌa theome laseni nabrou karha na,

eghuteuna puhigna na theome doglo nei naꞌa theome laseni la unha te diꞌa na.

7Thuguo, fanomho ka iara,

thosei ghatho ihoni unha teke chekeni iara ka iagho ia.

8Au fadelei ka nafnata gaꞌase igne,

thosei tei namo ka nogna suga na.

9Na glahu diꞌa nanghamu na,

eghuteuna lehe iagho kani majaghani nga eghu.

10Eghuteuna glepo teke kmusadi iagho ra ginauna

tei ka khamedi keha maei.

11Glahu kate namo lehe iagho na, iagho ginauna tanhi fara,

naugna thinimu iagho na nhubragna kolho.

12Eghuteuna iagho ginauna cheke eghu,

“Iara thono fameomekro fara!

Naugna iara neke tirogu leghuni puhi te doglo na,

nei tiroguni mae te mala fadogli ghau na!

13Iara neke theome leghuni nogna cheke nogu mae velepuhi na.

14Gognarona iara thono diꞌa fara ka tathadi naiknore.”

15Khetomu iagho na jateula glokha khoꞌu eghu,

iagho mala koꞌu tagna kolho.

16Iagho jaola jateu glokha khoꞌu eghu,

thosei snakredi keha gaꞌase are mala koꞌu tagna.

17Ghopa kolho te mala koꞌu ka nomi glokha khoꞌu themi na,

thosei snakreni ka ihei nga mala koꞌu tagna.

18Thofno keli fara te magnahagheni fara iagho

thinigna khetomu teke kulu tolaghi iagho na.

19Puhi te nghaplo thinigna na igne thono famane fara,

naꞌa kolho te mala fagleꞌa nigho iagho fabrahu na.

Loku maku ka nogna namha na.

20Thuguo, iagho thosei ghathoni fara gaꞌase te mala eni puhi te diꞌa na,

eghuteuna iagho thosei kelitamu ka khetogna mae kheramu na.

21LORD na filodi gobigna lepo te edi tahati re,

eghuteuna mana filo glanidi nabrou te gnafa te tei leghudi tahati re.

22Nakhibogna naikno te diꞌa na tangomana te haru famakuni mana na,

jateula phighoro te haru famakudi nanghaji ra eghu.

23Nafnata naikno igne theome tangomana te fadoglini nakarha gna thegna na,

eghume, puhi gna mana te fameomekro igne ginauna faleheni thegna.

6

Keha puhi iagho te theome leghudi

1Thuguo, jame nhaꞌa cheke iagho te mala foli falehe nogna

kaoni teke eni mae te theome laseni iagho na,

puhi te eni iagho igne theome keli.

2Nou nhaꞌa cheke iagho themu igne ginauna fakhale nigho iagho

jateula phighoro teke eni kolho iagho ia eghu.

3Thuguo, iagho faghose tei hata koko nhaꞌa cheke teke eni

iagho tuana mala snagla iagho,

naugna iagho la auhi ke parigna nogna nolaghi mana.

4Iagho thosei thuru, iagho tei eni igne gognarola.

5Jifla mei ka phighoro igne, jateula nanghaji,

ba glepo te tautagu te rikhani mae ihei te magnahaghei faleheni ra eghu.

6Ghotilo naikno te thodo ra, ghotilo tei filo

ka puhidi duki are mala lalase jateula mare eghu.

7Duki igre theo nodi mae mala baubatu,

ba funei, ba gavman te mala funei frunidire.

8Nu kate au kmana gano na,

duki igre tangomana te salofodu gano tarabana maladi

narane te sokmo ka gano na.

9Ghotilo mae te thodo ra, niha fata thuru fabrahu si ghotilo ia?

Niha nau nate kegra haghe ghotilo ka sapemi re?

10Ghotilo tangomana te cheke eghu na,

“Ghehati magnahaghei te thuru lao ghu katha vido.”

11Jame te eghu ghotilo na, ghotilo ginauna kuma fara,

jateula mae blau te mei hata fahui nomi gobigna lepo ghotilo ra eghu.

12Naikno te diꞌa re chaghi tafridi naiknore.

13Mare edi thua nafnata chaichaghi ka tathadi nei khamedi teure.

14Mare ghathodi thua nafnata puhi te mala eni glepo te diꞌa na,

eghuteuna edi puhi biꞌo ka vido te kmana re.

15Nu hoholo biꞌo ginauna megei nga thokedi mare,

eghuteuna mare ginauna lehe eidi.

16-19LORD theome magnahaghedi naiknore te edi fitu puhi igre:

puhi fahaehaghe, puhi chaichaghi, puhi falehe naikno,

puhi gaoghatho mala eni puhi te diꞌa na, puhi te tapla jafra ka nakhibo,

puhi te cheke chaichaghi ka fate, nei puhi faripholai.

Thosei tapla jafra ka khetogna mae kheramu na

20Thuguo, iagho mala nomhidi nodi cheke idomu kmamu are,

eghuteuna iagho thosei thododi nodi cheke repa re.

21Iagho lilisei nodi cheke repa re ka nagnafamu na,

eghuteuna leghu fakelidi fabrahu jateula kaisei babaꞌo te au ka graramu iagho

na ia eghu ka nakarhamu na.

22Kate tei iagho na, cheke igne ginauna falalase nabrou ka iagho.

Kate thuru na, cheke igne ginauna reireghi fakeli nigho.

Kate dofra haghe na, cheke igne ginauna tusu ranghi nigho gaoghatho te keli.

23Chekedi idomu kmamu are jateula kaisei juta eghu

mala fadoglini nakarhamu iagho na.

24Nodi cheke repa igre ginauna togho nigho iagho mala theome fanomho

ka nogna cheke famaemahe khetogna keha mae na.

Eghuteuna lhoti nigho iagho mala thosei tei iagho ka gaꞌase

te magnahaghei eni ghopa puhi te diꞌa na.

25Neuba gaꞌase igne ne famane fara thinigna na,

iagho thosei lehe nou ka naꞌa.

Neubane kaflo gehe naꞌa ka iagho,

iagho thosei snakreni naꞌa mala ulu nigho.

26Jame mae te thuru balugna gaꞌase vine na,

mana na koko sileni ikoi kolho.

Nu mae te thuru balugna khetogna keha mae na,

mana ginauna fahuini nakarhagna na.

27Ba, jame te aiꞌachi iagho khaꞌaghi na ka baemu na,

ginauna theome thunu?

28Ba, jame te tapla iagho ke kligna khaꞌaghi na,

iagho ginauna theome thunu?

29Filo sagho, mae te thuru balugna khetogna keha mae na,

papara biꞌo ginauna thokeni mana.

30Jame kaisei mae blau gano naugna ne rofo,

naiknore na theome thofno cheke fadiꞌani mana.

31Nu jame te hata mare mae igne na, mana nake foli fapulo fitu fata,

ba snakre lao nogna gobigna lepo fateote’o re,

nabagna te mala fadoglini glepo te diꞌa igne.

32Nu mae ihei te tapla jafra ka khetogna keha mae na,

mae igne fameomekro eghuteuna mana goigonini thegna.

33Mare ginauna purini nei famamajani eghu mana ka tathadi naiknore,

eghuteuna nanghagna mana na ginauna diꞌa fabrahu.

34Jame kaisei mae thuru balugna khetogna keha mae na,

mae khetogna gna na ginauna diꞌatagna fara.

Mala tughugna najafra igne,

mae khetogna na ginauna theome kokhonini mae igne.

35Mana tirogna faꞌuveni poloru na,

neubane biꞌo fara mana theome tangomana te gnafa diꞌatagna na.

7

1Thuguo, iagho mala loku famaku nogu cheke iara igre,

eghuteuna lilisei fakeli ka nagnafamu na.

2Jame te leghu fakelidi iagho nogu cheke iara igre na,

iagho ginauna au fakeli.

Taji fakelidi nogu cheke iara igre,

jateula iagho te taji fakelidi phei tathamu are eghu.

3Ghathoni fabrahu nogu cheke iara igne,

rioriso lamna ka nagnafamu na.

4Famane gaoghatho te keli nei glalase teu igre

mala jateula greghamu nei kheramu eghu iagho.

5Eghuteuna jame khetogna keha mae na magnahaghei famaemahe nigho iagho

mala thuru balugna, gaoghatho te keli na ginauna bara nigho,

eghuteuna iagho na theome leghuni nogna cheke naꞌa na.

Gaꞌase tholaghi te diꞌa puhigna na

6Kate au teu iara ka nogu suga na,

iara kegra ka wida na ne filo fakosi.

7Iara ne filodi kmana mae majaghani ne fiti nolo tafri kolho.

Aonu iara ne filoni kaisei mae ka mae igre,

mana theome au tagna glalase te keli.

8-9Fei grafi kate pluluhi naprai na,

mae majaghani igne ne tei namo ka nogna suga gaꞌase tholaghi

te diꞌa puhigna na.

10Gaꞌase igne lalaoni jateula thau vine eghu.

Naꞌa jifla mei ne thafoni mana ne cheke famaemaheni mana.

11Gaꞌase igne theome au snoto ka nogna suga na,

naꞌa theome mhaghu, nei theome mamaja.

12Naꞌa kegra ka nabrou, kegra ka sulukhu,

kegra ka maket, ba heva heva.

13Naꞌa ne lokini mae majaghani igne.

Naꞌa ne filo ka tathagna mana re ne cheke eghu:

14“Kheraguo, ginei na iara neke eni kaisei fafara ka God,

eghume kmana gano au ka suga na.

15Tuana te mei mala thafo nigho teu iara gognarogne.

Iara neke hiro nigho iagho, nu gognarona iara la deni nigho iagho.

16Eghuteuna iara jaola kifrahi famane pohe funudi Ijep ka nogu sape na.

17Iara tofahi keha nafnata famane sedi ka nogu sape na.

18Mei balugu iara, tapa ginauna thuru fodu noda!

Tapa ginauna gleale’a nei lalahu eghu lamna sape ghilei rane.

19Iagho thosei mhaghuni khetogu iara ia, mana theome au agne.

Mana tei ka kantri te khaba fara.

20Mana hata kmana sileni tei balugna,

eghuteuna mana ginauna nake theome ghosei ke pulo mei.

Mana ginauna nake pulo mei ke leghu phei wik.”

21Aonu nogna cheke famaemahe gaꞌase na igre

ne figrini gaoghathogna mae majaghani igne.

22Mae igne ne nomhidi nogna cheke naꞌa igre ne tei ke leghugna naꞌa

jateula kaisei buluka te hata te tei mala falelehe ra neu.

Ba jateula mae te noinoli te hata te tei ka suga sosolo ra neu.

23Nu mae igne theome laseni nate sukha jata na.

Mana jateula kaisei nanghaji te flalo nu khale lamna fangna,

eghuteuna theome laseni kolho te leghuni teu nabrou glehe na.

24Ghotilo mae majaghani ra,

ghotilo fanomho fakeli ka nogu cheke iara igre.

25Iagho thosei snakreni nafnata gaꞌase igne mala figrini nagnafamu na,

ba batu nigho ka puhi te jafra.

26Naugna kmana mae fara lehe ka nafnata gaꞌase igne.

27Nabrou te tei ka sugagna naꞌa na

tuana nabrou biꞌo te soru ka beku na.

8

Cheke ghatho tahu eigna gaoghatho te keli

1Gaoghatho te keli nei doglo teu igne jateula kaisei famane gaꞌase

te kegra haghe te eha mei ka tahati ra eghu.

2-3Naꞌa eha ke kligna thogele, ba ka geri nabrou.

Ka farerege nabrou nei ka grengathadi namono biꞌo te gnafa,

naꞌa kegra mala eha eghu mei,

4“Iara eha ari ka ghotilo nalhaꞌura mala cheke fajiflani gaoghathogu

na ka ghotilo naikno te gnafa ka nauthoglu igne.

5Ghotilo iheire te theome ghaoghatho fadoglo ra,

ghotilo mei, iara ginauna fadoglidi gaoghathomi ghotilo re.

Ghotilo te theome lalase ra, ghotilo mei,

iara ginauna togho ghami ghotilo mala hata glalase.

6Famane fanomho mei, naugna nogu cheke iara igre thofno keli fara,

eghuteuna gobigna lepo te chekedi iara igre thofno doglo fara.

7Nogu cheke te gnafa iara igre thofno tutuani fara,

naugna iara theome magnahaghei te chaghi na.

8Cheke te gnafa te chekedi iara igre thofno doglo fara,

iara theome tangomana te chekeni cheke te theome doglo na.

9Gaoghathogna cheke igne thofno glola fara ka ihei

te autagna gaoghatho te keli nei lalase teuna,

eghuteuna mana laseni nogu cheke iara igne thofno doglo fara.

10Ghotilo mala vahini glalase te keli na,

naugna nogu cheke iara na keli fara uludi silva ghe gol.

11Glalase na thofno keli fara uludi buli ghe daemon,

theo kaisei glepo te magnahagheni fara iagho na te uluni na.

12“Iara ngala u glalase na,

eghuteuna iara au balugna gaoghatho te doglo.

13Jame te ghatho tahuni iagho LORD na,

iagho na theome magnahagheni puhi te diꞌa na.

Iara theome magnahagheni puhi te fahaehaghe na,

puhi te filo faparini ihei na, puhi te diꞌa na, nei cheke te diꞌa na.

14Iara tangomana te tusu lao gaoghatho te keli ka naiknore,

eghuteuna iara tangomana te toghodi mare te mala eni gloku te keli na.

Iara ngala gaoghatho te keli na, nei nolaghi te biꞌo na.

15Iara toghodi hatimare mae lida mala funei fruni,

nei gavman mala lilisei vetula te keli.

16Iara toghodi hatimare mae funei,

nei goro mae biꞌo mala jaola batu fakelidi naiknore.

17Namha ghau iara, iara ginauna namha nigho iagho.

Hiro ghau iara, iagho ginauna dei ghau iara.

18Iara tangomana te tusu lao dedei nei nafnakno teu ka naiknore.

Iara tangomana te togho nigho iagho mala au fabrahu nou kmana glepo te keli,

nei leghuni nabrou te doglo.

19Glepo te tusu ari iara na,

keli fara salaꞌudi silva ghe gol.

20Leuleghu fata na iara leghuni puhi te keli na,

eghuteuna eni kolho unha te doglo na.

21Ihei te namha ghau iara na, mana ginauna dedei fara,

eghuteuna mana ginauna au nogna kmana glepo ka sugagna na.

22“Tifa na, LORD neke kulu vuavuha ghau iara,

neke vuavuha nga gobigna nafnotu fateote’o gre.

23Funu tifa kani theome vuvuha nga teku LORD nauthoglu igne,

mana neke vuavuha ghauhi iara neke kulu auhi.

24Kani theome aunga teku nhorora nei glokha khoꞌu teu igre.

Iara neke kulu auhi.

25-26Ame vuavuha nga LORD thogele biꞌo,

ba gukhu, ba glose, ba namono teu igre, iara neke kulu auhi.

27Iara neke kulu auhi balugna LORD ka narane teke lilisei

mana maloa gne ka thofno vido mala augna na,

eghuteuna mana lilisei vido aheva maloa gne nate tei thokeni nhorora na.

28Iara neke kulu auhi neke lilisei nga mana khoveo gne ka maloa na,

eghuteuna neke tothora nga mana glokha khoꞌu teke au ke pari glose ra.

29Iara neke kulu auhi neke au nga nohi te mala mei snotogna thongna gne

mala thosei haghe salaꞌuni vido aheva teke chekeni mana

kani neke horo famaku nauthoglu igne ka mala augna na.

30-31Ka narane te edi LORD gloku igne, iara neke au balugna mana.

Eghuteuna LORD neke vahi ghau iara mala toghoni ka nogna gloku na.

Leuleghu narane na, God ne gleale’a fara, naugna iara ne au balugna mana.

Iara thofno gleale’a fara te filoni nogna nauthoglu mana igne,

nei jaola gleale’a fara ka nogna naikno mana re.”

32“Goro sua, fanomho mei ka iara.

Jame te leghudi ghotilo nogu cheke iara igre na,

ghotilo ginauna na kelitami fara.

33Te mala lalase na, ghotilo fanomho ka nogu farirhiu iara igre.

Jame te tiromi fanomho ghotilo na, ghotilo ginauna theome lalase.

34Mae ihei te fanomho ka iara na,

mana mei ka nogu suga iara na mala farirhiuni iara.

Eghuteuna ihei te au balugu iara na, mana ginauna gleale’a.

35Mae ihei te dei ghau iara na, mana ginauna hatini nakarha te keli na,

eghuteuna LORD na kelitagna fara ka mana.

36Nu mae ihei te theome dei ghau iara na, mana goigoni ni kolho thegna,

eghuteuna ihei te tirogna ghau iara na, mana magnahaghei fara te lehe na.

Eghume igne ngala gaoghatho te keli nei doglo teuna.”

9

Puhi glalase nei puhi fameomekro

1Gaoghatho te keli nei doglo teuna

jateula kaisei gaꞌase te babana nogna suga

na ka fitu khegra te maku ra eghu.

2Naꞌa tarabana gano nei waen neu ne lilisei ka tevo na.

3Eghuteuna naꞌa ne kurudi nogna gaꞌase glokure

mala kegra ka vido kligna ka namono biꞌo na,

mala eha eghu tei ka naiknore,

4“Ghotilo iheire te theome lalase ra, ghotilo mei!

Ghotilo iheire te theome au gaoghatho te keli ra,

ghotilo mei!

5Ghotilo mei ghamu glalase!

Ghotilo mei koꞌu gaoghatho te keli!

6Lilisei puhimi te fameomekro are leghuni puhi te doglo na,

ghotilo ginauna hatini u nakarha na.”

7Te fadoglini iagho mae te fahaehaghe na,

mana ginauna cheke fadiꞌa nigho iagho.

Eghuteuna te cheke faheta iagho ka mae te diꞌa na,

mana ginauna tuti nigho iagho.

8Thosei fariuriu fadoglini mae te thona foflogna na,

mana ginauna tirogna nigho iagho.

Nu te farirhiuni iagho ihei te autagna gaoghatho te keli na,

mana ginauna namha nigho iagho.

9Te farirhiuni iagho mae te autagna gaoghatho te keli na,

gaoghathogna mana na ginauna thofno keli fara.

Farirhiuni mae te doglo na, mana ginauna lalase salaꞌui.

10Fufunu gna gaoghatho te keli na, iagho ghatho tahuni LORD.

Te laseni iagho God mae ihei te blahi na,

mana ginauna tusu ranghi nigho gaoghatho te keli.

11Gaoghatho te keli na ginauna togho nigho mala au raugha ka nauthoglu igne,

eghuteuna iagho ginauna uludi kmana finogha.

12Jame te au ka iagho gaoghatho te keli na,

iagho ginauna gleale’a.

Nu jame te tirouni iagho gaoghatho te keli na,

iagho ngala nate au papara ginauna.

13Puhi fameomekro na jateula gaꞌase te eha tafri ra eghu na theome lase mamaja,

eghuteuna naꞌa theome lalase.

14Naꞌa gnokro ke ulugna nogna suga na ka vido kligna ka namono biꞌo na.

15Naꞌa ehadi iheire te tei salaꞌu ka nabrou na.

16Naꞌa eha eghu tei ka mare,

“Ghotilo iheire te theome au tami gaoghatho te keli ra,

ghotilo mei ka nogu suga iara gne.”

Eghuteuna naꞌa jaola cheke eghu ka iheire te theome au tadi gaoghatho te keli re,

17“Khoꞌu te blau iagho igne, mamahe salaꞌui!

Eghuteuna gano te ghamu poru iagho igne,

famane mamahe fara!”

18Nu mare theome laseni kolho glehedi mare na au ke lamnagna igne,

eghuteuna mae iheire te tei lamna na, mare soruhi pari ke lamna beku.

10

Nogna famane cheke King Solomon

1Igre nogna famane cheke king Solomon.

Kmagna mae te au tagna gaoghatho te keli na,

mana gleale’a fabrahu.

Idogna mae te fameomekro na,

diꞌanagnafa fabrahu nei tanhi eghu.

2Nogna glepo keli mae te eni puhi te diꞌa na,

theo nafudi kolho,

nu puhi te doglo na,

tangomana te fakarhini mana na.

3LORD na tufa gano ka mae te keli puhigna na,

nu theome snakreni mae te diꞌa puhigna na

mala atha unha te magnahagheni mana na.

4Mae te thodo na, ginauna kuma.

Mae te sasaꞌa na, ginauna dedei.

5Mae te autagna gaoghatho te keli na,

mana ginauna dokha bopa ka thofno naranegna na.

Nu mae te thuru te theome loku ka narane tuana na,

tharaknagna mana na ginauna mamaja nodi fara.

6God tangomana te fablahini naikno te doglo na.

Nu cheke gna naikno te diꞌa na,

pophoru gaoghatho te diꞌa na mala goigonidi keha naiknore.

7Kate lehe kaisei naikno te doglo na,

naiknore na ghathoni fabrahu nei gleꞌani eghu mana.

Nu te lehe kaisei naikno te diꞌa na,

naiknore na ghosei ghatho ihoni kolho mana.

8Naikno te autagna gaoghatho te keli na fanomho ka cheke na.

Nu naikno te cheke fameomekro na, ginauna goigoni nakarha gna na.

9Mae te doglo na ginauna au fakeli.

Nu mae te eni puhi te diꞌa na theome tangomana te pophoru puhigna na.

10Naikno te kaflo gehe na tangomana te edi kmana puhi te diꞌa.

Eghuteuna naikno te fameomekro na, ginauna goigoni nakarha gna na.

11Cheke gna naikno te keli na, hata mei nakarha te keli.

Nu cheke gna naikno te diꞌa na pophoru gaoghatho te diꞌa na

mala goigonidi keha naiknore.

12Te theo namha na, faꞌeiꞌei puhi biꞌo.

Nu namha na hata kokodi nakhibo fateote’o.

13Naikno te autagna gaoghatho te keli na tangomana

te cheke fajiflai gaoghatho te keli na.

Nu naikno te fameomekro na nabagna na au papara.

14Mae te autagna gaoghatho te keli na tathajini nogna glalase na mala biꞌo.

Nu mae te fameomekro na toreni fabrahu puhi te diꞌa na.

15Dedei na bara fakelini mae te dedei na mala au fakeli,

jateula taon bara te maku ia eghu.

Nu mae te kuma na kmoꞌe ka gobigna lepo,

aonu nakarha te ninhigrana na goigonini mana.

16Mae te doglo na hata nakarha te keli jateula nogna taba eghu mana.

Nu mae te diꞌa na ginau eni fabrahu puhi te diꞌare ka nakarhagna na.

17Farirhiu te keli na toghoni nakarhagna keha naikno na.

Nu mae te tirogna fanomho ka farirhiu na ginauna tei jafra ka puhi te keli na.

18Jame mae te pophoru nagnafa te theome namhani keha mae na,

mana kaisei mae chaichaghi.

Eghuteuna mae te fameomekro na,

vuavuha cheke eigna keha mae na.

19Naikno te khuru cheke na, ginauna edi kmana cheke fadiꞌa.

Nu naikno te theome khuru cheke na, autagna gaoghatho te keli.

20Nogna cheke naikno te keli na, jateula silva eghu.

Nu nagnafagna naikno te diꞌa na, theo nafugna kolho.

21Nogna cheke naikno te doglo na toghodi kmana naikno.

Nu naikno te theome autagna gaoghatho te keli na, ginauna lehe,

naugna nagnafagna na thono diꞌa fara.

22LORD na tusu ranghi ghita kmana glepo te keli.

Eghuteuna theo kaisei glepo tangomana te togho nigho iagho te mala dedei na.

23Naikno te theome autagna gaoghatho te keli na,

keli tagna te eni puhi te diꞌa na.

Nu naikno te autagna gaoghatho te keli na,

mana kelitagna te eni puhi te keli nei doglo teuna.

24Unha te mhaghuni mae te diꞌa na,

ginauna thokeni mana unha teke mhaghuni mana na.

Nu naikno te doglo na,

ginauna hata unha glepo te magnahagheni fara mana na.

25Narane naꞌau papara ginau mei jateula khoburu eghu

mala mei goigonidi naikno te diꞌare.

Nu naikno te doglore ginauna kegra heta fabrahu.

26Eghuteuna te kuru teini iagho kaisei mae

mala tei loku nu thodo mana teuna,

tuana jateula cheke te raha ka foflo naia eghu,

ba jateula gagahu khaꞌaghi te sorho ka tatha naia eghu.

27Ihei te ghatho tahuni LORD na, ginauna au raugha ka nauthoglu igne.

Nu nakarhagna naikno te diꞌa na, ginauna na theome au raugha.

28Naikno te doglo na ofoniu LORD mala tusu ranghini narane te keli na,

mana ginauna filoni nei na gleale’a fara.

Nu naikno te diꞌa na ginau fiti ofo kolho

na theome filoni narane te keli na.

29Puhigna LORD na, bara fakelini naikno te doglo na.

Nu mana ginauna goigonidi naikno te diꞌare.

30Theo kaisei naikno tangomana te hata fajifladi naikno

te doglore ka nodi namono na.

Nu naikno te diꞌare ginauna theo nodi namono.

31Nogna cheke naikno te doglo na mana chekeni gaoghatho te keli na.

Nu mare ginauna korho fajifla glapi gna naikno te chaichaghi na.

32Naikno te doglo na, cheke fadoglo.

Nu naikno te diꞌa na tangomana te cheke chaghi fabrahu na.

11

1LORD theome magnahaghedi naikno te skel chaichaghi na.

Nu mana keli tagna ka naikno te skel fadoglo na.

2Naikno te pala hagheni nanghagna thegna na, ginauna thokeni mamaja biꞌo.

Nu naikno te autagna gaoghatho te keli na nhaꞌa faparini thegna.

3Naikno te doglo na leghuni kolho puhi te doglo na.

Nu naikno te chaichaghi na goigonini thegna ka puhi te chaichaghi na.

4Kate fateni LORD naikno na,

sileni na theo nafugna na theome toghoni mana.

Nu puhi te doglo na tangomana te fakarhini naikno na.

5Puhigna mae te keli na thofno doglo fabrahu.

Nu puhigna naikno te diꞌa na tangomana te goigonini thegna na.

6Puhigna ihei te doglo na, tangomana te fakarhini mana na.

Nu mae te diꞌa na khale ka gaoghathogna te diꞌa na.

7Kate lehe naikno te diꞌa na, nogna grouronu mana na,

lehe balugna mana.

Eghuteuna nogna nakmusa teke edi mana re theo nafudi.

8Naikno te doglo na karha ka hoholo.

Nu hoholo na thokeni naikno te diꞌa na.

9Cheke gna ihei te theome ghatho tahuni God na,

goigoni ni mae kheragna na.

Nu gaoghatho te keli na,

tangomana te fakarhini naikno te doglo na.

10Kate gleale’a naikno te doglo na,

naikno te gnafare kafe gleale’a fodu.

Nu kate lehe naikno te diꞌa na, naiknore gleale’a balu eha fabiꞌo.

11LORD tangomana te toghodi naikno te kelire,

eghuteuna nodi namono na ginauna fnakno nanghagna na.

Nu nodi cheke naikno te diꞌare, goigonini nodi namono na.

12Ihei te fameomekro na, cheke fadiꞌadi naiknore.

Nu ihei te au tagna gaoghatho te keli na, mana au kmu.

13Iagho thosei fatutuanini ihei te toutonu tafri na.

Nu iagho fatutuanini kolho ihei te au kmu na.

14Kantri te theome fanomho ka farirhiu na,

kantri igne ginauna groꞌe dofini.

Nu kantri te fanomho ka kmana farirhiu na,

kantri igne ginauna kegra heta.

15Nhaꞌa cheke te eni iagho te mala tughu nogna kaoni keha naikno na,

iagho ginauna au papara.

Nu iagho figri tagruni nafnata nhaꞌa cheke igne.

16Naiknore ghatho tahuni gaꞌase te keli puhigna na.

Nu naiknore theome ghatho tahuni mae te tei te goigonidi keha naiknore.

17Te kokhoni ni iagho keha naikno na,

naikno igne ginauna kokhoni nighola iagho.

Nu te goigonini iagho keha naikno na,

naikno igne ginauna jaola goigoni nigho iagho.

18Jame te eni iagho unha te diꞌa na,

iagho ginauna hata taba te diꞌa.

Nu te eni iagho unha te doglo na,

naiknore ginauna tusu ranghi nigho glepo te keli.

19Ihei te heta ghegna te leghuni puhi te doglo na, ginauna karha.

Nu ihei te heta ghegna te leghuni puhi te diꞌa na, ginauna lehe.

20LORD theome magnahagheni ihei te au gaoghatho te diꞌa ka thiꞌagna na.

Nu mana namhani ihei te doglo na.

21Tutuani fara, LORD ginauna parani naikno te diꞌa na.

Nu hata fajiflani ihei te doglo na.

22Famane gaꞌase te theo kaisei gaoghatho te keli ka thiꞌagna na,

naꞌa jateula khuma te reri chen gol ka graragna naia eghu.

23Naikno te doglo na magnahagheni kolho unha te doglo na.

Nu naikno te diꞌa na magnahagheni kolho unha te mala diꞌa tadi naiknore.

24Tufa glepo iagho te toghodi keha naiknore,

iagho ginauna dedei.

Nu te loku fapulo iagho unha mala tufa teku na,

iagho ginauna kuma.

25Ihei te tufa kmana glepo te mala toghodi keha naiknore,

mana ginauna dedei salaꞌui.

Te toghodi iagho keha naiknore,

mare ginauna na jaola togho nigho iagho.

26Ihei te theome snakredi gano te magnahaghei foli teu naiknore,

mare ginauna cheke fadiꞌani mana.

Nu te snakreni mana te foli naiknore,

mare ginauna gleale’a fara ka mana.

27Te hironi iagho puhi te keli na, iagho ginauna na ludeni.

Nu te hironi iagho puhi te diꞌa na, iagho ginauna na jaola ludeni.

28Ihei te rouronu kolho ka sileni na,

mana ginauna gnhagha jateula buburu eghu.

Nu nakarhagna ihei te doglo na ginauna

jateula khakla gaju te karha keligna ia eghu.

29Ihei te theome reireghi fakelidi nodi glepo tharaknagnare,

ginauna theo kaisei glepo nate au na.

Eghuteuna ihei te theome lalase na,

mana mala loku ranghini kolho mae te lalase na.

30Puhigna mae te keli na, fakakhana nakarha te keli na.

Eghuteuna ihei te autagna gaoghatho te keli na,

toghodi keha naiknore mala athini karha na.

31Tahati laseni,

naikno te keli na hata nogna taba te keli nabagna puhigna mana na.

Naikno te diꞌa na ginauna na jaola hata nogna taba nabagna puhi te diꞌa na.

12

1Iagho kaisei mae glalase te magnahaghedi keha mae te mala fadoglidi najaframu re.

Nu mae ihei te theome magnahagheni kaisei mae te mala fadoglidi najafragna re,

mae igne kaisei mae fameomekro.

2LORD na kelitagna fara te toghoni mae te leghuni puhi te doglo na.

Nu parani mae te ghaoghatho te mala eni puhi te diꞌa na ka keha naiknore.

3Jame mae te eni puhi te diꞌa na,

igne theome mala toghoni mana mala au fakeli nei kegra heta eghu.

Nu mae te doglo na kegra heta fabrahu.

4Gaꞌase te famane puhigna na,

jateula nogna nafnakno eghu khetogna na.

Nu puhigna naꞌa te diꞌa na,

jateula fogra biꞌo eghu ka khetogna na.

5Mae te doglo na, ghathoni fabrahu te mala eni puhi te doglo na.

Nu mae te diꞌa na ghathodi fabrahu thua nafnata puhi te mala chaghidi naiknore.

6Chekegna mae te diꞌa na,

jateula mae te poru te tarabana mala aknu falehe naikno teura eghu.

Nu chekegna mae te doglo na, fakarhidi mare.

7Mae te diꞌa te gnafare ginauna ari dofidi,

na theo kaisei te au faleghu na.

Nu mae te keli te gnafare ginauna au fabrahu,

eghuteuna vikedi mare igre ginauna vuragha.

8Naiknore pala hagheni nanghagna mae ihei te autagna gaoghatho te keli na.

Nu cheke faparini mae ihei te autagna gaoghatho te diꞌa na.

9Loku te mala au gano na,

keli fara salaꞌuni mae te fnakno nu rofo teuna.

10Mae te keli na reireghidi nogna buluka, sipu, nanigot, ba hose.

Nu mae te diꞌa na paradi nogna glepo igre.

11Mae ihei te loku heta ka nagare na,

mana ginauna au ghegna kmana gano.

Nu mae te theome gaoghatho fakeli na,

mana ginauna na fiti loku heta ka thua nafnata gloku

nate theome toghoni mana na.

12Mae te diꞌa na magnahagheni kolho puhi te diꞌa na.

Nu mae te doglo na ginauna kegra heta fabrahu.

13Mae te diꞌa na khale ka nogna cheke thegna te diꞌa na.

Nu puhi biꞌo na theome thokeni mae te doglo na.

14Famane cheke te edi mana igre ginauna fakelini mana,

eghuteuna te loku heta mana na ginauna toghoni mana mala au fakeli.

15Mae te fameomekro na ne doglo neu kolho eghu ka gaoghathogna na.

Nu mae ihei te autagna gaoghatho te keli na fanomho ka farirhiu.

16Mae te fameomekro na ghosei diꞌatagna.

Nu mae te doglo na, theome nanga nogna ka cheke te diꞌa na.

17Mae te doglo na chekeni cheke te tutuani na ka fate.

Nu mae te chaichaghi na mana na chaghi kolho.

18Cheke te diꞌa na churu jateula naflahi fnonu eghu ka thiꞌadi naiknore.

Nu cheke te keli na jateula meresin eghu toghodi naiknore.

19Cheke te tutuani na au fabrahu.

Nu cheke te chaichaghi na theome au raugha kolho.

20Chaichaghi na au ka thiꞌagna mae te eni gaoghatho te diꞌa na.

Nu gleale’a na au ka thiꞌagna mae te toghodi naiknore mala au ka pharikeli.

21Puhi biꞌo theome tangomana te thokeni mae te doglo na.

Nu nakarhagna mae te diꞌa na fodu ka puhi biꞌo.

22LORD na theome magnahagheni mae ihei te fodu chaichaghi ka foflogna na.

Nu keli tagna ka mae ihei te cheke kate tutuani fabrahu.

23Mae ihei te au tagna gaoghatho te keli na,

theome ghosei chekeni unha te au ka nagnafagna na.

Nu mae te fameomekro na edi thua nafnata cheke te theo nafudi.

24Mae ihei te loku heta na, mana ginauna kaisei mae mala baubatu.

Nu mae ihei te thodo fara na, mana mala kaisei mae gloku kolho.

25Mae te nanga nogna fabrahu na, mana ginau diꞌanagnafa fabrahu.

Nu cheke te keli na, pala hagheni gaoghathogna mana na.

26Mae te doglo na ginauna batuni kheragna na.

Nu mae te diꞌa puhigna na, ginauna batu fajafradi naiknore.

27Mae te nolo tafri kolho te theome loku na,

mana ginauna na theo kaisei nogna glepo.

Nu mae te loku na, mana ginauna au nogna kmana glepo.

28Puhi te doglo na, nabrou mala karha.

Te leghuni nabrou te keli igne na mala karha fabrahu.

13

1Sua te lalase na fanomho ka nodi cheke idogna kmagnare kate fadoglini na.

Nu sua te maku jateula thina teu phaꞌugna na tirogna fanomho.

2Nogna cheke mae te keli na, glepo te keli na jifla mei.

Nu nogna cheke mae te chaichaghi na magra biꞌo na jifla mei.

3Mae te ghaoghatho te cheke nga na, mana ginauna na karha.

Nu mae te theome ghaoghatho te cheke nga na, mana ginauna lehe.

4Mae te loku heta na,

mana na hata unha te magnahagheni mana na.

Mae te thodo na,

mana theome tangomana te hata unha te magnahagheni mana na.

5Mae te doglo na theome magnahaghei te edi thua nafnata cheke te chaichaghi re.

Nu mae te lase chaichaghi na mana tangomana te famamaja ikno na.

6Puhi te keli na barani naikno te doglo na.

Nu puhi te diꞌa na faleheni naikno te tapla jafra ka nakhibo na.

7Keha naiknore ne dedei fara eghu cheke fahaehaghe fara,

nu theome tutuani kolho eghu.

Nu kehare chekeni ne kuma teuna,

nu mare dedei fara eghu.

8Glahu keha mae huhuruni mae te dedei na mala folini nakarhagna thegna na.

Nu mae te kuma na theome thokeni nafnata puhi biꞌo igne.

9Nakarhagna naikno te doglo na jateula juta eghu famane agha fara.

Nu nakarhagna naikno te diꞌa na, jateula juta te falehe te romno ra eghu.

10Mae te fahaehaghe na, mae mala magra nei fapholai eghu.

Nu mae te fanomho ka farirhiu na, mana mae glalase.

11Sileni te fiti hata te theome kmusa tagna, ginauna ghosei tei dofini.

Nu sileni te hata mana ka nogna nakmusa thegna na, ginauna kotu biꞌo.

12Naikno na diꞌanagnafa gna fara kate theome hata unha teke rouronuni na.

Nu jame te hata mana glepo igne na, mana ginauna gleale’a fara.

13Mae te theome fanomho na, mana ginauna khale ka puhi.

Mae te fanomho na, ginauna atha glepo te keli.

14Nogna farirhiu mae te autagna gaoghatho te keli na

tangomana te fakarhini naikno na kau glehe.

15Mae ihei te autagna gaoghatho te keli na naiknore ghatho tahuni mana.

Nu mae te theome autagna gaoghatho te keli na,

mana au ka nakarha te ninhigrana.

16Mae ihei te autagna gaoghatho te keli na loku balu gaoghatho te keli.

Nu mae ihei te theome autagna gaoghatho te keli na,

fakakhana nakarha te fameomekro na.

17Jame mae funei na kuru teini kaisei mae te lase cheke diꞌa na,

mana tangomana te eni puhi te biꞌo na.

Nu mae te doglo koba nogna chekere,

mana toghodi naiknore mala au ka pharikeli.

18Mae te tirogna ni kaisei naikno te fadoglini na,

mana ginauna kuma nei mamaja nogna eghu.

Nu mae te fanomho ka naiknore te fadoglini na,

naiknore ginauna ghatho tahuni mana.

19Thofno keli fara te hata unha teke ghathoni na.

Nu mae te fameomekro na tirogna koko puhi te diꞌa na.

20Te fofodu balugna mae te autagna gaoghatho te keli na,

iagho ginauna hata gaoghatho te keli.

Nu te fofodu balugna mae te fameomekro na,

iagho ginauna au papara.

21Puhi biꞌo leghuni naikno te diꞌa na.

Nu nakarha te keli na leghuni naikno te doglo na.

22Mae te keli na tufa glepo te keli ka gragnare.

Nu nogna glepo mae diꞌa na, ginauna tei ka naikno te doglore.

23Mae te kuma na au kmana gano ka nagare na.

Nu mae te diꞌa mei atha ghegna gano mana re.

24Mae te theome purini thugna na, mana theome namhani thugna na.

Nu mae te namhani thugna na, mana farirhiuni thugna na.

25Mae te doglo na au ghegna kmana gano,

nu mae te diꞌa na rofo fabrahu.

14

1Gaꞌase te autagna gaoghatho te keli na

reireghi fakelini tharaknagna na.

Nu puhigna gaꞌase te fameomekro na,

goigoni ni tharakna thongana na.

2Naikno te leghuni puhi te doglo na,

naikno igne ghatho tahuni LORD.

Nu ihei te leghuni puhi te chaichaghi na,

LORD na theo nafugna kolho ka nagnafagna mana na.

3Nogna cheke mae te fameomekro na jateula grojo eghu

mala fada faleheni thegna ka tathadi naiknore.

Nu nogna cheke mae te autagna gaoghatho te keli na

toghoni thegna mala au fakeli.

4Mae te theo nogna buluka na, mana na theo gano.

Nu mae te au nogna buluka na, ginauna au nogna famane nagare.

5Mae te filo tathagna na, mana theome tangomana te chaichaghi na.

Nu mae te theome filo tathagna na,

mana tangomana te chaghi kolho na.

6Mae te patugama na hiro gaoghatho te keli,

nu theome tangomana te hata na.

Nu mae te autagna gaoghatho te keli na,

theome gloku biꞌo te hata glalase na.

7Iagho au fadelei ka naikno te fameomekro tuana,

naugna iagho ginauna na theome filoni kaisei glepo te keli ka mana.

8Mae te autagna gaoghatho fakeli na, mana laseni unha te eni na.

Nu mae te theome autagna gaoghatho fakeli na,

mana batu fadiꞌani kolho thegna,

naugna gaoghathogna mana na theome doglo.

9Mae te fameomekro na, theome laseni unha te jafra na.

Nu mae te lalase na, laseni unha te doglo na.

10Theo kaisei mae te laseni nogna diꞌanagnafa keha naikno na.

Eghuteuna mana thegna kolho te laseni nogna gleale’a na.

11Nogna suga ihei te diꞌa puhigna na ginauna groꞌe theo tokagna.

Nu nogna suga ihei te keli puhigna na ginauna kegra maku fabrahu.

12Keha naiknore te ghathoni na,

mare ne thofno leghuni nabrou te doglo na eghu.

Nu theo eghu, nabrou te leghuni mare igne mala lehe.

13Neubane maꞌe tahati, diꞌanagnafa na theome tei koko ghita na.

Nu kate gnafa gleale’a na, diꞌanagnafa na theome gnafa.

14Mae te tei kokoni God na, ginauna fodu ka puhigna thegna te diꞌare.

Nu mae te keli na ginauna au nogna kmana glepo te keli.

15Naikno te iho na, ginauna fiti fatutuanidi kolho unha te nomhire.

Nu naikno te lalase na, ginauna ghatho fakelini puhi te mala leghuni na.

16Mae te autagna gaoghatho te keli na,

mana au fadelei ka puhi biꞌo.

Nu naikno te fameomekro na, theome filo fakeli,

eghuteuna ghosei thokeni puhi biꞌo.

17Mae te ghosei te diꞌatagna na,

mana tangomana te eni puhi te fameomekro na.

Eghuteuna naiknore tirodini mae te ghaoghaho eigna puhi te diꞌa na.

18Mae te theome lalase na, mana hata gaoghatho fameomekro.

Nu naikno te au tagna gaoghatho te keli na, hata glalase.

19Mae te diꞌa na ginauna pogho soru ke ulugna mae te doglo na.

Eghuteuna mae te diꞌa igne ginauna toreni mae te doglo na mala toghoni.

20Mae te kuma na theo kheragna.

Nu mae te dedei na au kmana kheragna.

21Mae te sukuni kheragna fofodu na, mana tapla jafra ka nakhibo.

Nu mae te kokhoni ni naikno te kuma na, mana kelitagna fara.

22Mae te ghaoghaho eigna puhi te diꞌa na, ginauna ari jafra.

Nu naiknore rouronuni nei ghatho tahuni eghu mae te eni gaoghatho te keli na.

23Te loku heta iagho na, iagho ginauna hata glepo te keli.

Nu te cheke kolho iagho na, iagho ginauna kuma.

24Te lalase iagho na, iagho ginauna dedei.

Nu te fameomekro iagho na, naiknore ginauna laseni te fameomekro.

25Mae te filo tathagna na te cheke fadoglo ka fate na,

mare na theome faleheni mae te theo nakhibogna na.

Nu te theome cheke fadoglo mana na, mae igne kaisei mae falehe naikno.

26Mae te ghatho tahuni LORD na, mana au vido keli mala poru,

eghuteuna thugna manare ginauna jaola au fakeli.

27Puhi te ghatho tahuni LORD igne

jateula khoꞌu te tusu lao karha ka naikno ra eghu.

28Mae te baubatu ka naikno te kmana na,

mana fnakno nanghagna na.

Mae te baubatu ka phei ba thilo naikno kolho na,

igne theo nafugna kolho.

29Mae te theome ghosei te diꞌatagna na, mana lalase fara.

Mae te ghosei te diꞌatagna na, mana fameomekro fara.

30Ihei te blagna nagnafagna na, mana karha thinigna.

Ihei te goghotu ka nagnafagna na, mana ginauna fogra.

31Mae te fakokhoanani naikno te kuma na,

mana theome ghatho tahuni LORD mae ihei teke vuavuhani naikno na.

Nu mae te keli ranghini naikno te kuma na,

mana ghatho tahuni LORD.

32Mae te diꞌa puhigna na ginauna au papara kate thoke mei puhi biꞌo na.

Nu neubane lehe mae te doglo na, mana au nogna vido mala poru ka God.

33Gaoghatho te keli na fodu ka nagnafagna mae te lalase na.

Nu gaoghatho te keli igne theome au ka nagnafagna mae te fameomekro na.

34Te leghuni naiknore puhi te doglo na,

nanghagna nodi kantri na ginauna fnakno fara.

Nu puhi te diꞌa na famamaja ikno fara.

35Mae funei na kelitagna fara kate filoni te loku fakeli nogna mae gloku na.

Nu mana ginauna diꞌatagna fara ka mae te famamajani mana re.

15

1Thoghei famane cheke ka mae te thono diꞌatagna fara na,

mana ginauna ke jemnu soru.

Nu jame te cheke faheta fara iagho na,

mana ginauna brana salaꞌui.

2Nogna cheke mae ihei te autagna gaoghatho keli na,

tufa glalase ka naiknore.

Nu nogna cheke mae te fameomekro na,

theo nafugna kolho.

3LORD na filo ka naikno te keli nei ka naikno te diꞌa,

eghuteuna lasedi unha te edi mare re.

4Cheke te keli na, pala hagheni nakarhagna naikno na.

Nu cheke te diꞌa na, fadiꞌa nagnafani naikno na.

5Sua te fameomekro na theome fanomho ka kmagna na.

Nu sua te lalase na fanomho ka kmagna na.

6Mae te keli na, au nogna kmana glepo.

Nu naikno te diꞌa na tabani kolho ka puhi te diꞌa.

7Ihei te autagna gaoghatho te keli na,

mana tangomana te tufa gaoghatho te keli ka naiknore.

Nu ihei te theome au tagna gaoghatho te keli na,

mana na theome jateula tuana eghu.

8LORD na theome magnahagheni nogna fafara naikno te diꞌa na.

Nu mana kelitagna ka nogna tharai mae te doglo na.

9LORD na theome magnahagheni puhigna mae te diꞌa na.

Nu mana namhadi iheire te leghuni puhi te doglo na.

10Mae te theome leghuni puhi te doglo na,

mare ginauna parani mana.

Mae te theome magnahagheni kaisei naikno te fadoglini puhigna te diꞌa na,

mana ginauna lehe.

11LORD na filo lamna ka namonodi naikno tela lehehira.

Eghuteuna mana jaola tangomana te filo lamna ka thiꞌagna naikno na.

12Mae te maku jateula thina teu phaꞌugna na tirogna fanomho ka mae te lalase na.

Naugna mana theome magnahaghei te fanomho ka farirhiu na.

13Tathagna nei foflogna teu mae te gleale’a na,

ginauna famane maꞌe muhi fara.

Nu mae te diꞌanagnafa na, ginauna diꞌa fara.

14Mae te hiro glalase na,

mana loku heta mala atha glalase.

Nu mae te theome autagna gaoghatho te keli na,

mana lase cheke fameomekro fara.

15Mae te sokmo ka glepo, ba gano na,

mana ginauna au fadiꞌa nei au diꞌanagnafa eghu fabrahu.

Nu mae te fodu ka gleale’a nakarhagna na,

narane igre ginauna jateula narane gaghamu eghu fabrahu.

16Mae te theome au nogna kmana glepo,

nu ghatho tahuni LORD teuna,

nakarhagna mae igne uluni nakarhagna mae ihei te au nogna kmana glepo,

nu mana au puhi biꞌo ka nakarhagna na.

17Keli fara te ima khurama kolho iagho baludi mae te namha nigho.

Igne thofno keli fara salaꞌuni te ima nafnahi buluka iagho baludi mae

te theome magnahaghei nighore.

18Mae te ghosei te diꞌatagna na, mana faꞌeiꞌei puhi.

Nu mae te thoghei te taegoni naikno na, naiknore na au ka pharikeli.

19Nakarhagna mae te thodo na

jateula mae te tei ka nabrou te soro ra eghu.

Nu nakarhagna mae te doglo na

jateula mae te tei ka nabrou biꞌo ra eghu.

20Mae sua te lalase na,

faglealeꞌadi fabrahu idogna kmagnare.

Nu mae sua te fagoigoli tafri na,

theome ghatho tahudi idogna kmagnare.

21Mae te theome autagna gaoghatho te keli na,

kelitagnadi puhi te diꞌare.

Nu mae te autagna gaoghatho te keli na,

mana kelitagna te leghuni puhi te doglo na.

22Jame te magnahaghei edi iagho keha gloku na,

iagho kulu atha gaoghatho ka keha mae are,

eghuteuna nou gloku iagho na ginauna thofno keli fara.

Nu jame te theome eghu iagho na,

iagho ginauna fiti kmusa kolho.

23Mae te tufa gaoghatho te keli ka keha mae na

thofno keli fara.

Eghuteuna famane cheke ka thofno naranegna na,

thofno glepo keli fara.

24Mae te autagna gaoghatho te keli na,

mana tangomana te tei ka nabrou te haghe kligna te mala athini u karha na.

Eghume, mana theome tangomana te soru pari ka namonodi mae tela lehehi ra.

25LORD ginauna roꞌeni nogna suga mae ihei te nheta

nei te fafnaknoni nanghagna thegna na.

Nu mana ginauna toghoni naikno biꞌo tela lehehi khetogna na.

26LORD na theome magnahagheni gaoghatho te diꞌa na.

Nu cheke te keli na, gae ka tathagna mana na.

27Mae te khiri na atha mei puhi biꞌo ka thabuknagna na.

Nu mae te tirogna fanomho ka ihei te mei cheke famaemaheni mana

mala atha glepo ka mana teuna,

mana ginauna karha.

28Mae te keli na kulu ghaoghatho ame cheke nga eghu.

Nu mae te diꞌa na luꞌa soru cheke te diꞌa na.

29LORD na theome fanomho ka nogna tharai ihei te eni puhi te diꞌa na.

Nu mana fanomho ka nogna tharai ihei te doglo na.

30Kate filo naiknore te gleꞌa iagho na mare jaola gleꞌa.

Famane thoutonu na iagho keli nagnafamu fara.

31Mae te fanomho fakeli ka cheke te mala fadoglini mana teuna,

mana kaisei mae glalase fara.

32Mae te thodo hiohiro na, mana thodoni thegna.

Nu mae te magnahaghei fanomho na,

nogna glalase na ginauna keli fara.

33Mae te ghatho tahuni LORD na,

mana leghuni nabrou te mala hata famane gaoghatho te keli nei glalase.

Te theome nhaꞌa fapari nigho iagho themu na,

iagho na theome fnakno nanghamu na.

16

1Naikno na tangomana te ghaoghaho ka nagnafagna na.

Nu LORD kolho tangomana te chekeni uve teuna.

2Jau iagho ne thofno doglo puhimu na ka tathagna God na eghu.

Nu LORD ginauna laseni unha te au ka nagnafamu iagho na.

3Lisa lao ka LORD unha te au nagnafamu na,

eghuteuna nou gloku fateote’o iagho are ginauna thofno keli fara.

4LORD edi gobigna lepore leghuni gaoghatho gna na.

Eghuteuna LORD na jaola parani mae te diꞌa na.

5LORD na theome magnahaghedi iheire te fahaehaghe fara are.

Mana ginauna paradi mare.

6Ghatho tahuni LORD, eghuteuna leghuni mana fabrahu,

eghuteuna mana ginauna hata koko nakhibomu iagho re.

Ghatho tahuni mana, eghuteuna iagho ginauna na

theome tangomana te tei namo ka puhi te diꞌa na.

7Ihei te au ka nakarha te magnahagheni LORD na,

LORD ginauna toghoni mana mala theome magra baludi nogna naokare.

8Mae te hata sileni ikoi kolho,

eghuteuna leghuni puhi te keli na teuna,

nakarhagna mae igne uluni nakarhagna mae

te dedei nei diꞌa puhigna na teuna.

9Tahati tangomana te ghathoni unha te magnahagheni na.

Nu LORD saghe leghudi puhida tahati re.

10Nogna cheke mae te mala baubatu na, au tagna nolaghi.

Eghume mana mala cheke fadoglo kolho.

11LORD magnahaghei ghita tahati te famane skel fakeli,

eghuteuna thosei skel chaghidi naiknore.

12Mae mala baubatu na theome magnahagheni puhi te diꞌa na,

naugna puhi te doglo na kolho te mala kegra maku gavman na.

13Mae mala baubatu na kelitagna ka mae te cheke tutuani na.

14Kate diꞌatagna mae te mala baubatu na, mana tangomana te falehe naikno na.

Eghume, mae te autagna gaoghatho te keli na

mana fariuriu mala kelitagna mae mala baubatu na.

15Kate kelitagna mae mala baubatu na, naiknore na hatini nakarha na.

Mana jateula nakhete te soru mei te mala karha gano ka nagare ra eghu.

16Famane gaoghatho te keli balugna glalase na,

thofno keli fara salaꞌudi gol ghe silva.

17Nogna nabrou naikno te keli na theome namo ka puhi te diꞌa na.

Mae ihei te filo fakeli ka nabrou na,

mana tangomana te fakarhini nakarhagna na.

18Fahaehaghe na mei ului, puhi biꞌo na mei ke leghu.

Patugama na mei ului, uka na mei ke leghu.

19Mae te kuma te nhaꞌa faparini thegna na,

thofno keli fara salaꞌuni

mae te fahaehagheni thegna ne au nogna kmana glepo teuna.

20Mae te fanomho fakeli na,

nakarhagna na ginauna keli fara.

Mae te rouronu ka LORD na,

mana ginauna kelitagna fara.

21Mae te autagna gaoghatho te keli na,

naiknore laseni mae igne autagna gaoghatho te keli.

Eghuteuna naiknore magnahaghei fara te fanomho ka nogna cheke mana re.

22Gaoghatho te keli na

jateula glokha khoꞌu te tusu lao karha ka iheire te koꞌu tagna ra eghu.

Nu gaoghatho te fameomekro na, goigonidi naiknore.

23Thiꞌagna mae te autagna gaoghatho te keli na batudi nogna chekere.

Eghuteuna tangomana te figrini nagnafagna keha mae na.

24Cheke te keli na famane mamahe jateula jurukuli eghu.

Cheke igre farerheta nakarhadi naiknore.

25Keha mae jau ghathoni nabrou te leghuni mare igne thofno keli kolho eghu.

Nu theo eghu.

Nabrou te leghuni mare igne mala tei ka glehe.

26Grofo na thoke mei ka tahati,

mala tangomana tahati te loku heta na.

Naugna tahati magnahaghei gano.

27Mae te diꞌa na magnahaghei te eni puhi te diꞌa na.

Eghuteuna nogna cheke re brana jateula khaꞌaghi eghu.

28Mae te diꞌa na faꞌeiꞌei puhi mala faripholai ka keha naiknore.

Eghuteuna mae te cheke faꞌikoi na mala fasopa gaghadi kheragna re.

29Mae te khuru magra na chaghini kheragna na

mala hata teini ka nabrou te diꞌa.

30Mae te kaflo gehe na, mana ghathoni glepo te diꞌa na.

Mae te cheke pouporu na, mana magnahagheni glepo te diꞌa na.

31Khakla te nufa na

jateula nogna khepi nafnakno eghu mae biꞌo na.

Mana tangomana te thokeni ka nakarha te doglo.

32Mae te theome ghosei te diꞌatagna na,

mana nheta salaꞌuni mae soldia te nheta fara na.

Mae te saghe leghuni diꞌatagna na,

mana keli fara salaꞌuni mae ihei te magra heta te uluni kaisei namono biꞌo na.

33Mae te lalahu khale te mala laseni unha te mala eni na teuna.

Nu cheke tughugna na mei funu ka LORD.

17

1Kakatha gano moja ka nakarha te muana na,

thofno keli fara salaꞌuni kmana gano ka gaghamu ka nakarha te fodu ka fapholai.

2Mae gloku te autagna gaoghatho keli na ginauna funei fruni ni

thugna mae funei te diꞌa puhigna.

Eghuteuna kate lehe mae funei igne na,

mae gloku igne ginauna hata kasa nogna glepo mae funei na.

3Naikno na tangomana te fariuriudi gol ghe silva ka khaꞌaghi.

Nu LORD na tangomana te fariuriuni thiꞌagna naikno na.

4Mae te diꞌa na magnahaghei te fanomho ka cheke te diꞌa.

Eghuteuna mae te chaichaghi na kelitagna te fanomho ka chaghi na.

5Jame te cheke faparini iagho naikno te kuma na,

iagho cheke faparini God mae ihei teke vuavuhani naikno na.

Jame te gleale’a iagho ka puhi biꞌo te thokeni keha mae na,

iagho ginauna au papara.

6Kuꞌedi kavedire fahaehaghedi fara gradire,

eghuteuna goro suare jaola kelitadi fara ka kmadi idodi.

7Theome doglo te cheke fahaehaghe mae te fameomekro na.

Eghuteuna theome doglo mae funei te cheke chaichaghi na.

8Keha naiknore te ghathoni na te tufa sileni keha naiknore na

mala atha unha glepo te magnahagheni mare na eghu.

Mare te ghathoni na igne ginauna loku leuleghu fata.

9Jame te hata fadelei iagho nakhibogna mae kheragna fofodu na,

ghopa ginauna au fakeli.

Nu jame teke tonuni iagho nakhibo na, iagho roꞌeni fofodu na.

10Cheke faheta ka mae te au tagna gaoghatho te keli na ghosei tughu nakarhagna na.

Nu naikno te fameomekro na neubane purini kaisei gobi fata,

mana theome tangomana te tughu nakarha na.

11Glehe na mei jateula kaisei nonomho te diꞌa eghu

ka mae te magnahaghei te faꞌeiꞌei puhi biꞌo koba na.

12Iagho mhaghuni idogna sua khuma te blau mare thugna na.

Nu te keli na iagho mala mhaghuni tulao puhigna mae te fameomekro na.

13Jame te foli fapulo iagho glepo te keli ka glepo te diꞌa na,

glepo te diꞌa tuana ginauna au fabrahu ka tharaknamu iagho na.

14Fufunu gna faripholai na jateula khoꞌu te jifla mei ka khora ikoi ka baket ra eghu,

fakhusuni ame khora biꞌo nga baket na nei ame biꞌo nga magra na eghu.

15Jame mae mala fate snakre fajiflani mae te diꞌa na, ba parani mae te keli na.

LORD na tirognadi phei puhi igre.

16Theome keli te foli skul fi ka mae te theome autagna gaoghatho te keli na,

naugna mana ne tirogna hiohiro.

17Kheramu iagho na namha nigho iagho fabrahu.

Eghuteuna thabusimu na togho nigho ka vido te ninhigrana.

18Mae te theome autagna glalase na,

mana nhaꞌa cheke mala foli falehe nogna kaoni keha mae na.

19Mae te magnahaghei fapholai na,

mana magnahaghei nakhibo.

Mae te magnahaghei cheke fahaehaghe na,

mana magnahaghei puhi biꞌo.

20Ihei te fodu ka gaoghatho te diꞌa na,

mana ginauna theome au fakeli.

Eghuteuna ihei te cheke diꞌa fabrahu na ginauna khale ka puhi biꞌo.

21Mae te fameomekro thugna na, diꞌanagnafa fabrahu.

Kmagna mae te fameomekro na, theome gleale’a.

22Nakarhagna mae te gleale’a na, thofno keli fara.

Nakarhagna mae te diꞌanagnafa na, thono diꞌa fara.

23Mae fate te diꞌa na, hata unha te tusu poru tagna na,

eghuteuna ka fate na mana ginauna goigonini mae te doglo na.

24Mae te lalase na, hironi gaoghatho te keli na.

Nu mae te fameomekro na hiro thua nafnata gaoghatho heva heva.

25Sua te fameomekro na, mana fadiꞌa nagnafani fabrahu kmagna na.

Eghuteuna fatanhini idogna teke fakarhini na.

26Theome doglo te parani ihei te theo nakhibogna na.

Eghuteuna theome keli te purini mae te keli na.

27Mae te theome raꞌe cheke na, mana autagna gaoghatho te keli na.

Mae te au kmu kolho na, mana lalase.

28Iagho laseni, neuba mana ne fameomekro,

te ghathoni mare na mae igne autagna gaoghatho te keli

nei glalase eghu jame te theome cheke mana na.

18

1Mae te ghamu nhoto na ghathoni thegna kolho,

eghuteuna mana tirognani gaoghatho te keli na.

2Naikno te fameomekro na theome magnahagheni gaoghatho te keli na.

Nu magnahagheni kolho te cheke fajiflani unha te ghathoni thegna na.

3Nakhibo na mei ului,

eghuteuna mamaja na mei ke leghu.

Famamaja ikno na mei ului,

eghuteuna haimi mamaja na mei ke leghu.

4Nogna cheke mae te lalase na fodu ka gaoghatho te keli,

nogna cheke mana igre jateula glokha khoꞌu ra eghu.

5Theome doglo te phile balugna mae ihei te huhughuni vetula na.

Eghuteuna theome doglo te theome toghoni ihei te theome huhughuni vetula na

te mala lus ka fate na.

6Nogna cheke mae te fameomekro na mala faripholai ka keha mae na.

Eghuteuna kate nomhini mare nogna cheke manare,

mare magnahaghei te magrini mana.

7Nogna cheke mae te fameomekro na, goigonini thegna.

Eigna nogna cheke mana igre jateula phighoro eghu malagna thegna.

8Tahati magnahaghei fanomho fara ka mae te buiburi naikno na.

Nafnata cheke igne jateula gano te famane mamahe fara

te magnahagheni tahati ia eghu.

9Naikno te thodo na jateula mae te goigonidi gobigna lepo ra eghu.

10LORD na jateula kaisei vido keli mala poru eghu.

Naikno te doglore tangomana te tei poru jare na.

11Nu te ghathoni mae te dedei na,

nogna sileni gre nate barani nakarhagna na

jateula namono biꞌo te bara te maku ia eghu.

12Jame mae te fahaehaghe te pala hagheni nanghagna thegna,

ke leghu na ginauna krofu pari.

Iagho theome naba te hata nangha biꞌo na jame

te theome kulu nhaꞌa fapari nigho themu na.

13Mae te theome fanomho fakeli te cheke tughu na,

mana ginauna fameomekro na mamaja nogna.

14Jame mana fogra, eghuteuna nheta gaoghathogna na teuna,

mana ginauna uluni fogra igne.

Nu jame te theome doglo mana gaoghathogna na,

faꞌunha eghu ke keli fapulo si mana gnea?

15Mae te autagna gaoghatho te keli na,

mana loku heta mala lasedi gobigna lepore.

Mana tangomana te fanomho fakeli ka mae ihei

te magnahaghei farirhiuni mana na.

16Jame te magnahaghei mei filoni iagho kaisei mae biꞌo na,

iagho hata mei kaisei namha ka mana,

mana ginauna kelitagna te mei iagho te filoni mana na.

17Kate kegra kaisei mae te cheke ka fate na,

keha naiknore te ghathoni na ne ginau uluni mana fate gne eghu.

Nu kate ghusnani mare mala lase fakelini cheke igne teuna,

mare theome laseni ihei te uluni fate igne.

18Jame te theome tangomana kot

te fadoglini fapholai farihoteidi phei mae biꞌo igre na,

kot tangomana te lalahu khale mala laseni ihei te uluni fate na.

19Ninhigrana fara te tei namo ka mae thabusigna te diꞌatagna ka iagho na,

naugna mana jateula namono biꞌo te bara te lithui ka thina ra eghu.

Nogna fapholai mana igne jateula grengatha aean te loki mare ra eghu.

20Jame te keli chekemu iagho na, thiꞌamu iagho na ginauna gleale’a fara.

21Glapi na tangomana te falehe nigho ba fakarhi nigho.

Nu jame te reireghi fakelini iagho glapimu na,

iagho ginauna na theome lehe.

22Kate deni iagho gaꞌase te mala tolaghi na,

iagho deni kaisei glepo te keli.

Igne kaisei fablahi LORD te falalase ka iagho na.

23Mae te kuma na blaknoi cheke ka mae te dedei na mala toghoni.

Nu mae te dedei na fnaja fabiꞌo ka mana.

24Mae te au kmana kheragna na mana theo nafugna kolho.

Nu thofno kheramu na, keli fara salaꞌuni thabusimu na.

19

1Mae te kuma, nu doglo nakarhagna na teuna,

mana thofno keli fara uluni mae te fameomekro na

balugna nogna cheke te diꞌa na.

2Te theome laseni na, iagho thosei nananga.

Te nananga iagho na, iagho na tei fajafra.

3Puhigna mae te fameomekro na goigonini nakarhagna thegna na.

Eghume naugna unha si mana te diꞌatagna ka LORD gnea?

4Mae te dedei na au kmana kheragna.

Nu mae te kuma na, theo kolho.

5Te chaghi ka fate na, iagho ginauna au papara.

Te chaghi fabrahu na, iagho ginauna theome snagla.

6Kmana mae lase cheke famaemahe ka mae funei.

Mae te kmanare magnahaghei fofodu ka mae ihei te tufa namha na.

7Thabusigna mae te kuma re tirodini mana.

Eghuteuna kheragnare jaola tirodini mana.

Neuba mana ne hirodi mare mala toghoni,

theome tangomana te dedi re.

8Te magnahaghei gaoghatho te keli iagho na,

igne glepo te keli mala eni iagho na.

Iagho magnahaghei hata glalase,

iagho na thofno kelitamu fara.

9Chaghi ka fate na, iagho ginauna au papara.

Te chaghi fabrahu na, iagho ginauna lehe.

10Theome doglo mae te fameomekro na

te au nogna glepo te keli na.

Eghuteuna jaola theome doglo mae gloku na

te funei frunini mae funei na.

11Mae te autagna gaoghatho te keli na,

mana theome tangomana te ghosei te diꞌatagna na.

Eghuteuna mana theome ghathoni najafra teke eni

keha mae na ranghini mana na.

12Mae funei te diꞌatagna na,

mana jateula lion te fangangara ra eghu.

Nu mae funei te gleale’a na,

mana jateula famane nakhete te soru mei ka nagare ra eghu.

13Mae sitei te fameomekro na, mana goigonini kmagna na.

Gaꞌase te faripholai ka khetogna na,

naꞌa jateula nakhete ikoi te lulu soru lamna suga ia eghu.

14Ido ghe mama tangomana te tufa suga nei sileni ka thudi na.

Nu kaisei LORD kolho te tufa gaꞌase te keli na.

15Naikno te thodo te thuru fabrahu ka suga na ginauna theo gano.

16Mae te leghuni nogna vetula LORD na, ginauna au raugha.

Nu mae te tirogna nangani nogna cheke mana na, ginauna lehe.

17Kate namhani nei toghoni teu iagho naikno te kuma na,

LORD ginauna taba nigho eidi unha teke edi iagho re.

18Farirhiuni thumu na mala leghuni puhi te doglo na.

Thosei lisa laoni mala faleheni thegna ka puhi te diꞌa.

19Mae te ghosei te diꞌatagna na,

mana ginauna au ka puhi biꞌo fabrahu.

Jame te ghosei te fadoglini iagho puhi biꞌo igne na,

iagho ginauna eni fabrahu igne.

20Jame te snakredi iagho keha mae

te mala farirhiu nigho nei hata gaoghatho te keli teuna,

iagho ginauna hata gaoghatho te keli nei glalase eghu.

21Naiknore tangomana te gaoghatho te mala edi kmana nafnata glepo.

Nu glepo te ghathoni LORD mala eni teu igne ngala nate kegra na.

22Naiknore magnahaghedi keha naiknore

te mala thofno leghuni unha teke nhaꞌa cheke ni na.

Tutuani, jame te mae keli mae te kuma na,

mana ginauna uluni mae te chaichaghi na.

23Ghatho tahuni LORD, iagho ginauna karha.

Eghuteuna iagho ginauna au fakeli fabrahu,

eghuteuna theo kaisei glepo te diꞌa nate mei goigoni nigho na.

24Neuba mae te thodo na ne nhaꞌa gano ka tapera na,

mana theome tangomana te nhaꞌa lao gano ka foflogna na.

25Te puphuri iagho mae te theome fanomho na,

mana ginauna laseni puhi te keli na.

Te cheke faheta iagho ka mae te autagna gaoghatho te keli na,

nogna glalase mana na ginauna keli salaꞌui.

26Mae ihei te theome keli ranghini kmagna na,

eghuteuna kuru fajiflani idogna na ka nogna suga na teuna,

mana famamajani fara tharaknagna na.

27Thuguo, te tirou fanomho iagho ka nogu farirhiu iara igre na,

iagho ginauna leghudi puhidi mae te diꞌa re.

28Jame te facheke mae te diꞌa puhigna na ka fate na,

mana ginauna keli tagna te mala cheke chaichaghi na.

Foflogna mae te diꞌa na magnahaghei te ghamuni puhi te diꞌa na.

29Ihei te cheke diꞌa nei fahaehaghe teuna,

mana ginauna au papara.

Mae te fameomekro na ginauna soru khodo ka thagru na.

20

1Mae te koꞌu kmana beer na ginauna eha tongana,

cheke diꞌa nei magra eghu.

Mae te snakreni beer na te funei fruni nakarhagna na,

gaoghatho te keli na theome au ka mana.

2Diꞌatagna mae funei na jateula lion te fangangara ra eghu.

Te faꞌeiꞌei iagho te diꞌatagna mana na, iagho ginauna lehe.

3Naiknore ghatho tahu nigho jame te theome magra iagho na.

Nu naikno te fameomekro na kolho te ghosei te magra na.

4Naikno te thodo na theome loku ka nagare.

Aonu kate hiro gano na, mana theome deni kaisei gano kolho.

5Gaoghathogna mae te autagna gaoghatho te keli na thono mamhara fara.

Nu mae te autagna glalase te keli na ngala nate hiro deni na.

6Kmana mae chekeni iagho tangomana te rouronudi mare.

Nu ninhigrana fara te deni iagho nafnata mae ihei

iagho tangomana te rouronuni na.

7Mae te leghuni fabrahu puhi te doglo na,

God ginauna fablahidi thugna mana re.

8Kate gnokro mae funei na te fateni naikno na,

mana tangomana filodeni unha te keli na,

nei unha te diꞌa na.

9Theome tangomana kaisei naikno te cheke eghu na,

“Nagnafagu iara na klino fara ka tathagna God na.

Eghuteuna iara theome eni kaisei najafra.”

10LORD na tirogna te skel chaichaghi na.

Nafnata skel te diꞌa igne mana suku nognani.

11Neubane sua, unha te edi manare kakhana ka puhigna mana na.

Eghuteuna iagho ginauna laseni puhigna mana te keli nei doglo ba theo teuna.

12LORD tusu ranghi ghita tatha mala fifilo,

eghuteuna khuli mala fanomho.

13Te thuru fabrahu iagho na, iagho ginauna kuma.

Nu jame te dofra te loku iagho na, iagho ginauna au kmana gano.

14Kate foli mana kaisei glepo na,

mana na khuru cheke fara gna glepo te haghe fara igne.

Nu kate folini na, mana ne cheke fahaehagheni fara eigna glepo igne

ka mae kheragnare naugna ne pari fara foli gna na.

15Nogna cheke mae te fodu ka gaoghatho te keli na

uludi fara gol, buli nei daemon.

16Jame kaisei mae nhaꞌa cheke mala foli falehe nogna kaoni mae phosa na,

te theome leghuni mana nogna nhaꞌa cheke na,

iagho atha nogna pohe mana na ghilei ke eni mana nogna nhaꞌa cheke na.

17Ulu lahu na, gano teke blau mana na thono mamahe fara.

Nu ke leghu na, gano igne ginauna thono diꞌa fara

jateula nusu eghu ka foflo na.

18Kulu hata gaoghatho te keli ka keha naiknore,

eghuteuna nou gloku iagho na ginauna keli fara.

Jame te magnahaghei te tei magridi mae naokare teuna,

iagho kulu hata ghaoghatho fakeli.

19Naikno te khuru cheke buiburi fara na,

goigoni ni keha naikno na.

Iagho thosei tei namo ka nafnata naikno igne.

20Ihei te cheke fadiꞌadi idogna kmagna re,

mana ginauna lehe,

jateula juta te lehe ka vido te thono romno ra eghu.

21Ihei te ghosei te hata nodi glepo idogna kmagnare kate karha teu repa na,

ke leghu na goigoni ni mana.

22Iagho thosei ghaoghatho mala ke tughu fapulo najafra teke eni ranghi nigho keha mae na. Theo.

Iagho fatutuani ka LORD te mala togho nigho na,

eghuteuna mana ginauna fakarhi nigho ka puhi biꞌo igne.

23LORD na theome gle’ani te skel chaichaghi na.

Mana tirognani nafnata skel te diꞌa igne.

24LORD na lasedihi puhidi naikno te gnafa re.

Nu theo kaisei naikno te thofno laseni nakarhagna thegna na.

25Iagho kulu ghatho fakeli,

eghuteuna iagho nhaꞌa cheke mala tufa glepo ka LORD.

Theome keli te ghosei te nhaꞌa cheke iagho na,

eghuteuna ke leghu na iagho na ghathoni fara nhaꞌa cheke igne.

Te eghu iagho na, iagho ginauna goigoni nigho themu.

26Mae funei te au tagna gaoghatho te keli na,

mana laseni naikno te diꞌa na,

eghuteuna mana ginauna para fadiꞌani naikno tuana.

27LORD na filo supli thiꞌagna naikno na,

eghuteuna theo kaisei glepo te poru ka nakarha na.

28Mae funei te ghatho tahudi nogna naiknore,

eghuteuna batudi ka puhi te doglo teuna,

mana tangomana te batudi fabrahu nogna naiknore.

29Naiknore kelitadi ka mae majaghani te nheta thinigna na.

Nu mare ghatho tahuni tulao mae biꞌo te nufa khaklagna na.

30Jame te puphuri iagho mae te eni puhi te diꞌa na,

igne mana ginauna figri tagruni puhi te diꞌa na,

eghuteuna mana ginauna na kaisei mae keli.

21

1LORD na batuni khoꞌu na mala tei ka vido aheva

te magnahagheni mana na.

Jateula tuana eghu, mana batuni gaoghathogna mae funei na.

2Jau tahati ne doglo neu theda eghu ka gaoghathodare.

Nu LORD lasedi unha te ghathodi tahati re.

3Tahati mala leghuni puhi te keli nei doglo teu na.

Ka tathagna God na,

puhi igne thofno uluni fafara te tusu lao tahati ka mana na.

4Naikno te eni puhi te diꞌa na,

mana fahaehaghe nei filo faparidi eghu keha naiknore.

Eghume nakhibo na fodu ka thiꞌagna mana na.

5Mae te loku heta na, ginauna dedei,

mae te loku nananga kolho na, mana ginauna kuma.

6Sileni biꞌo te hata mana ka cheke chaichaghi na,

igne katha gagahu kolho eghuteuna mana tangomana te lehe tagna na.

7Puhi mamagra te leghuni mae te diꞌa na,

ginauna goigoni ni mana,

naugna mana ne tirogna eni kaisei puhi te doglo.

8Puhigna mae te diꞌa na chaichaghi.

Puhigna naikno te keli na doglo.

9Te keli na iagho tei au sopa fabrahu ke parigna gaju biꞌo te famane jemnu na,

uluni te au iagho lamna suga balugna khetomu te fapholai fabrahu na.

10Mae te diꞌa na magnahagheni fara puhi te diꞌa na,

mana theome keli ranghini kheragna fofodu na.

11Te purini mae ihei te maꞌeni naikno na,

mae te theome lalase na ginauna hata gaoghatho te keli ka tuana.

Te cheke faheta ka mae te autagna gaoghatho te keli na,

mana ginauna lalase fara salaꞌui.

12God mae ihei te doglo fara na filo glanidi naikno te diꞌare,

eghuteuna mana ginauna paradi mare.

13Jame te theome fanomho iagho ka naikno te kumare,

ginauna na theo kaisei naikno nate fanomho la ka iagho na.

14Jame kaisei mae diꞌatagna ka iagho,

iagho tufa glepo ka mana kate theo kaisei naikno te filo nigho na.

Eghuteuna diꞌatagna mana igne ginauna hui.

15Naikno te keli re kelitadi fara kate fateni mana ka puhi te doglo na.

Nu naikno te diꞌare ginauna au diꞌanagnafa fara.

16Mae te snivi ka nabrou te mala hata gaoghatho te keli na,

ginauna tei au baludi naikno teke lehe tifa ra.

17Mae te magnahaghei ghamu gano te keli koba nei koꞌu fabrahu teuna,

nogna sileni mana re ginauna hui, eghuteuna mana ginauna kmoꞌe ka glepo.

18Naikno te diꞌa re ginauna thokedi hoholo biꞌo eigna

unha teke edi mare ka naikno te doglore.

Naikno te diꞌa re ginauna au papara, nu naikno te keli re theo.

19Te keli na iagho au fabrahu ke lamna namono nagou na,

uluni te au iagho balugna khetomu te diꞌatagna nei fapholai teu fabrahu ana.

20Mae te autagna gaoghatho te keli na au kmana glepo ka suga na,

mae te fameomekro na fahuhui gobigna lepore.

21Mae te leghuni puhi namha na nei puhi fofodu na teuna,

mana ginauna hatini nakarha te keli na nei nafnakno biꞌo na eghu.

22Mae te autagna gaoghatho te keli na tangomana

te uluni nodi namono biꞌo mae te nheta ka magra na.

Mana tangomana te paꞌe soru bara thina te rouronuni mare na.

23Ihei te ghaoghatho fakeli ka nogna cheke na barani thegna ka puhi biꞌo.

24Mae te fahaehaghe fara nei cheke fadiꞌadi naiknore teu igne,

nanghagna na, “Phaꞌu boto.”

25Naikno te thodo na magnahaghei glepo fara,

nu naugna te thodo loku mana na, mana ginauna lehe.

26Mae te thodo na ghaoghatho fabrahu mala hata thua nafnata glepo.

Nu mae te doglo na magnahaghei tufa kmana glepo ka keha naiknore.

27God na tirognani nogna fafara mae te diꞌa na.

Mana tirognani tulao jame te eni mana kate au mei gaoghatho te diꞌa na.

28Mae te chaghi ka fate na ginauna lehe.

Mae te cheke tutuani ka fate na,

mae mala fate re ginauna fanomho fakeli ka nogna cheke mana re.

29Mae te diꞌa na fiti cheke kolho.

Mae te doglo na ghaoghatho eigna unha nate eni na.

30Gaoghatho te keli, nei glalase te keli

eghuteuna iagho laseni puhi te keli te mala horo glepo na teuna,

igne theome naba te mala togho nigho kakatha na,

jame te naoka iagho ka LORD na.

31Hatimare mae soldia tangomana te tarabana hose mala magra na.

Nu LORD kaisei ngala te laseni te mala uluni mare magra na.

22

1Jame ne kaisei mae keli iagho teu gaoghathodi naiknore

te tusu ari nafnakno biꞌo ka iagho na,

igne uludi nodi silva nei gol eghu hatimare mae dedei.

2Neubane mae dedei ba ne mae kuma,

phiamare kaisei nanabau kolho.

LORD neke vuavuhadi phiamare gnafa.

3Mae te lalase na filo glani puhi biꞌo na tei poru ka vido te keli.

Mae te fameomekro na theome gnafa ka puhi biꞌo.

4Jame te au fapari nigho themu nei ghatho tahuni LORD teuna,

iagho ginauna dedei, fnakno nei au ka nakarha te keli.

5Nakarhagna mae te diꞌa na

jateula nabrou te thafru ka phono nei phighoro teuia eghu.

Nu mae te reireghi fakelini nakarhagna na,

au fakhaba ka nafnata nabrou igne.

6Farirhiudi suare mala leghuni puhi te doglo na,

kate biꞌo haghe na, mare ginauna na theome ghatho ihoni farirhiu tuana.

7Mae te dedei na saghe leghuni mae te kuma na.

Mae te kaoni na sneka ka mae te snakreni kaoni na.

8Mae te joꞌu glepo te diꞌa na, mana dokha puhi biꞌo.

Puhigna mana te diꞌa igne, ginauna ari theo nafugna.

9Mae te tufa gano ka mae te kuma na,

ginauna kelitagna fara.

10Ki teini mae te magnahaghei cheke fadiꞌadi keha mae na.

Faripholai na ginauna gnafa, magra na ginauna gnafa,

eghuteuna cheke diꞌa na ginauna gnafa.

11Mae ihei te au klino fabrahu ka tathagna God na,

eghuteuna nogna chekere keli fara teuna,

mana ginauna mala kheragna funei.

12LORD na batu fakelini cheke te tutuani na,

nu nhaꞌa soru pari cheke te chaichaghi na.

13Mae te thodo na fiti au kolho lamna suga, cheke eghu,

“Jame kaisei lion na au jare ka nabrou na.

Glahu tei iara nu falehe ghau naꞌa eghu.”

14Gaꞌase te mala eni puhi te diꞌa na lase cheke famaemahe ka mae nalhaꞌu na,

eghuteuna nogna cheke naꞌa igne jateula kaisei glave mamhara eghu.

Nu LORD ginauna diꞌatagna fara ka mae ihei te fanomho ka cheke famaemahe igne

te uka ka glave mamhara igne.

15Gaoghatho fameomekro na fodu ka thiꞌagna sua na,

nu te keli na puphuri ngala mala gnafa nafnata gaoghatho

te fameomekro tuana.

16Kaisei mae chaghini mae te kuma na mala tangomana mana te dedei na,

eghuteuna keha mae na tufa namha ka mae te dedei na,

phei mae igre ginauna na kafe kuma.

Keha famane cheke

17Famane fanomho fakeli ka nodi cheke mae ihei

te autagna gaoghatho te keli nei lalase teu igne.

Ghaoghatho ka glepo te farirhiu iara igre.

18Te keli na iagho ghathodi fabrahu glepo igre ka nagnafamu na,

eghuteuna iagho iju polodi eghu.

19Iara farirhiu nigho iagho,

naugna iara magnahaghei nigho iagho te fatutuani ka LORD.

20Iara rioriso soru tolufulu famane cheke igre mala lasedi iagho.

21Cheke te tutuani igre tangomana te farirhiu nigho,

mala tangomana iagho te cheke tughu fakeli ka ihei te ghusna nigho na.

22Thosei fakokhoanadi naikno te kumare.

Eghuteuna thosei goigonidi ka fate na.

23Naugna LORD ginauna toghodi mare,

eghuteuna ginauna goigonini ihei te goigonidi mare na.

24Iagho thosei fren ka mae te diꞌatagna fara na,

eghuteuna iagho thosei au balugna mae te ghosei te diꞌatagna na.

25Glahu khasi nigho puhigna mana na,

eghuteuna khale tagna jateula phighoro eghu.

26Iagho thosei nhaꞌa cheke mala foli falehe nogna kaoni keha mae na.

27Naugna jame te theome foli iagho na,

mare ginauna hata nou gobigna lepo iaghore.

28Iagho thosei tuthugha pegigna vido glose teke mei lilisei mae biꞌo tifara.

29Mae te laseni fara nogna gloku na,

mana na theome eni nogna gloku fiti mae na,

nu mana ginauna na loku ranghini mae funei.

23

1Jame gnokro te ghamu iagho balugna kaisei mae biꞌo na,

iagho ghathoni gano te au ke ulumu na.

2Jame te kaisei mae lase ghamu fara iagho na,

iagho thosei raꞌe ghamu.

3Thosei kelitamu ka gano keli te nhaꞌa soru king ke ulumu na.

Glahula chaghi nigho kolho mana gano tuana.

4Iagho thosei fariuriu mala kaisei mae dedei.

Jame te au ka iagho gaoghatho te keli na,

iagho jame theome eghu.

5Dedei tuare ginauna kmeri tatha kolho tei dofidi

jateula nanghaji te flalo te tei nogna ia eghu.

6Thosei ghamu ka sugagna ihei te ghamu nhoto ghegna ganore.

Thosei khiridi ghegna gano te keli manare.

7Jame te ghamu iagho balugna na, mana ginauna na cheke eghu ka iagho,

“Ghamu nei koꞌu eghu leghuni unha te magnahagheni iagho na.”

Nu nogna cheke mana igre theome tutuani.

Ka gaoghathogna mana na, mana lasedihi niha gano nate tufa ka iagho na.

8Kate laseni iagho puhigna mae igne na,

iagho ginauna roi luꞌani glepo teke ghamuhi iagho na.

Eghuteuna nou famane cheke iagho ka mana ra theo nafudi kolho.

9Thosei cheke ka mae te theome autagna gaoghatho te keli na,

naugna mana ginauna theome ghatho tahuni nou famane cheke iagho na.

10Iagho thosei riu peg gna vido glose teke lilisei teke mei mae biꞌo tifa ra.

Iagho thosei hata nodi vido glose iheire tela lehehi idodi kmadi ra.

11Iagho thosei eni igne, naugna LORD mae ihei te nheta fara na,

ginauna toghodi mare ka fate na.

12Iagho fanomho fakeli ka nou velepuhi na,

eghuteuna iagho farirhiu hirodi gobigna lepore.

13Iagho thosei mhaghu te farirhiuni sua na.

Jame te puphuri iagho na, mana ginauna theome lehe.

14Kate puphuri iagho na,

iagho tangomana te tuthughu nakarhagna mana na.

15Thuguo, jame te hata gaoghatho te keli nei lalase teu iagho na,

iara ginauna gleale’a fara nagnafagu na.

16Eghuteuna jame te doglo chekemu iagho na,

tharungagu iara ginauna gleale’a fara.

17Iagho thosei goghotuni mae te diꞌa na,

nu ghatho tahuni nei fafnaknoni eghu fabrahu LORD kolho.

18Jame te ghaoghatho eghu iagho na,

nakarhamu iagho na ginauna thofno keli fara.

19Thuguo, fanomho mei ka nogu cheke iara igre!

Atha gaoghatho te keli nei leghuni puhi te doglo na eghu.

20Iagho thosei loku fodu baludi mae

te koꞌu beer nei ghamu biꞌo fara teu are.

21Mae funeidi mae te koꞌu beer nei ghamu biꞌo fara teu are ginauna kuma,

eghuteuna pipichi ka pohe te thona.

22Fanomho ka kmamu mae ihei teke fakarhi nigho na,

eghuteuna thosei ghatho ihoni idomu na kate kaekave naꞌa na.

23Hata unha te tutuani nei keli.

Fariuriu mala hata famane farirhiu nei glalase te keli.

Eghuteuna thosei koko puhi te keli igre.

24Kmagna mae te doglo na thofno kelitagna fara.

Ihei te au thugna te autagna gaoghatho te keli na thofno kelitagna fara.

25Eghume, iagho faglealeꞌadi idomu kmamure.

26Thuguo, iagho famane fanomho fakeli ka iara.

Leghuni kolho puhigu iara gne.

27Gaꞌase vine na khora mala snoꞌo tagna.

Eghuteuna gaꞌase te mala eni puhi te diꞌa na

jateula kaisei glave mamhara eghu.

28Nafnata gaꞌase igne ofo nalhaꞌu kolho

jateula mae te poru te mala blau teura eghu.

Ka puhi igne kmana mae kokodi khetodire.

29Ihei gne te diꞌanagnafa na? Ihei gne te khale ka puhi biꞌo na?

Ihei gne te faripholai na? Ihei gne te magra na?

Ihei gne te ghoreho na? Ihei gne te faꞌukru tatha na?

30Igne mae ihei te koꞌu beer te salaꞌui na.

Igne mae te mala koꞌu beer fara na.

31Iagho thosei filo ka waen, neuba naꞌa ne famane ukru fara ka kapu na,

ba mamahe fara ka foflo na, thosei lao gaoghathomu tagna.

32Glepo tuana jateula mogo faghughumhu eghu na kathi nigho iagho,

iagho ginauna lehe tagna.

33Tathamu iagho are ginauna filodi thua nafnata glepo,

eghuteuna gaoghathomu iagho na ginauna ghathodi thua nafnata glepo te diꞌa.

34Iagho ginauna na jateula te tei ka maraghata te roi luꞌa ra eghu.

Iagho ginauna haimini jateula te au teu kligna ka khegra vaka ra eghu.

35Eghuteuna iagho ginauna na cheke eghu,

“Jau mare puri ghau iara, nu iara theome fnera.

Jau mare magri ghau iara, nu iara theome haimini.”

Eghuteuna iagho ginauna cheke eghu,

“Iara magnahaghei dofra mala ke drangai.”

24

1Iagho thosei goghotu di naikno te diꞌa re,

ba fren baludi.

2Mare magnahaghei magra fabrahu kolho,

eghuteuna mare chekeni koba eigna te mala eni puhi biꞌo na.

3Mae ihei te autagna famane gaoghatho te keli nei glalase teuna,

mana ginauna au nogna famane suga,

eghuteuna tharaknagna mana na ginauna au fakeli.

4Nafnata mae igne nabagna te foli thua nafnata glepo

te keli mala au ka nogna suga na.

5Mae ihei te autagna famane gaoghatho te keli nei lalase teuna,

mana mae nheta tutuani fara,

eghuteuna nogna kantri mana na jaola nheta fara.

6Ihei te magnahaghei magra ka keha kantri na,

mana kulu ghaoghatho fakeli.

Te magnahaghei uluni mana magra na,

fanomho ka kmana farirhiu te keli.

7Naikno te fameomekro na theome tangomana

te laseni gaoghatho te keli nei glalase teuna.

Mana theome tangomana te cheke fakeli ka nodi faidu mae biꞌore.

8Mae ihei te ghathoni fabrahu puhi te diꞌa na,

mare kiloni mae igne kaisei mae glalama.

9Mae ihei te theome autagna gaoghatho te keli na,

mana tangomana te ghaoghatho eigna te mala eni puhi te diꞌa na.

Naiknore tirodini mae igne.

10Jame te glaꞌe iagho kate thoke mei puhi biꞌo na,

igne fagaglanagna te theome nheta kolho iagho na.

11Ka fate na, iagho mala phile ka naikno te theome eni kaisei najafra na.

Thosei snakredi kau glehe.

12Iagho thosei cheke eghu, “Iara theome laseni glepo tuana!”

God na laseni thiꞌamu iagho na.

Naugna mana te reireghini nakarhagna naikno na.

Mana ginauna foli fapulo ka naikno te gnafare leghuni unha teke eni mare na.

13Thuguo, jurukuli na famane gano.

Famane mamahe fara.

14Gaoghatho te keli nei glalase teu igre famane mamahe fara

jateula jurukuli eghu.

Jame hata iagho gaoghatho te keli na,

nakarhamu iagho na thofno keli fara.

15Iagho thosei poru jateula mae te diꞌa te poru filo teu

te mala ruma te blau ka nogna suga mae te doglo ra eghu.

Thosei tei goigoni nogna suga mae te keli na.

16Neubane thoke mei kmana fata puhi biꞌo ka mae te keli igne,

nu mae te keli igne ginauna kegra heta.

Nu puhi biꞌo ginauna goigonini mae te diꞌa na.

17Iagho thosei gleale’a kate thoke mei hoholo na ka nou naoka na.

Iagho thosei gleꞌa kate uka mana pari na.

18Jame te gleale’a iagho na, LORD ginauna laseni igne,

eghuteuna mana ginauna tirogna nigho iagho.

Eghuteuna diꞌatagna mana ka nou naoka iagho ginauna na hui.

19Iagho thosei nanga nou ka mae te diꞌa re.

Iagho thosei goghotu ka naikno te diꞌa re.

20Nakarhadi re theome keli.

Mare jateula juta te lehe ra eghu kolho.

21Thuguo, ghatho tahudi LORD ghe lida.

Iagho au fadelei ka naikno te theome keli ranghidi phiamare are.

22Phiamare ginauna ghosei ei puhi biꞌo kolho ka mare.

Eghuteuna iagho theome laseni unha nafnata puhi biꞌo nate thoke mei na.

Keha famane cheke

23Igre langau keha nodi famane cheke mae ihei te au tagna gaoghatho te keli na.

Mae mala fate na mala theome mala phile balugna ihei nga ka kot.

24Glahu cheke eghu mae mala fate na

ka mae te nabagna te mala papara na,

“Iagho doglou kolho!”

Jame te eni mana igne na, naiknore ginauna cheke faparini mana.

25Nu mae fate te parani mae te eni puhi te diꞌa na,

God ginauna fablahini mana.

26Mae ihei te cheke tughu fakeli ka iagho na,

mae igne thofno mae kheramu keli iagho.

27Ulu lahu na iagho fadoglini nou glose na mala tobi nagare,

eghuteuna ke leghu na iagho horo suga.

28Iagho thosei cheke faparini mae kheramu

te theome eni kaisei glepo te diꞌa na.

Iagho thosei chaghini mana ka keha naiknore.

29Iagho thosei cheke eghu,

“Iara ginauna nake tughu fapulo unha teke eni mana ka iara na!”

Mae te thodo na ginauna kuma

30Iara tei ne filoni nogna nagare mae te thodo na.

Eghuteuna iara ne tei salaꞌu ka nogna nagare grep mae te theome ghaoghatho na.

31Phei nagare igre fodu ka phono nei thafru ka buburu fachuchuru.

Eghuteuna bara thina teke falithui ka nagare igne ne chigra tonganahi.

32Iara filoni ne ghaoghatho eigna nagare igre,

eghuteuna iara ne atha nogu gaoghatho te keli tagna:

33Mae te thodo igre cheke eghu,

“Ghehati magnahaghei gnafa kakatha, eghuteuna thuru kakatha.

Ginauna nolo tafri kolho!”

34Te eghu na, mare ginauna kuma.

Eghuteuna nodi glepo mare igre ginauna mei hata fahui mae te blau are.

25

Keha nogna famane cheke King Solomon

1Igre keha nogna famane cheke mae King Solomon. Cheke igre neke rioriso soru nogna mae gloku mae Hesekaea king gna Juda.

2Iagho ghatho tahuni God, naugna mana pophoru kmana glepo.

Nu iagho ghatho tahunila mae lida na, naugna mana ne hiro dedi glepo igre.

3Tahati theome tangomana te laseni gaoghathogna king na,

eghume tahati jaola theome tangomana te laseni unha glepo te au kligna na,

nei unha glepo te au ka khotogna nhorora na.

4Hata koko thona ka silva na,

eghuteuna kaisei mae te lase loku ka silva tangomana te eni famane glepo tagna.

5Hata koko mae te diꞌa te farirhiuni king ka puhi te diꞌare,

eghuteuna king ginauna tangomana te eni kantri igne

mala kaisei famane namono mala au.

6Thosei ghatho tahu nigho themu

jateula kaisei mae biꞌo eghu ka tathagna funei na.

Eghuteuna iagho thosei tei gnokro balugna mana ka sape nafnakno.

7Glahu famamaja nigho mae funei na ka tathadi naiknore.

Te keli na iagho tei gnokro ka sape leghu lahu,

eghuteuna mana ginauna kilo nigho mala gnokro balugna mana.

8Kate filoni iagho glepo te diꞌa na,

iagho thosei faghose tei ka fate mala cheke fajiflani glepo igne.

Glahu keha mae na chekeni ne jafra iagho teuna,

eghuteuna iagho ginauna na mamaja nou.

9Jame te fapholai iagho balugna mae kheramu fofodu na,

thosei tei toutonu tafri ka keha mae na eigna glepo igne.

10Ihei te nomhini puhi igne na,

mare ginauna cheke fapari nigho iagho,

eghuteuna iagho ginauna mamaja nou fabrahu.

11Kate thoke mei thofno narane te mala cheke iagho na,

iagho famane cheke, tuana jateula famane gano ka tapera gol ra eghu.

12Nogna cheke te rheta mae te autagna gaoghatho

te keli te cheke ka mae te lase fanomho na,

famane fara jateula famane ring gol nei chen eghu.

13Mae te mala atha cheke te keli na

jateula khoꞌu jemnu malagna mae ihei te loku heta ka thobi kate brana naprai ia eghu.

Igne te kelitagna nogna mae funei na.

14Mae te nhaꞌa cheke mala tufa glepo teunu theome tufa kolho teuna,

mana jateula khoveo te pala te tei nuri te theome nakhete ra eghu kolho.

15Te thoghei te famane cheke

eghuteuna theome ghosei me diꞌatamu iagho teuna,

iagho tangomana te figri nagnafagna mae biꞌo te tirogna fanomho ka nou cheke iagho na,

neubane maku jateula thina neu.

16Jame te filoni iagho jurukuli na,

thosei ghamu fara, iagho ginauna luꞌa.

17Thosei tei koba ka sugagna mae kheramu na,

eigna mana ginauna hongoni fara ka iagho.

18Kate chaghi iagho eigna mae kheramu fofodu na,

iagho jateula naflahi, ba gaju, ba jata eghu kolho.

19Jame te rouronuni iagho mae ihei

te theome ghatho tahu nigho kate thoke mei puhi biꞌo na,

igne jateula te kabru kheꞌi, ba te fnera ka ghahe na ra eghu.

20Te koje iagho ka ihei te diꞌanagnafa na,

iagho fadiꞌani mana jateula te atha koko nogna phoko mana na ka vido te reka ra eghu.

21Jame te rofo nou naoka iagho na, iagho faghamuni.

Jame te rogna koꞌu mana na, iagho fakoꞌuni.

22Jame te eni iagho igne ka mana na, mana ginauna famamaja nogna fara.

Eghuteuna LORD ginauna tufa glepo te keli ka iagho.

23Khoburu na hata mei nakhete, buiburi na hata mei diꞌatada.

24Te keli na iagho tei au kosi ke parigna gaju biꞌo te famane rifu na,

uluni te au iagho lamna suga balugna khetomu te khuru fapholai fabrahu na.

25Famane nonomho te mei funu ka vido te khaba na,

jateula khoꞌu jemnu eghu ka ihei te roi koꞌu na.

26Kate kegra haghe mae te diꞌa gre te nhaꞌa faparidi mae te doglo gre na,

igne jateula grano te fodu ka chopu ra eghu.

27Theome keli te koꞌu suka fara iagho na,

theome keli iagho te fafnakno nigho themu na.

28Iagho theome tangomana te saghe leghu nigho themu kate diꞌatamu na,

te eghu iagho na,

iagho jateula kaisei namono te theome bara te ligoho ka thina ia eghu.

26

1Theome doglo te pala hagheni nanghagna mae te fameomekro na.

2Thibri te mala goigonini mae te doglo te theome eni kaisei puhi na,

ginauna jateula nanghaji te flalo tafri kligna ra eghu kolho.

3Hata khodo nei phukri eghu te mala saghe leghuni hose na,

eghuteuna hata khodo te mala puphuri ka thagrugna mae

te fameomekro na.

4Jame te cheke tughu fameomekroni iagho nogna cheke mae te fameomekro na,

filogna na iagho jaola fameomekro.

5Nu iagho tusu lao cheke tughu te nabagna mae te fameomekro na,

mala theome ghathoni mana ne au ka mana gaoghatho te keli na teuna.

6Kate tusu lao iagho nou letas na ka khamegna mae te fameomekro na,

iagho jateula te koꞌu khori, ba kusu koko gahemu na ra eghu.

7Mae te fameomekro na theome tangomana te chekeni kaisei famane cheke na,

jateula mae te blughu te theome nolo tafri ra eghu.

8Te fafnaknoni nanghagna mae te fameomekro na,

jateula te fiti haru thina kolho ka phirikuava ra eghu.

9Famane cheke ka foflogna mae te fameomekro na,

jateula phono te lolhoku mae te koꞌu te thaviru na te pusi tafri

te churudi naikno ra eghu kolho.

10Mae te tusu lao gloku ka mae te fameomekro,

ba ka mae te nolo tafri kolho na,

jateula te hata jata te fada tafri ra eghu kolho.

11Mae te fameomekro teke eni fapulo puhi fameomekro na,

jateula khuma teke figri teke ghamu gluꞌagna thegna ra eghu kolho.

12Jame kaisei mae chekeni ne lalase fara eghu,

tahati ninhigrana ranghi ghita te toghoni mana te mala lasedi gobigna lepore.

Nu jame kaisei mae fameomekro magnahaghei lalase,

tahati tangomana te toghoni mana te mala lasedi gobigna lepore.

13Naikno te thodo na cheke eghu,

“Lion na au jare ka nabrou na! Lion na au jare ka nabrou na!

Naꞌa magnahaghei te ghamu ghau iara!”

14Mae te thodo na figri-figri ka sape na,

jateula grengatha te figri-figri tafri ra eghu kolho.

15Mae te thodo na habo khamegna na ka gano na,

nu mana thodo te nhaꞌa lao gano ka foflogna na.

16Gaoghathogna mae te thodo na,

nogna glalase na ne uludi fitu mae

te cheke tughudi thua nafnata faghusna ra eghu.

17Kate farore iagho ka nodi fapholai keha naiknore,

iagho jateula te korho ka khuligna khuma na ia eghu.

18-19Kate chaghi ka mae kheragna na,

eghuteuna chekeni mana khogla famamaꞌe kolho teuna,

igne jateula mae te fagoigoli te fada jata ka mare ra eghu.

20Jame te theo gaju na, khaꞌaghi na ginauna lehe.

Jame te theo kaisei cheke te diꞌa na, faripholai na ginauna theo.

21Gaju na mala ngaja khaꞌaghi na.

Eghuteuna mae te fapholai koba na,

mae mala faꞌeiꞌei magra.

22Mae te magnahaghei fanomho fara ka mae te lase buiburi naikno na,

tuana jateula famane gano te roda ghamu ra eghu.

23Nogna famane cheke mae te diꞌa na,

jateula glele te peda te famane salhu ra eghu.

24Mae te theome magnahaghei nigho iagho na,

mana famane cheke mala pophoru gaoghatho te diꞌa na.

25Neuba nogna cheke mana re ne famane fanomhodi re,

iagho thosei fatutuanidi.

Thiꞌagna mana na fodu ka gaoghatho te diꞌa.

26Glahu pophoru mana gaoghatho te diꞌa na ka nagnafagna na,

nu mare ginauna filoni puhigna mana te diꞌa na.

27Mae te dokha khora na, ginauna snoꞌo tagna.

Mae te pili thina biꞌo na, thina na ginauna soru tagna.

28Mae te chaghi na tirognadi naikno te goigonini re.

Cheke te mamahe na goigonidi gobigna lepore.

27

Keha nogna famane cheke King Solomon

1Iagho thosei cheke fahaehagheni unha nate eni iagho nathuꞌu na,

iagho theome laseni unha nate thoke mei ginauna.

2Thosei cheke fahaehaghe nigho themu,

te keli na keha naiknoi te mala cheke fakligna nigho na.

3Thina ghe nusu re tahu fara,

puhi biꞌo te eni mae te fameomekro na thono tahu fara salaꞌui.

4Puhi te diꞌatada balu fangingiri na fakabrudi keha naiknore,

nu puhi goghotu na thono diꞌa fara salaꞌuni puhi te diꞌatada na.

5Puhi te cheke thakleni iagho nakhibo gna naikno na,

thofno keli fara salaꞌuni te namhani iagho na,

nu theome chekeni ne namhani mana teuna.

6Iagho tangomana te rouronuni mae kheramu te fadogli nigho na,

nu fiofilo nighoi ka mae naoka te fariuriu famaemahe nigho na.

7Kate ghamu te boho na, iagho ginauna tirouni unha te mamahe na.

Kate rofo fara na, neubane gano te raha fara,

iagho ginauna ghamu ngala gano tuana.

8Ihei te tei kokoni thofno namonogna na,

mana jateula nanghaji te tei kokoni nogna gnoku naia eghu.

9Insens nei famane oel teu igre tangomana te fagleꞌa nigho na,

nu khetomu na ginauna fagleꞌa nigho salaꞌui.

10Iagho thosei ghatho ihodi kheramure.

Kate thoke mei hoholo na, thosei tei ka vikemure.

Naugna kheramu iagho te au balumu teu igre thofno uludi fara vike te au delei are.

11Thuguo, jame te atha gaoghatho te keli nei glalase teu iagho na,

iara ginauna glealeꞌa fara.

Eghuteuna iara ginauna tangomana te cheke tughuni ihei

te cheke fapari ghau iara na.

12Mae te lalase na, mana filoni puhi biꞌo,

mana tei ka vido te keli.

Mae te theome lalase na, mana au fabrahu ka puhi biꞌo,

eghuteuna mana au papara.

13Jame kaisei mae nhaꞌa cheke mala foli falehe nogna kaoni mae phosa na,

te theome leghuni mana nogna nhaꞌa cheke na,

iagho atha nogna pohe mana na ghilei ke eni mana nogna nhaꞌa cheke na.

14Jame te cheke fabiꞌo iagho kaisei famane cheke hamerane boibongi ka mae kheramu na,

mana ginauna ne cheke fadiꞌani eghu ka gaoghathogna na.

15Gaꞌase te fapholai fabrahu ka khetogna na,

jateula nakhete ikoi te theome ghosei te aho ra eghu.

16Te mala fakhusuni igne na,

jateula iagho te fakhusuni nuri ia eghu,

ba iagho louloku oel ka khamemu ra eghu.

17Te magnahaghei fnonu nou naflahi na iagho ginauna ghorhu ka phaele.

Eghume jateula tuana eghu, mae te magnahaghei au fakeli keha naiknore,

mana jateula te phaele naflahi na eghu ka nogna farirhiu na.

18Te reireghi ni gaju te au sisigna na, iagho ginauna ghamu fuꞌa gna na.

Te reireghini nogna funei na, iagho ginauna hata nafnakno biꞌo.

19Kate filo soru ka khoꞌu na, ginauna filoni naungo gna na.

Eghuteuna kate filo suplini puhigna,

mana ginauna laseni unha nafnata naikno mae igne.

20Mae ihei te khiridi thuagna nafnata lepo na,

mana jateula nodi namono naikno te lehe te theome tangomana fodu ra eghu.

21Mana tangomana te fariuriudi gol ghe silva ka khaꞌaghi.

Mare tangomana te fariuriuni naikno na ka puhi te cheke fafnaknoni mana.

22Neuba iagho ne parani fara naikno te fameomekro na,

iagho theome tangomana te koko puhigna mae te fameomekro na.

23Iagho thofno reireghidi nou sipu nei buluka teure,

24naugna glepo igre tangomana te mala mae dedei iagho na,

nu dedei nei nafnakno teu igre theome tangomana te au raugha na.

25Leuleghu finogha na, iagho mala kato buburu te kotu fakeli ka nou nagare na,

maladi nou sipu nei buluka teu are ka vido te ninhigrana na.

26Aonu, khakladi nou sipu iagho igre ginauna thugru fakeli mala ei pohe.

Eghuteuna iagho ginauna tangomana te fofoli nanigot are mala hata kmana sileni.

27Eghuteuna ginauna nanigot are tangomana

te hata kmana milk nabagna tharaknamu na baludi nou gaꞌase glokure.

28

1Naikno te diꞌa re tangomana te rikha na

neubane theo kaisei mae te ngolhidire.

Nu naikno te doglo na kegra heta jateula lion eghu.

2Kate magra farithedi naikno gna kaisei kantri,

ginauna au kmana mae biꞌo,

nu mae te autagna gaoghatho te keli nei lalase teuna ngala te mae biꞌo kantri na,

mana ginauna eni kantri igne mala kegra heta.

3Mae biꞌo te fakokhoanani naikno te kuma na,

mana jateula nuri biꞌo te mei goigoni nagare ra eghu.

4Iheire te huhughuni vetula na cheke fahaehagheni mae te diꞌa na,

nu iheire te kelitadi ka vetula na, mare tirodini mae te diꞌa na.

5Ihei te eni puhi te diꞌa na, theome laseni puhi te doglo na.

Nu ihei te ghatho tahuni LORD na, thofno laseni puhi te doglo na.

6Mae te kuma nu leghuni puhi te doglo na teuna,

mana keli fara uluni mae dedei te leghuni puhi te diꞌa na.

7Goro sua te leghudi unha te cheke ranghidire,

mare au gaoghatho te keli fara.

Nu sua te fofodu ka mae te diꞌa puhidire famamajadi idogna kmagna re.

8Keha naiknore dedei fara ka puhi te diꞌa kate foli mare intres biꞌo ka kaoni.

Nu dedei igne ginauna tei ka khamegna mae ihei te keli ranghidi iheire te kuma.

9Jame iagho te theome fanomho ka unha te chekeni ka vetula na,

LORD ginauna theome fanomho ka nou tharai iagho na.

10Ihei te batuni naikno te doglo na te mala eni puhi te diꞌa na,

mana ginauna khale ka phighoro teke eni thegna na.

Nu ihei te theome eni kaisei najafra na

ginauna atha glepo te keli ka khamegna God.

11Mae te dedei na ne mae glalase eghu ka gaoghathogna na,

nu mae te kuma te autagna gaoghatho te keli na laseni puhigna mae te dedei igne.

12Kate funei mae te doglo na, naiknore kelitadi fara.

Nu kate baubatu mae te diꞌa na, naiknore poruni mana.

13Jame te pophoru iagho nakhibomure,

iagho ginauna na theome au fakeli.

Nu jame te cheke thakledi iagho nakhibomure,

eghuteuna figri tagrudi iagho nakhibo igre teuna,

God ginauna kokhoni nigho iagho.

14Mae te ghatho tahuni LORD na, mana ginauna glealeꞌa fara.

Nu ihei te patugama na ginauna thokeni puhi biꞌo.

15Mae lida gna kantri te eni puhi te diꞌa na,

eghuteuna tapla faparidi naikno te kumare teuna,

mana jateula lion te rofo fara,

ba jateula bosu mata te chari te mei ra eghu kolho.

16Mae lida gna kantri te theo tagna kaisei gaoghatho te keli na,

mana ginauna fakokhoanadi naiknore.

Nu mae lida te theome hata nodi sileni naiknore,

mana ginauna funei fabrahu.

17Thosei toghoni ihei te nabagna te mala au papara na,

naugna mana neke falehe naikno.

Mana ginauna na theome au snoto ghilei lehe.

18Ihei te leghuni puhi te doglo na, ginauna au fakeli.

Nu ihei te leghuni puhi te diꞌa na, mana ginauna au papara.

19Ihei te loku heta ka nagare na,

ginauna au ghegna kmana gano.

Nu ihei te theome eni kaisei gloku na,

mana ginauna kuma fabrahu.

20Ihei te loku heta te mala ghosei te dedei na,

God ginauna theome toghoni mana.

Nu ihei te leghuni puhi te doglo na,

God ginauna fablahini mana.

21Theome doglo mae mala fate na te phile ka keha na,

eghuteuna faparini keha na teu ka fate na.

Nu kakatha vido gano kolho te mala famaemaheni mae fate igne.

22Mae te loku famaku nogna glepore,

mana tangomana te loku heta fara te mala ghosei te dedei na,

mana theome laseni nate thono kuma fara ginauna.

23Jame te fadoglini iagho puhigna keha mae na,

mana ginauna kelitagna fara ka iagho.

Puhi igne thofno keli fara uluni puhi te cheke famaemahe na.

24Ihei te blau nodi glepo idogna kmagna re,

eghuteuna cheke eghu teuna,

“Iara theome eni kaisei puhi te diꞌa.”

Mae igne jateula naikno aknu poru eghu.

25Mae te khiri fara na mala vuhai faripholai.

Nu mae te rouronu ka LORD na ginauna au ka nakarha te keli.

26Mae te ronuni nogna gaoghatho thegna na,

mana mae fameomekro kolho.

Nu mae te rouronu ka gaoghatho te keli na ginauna au fakeli.

27Ihei te toghoni naikno te kuma na,

ginauna na theome kmoꞌe ka kaisei glepo.

Nu ihei te theome toghodi naikno te kuma na,

mare ginauna cheke fadiꞌa ni mana.

28Kate baubatu mae lida te diꞌa na,

naiknore ginauna poru.

Nu kate lehe mae lida te diꞌa igre na,

naikno te doglo nate ke lida na.

29

1Mae ihei te patugama fabrahu neuba mare

ne cheke faheta kmana fata tagna,

mae tuana ginauna parani fara,

eghuteuna theo kaisei glepo nate toghoni mana na.

2Kate lida gna kantri mae te doglo na,

naiknore kelitadi fara,

nu jame te lida mae te diꞌa puhigna na,

naiknore na diꞌanagnafa nei tanhi eghu.

3Mae te magnahaghei hata gaoghatho te keli na,

idogna kmagna manare kelitadi fara.

Nu mae ihei te magnahaghei tei ka thau vine na,

koko fahui nogna sileni re.

4Kate leghuni mae funei na puhi te doglo na,

nogna kantri mana na ginauna kegra heta.

Nu kate magnahaghei hata sileni mae funei na ka naiknore,

nogna kantri mana na khoko pari.

5Mae ihei te chaghini nei famaemaheni teu mae kheragna fofodu na,

mana jateula te lilisei phighoro mala fakhaleni mae kheragna fofodu na tura eghu.

6Nakhibogna naikno te diꞌa na haru famakuni mana jateula phighoro eghu.

Nu naikno te doglo na snagla nogna,

eghuteuna mana tangomana te koje nei glealeꞌa teuna.

7Naikno te doglo na nangani fara nakarhagna naikno te kuma na,

nu naikno te diꞌa na theome laseni puhi te mala toghodi nafnata naikno igre.

8Ihei te cheke fadiꞌadi koba keha naiknore tangomana

te eni puhi biꞌo ka namono na.

Nu ihei te autagna gaoghatho te keli na tangomana

te fabeatani nagnafagna naikno te diꞌatagna na.

9Jame mae te autagna gaoghatho te keli na athani mae te fameomekro na ka fate,

mae te fameomekro igne na theome au kmu,

nu mana na cheke faparini nei naghoni eghu kolho mana.

Eghuteuna theo kaisei pharikeli jare na.

10Mae te aknu poru na theome magnahaghedi naikno te keli re,

eghuteuna mana fariuriu mala falehedi naikno te doglo re.

11Mae te fameomekro na fakakhana fara diꞌatagna na,

nu mae te autagna gaoghatho te keli na saghe leghuni diꞌatagna na.

12Mae lida te fanomho ka chaichaghi na,

nogna mae gloku te gnafa mana ka gavman na igre ginauna kafe diꞌa hui.

13Neubane mae kuma ba ihei te goigonini mae te kuma na,

phiamare kaisei nanaba ngala,

naugna LORD neke kafe tusu lao tatha ka phiamare te mala filo na.

14Kate fatedi mae funei na naikno te kuma gre ka puhi te doglo na,

mana ginauna tangomana te batudi fabrahu nogna naiknore.

15Jame te fadoglini iagho sua na te purini na,

sua igne ginauna hata gaoghatho te keli nei glalase eghu.

Nu sua te theome fadoglini na,

ginau famamajani idogna na.

16Kate baubatu mae te diꞌa puhigna na,

puhi te diꞌa na ginau heta fara.

Nu mae te diꞌa igne na theome au raugha,

eghuteuna naikno te doglore ginauna filodi mare te khoko pari na.

17Jame te fadoglini iagho thumu na,

iagho ginauna au blagna nei glealeꞌa eghu.

18Jame te theome leghuni naiknore chekegna LORD na,

mare ginauna edi thua nafnata puhi te theome doglo.

Nu jame te leghuni nogna vetula LORD na,

naiknore ginauna glealeꞌa fara.

19Neubane mae gloku na ne leghuni nogna mae funei na

nu te cheke kolho na theome tangomana te fadoglini mana na.

20Jame te filoni iagho mae ihei te cheke faghoeghose kolho na,

mae te fameomekro na au nogna groronu te mala atha gaoghatho

te keli uluni nafnata mae igne.

21Jame te toghoni iagho nou mae gloku na funu suagna na,

mana ginauna edi kmana puhi ranghi nigho iagho kate biꞌo haghe gna na.

22Mae te ghosei te diꞌatagna na, mala fufunu faripholai,

puhigna mana na fodu fabrahu ka nakhibo.

23Naiknore ghatho tahuni mae ihei te nhaꞌa faparini thegna na,

mae te fahaehaghe na ginauna mamaja nogna fara.

24Iagho te toghoni keha mae na te mala blau na,

iagho naoka nigho themu.

Naugna kate tei ka fate na iagho na theome tangomana nate cheke kate tutuani na,

eghume puhi biꞌo ginauna thoke nigho iagho.

25Jame te mhaghuni iagho keha naikno na,

namhaghu iagho igne jateula phighoro eghu haru famaku nigho.

Nu te fatutuani heta iagho ka LORD na,

iagho ginauna au fakeli.

26Kmana mae tangomana

te cheke famaemahe ka lida gna kantri na mala toghodi.

Nu LORD kaisei ngala mae ihei

te mala vahidi noda cheke tahati re te mala doglo ka tathagna mae mala fate na.

27Naikno te doglore theome magnahaghedi naikno te diꞌare.

Eghuteuna naikno te diꞌare theome magnahaghedi naikno te doglore.

30

Nogna famane cheke mae Agua

1Igre nogna famane cheke mae Agua thugna mae Jake, teke cheke ranghidi mae Itiel ghe mae Ukal. 2Mana ne cheke eghu:

“Iara theome jateula keha naikno are eghu,

naugna iara theo kaisei glalase te keli ka phaꞌugu na.

3Iara theome hatini kaisei gaoghatho te keli nei glalase eghu.

Iara theome laseni God mae ihei te blahi tulao.

4Ihei gne teke haghe kligna eghuteuna ke soru mei tekuna?

Ihei gne teke louloku nuri na ka khamegna na?

Ihei gne teke totoho nhorora na ka nogna pohe na?

Ihei gne teke vuavuhani khukrugna nauthoglu igne?

Ihei nanghagna mana na, ba nanghagna thugna mana na?

Glahu laseni iagho!

5“Chekegna God na thofno tutuani fara.

Mana tangomana te bara fothidi iheire

te mei hiro vido mala poru ka mana na.

6Thosei tuthughu nogna cheke mana na,

glahu diꞌatagna mana ka iagho,

eghuteuna ke leghu na naiknore na laseni te kaisei mae chaichaghi iagho na.

7“LORD, iara na ghusnadi phei glepo ka iagho.

Tusu mei kani au ngau iara ka nauthoglu igne.

8Glepo ulu lahu na, iara theome mala chaichaghi.

Fapea glepo na, iara theome mala kuma fara ba dedei fara.

Khogla tusu mei naba gano leuleghu narane.

9Glahu dedei fara iara ghatho ihoni LORD.

Glahu kuma fara iara blau glepo,

eghuteuna famamajani nanghagna nogu God iara na.

10“Thosei cheke fadiꞌa eigna mae gloku na ka nogna funei na,

glahu mei mae gloku igne toreni God tibri nigho,

eghuteuna iagho ginauna au papara eigna igne.

11“Keha maere cheke fadiꞌadi idodi kmadi re.

12Keha maere ne doglo eghu ka gaoghathodire,

nu mare theome thofno snagla ka nakhibo.

13Keha naiknore fahaehaghe fara,

eghuteuna mare filo faparidi keha naiknore.

14Keha naiknore jateula nasava eghu magnahaghei

te ghamu fahuidi naikno te kumare.

15-16“Puhi khiri na au phei thugna gaꞌase.

Nanghadire Tufa ghe Tufa.

Aonu thilo glepo igre theome tangomana te chekeni, ‘La nabahi!’

Glepo igre: beku, gaꞌase te theo thugna, nei glose te khapra fara.

Eghuteuna fafati glepo na, khaꞌaghi na theome tangomana te chekeni, ‘La nabahi!’

17“Jame te tirou fanomho iagho ka idomu kmamure,

eghuteuna cheke fadiꞌadi repa teuna,

gaghata biꞌo ginauna mei biko fajifla phei tathamu iagho re,

eghuteuna saroko ginauna ghamu thinimu iagho na.

18-19“Jare na thilo glepo te jaglo nogudi iara re,

kaisei na, gaghata te flalo ka maloa,

keha na, mogo te tagu ka glose,

eghuteuna fatilo na, vaka te tei ke kligna thongna.

Eghuteuna fafati glepo na iara theome laseni,

igne puhigna mae nalhaꞌu te namhani gaꞌase na.

20“Igne puhigna gaꞌase tholaghi te eni puhi te diꞌa na,

naꞌa tei thuru balugna kaisei mae ngau,

naꞌa na ghamu nei dadalu eghu, aonu naꞌa na cheke eghu,

‘Iara theome eni kaisei najafra.’

21-23“Igre thilo glepo te fakheuni nauthoglu igne na:

Kaisei mae gloku te kegra king,

kaisei mae te fameomekro te dedei fara,

eghuteuna gaꞌase igne theo kaisei nalhaꞌu te magnahagheini naꞌa, nu naꞌa tolaghi.

Eghuteuna fafati glepo na thofno ninhigrana fara,

gaꞌase gloku teke tughuni nogna nakrupe na.

24“Ka nauthoglu igne au fati nafnata glepo ikodi,

nu reꞌe autadi famane gaoghatho te keli.

25Ulu lahu na, gnata, rehati theome nheta,

nu rehati salofodu ghedi gano mala theome kmoꞌe gano ka nhigra nakhete.

26Fapea na, nakusi, rehati theome nheta,

nu rehati horo nodi gnoku ka khora thina.

27Fatilo na, cheche, rehati theo nodi funei,

nu kate flalo na rehati kaisei theidi jateula soldia eghu.

28Fafati na, garo, iagho tangomana te haboni,

nu iagho jaola tangomana te filodi ka sugagna king.

29-31“Aonu thilo glepo igre te nolo tafri na ngala te glepo ulu ka mare na:

Lion, naꞌa nheta fara theome mhaghuni kaisei glepo te tautagu.

Khokorako nalhaꞌugna te nolo ke ulugna khokorako gaꞌasegna,

nei nanigot nalhaꞌugna.

Eghuteuna fafati na, king ne ghejeni fara kate nolo balu nogna armi na.

32“Jame te leghuni iagho puhi fameomekro na,

nei cheke fahaehaghe,

ba iagho ghathoni puhi te mala eni puhi te diꞌa na,

eghume iagho au kmu, thosei cheke.

33Jame te hata iagho milk ka buluka na te ngigno na, bata ginauna jifla mei.

Jame te tuti iagho nehugna keha mae na, dadara ginauna jifla mei.

Eghume jateula tuana eghu, jame te faꞌeiꞌei iagho te diꞌatadi naiknore na,

magra ginauna jifla mei.”

31

Nogna cheke King Lemuel

1Nogna famane cheke idogna King Lemuel, neke farirhiuni mana.

2Thuguo, iara teke fakarhi nigho na,

eghuteuna iara thofno kelitagu fara.

Iara neke toreni God eghuteuna mana neke tusu mei ka iara.

3Iagho thosei nairu baludi goro gaꞌase are,

naugna rehati tangomana te goigonidi mae biꞌo re.

4Lemuel, theome doglo mae lida na te koꞌu te thaviru na,

eghuteuna jame theome doglo mae biꞌo na

te magnahaghei koꞌu beer fara na.

5Glahu koꞌu mare theome ghathoni vetula na,

eghuteuna mare ginauna na theome tangomana te toghodi naikno te kumare.

6Beer nei waen teu igre maladi iheire te namo lehe,

nei iheire te au diꞌanagnafa fara ka nakarhadi.

7Lisa lao mala koꞌu mare mala tangomana mare ghatho ihodi nakarha te kuma,

nei naꞌau diꞌanagnafa teu are.

8Iagho mala cheke ranghidi iheire te theome tangomana te cheke fajifladi puhidi thedi re,

eghuteuna iagho toghodi ka cheke.

Eghuteuna iagho kegra heta ka fate te mala eni puhi te doglo na.

Eghuteuna iagho toghodi naikno te kuma.

9Kate gnokro ka kot na, iagho mala eni puhi te fadoglo na.

Eghuteuna iagho toghodi naikno te kuma nei iheire te au ka nakarha te ninhigrana.

Puhigna gaꞌase te keli

10Ninhigrana fara te khaeni iagho thofno gaꞌase te mala tolaghi tagna na.

Nafnata gaꞌase igne famane fara salaꞌuni thina rubi.

11Khetogna gaꞌase igne ginauna ghatho tahuni naꞌa.

Eghuteuna mana ginauna au nogna kmana glepo fara.

12Gaꞌase igne na toghoni fabrahu khetogna na,

eghuteuna naꞌa theome goigonini khetogna na.

13Leuleghu fata na naꞌa na rugusi fara,

eghuteuna naꞌa na edi thua nafnata famane pohe te keli.

14Leuleghu fata na naꞌa tei hiro gano eghuteuna hata mei ka suga na,

naꞌa jateula vaka te hata kako te meira eghu.

15Naꞌa tangomana te dofra haghe hamerane boibongi

mala tarabana gano malagna tharaknagna na,

eghuteuna nhaꞌa soru gloku ka nogna gaꞌase glokure.

16Naꞌa hiro vido glose mala foli,

eghuteuna tobi mala joꞌu grep tagna.

17Naꞌa kaisei gaꞌase nheta,

eghuteuna naꞌa loku heta fabrahu.

18Naꞌa laseni fara te ei nogna bisnis na,

eghuteuna kmana fata naꞌa loku bongiro.

19Leuleghu fata na naꞌa susuki pohe.

20Naꞌa keli ranghidi iheire te kuma,

nei toghodi naikno te au kokhonidi.

21Ka vido te reka fara na naꞌa theome nanga nogna,

naugna tharaknagna naꞌa na au nodi famane pohe.

22Naꞌa horo famane pohe mala lalaoni ka sape,

eghuteuna nogna pohe re famane pohe rija.

23Khetogna na, naiknore ghatho tahuni mana,

eghuteuna mana mae biꞌo ka nodi namono na.

24Gaꞌase igne edi famane pohe,

eghuteuna sabiri ka hatimare mae bisnis.

25Naiknore ghatho tahuni nei filo hagheni eghu naꞌa,

eghuteuna naꞌa theome mhaghuni unha nate thoke mei ka nakarhagna na.

26Naꞌa chekedi koba cheke te keli nei cheke glalase teu

te kelitadi keha naiknore,

eghuteuna naiknore fatutuanidi nogna cheke naꞌa re.

27Leuleghu fata na naꞌa rugusi kolho,

eghuteuna naꞌa reireghi fakelini tharaknagna na.

28Thugna re cheke gleale’a ka naꞌa,

eghuteuna khetogna na jaola cheke faklignani naꞌa.

29Khetogna na cheke eghu ka naꞌa,

“Kmana gaꞌase re keliu,

nu iagho na thofno keli fara salaꞌudi reꞌe hui.”

30Keha gaꞌase re famane, nu chaichaghi kolho eghu.

Keha gaꞌase re famane filodi re, nu katha vido kmoꞌei kolho eghuteuna hui.

Nu gaꞌase te ghatho tahuni LORD na,

nabagna te mala cheke fakelini na.

31Naiknore mala ghatho tahuni nafnata gaꞌase

te keli fara puhigna na igne.

Eghuteuna nabadiu naiknore

te ghatho tahuni eidi nogna gloku naꞌa re.