Yiiru

Yiiru

yidi Ngwooꞌra Ngwükäjäär je

Änï kitabanu

Luka gwuru gwullu gitab nggee. Gitab nggee giruya ngwujaꞌri ngwanni ngwädï ngwe Lukalu kitabanu gidi ngwujaꞌri ngwanni ngwujaw. Gitab nggee ginggida awa ngwooꞌra ngwudi Yicu, yiima ye yidi Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru, ngwübädïyä ngwujaꞌralu ngwanni ngwujaw ngwani nginde, “kündär gani Üräjälïm na Yäwüdïyä ꞌdar na Jamra ꞌdi aar obani ngwaalu ꞌdar gïdïdlä” (Yiiru 1.8). Ämnä Ngwaalu gwudi ngwïkïrïjïn, gwädälü ngwüjänü ngwuru Ngwüyäwüd ngwube badalu ngwüjï ꞌdar gïdïdlä.

Lïgïꞌrïm liru lanni Lijuꞌru lüllü kerala liru yiima ngwüllï ngwooꞌranu ngwudi Yicu Üräjälïm komon gidi Yïꞌrïnyïnä yidi Uni yidi Ngwüyäwüd ngwuje üktïnï ngwuje ojemeye nono lanni liru yiꞌra yidi giꞌdoonga aar ꞌdïꞌrï ndi ondaji ngwujaꞌri ngwanni ngwujaw ngwanni ngwo ngwüllïnä kitabanu nggee. Luka gwinggida awa Ngwaalu ngwapu yiiru ndi elelle gwudi ngwïkïrïjïn ngwündäjïnä na ndi acajidi gwudi yiꞌdoonga yidi Ngwaalu.

Yajang yidi ngwujaꞌri

1. Jaꞌrimani mama gwani inggidi ngwujaꞌri (1.1–26)

2. Ngwujaꞌri ngwümïꞌrädï ngwe Yicu na ngwaru ngwe (1.1–14)

3. Mandi ngwaalu ngwudi Yäwüdä (1.15–26)

4. Inggidi gwudi ngwujaꞌri Üräjälïm (2.1—8.3)

5. Inggidi gwudi ngwujaꞌri Yäwüdïyä na Jamra (8.4—12.25)

6. Yiiru yanni yapa je Bulij (13.1—28.31)

7. Yiiru yanni yiru giꞌra yïꞌdïꞌrï ye Bulij (13.1—14.28)

8. Oꞌrajidalu gwanni gwuju Üräjälïm (15.1–35)

9. Yiiru yanni yiru giꞌra rom yïꞌdïꞌrï ye Bulij (15.36—18.22)

10. Yiiru yanni yiru giꞌra täꞌrïl yïꞌdïꞌrï ye Bulij (18.23—21.16)

11. Ji gwudi Bulij korkon Üräjälïm na Gäyïjärïyä na Ruma (21.17—28.31)

A Yicu ꞌdïꞌrï ngwallu kerala

(Murkuj 16.19–20; Luka 24.50–53)

¹Mengga gwani Yabuluj, kitabanu ganni gullu nyi gwerre, nggwenggaca gu yiꞌralalu ꞌdar yanni yärrï je Yicu na yanni yenggacing je ngwüjü ꞌtuꞌtu gaji ganni gïꞌdïꞌrüng ge yiiru ye ²ꞌdi a gomon ila ganni giming ge ꞌdïꞌrï ngwele kerala. Gaji ganni gaꞌting ge na ꞌdïꞌrü, gwondacana ngwoꞌra ngwükäjäär je ngwüngün ngwanni ngwäbrüng je Lïgïꞌrïm le lanni Lijuꞌru. ³Anni ma Yicu ïyï dïrbä ngwayi ngwüdïꞌrä giyiꞌranyanu, ngwujalu ngwätï yomon küüꞌrï rom (40). Ating enggani ngwäyälü yomonanu yonyadu ndi aar lenge ꞌdidanu ndi ari gwuma ꞌdïꞌrä giyiꞌranyanu. Aar le ondaji ngwuje ondaci ngwujaꞌri ngwe ngwudi yeleny yidi Ngwaalu. ⁴Gomon geꞌte anni ma aar le ji ndi eny gwüpäng, ngwuje ondaci ngwuje ci nunnu, “Aaꞌti ngaa la gatani Üräjälïmïng ngaa be dünïcï angidacing gwudi Papa gwanni gwarung gwe gwanni gwuꞌdingina gwuca je gwe. ⁵Ndi ari Yuwana gwünyïnyü yaw ye a be yomon cong ngaa la nyïnyïnï Lïgïꞌrïm le lanni Lijuꞌru.”

⁶Anni ma Yicunga mbudidi ngwooꞌra ngwe ngwüngün gwüpäng, aar otacalu aar ci, “Gwani Deleny, jadu gwuru gwanni gwada gwe gwäꞌräcä Yïjïräyïl yelenya?”

⁷Ngwuje ci, “Ngaa laꞌti ätï kaji na giyomon yanni yigeꞌta je Papa yeleny ye yüngün. ⁸A be ma ji ma ara je gu Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru üllänü, la je be onjaji yiimala ngaa ru lanni ladi inggidi gwani äny kündär gani Üräjälïm na Yäwüdïyä ꞌdar na Jamra ꞌdi ngaa obani ngwaalu ꞌdar gïdïdlä.” ⁹Anni mung ari ngwujaꞌri ngwee, ngwüꞌdïꞌrï ngwäyänü ngwegen ngwallu kerala ꞌdi ngwänï gïyïbäꞌränü ngwüꞌrïnyänälü ngwäyänü ngwegen.

¹⁰Aar ji ndi ombajidi kerala ꞌtiꞌtog anni mung ji ndi allu, puprang no a ngwüjï rom (2) ngwugenna ngwureda ngwubidu ꞌtädälü aar je ci, ¹¹“Ngwüjï ngwee ngwudi Jälïlïng, ngaa larra ngaa be dünä ngene ndi ombajidi kerala? Yicu nggwee gwanni gwuma aar ꞌdïꞌrïyï ꞌdanggalanu gwuma aar gwe ele kerala, gwa ji gwoꞌra ꞌto anaku änggädä gu gwuma ele kerala.”

A Mitiyaj mandi ngwaalu ngwudi Yäwüdä

¹²Aar kwodalu aar gatana Gidotra gidi Ngwümïnïtï aar ila Üräjälïm gaꞌti ola ngwaalinganu ndi ele anaku ari gu dïmürä didi gomon giru Kwoꞌra täꞌrïl.1.12 Ngwaalu ngwaru bränü küüꞌrï rom na ꞌdï (50) ndi ele yora yalu.¹³Anni ma aar obana aar allu ngwuꞌdun alu nggwe kimbanu ganni gati aar gu ji. Lanni ju liru lani, Butruj na Yuwana na Yagub na Andrawuj na Bïlïpüj na Tumaj na Bartumawuj na Mätä na Yagub gïjï gidi gur gani Albayu na Jamaan gwanni gwati ligor enyanu gwani gen na Yäwüdä gïjï gidi Yagub. ¹⁴Ngindenga ꞌdar loꞌrajidalu gwüpäng anaku äbräjäär gu ndi otaci Ngwaalingalu ngindenga ngwawnga le na Märïyäm nanni gwudi Yicu na ngwenggen.

¹⁵Giyomon giyoo, a Butruj ꞌdïꞌrï ngwïkïrïjïnänü, ngwa ru küüꞌrï nyärläl (120), ngwüdünälä gidiliganu ¹⁶ngwari, “Lani ngweengga, ngwujaꞌri ngwanni ngwaru ngwe gitab gwerre ngwätï ngwäyänü anaku aru gu Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru ngwulemanu ngwudi Däwüd kur gani Yäwüdä gwanni gwuma ru guy gidi ngwüjï ngwanni ngwuma määtä Yicung. ¹⁷Yäwüdä gwuru dooꞌra deꞌte ꞌdengganu gwacajidar le giyiiru giyee.”

¹⁸(Ngwube ellang giruny ngwiliny ngwe ngwanni ngwuma aar je ätädä gwani yiiru yüngün yiming ye gwurlanu Yicu gwe gwuma gu ïꞌdï ngwümïꞌrälü yïdül ye ꞌdi a ngwanginu ngwüngün ubi a ngwüw ꞌtädälü mbüny. ¹⁹A gu ngwüjï ꞌdinginalu ꞌdar ngwudi Üräjälïmïng aar ätädä giruny nggoo ngwürïny ngwani Akildama ngwujaꞌri ngwee ngwani Yärmïyängä, ‘Giruny gidi Yïn.’)

²⁰No, a Butruj ari, “Yüllïnä kitabanu gidi Mäjïmür ndi ari,

‘A ngwuꞌdun ngwüngün undanu,

dïjï dere daꞌti da gu janu.’1.20 Mäjïmür 69.25

A mana ngwaalu ngwuꞌter yüllïnä ꞌto ndi ari,

‘A dïjï diꞌter mandi giyiiru yüngün.’1.20 Mäjïmür 109.8

²¹Yäy gu no, ya gu jayi ndi ari ar bupi dïjü danni dacajidar le giyiiru giyee gaji ge ꞌdar ganni gapu ge Deleny dani Yicu yiiru ꞌdengganu, ²²ꞌtuꞌtu gomon ganni gïnyïnyä ge Yuwana ngwüjü ꞌdi a gaji ila ganni gima ge Yicu ꞌdïꞌrï aar nje gatani ngwallu kerala. Ndi ari dïjï deꞌte ꞌdengganu ar le ru ladi inggidi gwani ꞌdïꞌrï gwüngün.”

²³No aar apa ngwüjü rom (2), Yüjïb gwani Barjabaj (gwati aar ci ꞌto Yuctuj) na Mitiyaj. ²⁴Aar otaci Ngwaalingalu aar ari, “Gwani Deleny, nga gwuru gwülïngïdï ligor lidi dïjï, enggaci nje dïjü ngwüjï ngwee rom (2) danni dinananga ²⁵ndi ape yiiru giyee yidi ükäjï, yanni yima je Yäwüdä gatani gwuma ele ngwaalu ngwanni ngwädï nono.” ²⁶Aar be gatu yuꞌru, aar ïꞌdädä ndi Mitiyaj aar ape aar gendaji ngwooꞌra ngwükäjäär je ngwuru ꞌdï na gweꞌte (11).

Üllä gwudi Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru

¹Anni ma gaji ila gidi gomon gidi Yïꞌrïnyïnä yidi Uni yidi Ngwüyäwüd, ngwooꞌra ꞌdar ngwudi Yicu ngwuju aar ji gwüpäng ngwaalu ngweꞌte pu.2.1 Yïꞌrïnyïnä giyee yati ji ma yomon küüꞌrï rom na ꞌdï (50) abralu yidi Yïꞌrïnyïnä yidi Dambdani.²Puprang no, a yal aranu kerala nono yal yidi dirun diru dudu ngwüllä ꞌdi ngwonyadi ngwuꞌdunala ngwoo ngwujaar gu ndi jalu. ³Aar engga ngwungla ngwuru nono gwele lingla lidi lïgä ngwüllä ngwubadalu ngwaci ngwüjälä ꞌdar ngwanni ngwuju ngeno.⁴A je Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru onjadala ngwuje ätädä yiima aar ondaji ngwujaꞌri ngwungla ngwe ngwuꞌter.

⁵Giyomon giyoo Üräjälïm, Ngwüyäwüd ngwonyadu ngwanni ngwüdïnyädï Ngwaalinga ngwuju. Ngwïndï ngwaalu mbüny mbüny giyen gïdïdlä. ⁶Anni ma aar ꞌdingini yal giyee, A ngwüjï ngwonyadu oꞌrajidalu aar ji ꞌrïl ndi ari dïjï deꞌte deꞌte diꞌdinginu ngwujaꞌri ngwudi lingla lüngün ngwündäjïnä. ⁷A je le ngwaalu elalu aar utalu aar ari, “Ngwüjï ngwee ꞌdar ngwondaju ngwäꞌtüdï ngwudi Jälïlïngo? ⁸Aar mine arra ꞌdar ma ar je ꞌdingini aar ondaji ngwujaꞌri ngwudi yïïlü yege ꞌdar anaku rar gu? ⁹Alanga liru Ngwübrïtï na Ngwumadi na Ngwulami, ngwüjï ngwati ji Mijuputumiya na ngwanni ngwati ji Yäwüdïyä na Gäbüdükïyä, na Bunduj na Ajiya, ¹⁰na Bïrïjïyä na Bämbïlïyä na Mijir na ndi elada Lïbïyä gwe ngwaalu gito gito ngwucaar je Giruwan na ngwüjï ngwuru ngwïrnü ngwïndï Ruma, ¹¹ngwuru Ngwüyäwüd na ngwanni ngwändï giyobo yidi Ngwüyäwüd. A gu ngwüjï janu ngwuru Ngwükïrïd na Ngwädïgü. Ngwuꞌdinginar je ngwondaju giyiima yidi Ngwaalu ngwungla ngwe ngwege.” ¹²Aar ji ꞌrïl a je ngwe ngwaalu elalu aar otajidalu aar ari, “Yiru ange giyee?”

¹³A je be loko ondajaji ngwuꞌdera nono aar ari, “Lima ïyï diꞌrica donyadu diming je rlälïyï?”

A Butruj ondaji

¹⁴A Butrujinga ꞌdïꞌrälü ngwooꞌra ngwe ngwoo ngwuru ꞌdï na gweꞌte (11), a Butruj ondajala gwulleny ngwondaji ngwari, “Lani ngweengga ngwuru Ngwüyäwüd na nga nga ꞌdar lanni lati ji Üräjälïm, gerajiiny länï ngaa je enggaci ngaa lenge ngwujaꞌri ngwee. ¹⁵Ngwüjï ngwee ngwaꞌti rlälü anaku ara gu. Ngwaalu ngwona ngwuru dilu danu gaji giru tudini kwoꞌrongo (9). ¹⁶A be yiru giyee yanni yari ye dïjïr dani Yüwïl ndi ari,

¹⁷‘Ngwaalu ngwari nu yiru giyee yanni yadi nje ärrï giyomon gïyäꞌdï yidi gwodaning,

äny gwa bäläjä ngwüjü ꞌdar Lïgïꞌrïmä nono lüny.

A yïjï yalu yanni yiru ngwur na yera ya alliji yïjïrä,

na ngwamal ngwalu ngwätï ngwäy ngwudi engga ngwujaꞌri,

na ngwümäyïn ngwalu ngwa je ngwulingid eny.

¹⁸Yäy ꞌdi ꞌto ngwïnäd ngwüny ngwanni ngwuru ngwur na ngwaw,

ngwunje bäläjï Lïgïꞌrïmä nono giyomon gïyäꞌdï ngwa alliji yïjïrä.

¹⁹Äny gwa geꞌte yiꞌral yidi allalu ndïr kerala

na yiꞌremna ya ji yiru ꞌter gïdïyängälü,

ngwaalu ngwa ru yïn, ngwa ru lïgä na ngwa ru dïlü dipa giꞌranu.

²⁰Lingen la gwurli la ru dïrïm na düüwä da gwurli da ru yïn

a ya ji giyee gwerre gwerre ꞌdi a be gomon ila nggäꞌdï gipa gidi näjï gidi Deleny.

²¹Na dïjï danni durnidi

ngwürïny ngwudi Deleny, da gïlängïdïnï.’2.21 Yüwïl 2.28–32”

²²A Butruj ari, “Gerajar ngwänï ngwüjï ngwudi Yïjïräyïl ngaa ꞌdingini ngwujaꞌri ngwee, Yicu gwudi Najrang gwuru dïjï dinggida de Ngwaalu ndi ari dükäjïng ꞌdanggalanu yiima ye na allalu ndïr na yanni yiru yiꞌremnalu ꞌter yanni yärrï je Ngwaalu ꞌdanggalanu nginde gwe, yïlïngïdä je yigoꞌro yalu. ²³Yicu nggwee gwügäbïcïjärä je Ngwaalu yiiru ye yanni yïlïngïdïng ye yorto ye ngwaalinga ꞌtuꞌtu gwerre, ngaa ape ngwuy ngwe ngwudi ngwüjï ngwuru Garany, ngaa pä küꞌrälä ganni gimamindanu ngaa ꞌrinye. ²⁴A be Ngwaalu ꞌdïꞌrïyälü giyiꞌranyanu yiima ye yüngün gwuma aar gwäꞌdälü giyeꞌrendenyanu yidi yiꞌrany ndi ari yiꞌrany yaꞌti ätï yiima ndi aar määtädälü. ²⁵Deleny dani Däwüd dondaja Kirictu gwe kitabanu ngwari,

‘Nggwänggädï Delenya ngwäyänü ngwüny yomonalu ꞌdar.

Ndi ari ngwujicinyalu kaama,

nunnu aaꞌti nggwa lagadalu.

²⁶Yäy gu no nggwujayanu giligoranu lüny nyi elnge gwujayanu.

Ngwangina ngwüny ꞌto ngwa jici geꞌtajing gwudi midi.

²⁷Ndi ari nga gwaꞌti gwuny gatanalu gidel didi yiꞌrany

na ndi ari nga gwaꞌti gwa gäbïcï ngindeng gwunga gwanni Gwujuꞌru gwa ꞌdigiꞌri.

²⁸Nga gwuminy enggaci gay gidi midi

na nga gwuny gäbïcï nggwa jayanu gwulleny ꞌdunggunga.’2.28 Mäjïmür 16.8–11”

²⁹A Butruj ari, “Lani ngweengga, nggwa je ondaci ndi ari nggwïcïnänü ndi ari papa gwege gwani Däwüd gwuma ayi gwuma aar gatu na dimomo düngün ndo ngene ꞌdi gomon gidi gweneng. ³⁰A be nginde gwuru dïjïr gwülïngïdï ndi ari gwümïꞌrïcä Ngwaalu yiꞌrany ngwuci nu, gwa alliji gïjü güngün geꞌte gididuꞌrala didi yeleny. ³¹A Däwüd engga yiꞌral yanni yadi ele ndi ji gweere, ngwondaji ꞌdïꞌrï gwe gwudi nginde gwanni Gwubrutaar yelenya ndi ari gwaꞌti gwa aar gatanalu gidelanu didi yiꞌrany na ndi ari ngwaꞌti ngwa ꞌdigiꞌri ngwanginu ngwüngün. ³²Ngwaalu ngwuma ꞌdïꞌrïyï Yicung nggwee gwumidu na nyii gilee ꞌdar liru länggädï ꞌdidaning nggwee. ³³Gwuma aar ꞌdïꞌrïyï gwuma aar näjï näjïng gwupa geꞌte gwalu kaama gidi Ngwaalu gwuma Papa ätädä Lïgïꞌrïmä lanni Lijuꞌru larung le lima aar nje bäläjä nono gilee länggädängää ngaa ꞌdingini gweneno. ³⁴Ndi ari Däwüd gwaꞌti ꞌdïꞌrü ngwallu kerala ngwube ru gwaru nu,

‘Deleny dica Delenya düny,

Jalu ngene kaama güny

³⁵ꞌdi ngaa gïꞌtïjï güwänälü gunga

nga roꞌtalu giyoranu yunga.’2.35 Mäjïmür 110.1

³⁶Yäy gu no, a gu ngwüjï lenge ꞌdar ngwudi Yïjïräyïl ndi ari, Yicu nggwee gwüꞌrïnyïtängää, gwuru gwugeꞌta Ngwaalu ngwuru Deleny ngwuru gwanni Gwubrutaar yelenya.”

³⁷Anni ma gu ngwüjï ꞌdingini ngwujaꞌri ngwee no, aar je dugi yigor aar ci Butrujing je ngwooꞌra ngwe ngwükäjäär je, “Yiru ange yanni yadi nje ärrï lani ngweengga?”

³⁸A je Butruj ci, “Joꞌrenyanar ara je nyïnyï ꞌdar ngwürïny ngwudi Yicu Kirictu ara je Ngwaalu düdänïjänü gwalu gwanni gwuki, la je be angidaci Lïgïꞌrïmä lanni Lijuꞌru. ³⁹Ndi ari ngwujaꞌri ngwee ngwaru ngwe Ngwaalu, ngwalu ngwuru aar ru ngwudi yïjï yalu aar ru ngwudi ngwüjï ꞌdar ngwanni ngwüꞌtüdänü Ngwaalu, ngwüjï ꞌdar ngwanni ngwa je Ngwaalu ngwege ngwuru Deleny urnidi.”

⁴⁰A je Butruj ondaci ngwujaꞌri ngwe ngwonyadu ngwuje le rimalu ngwuje päcälü, “Gïlängïdïyär yigoꞌro yalu kimaadanu nggee giki gidi dïdlä ndee.” ⁴¹Ngwüjï ngwonyadu ngwanni ngwuma ämnï ngwujaꞌri ngwüngün aar je nyïnyï yaw ye ngwa ru ngwüüꞌrï täꞌrïl (3,000) aar je gendani ngwïkïrïjïn komon nggoo.

Acajidi gwudi ngwïkïrïjïn

⁴²Ati aar jalu yomon ꞌdar ndi aar ꞌtäjï ngwäyänü nda je ngwooꞌra ngwükäjäär je enggaci ngwujaꞌri aar acajidi gwüpäng ndi eny na ndi acajidi ndi otaci Ngwaalingalu. ⁴³A yiꞌral yanni yati je ngwooꞌra ngwükäjäär je ärrï, aar je iye yedenyo, a ngwooꞌra ngwükäjäär je ape yiꞌral yidi allalu ndïr na yiꞌremna yidi yiima yipa. ⁴⁴Ngwïkïrïjïn ꞌdar ati aar ji gwüpäng ati aar emadi giyiꞌralanu ꞌdar gwüpäng. ⁴⁵Ati aar ellang ngwony ngwegen ngwanni ngwätäär je ati aar ätädä ngwengga ngwanni ngwaꞌti ätï. ⁴⁶Aar äbräjï giyomonalu ꞌdar ndi oꞌrajidalu ngwämrä kobo. Ati aar acajidi gwüpäng ndi eny ngwuꞌdun ngwegen aar emadi ndi eny gwüpäng yigor ye yijayanu yiru ꞌdidanu. ⁴⁷Ati aar ortada Ngwaalinga ati aar jayi ngwüjü ngwäy ꞌdar. Ati je Deleny gendaca ngwüjü kiꞌdoonga gegen yomon ꞌdar ngwanni ngwuma gïlängïdïnä.

A Butruj uꞌriyi dirga nono

¹Gomon geꞌte Butrujinga Yuwana gwe ländädï kobo gaji ge giru täꞌrïl (3) gidi otaci Ngwaalingalu lingen le ligwurlu. ²Ngenone gïlängïr licaar Längïr lanni Lijaw, gur giju gu giru dirga anaku lïngïdäär gu, gapaar ating jalu yomon reny längïrü nono ndi geraci ngwüjü guy ngwanni ngwati ilada ngwämrä kobo. ³Anni mung engga Butrujing je Yuwana gwe liju gito ndi änï kobanu, ngwuje geraci guy nunnu aar ätä gony gere. ⁴A Butruj alliji ngwäy nono ngwombaji jicom na Yuwana ꞌto. A Butruj ci, “Ombaji nje!” ⁵No, ngwuje alliji ngwäy nono ngwuje ombaji, ngwugeꞌtaji ndi ari gwadi aar ätädä gony gere.

⁶A be Butruj ci, “Dab na buta gwaꞌti nyi ätï, a be yanni yätï nje, ya je ätä. Ngwürïny ngwe ngwudi Yicu Kirictu gwudi Najrang, nggwang ci ꞌdïꞌrü nga ele!” ⁷Ngwube ꞌdïꞌrïyälü gaama ge ngwudigeꞌdajala. Puprang no, a yora ji ꞌdäny ngwüꞌdïꞌrälü prüd ngwüdünädälä. ⁸Ngwüꞌdïꞌrïꞌtälä yora ye yüngün ngwuje gagitu ngwele. Ngwuje be gwujani aar le ele aar änï ngwämrä ngwudi gobo ngwele ngwüꞌdïꞌrïꞌtälä ngwortada Ngwaalinga. ⁹Anni ma ngwüjï ngeno engga gwïndälü ngwortada Ngwaalinga, ¹⁰aar lenge ndi ari gur giru ganni gati jalu gïlängïr lidi gobo licaar Längïr lanni Lijaw ndi geraci ngwüjü guy, aar allalu ndïr a je le ngwaalu elalu giyiꞌral yanni yima ji ꞌdünggüngün.

Ngwujaꞌri ngwudi Butruj kobanu

¹¹Anni ma gur ji ndi mätïnädä ndi Butrujinga Yuwana gwe, a ngwüjï ꞌdar allalu ndïr, aar je rükädä nono ngwaalu ngwucaar je Gurd gidi Jiliman. ¹²Anni ma Butruj engga ngwüjü aar gu ru no, ngwuje ci, “Lani ngwüjï ngwüny ngwudi Yïjïräyïl, yiꞌral yarra giyee ma ara je allijalu ndïr? Ange gwuru nje be alliji ngwäy nono no, nono ma yiima na jayi gwärï ru gwuꞌriya dïjü nono ndee ngwele? ¹³Ngwaalu ngwudi Äbräyïm na Ngwaalu ngwudi Ijaag na Ngwaalu ngwudi Yagub, Ngwaalu ngwudi ngwügüürnä ngwege,3.13 Gwuruj 3.6,15 ngwuma näjï dïnädä düngün dani Yicu. Nginde gwanni gwuma aang määtä ngaa ätädä ngwelenya nunnu aar ꞌrinye, ngaa nyïꞌrïnï ngindeng ngwäyänü gideleny dani Bilatij anni mung ru gwading gatalu. ¹⁴Ngaa lïnyïꞌrïnä ngindeng gwanni Gwujuꞌru Gwüdünälü, ngaa be bupi ara je Bilatij gätïjä guralu ganni gigeꞌta giimra. ¹⁵Ngaa ꞌrinye ngindeng gwanni gwuru gay gidi midi gwuma be Ngwaalu ꞌdïꞌrïyï giyiꞌranyanu, nyii liru länggädï yiꞌral giyee. ¹⁶Ämnï gwe ngwürïny ngwudi Yicu, gwuru gwuma uꞌriyi guru nono nggee gänggädängää ngaa lenge gima ojeme nono. Yiru ngwürïny ngwe ngwudi Yicu na ämnï gwe ꞌdünggüngün gwanni gwuma uꞌriyi nono, anaku änggädä gu nga nga ꞌdar.

¹⁷A be gweneno lani ngweengga, äny gwülïngïdï ndi ari yanni yärrä je ngwelenyinga le, yärrä je gu ngaa laꞌti lïngïdï. ¹⁸A be yiru giyee ndi ari awa Ngwaalu ngwuma ätïyï ngwujaꞌri ngwäyänü ngwondacung ngwe ngwïjïrä ꞌdar gwerre ngwari, nginde gwüngün gwanni Gwubrutaar yelenya, gwa aar ärrï yündä. ¹⁹Joꞌrenyanar be, ngaa oꞌraca Ngwaalinga nunnu ara je düdänïjänü ndi ke gwalu. Nunnu a gaji gidi obe düwä de ila Gideleny. ²⁰Gwa je be ükäcä ngindeng gwanni Gwubrutaar yelenya gwanni gwäbräjärä je gwani Yicu. ²¹Ndi ari gwa jalu kerala ꞌdi a gaji ila ndi ari a yiꞌral ꞌdar aar gïꞌtïnï yiyang, anaku ondaca gu Ngwaalu ngwïjïrä ngwüngün ngwanni ngwujuꞌru gwerre. ²²Ndi ari Müjä gwaru nu, ‘Deleny diru Ngwaalu ngwalu da je ükcä dïjïrä nono ükäjäär nyi gu, a nginde gwadi ꞌtüdä ꞌdanggalanu. Gwa aang ꞌdengenaci giyiꞌral ꞌdar yanni yadi ara je ye ci ngaa je ärrï. ²³Dïjï danni daꞌti da ꞌdengenaci dïjïrä ndoo, da aar linynyi ngwüjänü ngwudi Ngwaalu.’3.23 Täjïnïyä 18.15,18,19

²⁴A ngwïjïr ꞌdar ngwanni ngwuma je Ngwaalu ükäjä ngwujaꞌri ngwe, ngwätïnä Jämüwïlïngänü na lanni lima gwujana gwodan, londaja yiꞌral ye yidi yomon giyee. ²⁵Na ngaa liru ngwuꞌrin ngwudi ngwïjïr ngaa ru ꞌto ngwuꞌrin ngwudi gekajidi gwanni gwugekajidu Ngwaalu ngwügüürnängä le ngwalu. Anaku mïꞌrïcïng gu Äbräyïmïng yiꞌrany ngwuci, ‘Gilinge ge gunga, nggwa onjaci ngwüjü ꞌdar gïdïyängälü.’3.25 Täküwïn 22.18; 26.4²⁶A no, Ngwaalu ngwüꞌdïꞌrïyä dïnädälü düngün dani Yicu ngwükäjä gwerre gwerre ꞌdanggalu nunnu ara je onjaci gwäꞌrä gwe dïjü deꞌte deꞌte ꞌdanggalanu ndi elelle kay güngün ganni giki.”

A Butruj na Yuwana dünä ngwäyänü ngwämrä

¹Butruj na Yuwana liju ndi ondaci ngwüjü kobanu anni ïndï ngwurꞌdal na Ngwüjändügï na dangida didi ngwangida ngwudi gobo. ²Aar ila likanu ndi ari Butrujinga Yuwana gwe londaci ngwüjü ndi ari ꞌdïꞌrï giyiꞌranyanu nggwo Yicu gwe. ³Aar määtä Butrujing je Yuwana gwe aar je gekajalu korkon ꞌdi a bïgänü ru ndi ari ngwaalu ngwuma ru degera kaji nggoo. ⁴A be ngwüjï ngwonyadu ngwanni ngwuma ꞌdingini ngwujaꞌri, aar ämnï Ngwaalu, ngwanni ngwuru ngwur, aar gendadi ꞌdi aar ru ngwüüꞌrï tudini (5,000).

⁵Anni ma dilu danu ru, a ngweleny na mbumbunga na ngwoorta ngwudi yobo oꞌrajidalu Üräjälïm. ⁶A gu dirꞌdal danni diru giꞌra dani Anan ji na dirꞌdal dani Giyaba na Yuwana na Älïjïkändär na ꞌdar lidi gubu gidi dirꞌdal danni diru giꞌra. ⁷Aar apa Butrujing na Yuwana aar je dünäjï gidiliganu ꞌdenggen aar je otacalu aar je ci, “Yeleny yidi yärü na ngwürïny ngwudi yärü ngwärrä ngwe yiꞌral giyee?”

⁸A Butruj ꞌdïꞌrï gwonyadu Lïgïꞌrïmälä lanni Lijuꞌru ngwuje ci nu, “Lani ngweleny na mbumbunga lidi ngwüjï, ⁹manari ngaa lotaci njalu gwene gwani yiꞌral yanni yijaw yanni yiminje ärrï gidirga, nje otacalu nunnu duꞌru nono awa? ¹⁰Lïngïdär be yiꞌral giyee nga nga na ngwüjï ngwudi Yïjïräyïl ꞌdar ndi ari nyii lärrü yiꞌral giyee ngwürïny ngwe ngwudi Yicu Kirictu gwudi Najrang, gwanni gwüpädängää küꞌrälä ganni gimamindanu gwuma be Ngwaalu ꞌdïꞌrïyälü giyiꞌranyanu. Ngwürïny ngwüngün ngwuru ngwuꞌriya, guru nono nggee gïdünädälä ngwäyänü ngwalu. ¹¹Yicu gwuru gwanni gwondaja gwe gitab ndi ari,

‘Goꞌrr ganni gima aang ꞌdonyadadalu nga nga lanni lati oda,

giru gima ru gidingo gidi ngwuꞌdun.’4.11 Mäjïmür 118.22

¹²Gilang gwaꞌti gïdïjï dere diꞌter ndi ari dïjï dere daꞌti gïdïdlä ꞌdar danni dapu Ngwaalu nunnu aar nje gïlängïdïyï.”

¹³Anni ma aar engga Butrujing gwuꞌranu na Yuwana, aar je lenge ndi ari liru ngwüjälü nyidang ngwaꞌti bebera, a je le ngwaalu elalu, aar lenge ndi ari ngwüjï ngwee ngwujaar Yicunga le. ¹⁴Aar ꞌti be lïngïdï ladi aar je ca ange ndi ari länggädï guru nggoo gima uꞌri nono gïdünäär le. ¹⁵Aar je ꞌtüyä poor ngwämrä ngwudi Ngwüyäwüd aar jalu ndi otajidalu. ¹⁶Aar ari, “Yiru ange yanni yadi aar je ärrï ngwüjü ngwee? Ndi ari ngwüjï ngwudi Üräjälïmïng ngwülïngïdï yiima ꞌdar yanni yiralu ꞌter yärräär je yaꞌti ya ar je nyïꞌrïnï. ¹⁷A be nunnu aaꞌti ngwujaꞌri ngwee ngwa badalu a je ngwüjï ꞌdingini ngwonyadu, ar je iyiyi yedenyo ndi ari aaꞌti londaci dïjü dere ngwürïny ngwe ngwee.”

¹⁸Aar je apa aar je ondaci ndi ari aaꞌti ba be londaji ndi enggaci ngwüjü ngwürïny ngwani Yicu. ¹⁹A je be Butruj na Yuwana ci, “Manari nga nga lïmïnü ndi ara je ꞌdengenaji nyii be ꞌdonya ngwujaꞌri ngwudi Ngwaalu, enggaci nje yiru giyene yanni yijayana ꞌdanggalu? ²⁰Nyii laꞌti la gwugwundi nyii londaji ngwujaꞌri ngwee ngwanni ngwänggädï nje nje ꞌdingini.” ²¹Oꞌre aar je iyiyi yedenyo aar je be gatalu. Aar ꞌti mbuji gay gadi aar je ge reraji ndi ari lima je yedeny eny ngwüjï ndi ari ngwuma jayanu aar ortada Ngwaalinga gwani yiima yanni yima ji. ²²Ndi ari gur nggoo gäpädäär yiima giyee ngwuꞌri nono, gümä gonyadana ngwüdläyü küüꞌrï rom (40).

Otaci Ngwaalingalu gwudi ngwïkïrïjïn

²³Anni ma aar gata Butrujingalu na Yuwana, aar kwoyalu aar oꞌraci ngwenggen aar je ondaci ngwujaꞌri ꞌdar ngwanni ngwuca je ngwe ngwurꞌdal ngwanni ngwuru ngweleny na mbumbunga. ²⁴Anni ma aar ꞌdingini ngwujaꞌri ngwee, aar alliji dula aar otaci Ngwaalingalu aar ari, “Gwani Deleny nga gwanni gwugeꞌta gere na dïyäng na yaw na ꞌdar yanni giyo gu. ²⁵Nga gwondaja Lïgïꞌrïm le lanni Lijuꞌru lingla le lidi dïgüürnä därï dani Däwüd diru dïnäd dunga, ngwari,

‘Ngwüjï ngwarra ngwudi yen ma aar ꞌdïꞌrï güündä?

Na ngwüjï ngwarra ma aar ïräjï ngwäy giyiꞌral yiru ꞌtur?

²⁶Ngweleny ngwarra ngwudi dïdlä ma aar ji mama

na larra lanni lati ruyi yelenya ma aar oꞌrajidalu

aar ïnïjï Delenya

aar ïnïjï ngindeng gwüngün gwanni Gwubrutaar yelenya.’4.26 Mäjïmür 2.1–2

²⁷ꞌDidanu Yïrüdïj na Bilatij Bündï lirucidu ngwüjïngä le ngwuru Garany na ngwüjï ngwudi Yïjïräyïl kündär nggee aar ïnïjï dïnädä dunga danni Dijuꞌru dani Yicu nginde gwanni Gwubrutanga yelenya. ²⁸Yima aar je ärrï ꞌdar yanni yïmädïnïyä je nga je geꞌte guy ge gunga nunnu aar gu ru anaku bupa gu. ²⁹Gwani Deleny, ila be nga engga iyiying yedenyo gwegen nje gäbïcï liru ngwïnäd ngwunga nyii ꞌranu ndi ondaji ngwujaꞌri ngwunga. ³⁰Dingada guy gunga nga uꞌriyi ngwüjü nono nga ape yiima yiru yiꞌremnalu ꞌter nga je ärrï yidi allalu ndïr ngwürïny ngwe ngwudi dïnäd dunga danni Dijuꞌru dani Yicu.”

³¹Anni ma aar otaci Ngwaalingalu, a ngwaalu ngwanni ngwoꞌrajidaar gwalu lagadalu. A je Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru onjajala aar ꞌranu aar ondaji ngwujaꞌri ngwudi Ngwaalu.

Ati ngwïkïrïjïn emadi ngwong ngwegen

³²A ngwïkïrïjïn ꞌdar ru yigor yeꞌte pu aar ru yaꞌranya yeꞌte pu. Ati ꞌti dïjï dere aru ngwong ngwüngün ngwuru ngwee ngwanni ngwätïng je ati aar be emadi ngwong ꞌdar gwüpäng. ³³A ngwooꞌra ngwükäjäär je ätï yiima yipa ndi enggaci ngwüjü ꞌdïꞌrï gwe giyiꞌranyanu gwudi Deleny dani Yicu. A je gu yïmïꞌrü yidi Ngwaalu ji ꞌdar yïrälü. ³⁴A gu ꞌti dïjï dere janu dinyangiralu. Ndi ari ngindenga ꞌdar lanni lätï dïyängü aar ätï ngwuꞌduna, ngwati aar je ellang aar apa ngwilinya ³⁵aar je ätädä ngwoꞌra ngwükäjäär je aar je gegenaci ngwüjü ngwanni ngwunyangiralu.

³⁶Na gur geꞌte gani Yüjïb gwati ngwooꞌra ngwükäjäär je ci Birnaba yani ndi ari gwati orꞌtemaji ngwüjü, gwuru Dillawi4.36 Ngwullawi ngwüꞌtüdï kilinge gidi Lawi gïjï gidi Yagub. Ngwati gendaci ngwurꞌdala guy ndi ape yirꞌdala kobo. gwülïngïnä Gabruj. ³⁷Nginde gwätï dïyängü didi kwoy ngwape ngwellang ngwapa ngwilinya ngwuje ätädä ngwoꞌra ngwükäjäär je.

Yiꞌrany yidi Ananiyanga Jäbïrä gwe

¹A be gur gani Ananiya daw de düngün dani Jäbïrä ellang ꞌto dïyängü degen. ²Ngwube gwäꞌrïnï ngwilinya ngwoko a gu daw düngün lenge, ngwuje be apa ngwoo ngwïꞌdälü ngwuje ätädä ngwoꞌra ngwükäjäär je.

³Anni ma Ananiya äpïjï ngwooꞌra ngwükäjäär je ngwilinya, a Butruj ci, “Ananiya, nga gwarra nga be gäbïcï dijegoꞌro ngwonyadi ligorala lunga no ꞌdi nga ïdäjï Lïgïꞌrïmänü lanni Lijuꞌru änïjï gwe ngwilinyalu ngwoko ngwudi dïyäng danni dïllängä? ⁴Dalu däꞌtüdï gwele gaji ganni gaꞌta ge na ïlle? Na anni mung ïllïnï, ngwiliny ngwaꞌti ju kuyanu galo? Yiru ange yanni yima gäbïcï ligor lunga nga je be ärrï giyee yiru gu no? Yaꞌti ani ndi ari nga gwuma ïdäjï ngwüjänü, a be Ngwaalu ru ngwuma je ïdäjänü.”

⁵Anni ma gu Ananiya ꞌdingini no, ngwïꞌdï ngwayi. Anni ma gu ngwüjï ꞌdar ꞌdingini yiꞌrany ye yüngün, a je yedeny eny. ⁶A ngwamal ngwoko ändä aar pädä ngwureda nono aar ape aar gwe ele ndi gata.

⁷Anni ma aar jalu ꞌdi a gaji ru täꞌrïl (3), a daw düngün ändä, nginde yaꞌting je lïngïdï yanni yima mbuji duru düngün. ⁸A Butruj otacalu ngwuci, “Enggaciny ngwilinya, ngwuru ngwee ngwudi dïyäng danni dïllängää dur de dunga dani Ananiya?”

Ngwuci, “Yäy ngwuru.”

⁹A Butruj ci, “Ngaa larra dur de dunga ngaa be gekajidi ndi ïdäjï Lïgïꞌrïmänü lanni Lijuꞌru lidi Deleny? Änggädï! Lanni lima gata duru dunga lima obana gïlängïr, la ang apalu ꞌto la gwe ele.” ¹⁰No ngwïꞌdï giyoranu yidi Butruj ngwayi. A ngwamal ändä aar apalu aar gwe ele aar je gatajidalu dur de düngün. ¹¹A yedeny eny ngwïkïrïjïnä ꞌdar kiꞌdoonga na ngwüjï ꞌdar ngwanni ngwuma ꞌdingini yiꞌral ye giyee.

Ngwooꞌra ngwükäjäär je ngwapu yiima yonyadu

¹²Ngwooꞌra ngwükäjäär je ngwapu yiꞌremna yidi yiima yonyadanu na yidi allalu ndïr ngwüjänü. Na ngwïkïrïjïn ꞌdar ngwati oꞌrajidalu kurdanu gidi Jiliman. ¹³Aaꞌti dïjï dere ju dïndï poor ndi ari ngwuje gu änänü, ati je ngwüjï näjï gwulleny. ¹⁴A ngwur na ngwaw ngwonyadu ämnï Gideleny dani Yicu aar gendadi yiꞌra yegen. ¹⁵Ati ngwüjï apa ngwüjü ngwanni ngwümä aar ngwe ꞌtüdä ngwayalu aar je ndriyalu gïyïlälälü nunnu ma Butruj millida manari dïꞌrïmbïl düngün dima ele dïjü nono, ngwuꞌri nono. ¹⁶Ngwüjï ngwonyadu ngwanni ngwati ji gïyündär yanni yijacidaralu Üräjälïm gwe aar apa ngwüjü ngwümä na ngwanni ngwärrï je ngwüꞌrïllä yündä, ꞌdar ati aar uꞌri nono.

Aar übïnï ngwoꞌralu ngwükäjäär je

¹⁷A dirꞌdal danni diru giꞌra ke yiꞌrinya na gimaad güngün kiꞌdu gidi Ngwüjändügï. ¹⁸Aar määtä ngwoꞌra ngwükäjäär je aar je geꞌte gorkon gidi ngwüjï. ¹⁹A be dilunga ndoo a gïꞌrr gidi Deleny ila ngwïgïtï längïrü lidi gorkon ngwuje ꞌtüyä poor ngwuje ci, ²⁰“Ïndär kobanu ngaa ondaci ngwüjü ngwujaꞌri ngwe ꞌdar ngwudi midi gwanni gwuyang.”

²¹Aar ꞌdengenaci ngwujaꞌri ngwaru ngwe gïꞌrr aar ꞌdïꞌrï ꞌtuꞌtu dilu danu aar ele aar änï ngwämrä ngwudi gobo aar enggaci ngwüjü ngwujaꞌri.

Anni ma dirꞌdal danni diru giꞌra gimaad ge güngün obana, aar urnidi ngwüjü gwüpäng ngwudi ngwämrä ngwudi Ngwüyäwüd, oꞌrajidalu gwudi mbumbunga lanni liru yiꞌra yidi Yïjïräyïl. Aar ükäjïdï ngwooꞌra ngwükäjäär je korkon aar ngwe ila. ²²A be anni ma ngwangida obani korkon, aar je ꞌti mbuju ngenone. Aar kwodalu aar je ondaci aar je ci, ²³“Änyängä limbuja gorkon gïlängïtïnä mama ꞌdar na ngwangida ngwüdünü ngwängïr. A be anni minyii ïgïtälü, nyii ꞌti mbuju dïjü dere gïdrü.” ²⁴Anni ma gu gur ganni giru giꞌra gidi ngwangida ngwudi gobo na ngwurꞌdal ngwanni ngwuru ngweleny ꞌdingini ngwujaꞌri ngwee, a je le ngwaalu elalu aar ari, “Yiru ange yima ji?”

²⁵A dïjï deꞌte ila ngwuje ci, “Ngwüjï ngwele ngwugeꞌta je korkon, ngwo ndi dünälä ngwämrä ngwudi gobo ndi enggaci ngwüjü.” ²⁶A dangida danni diru giꞌra ele ngwooꞌra ngwe ngwüngün aar je apa minyol ndi ari lïtï je yedeny nda je ngwüjï aca yoꞌrr ye.

²⁷Anni ma aar je änïjï ngwämrä ngwudi Ngwüyäwüd, a je dirꞌdal danni diru giꞌra otacalu ngwuje ci, ²⁸“Lica je aaꞌti ngaa linggidi ngwürïny ngwee, ngaa lima be bädïyï ngwujaꞌralu ngwee pad Üräjälïm ngaa be ari ngaa linje üpïyï yiꞌrany yidi gur nggee.”

²⁹A je be Butrujinga ngwooꞌra ngwe ngwükäjäär je ci, “Yätänä ngwäyänü ndi nyii ꞌdengenaci Ngwaalinga ndi ari nyii ꞌdengenaci dïjü dümnä. ³⁰Ngwaalu ngwudi ngwügüürnä ngwege ngwuma ꞌdïꞌrïyï Yicungalu giyiꞌranyanu gwanni gwüpädängää küꞌrï ganni gimamindanu ngaa ꞌrinye. ³¹Gwuma be Ngwaalu alliji gwuming geꞌtalu kaama güngün, ngwuru Deleny ngwuru Gilang, nginde gwe, ngwüjï ngwege ngwudi Yïjïräyïl ma aar joꞌrenyana, ngwa je Ngwaalu düdïnïjänü ndi ke gwegen. ³²Änyängä liru linggida ngwujaꞌri ngwe ngwee na ꞌto a ngwe Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru inggidi lanni lima Ngwaalu ätädä ngwüjü ngwanni ngwuꞌdengenaca.”

³³Anni ma gu ngweleny ngwudi ngwämrä ꞌdingini ngwujaꞌri ngwee, a je güündä ape aar bupi ndi ꞌrinye ngwoꞌra ngwükäjäär je. ³⁴A be gur gegen gani Gämläyïl giru Dïbärrïjï ngwuru doorta didi yobo gati ngwüjï denya, ngwüdünälä ngwämrä ngwudi Ngwüyäwüd ngwari aar ꞌtüyä ngwoꞌra ngwükäjäär je poor gwooko ꞌdogo. ³⁵Ngwube ci ngwelenya ngwämrä nu, “Lani ngwüjï ngwüny ngwudi Yïjïräyïl, arnganar giyiꞌral giyee yigeꞌta je ndi ärrï ngwüjï ngwee. ³⁶Ndi ari gaji gaꞌti olanu gima ele, gur gani Taduj gïꞌdïꞌrü ngwari gipa a ngwüjï gwuji ngwaru küüꞌrï tudini kwoꞌrongo (400). Gima aar be ꞌrinye ngwüjï ngwuma badalu ꞌdar ngwanni ngwugwujana ngwujaꞌri ngwegen ngwuma dudi. ³⁷A be oꞌre a Yäwüdä gwudi Jälïlïng ꞌdïꞌrä gaji gïdüꞌrädäär ge ngwüjü a ngwüjü ngwonyadu aw giyora, oꞌre aar ꞌrinye ngindeng ngwüjï ngwüngün ngwuma badi. ³⁸Yäy gu no, giyiꞌral giyee nggwa je ola ndi ari oꞌraralu ngwüjï ngwee, gäbïcär je, manari yaꞌrany giyee na yiꞌral yegen giyee yärräär je yidi yigoꞌro yegen yiru, yaꞌti ya ele gweere. ³⁹Ma be ari yïndï Ngwaalu, ꞌdidanu yaꞌti ya je dami, ya be ru ndi ari ngaa lidugudu Ngwaalinga le.”

⁴⁰A ngweleny ngwudi ngwämrä ꞌdengenaci olang gwüngün, aar urnida ngwoꞌra ngwükäjäär je aar je pï ngwacal ngwe aar je ꞌtücï ngwäyänü aar je ci aaꞌti londaci ngwüjü mana ngwürïny ngwe ngwudi Yicu. Aar je be gatalu. ⁴¹Aar ꞌtüdä ngwämrä ngwudi Ngwüyäwüd lijayanu, ndi ari lima je yïrgïnä mbuji yädï je ngwäy gwani Yicu. ⁴²Ngindenga giyomon ꞌdar ati aar ji kobo na ati aar ele ngwuꞌdun ngwuꞌdun ndi enggaci ngwüjü aar je ondaci ndi ari Yicu gwuru gwanni Gwubrutaar yelenya. Aar ꞌti ju yere yanni yadi je dünäjï.

Lanni läbräär je kwoꞌra täꞌrïl(7)

¹Giyomon giyoo, ati ngwïkïrïjïn gendada ngwanni ngwuma ämnï ndi Yicu. A be ngwïkïrïjïn ngwanni ngwuru Ngwüyäwüd ngwïndï giyen poor, aar ꞌdïꞌrï aar äbïngïnï giyinenanu gwani ngwïkïrïjïnä ngwanni ngwuru Ngwüyäwüd ꞌdunu ndi ari lati ïꞌdädänü ngwedel ngwe ngwegen ndi aar je gegenaci ngwony ngwudi eny ngwanni ngwati aar je gigini yomon reny. ²A ngwooꞌra ngwükäjäär je ngwuru ꞌdï na rom (12) urnidi ngwïkïrïjïnä ꞌdar gwüpäng aar je ci, “Yaꞌti ya gu jayi ndi ari nyii ïꞌdädänü yiiru ye ndi ondaci ngwüjü ngwujaꞌri ngwudi Ngwaalu nyii ape yiiru yidi eny. ³Lani ngweengga, äbrär ngwüjü kwoꞌra täꞌrïl (7) ꞌdanggalanu ngwulinginna ngwonyadu Lïgïꞌrïmälä lanni Lijuꞌru aar bebere, nje geꞌte aar ape yiiru giyee. ⁴Nyii be arngani ndi otaci Ngwaalingalu nyii ape yiiru ndi ondaci ngwüjü ngwujaꞌri ngwudi Ngwaalu.”

⁵A ngwujaꞌri ngwee gäbïcï ngwïkïrïjïnä ꞌdar aar jayanu, aar äbrï guru gani Ijitabanuj gwätï ämnïng Ngwaalu gwupa gwonyadi Lïgïꞌrïmälä lanni Lijuꞌru. Ngindenga ngwooꞌra ngwe ngwani Bïlïpüj na Brukuruj na Nekonor na Temon na Barmanaj na Nekola gwudi Andakiyang gwanni gwändï giyobo yidi Ngwüyäwüd. ⁶Aar apa ngwüjü ngwee kwoꞌra täꞌrïl (7) aar je äpïjä ngwoꞌra ngwükäjäär je aar je ätä guy aar abingaci Ngwaalu gwani ngindenga.

⁷A ngwujaꞌri ngwudi Ngwaalu badalu ꞌdar, a ngwïkïrïjïn gendada ngwonyadu Üräjälïm a ngwurꞌdal ngwonyadu ämnï ndi Yicu.

Aar määtä Ijitabanujing

⁸Ijitabanuj gwuru dïjï donjaja Ngwaalu yïmïꞌränü na yiima yüngün ating ärrï yiꞌral yidi allalu ndïr na yiꞌremna yidi yiima yipa ngwüjänü. ⁹A be Ngwüyäwüd ngwudi Giruwaning na ngwudi Ïjïkändärïyäng na ꞌto ngwudi ngwaalu ngwani Kïlïkïyä na Ajiya, ngwuru ngwudi Ngwämrä ngwudi Gätïnï Linginalu anaku ati aar je gu ci.6.9 Ngwüyäwüd ngwanni ngwuru ngwïnäd gwerre ngwuma be gatu linginalu. Aar be ꞌdonya ngwujaꞌri ngwudi Ijitabanuj aar le garnati. ¹⁰Aar ꞌti be burna ndi dami Ijitabanujing ndi ari nginde gwondaja yiima ye yidi bebere gwudi Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru lätädï Ngwaalu ndi ondaji.

¹¹Aar be änïjï ngwüjü ngwoko bartad nono nyïm nunnu aar ari, “Änyängä liꞌdingina Ijitabanujing ngwaru ngwulem Giyobo yidi Müjä na Ngwaalu.”

¹²Yiru giyee yanni yima je gäbïcï aar gwogaji ngwüjü na mbumbunga na ngwoorta ngwudi yobo aar gwurla Ijitabanujing nono aar määtä aar gwe ele Ngwämrä ngwudi Ngwüyäwüd. ¹³Aar apa ngwuꞌduru aar üꞌrïdä yiꞌduru nono aar ari, “Gur nggee gaꞌti dünäjä ngwujaꞌri ndi ari ngwulem gwani gobo nggee gijuꞌru na gwani yobo. ¹⁴Ndi ari gwuꞌdinginiiny gwaru Yicu gwudi Najrang gwa pä gobalu mbüny gwa gwürlï dïmürälü dïgätïjänär nje Müjä.”

¹⁵A ngwüjï ꞌdar ngwanni ngwuju ngwämrä ngwudi Ngwüyäwüd ꞌdïꞌrïyï ngwäy aar ombaji Ijitabanujing ngwugwurli ngwuru ngwäyänü nono gïꞌrr.

A Ijitabanuj ondaji ngwämrä ngwudi Ngwüyäwüd

¹A be dirꞌdal danni diru giꞌra otaci Ijitabanujingalu ngwuci, “Ngwujaꞌri ngwee ngwaru ngwe ngwüjï ngwätï ngwäyäno?”

²A je Ijitabanuj ci, “Lani ngweengga na papanga, gerajar ngwänï ngaa ꞌdingini! Ngwaalu ngwege ngwanni ngwünäjïnä ngwüꞌtäcä dïgürnälü dege dani Äbräyïm gaji ganni gijung ge na ngwaalu ngwani Mijuputumiya, gwerre gwaꞌtina ïndï ndi ji kündär gani Araan. ³A Ngwaalu ci, ‘Gatana geno gunga na ngwüjü ngwunga, nga ele ngwaalu ngwanni ngwada je enggaci.’7.3 Täküwïn 12.1

⁴No, a Äbräyïm ꞌdïꞌrï ngwugatani geno gidi Ngwukaldan ngwele ngwuji Araan. Anni ma papa gwüngün ayi, a Ngwaalu apa ngenone ngwila ngwuji ngwaalu ngwee ngwujaa gu gweneno. ⁵Ngwaalu ngwuma ꞌti ätädï Äbräyïmïng ngwaalinga yuꞌrina ngwere ngene, ꞌdi ngwaalu ngwere nggu jalu. A be Ngwaalu mïꞌrïcï yiꞌrany ndi ari ngwung je ätädä ngindeng na yïjü yüngün gwodan, a be Äbräyïm kaji nggoo gwaꞌti gu na ätï gïjälü gere.

⁶Ngwujaꞌri ngwuru ngwee ngwanni ngwondaca ngwe Ngwaalu Äbräyïmïng ndi ari, ‘Ngwügüürnä ngwunga ngwa ji ngwa ru ngwïrnü ken gidi ngwüjï ngwuꞌter ngwa aar je ruji ngwïnäd ngwa aar je ärrï yïrgïnä ngenone ngwüdläyü küüꞌrï tudini kwoꞌrongo (400). ⁷A be äny gwa reraji ngwüjü ngwoo ngwanni ngwärrï je yïnädä linje be ꞌtüyä ken nggoo aar nyi äpïjï yobo ngwaalu ngwee.’7.7 Täküwïn 15.13–14⁸A be Ngwaalu ätädä Äbräyïmïng gekajiding gwudi üꞌrïdänï a gwe Äbräyïm üꞌrïdä gïjü güngün gani Ijaag anni ma aar linge ngwätï yomon ꞌdübä (8). Gwodan aji a Ijaag üꞌrïdä gïjü güngün gani Yagub, aji ꞌto a Yagub üꞌrïꞌtädä yïjü yüngün ꞌdï na rom (12) giyoo yima ru ngwügüürnä ngwege.

⁹Ngwügüürnä gwege ngwee ngwuru ngwüꞌdüny ndi Yüjïb aar ape aar ellada ngwüjü yïnädä ken gani Mijir. A be Ngwaalu ru ngwuma gu geꞌte guyala. ¹⁰Ngwüꞌtïyï giyiꞌralanu ꞌdar yanni yiki, ngwätädä bebereng ngwügäbïcï Browoning gwudi Mijiring ngwujayi ngwäy ngwugeꞌte ngwümäätä yelenya Mijir na ngwümäätä ngwuꞌduna ngwudi yeleny yidi Browon ꞌdar.

¹¹A be aji a ngwamu määtä ngwaalinga ꞌdar ngenone Mijir na ngwaalu ngwani Kanaan a ngwamu eny ngwüjü gwulleny. Aaꞌti ngwügüürnä ngwege mbuju ngwony ngwudi eny. ¹²A be anni ma Yagub ꞌdingini ndi ari yon giyo ngenone Mijir, ngwükäjï yïjü yüngün yiru ngwügüürnä ngwege aar ele ngenone yïrnü. ¹³Anni ma aar kwoyalu gomon gidi gwodaning, a je Yüjïb enggaci ligoꞌro lüngün ndi ari gwenggen gwegen gwuru, a Browon ꞌdingina ngwüjï ngwe ngwudi Yüjïb. ¹⁴Ngwükäcï Yüjïbïng ngwükäjïdï ndi papa gwüngün gwani Yagub na ngwüjï ꞌdar ngwudi gubu güngün ngwuru ꞌdï kwoꞌra täꞌrïl na tudini (75). ¹⁵A Yagubinga yïjï ye yüngün ꞌdïꞌrä aar ila Mijir aar gu ji ngenone ꞌdi a gu Yagub ayi ngwügüürnängä le ngwege. ¹⁶Aar je apa aar le ila ngwaalu ngwani Jikim aar je gatu gidimomo gïdïyäng danni dïllädï Äbräyïm yïjü yidi gur gani Amur ngwiliny ngwe ngwaalu ngwani Jikim.

¹⁷Anni ma gaji ji ndi ila gito ganni gadi ge ngwujaꞌri ji ngwanni ngwuca ngwe Ngwaalu Äbräyïmïng, gaji nggoo a ngwüjï ngwege lingadi aar gendadi aar onyadi Mijir. ¹⁸A be aji a deleny diru ꞌter ape yelenya Mijir daꞌti lïngïdädï Yüjïb gwe yorto ye ngwaalinga. ¹⁹Ngwugwurlanu ngwüjï ngwe ngwege ngwuje ärrï yïrgïnä ngwuje übïnälü aar gatani yïjälü yegen mbüny yïlïngïnä girem nunnu aar ayi.

²⁰Gaji nggoo aar gu lingeta Müjäng gwujaw yiꞌremna. Aar ombaji ngwujalu ngwüüwäyü täꞌrïl (3) aar änïjälü ꞌdunu ndi mbumbu gwüngün. ²¹A be anni ma ngwüjï ngwüngün ape aar gatanalu poor, a gera gidi Browon mbuji, ngwape ngwüꞌrünï ngwuruji gïjï güngün. ²²Aar enggaci Müjäng ꞌdi ngwubebere ngwujaꞌri ꞌdar ngwudi Mijiring ngwuru dïjï dojema ngwujaꞌri na giyiiru yüngün.

²³Anni ma Müjä ätï ngwüdläyü küüꞌrï rom (40), ngwüꞌdïꞌrï ngwari gwadi ele ndi ombaja ngwüjü ngwüngün ngwuru Yïjïräyïl. ²⁴Ngwube mbuji gur giru Dimijir ndi pï guru geꞌte giru Dïyïjïräyïl ngwube ruci ngwüꞌrïnyïjï Dimijira. ²⁵A Müjä ji ndi geꞌtaji ngwüjï ngwüngün ngwa lenge ndi ari gwapu gwe Ngwaalu yiiru nunnu ngwuje gataji düwä. Aaꞌti be ngwüjï lïngïdï yiꞌral yorto ye ngwaalinga. ²⁶Bïgänü a Müjä mbuji ngwüjü rom (2) ngwuru Yïjïräyïl ndi pidi. Ngwari ngwading je gwäꞌräjïdï ngwuje ci, ‘Ngaa liru yengga ange gwuru ngaa be pidi?’

²⁷A be gur ganni gïpïdï gwenggen ngwudinga Müjäng gay geꞌte ngwuci, ‘Yärü gwanni gwugeꞌtanga nga ru deleny därï ndi nje pïcï yelenya. ²⁸Nga gwümïnä ndi nyi ꞌrinye anaku ꞌrïnyïtä gu Dimijira lungge?’ ²⁹Anni ma gu Müjä ꞌdingini no, ngwabri ngwugatani Mijiring ngwele ngwaalu ngwani Midiyan ngwuji yïrnü ngenone ꞌdi nggu lingeta yïjü rom (2).

³⁰Anni mung jalu ngenone ꞌdi ngwätï ngwüdläyü küüꞌrï rom (40), a gïꞌrr ꞌtäcälü ngwengga lingla lidi lïgä luꞌdu gidaꞌri gïtäny gito gito Ken gani Jïnä. ³¹Anni ma Müjä engga yiꞌral giyee no, ngwudibi giyiꞌremna giyoo. Anni mung ꞌdongga gito nunnu ngwombajidi mama, ngwuꞌdingini a Deleny diru Ngwaalu ondaca aar ci, ³²‘Äny gwuru Ngwaalu ngwudi ngwügüürnä ngwunga, Ngwaalu ngwudi Äbräyïm, Ijaag na Yagub.’ A Müjä didiꞌri nono a yedeny eny ndi ombaji daaꞌri. ³³A Deleny ci, ‘Gwällädï ngwüdänälü giyora ndi ari ngwaalu ngwoo ngwüdünädä gu ngwujuꞌru. ³⁴Äny nggwänggädï yïrgïnä yanni yärrïnä je ngwüjï ngwüny Mijir, äny gwuma ꞌdingina ärïnïng gwegen nyi be üllädä ndi nje gataji düwä, ila nga ükäjï gweneno nga oꞌre Mijir.’7.34 Gwuruj 3.5,7,8,10

³⁵Müjä gwuru nggwee gweꞌte gweꞌte gwanni gwuꞌdonya ngwüjï ngwudi Yïjïräyïl aar ci, ‘Yärü gwuru gwanni gwurujanga deleny därï ndi nje pïcï yelenya?’ Gwuru gwurinda Ngwaalu gïꞌrr ge ganni giju gidaꞌri ndoo duꞌdu ngwükäjï nunnu ngwuru deleny degen ngwuje üꞌrälü. ³⁶Ngwuje ꞌtüyä Mijir geꞌte gwe yiꞌral yidi allalu ndïr na yiꞌremna yidi yiima ken gani Mijir ngwe üꞌrïdä Bar Alamring7.36 Yaw giyee giyo gwenene ngwaalu ngwucaar je Gana Juwej. aar ngwe ji ngwüdläyü küüꞌrï rom (40) gïtäny. ³⁷Müjä gwuru gwanni gwondaca ngwüjü ngwudi Yïjïräyïl ngwuje ci, ‘Ngwaalu ngwa ji ngwa je ükäcä dïjïrä deꞌte anaku ükäjäär nyi gu ꞌdanggalanu.’7.37 Täjïnïyä 18.15³⁸A Müjä nggwee gwuru gwujaar ngwüjü ngwe gïtäny ngwuru dartan didi gïꞌrr ganni gondacu Kenala gani Jïnä na didi ngwügüürnä ngwege. Aar ätädä ngwujaꞌri ngwee ngwudi midi ngwuje apa aar nje enggaci.

³⁹A be ngwügüürnä ngwege ꞌdonya ndi ꞌdengenaci ngwujaꞌri ngwudi Müjä aar je obe gora ge aar oꞌre yigor ye yegen aar je gwäꞌräjï Mijir. ⁴⁰Aar ci Aruuning, ‘Gïꞌtïjï nje ngwaalinga aar nje üktïnï. A be aꞌri nggwee gwani Müjä, gwuminje ꞌtüyä Mijir, gwaꞌti ar gwe lïngïdï yorto ye ngwaalinga yiru ange yima mbuji.’7.40 Gwuruj 32.1⁴¹Kaji nggoo aar gaꞌriji giꞌremna giru dab giru nono gindri aar ruji ngwaalu ngwegen aar rcïjï aar mïꞌrïnï nono aar äpïjï gony yïꞌrïnyïnä gigeꞌtaar ngwuy ngwe ngwegen. ⁴²A je be Ngwaalu gwürläcï luꞌra ngwuje gäbïcï aar ele ndi äpïjï yurrumu yobo yidi geralang anaku üllïnäär gu kitabanu gidi ngwïjïr ndi ari,

‘Ngwüjï ngwudi Yïjïräyïl, ngaa lïrcïjïny ngaa mïꞌrïnï nono

ngwüdläyü küüꞌrï rom (40) gïtänye?

⁴³Ngaa be ru manni lanni lüpïnänä gäꞌtä gidi bayil gwani Malag

na guurrum gidi bayil gwani Raban.

Yiꞌremna yanni yigeꞌta je ngaa je äpïjï yobo.

Yäy gu no nggwa je gäbïcïjï güwänü galu ga je ape ngaa la ele ken giꞌter’7.43 Amuj 5.25 gweere Babil.

⁴⁴Anni ju ngwügüürnä ngwege gïtäny lapana Gäꞌtä gidi gekajidi gijaar ge.Gïpädï Müjä ngwuru nono ganni gänggädïng genggaca Ngwaalu. ⁴⁵Anni ma aar ape, a be aji a ngwügüürnä ngwege apana aar ge ila Kanaan a je Jäjïwä ruya anni ma je Ngwaalu lïnynyïjï ngwüjü ngwudi Kanaaning aar määtä geno. A gu Gäꞌtä ji Kanaan ꞌdi a gaji ila ganni gima ge deleny dani Däwüd ape yelenya. ⁴⁶A Däwüd jayi Ngwaalinga ngwäy, ngwube utalu ndi ari aading odaci Ngwaalinga ngwudi Yagub ngwuꞌduna. ⁴⁷A be aji a Jiliman ru gwanni gwuma odaci ngwuꞌduna.

⁴⁸A be Ngwaalu ngwupa ngwati ꞌti ju ngwuꞌdunanu ngwanni ngwodana ngwuy ngwe ngwudi dïjï dümnä. Anaku aru gu dïjïr ndi ari Ngwaalu ngwari,

⁴⁹‘Gere giru ngwaalu ngwudi diduꞌri didi yeleny düny,

na dïyäng diru ngwaalu ngwati nyi gu geꞌte yoralu yüny.

A Deleny ari, Ngwuꞌdun ngwuru ange ngwanni ngwadi nje odaci?

Na ngwaalu ngwuru ngwo ne ngwanni ngwadi nyi gu jalu nyi obe düwä de?

⁵⁰Äny gwäꞌtüdï manni gwanni gwugeꞌta ngwonyalu ngwee ꞌdare?’7.50 Ajaya 66.1–2”

⁵¹A je be Ijitabanuj ci, “Ngaa gilee liru ngwüjï ngwunyurtanu ngaa undi giyiꞌra! Ngwügüürnä ngwalu ngwulingana je ngaa übïnï Lïgïꞌrïmälü lanni Lijuꞌru! ⁵²Dïjïr dere dïndï ne daꞌti ngwügüürnä ngwalu übïnälü? Ngindenga liꞌrinyidu ꞌdi aar ꞌrinye ngwïjïrä ngwükäjäär je ngwondaju ngwujaꞌri ngwe gweere gwani nginde gwanni Gwüdünälü gwadi ila. A gwenene, gwuma gwe gwurlanu gwuma aang ꞌrinye. ⁵³Nga nga liru ngwüjï ngwanni ngwapu yobo yätädärä je Ngwaalu yïꞌrr ye, giyo be yaꞌta je ꞌdengenaca.”

Aar aci Ijitabanujing yoꞌrr ye ngwayi

⁵⁴Anni ma ngweleny ngwudi ngwämrä ꞌdingini ngwujaꞌri ngwee, aar kanu gwulleny ꞌdi aar ïyïnï ngwad gündä. ⁵⁵A be Ijitabanuj ꞌdïꞌrïyï ngwäy ngwombajidi kerala, a Lïgïꞌrïmä lanni Lijuꞌru onyadala. Ngwengga näjïng gwudi Ngwaalu a Yicu dünäcälä kaama. ⁵⁶Ngwari, “Äny gwänggädï gere gïgïtïnä nyi engga Gïjü gidi Dïjï dümnä gïdünäcä Ngwaalingalu kaama.”

⁵⁷A ngindenga ꞌdar gwüꞌrübänï ngwuy ngwänï ngwegen aar ürrï dula gwulleny aar ꞌdïꞌrädä Ijitabanujing nono ꞌdar gwüpäng. ⁵⁸Aar okta aar gwe ꞌtüdä poor kündär aar aci yoꞌrr ye. A ngwüjï ngwanni ngwüꞌrïdädï ngwujaꞌri nono, aar gwalladani ngwuredalu ngwegen aar je gatanalu gito gito kur giru damal gani Jawul.

⁵⁹Anni ma aar ji ndi aci Ijitabanujing yoꞌrr ye gwani yiꞌrany, ngwängïnïnï Ngwaalinga ngwari, “Gwani Deleny dani Yicu, mätï lïgïꞌrïmä lüny guy ge gunga.” ⁶⁰Ngwube jürbälü yirku ye ngwurnidi dulu de gwulleny ngwari, “Gwani Deleny, aaꞌti la je düꞌräcï keng nono nggwee.” Anni mung gu ari no, ngwayi.

¹A Jawul ru gwanni gwämnä ndi ari aar ꞌrinye Ijitabanujing.

A giꞌdoonga gidi Ngwaalu badalu

Komon nggoo aar übïnälü giꞌdongalu gidi Ngwaalu gwulleny Üräjälïm a ngwïkïrïjïn ku badalu pad ngwaalu ngwani Yäwüdïyä na Jamra a be ngwooꞌra ngwükäjäär je ru ngwuma jalu Üräjälïm. ²A ngwüjï ngwudi Ngwaalu ila aar ape Ijitabanujing aar gatu aar rünïjï gwulleny. ³A be Jawul ru gwädïnä kiꞌdoonga gidi Ngwaalu ngwübïnälü. Ating ele ngwuꞌdun ngwuꞌdun ngwokta ngwuralu na ngwaw ngwuje ürrä korkon.

A Bïlïpüj ele ngwaalu ngwani Jamra

⁴A be lanni lima abri aar badalu ngwaalu mbüny mbüny aar ondaci ngwüjü ngwujaꞌri ngwe ngwudi Ngwaalu ngwaalu ngwanni ngwuma aar gu badalu. ⁵A Bïlïpüj ꞌdïꞌrï ngwüllï kündär geꞌte gidi Jamrang, ngwondaci ngwüjü ngwujaꞌri ngenone ngwani nginde gwanni Gwubrutaar yelenya. ⁶Anni ma ngwüjï ꞌdingini ngwujaꞌri ngwudi Bïlïpüj aar engga yiꞌremna yidi yiima yanni yärrüng je, ngindenga ꞌdar aar geraji ngwänï mama ngwujaꞌri ngwondajung je. ⁷Gaji nggoo a ngwüjï ngwonyadu ngwanni ngwätïnä ngwüꞌrïllä nono aar uꞌri nono, a ngwüꞌrïllä ꞌtü ꞌdenggegenanu ngwonyadu dulu de dipa. A lonyadu lanni liru ngwurga a lanni layu ngwangina, aar juꞌri nono. ⁸A jayanu ji gwupa kündär nggoo.

Dima deꞌte dani Jamaan

⁹Gur geꞌte giru dima kündär nggoo gani Jamaan gati ape yiima gaji golanu ating alliji ngwüjälü ndïr ngwudi Jamrang ating ïrïngïnï ngwari giru dïjï dojema. ¹⁰A ngwüjï ꞌdar, ngwanni ngwoko na ngwanni ngwupa geraci ngwänï aar ämnäcï aar ari, “Dïjï ndee diru yiima na yüngün yiru yiima yanni yojemana.” ¹¹A ngwüjï gwujani ndi ari ngwuma je yima yüngün yanni yiru yiꞌremnalu ꞌter üktïnï yima aar je engga gaji golanu. ¹²A be anni ma aar ämnï ngwujaꞌri ngwanni ngwujaw ngwuma je Bïlïpüj ondaci ngwani yeleny yidi Ngwaalu na ngwürïny ngwe ngwudi Yicu Kirictu, aar ämnï Ngwaalu aar nyïnyïnï ngwuru ngwur na ngwaw. ¹³A Jamaan giligoꞌro lüngün ngwämnï Ngwaalu ꞌto a Bïlïpüj nyïnyï. Ngwüꞌdïꞌrï ating gwujani Bïlïpüjïng ngwaalu ngwading gu ele, ati gwe ngwaalu elalu mung engga yiꞌral na yiima yanni yati je Bïlïpüj ärrï yojema.

¹⁴Anni ma ngwooꞌra ngwükäjäär je ꞌdingina Üräjälïm ndi ari ngwüjï ngwudi Jamrang ngwuma ämnï ngwujaꞌri ngwudi Ngwaalu, aar je ükäcä Butrujing je Yuwana gwe. ¹⁵Anni ma aar obana, aar otaci Ngwaalingalu gwani ngindenga ndi ari a je gu Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru üllänü. ¹⁶Ndi ari gaji nggoo, laꞌti je gu na Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru üllänü. Lïnyïnyäär je ꞌdogo ngwürïny ngwe ngwudi Deleny dani Yicu. ¹⁷No, a je gu Butrujinga Yuwana gwe gatu ngwuyala a je gu Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru üllänü.

¹⁸Anni ma Jamaan engga ndi ari ngwüjï ngwanni ngwämnä Ngwaalu ngwati je gu Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru üllänü ma je gu ngwooꞌra ngwükäjäär je gatu ngwuy nono. No ngwüꞌdïꞌrï ngwape ngwüꞌrïnyä ngwuje geraci Butrujing je Yuwana gwe ngwuje ci, ¹⁹“Ätädïïny yiima giyee ꞌto, nunnu dïjï dere danni dinyi gu gatu guy nono, a gu Lïgïꞌrïmä lanni Lijuꞌru üllänü.”

²⁰A be Butruj ci nu, “Ïndï ngwüꞌrïny ngwe ngwunga gïlïgä, anni geꞌtanga ndi ari a gwadi ellang angidacing gwudi Ngwaalu ngwüꞌrïny ngwe! ²¹Nga gwaꞌti ätï guꞌru giyiiru giyee, ndi ari ligor lunga laꞌti dünälü ngwäyänü Ngwaalu. ²²Joꞌrenyana giyiꞌral yunga giyoo yiki nga otaci Delenyalu ndi ari aar ang düdänïjänü ndi geꞌtaji gwudi ligor lunga nggwee gwuru gu no. ²³Ndi ari äny gwänggädängä gwuꞌri giligoranu nga ji giyirna yidi yiꞌral yanni yiki.”

²⁴A Jamaan ci Butrujing na Yuwana, “Otacar Delenyalu gwani äny, ndi ari yanni yara ye aaꞌti ya ji ꞌdünggüny.”

²⁵Anni ma aar enggaca ngwüjü ngwujaꞌri ngwudi Deleny, a Butrujinga Yuwana gwe oꞌra Üräjälïm, aar eggacana ngwüjü kay ngwujaꞌri ngwanni ngwujaw gïyündär yonyadu yidi Jamrang.

Bïlïpüj na gur giru Dïjïyüpïyä

²⁶A gïꞌrr gidi Deleny ci Bïlïpüjïng nu, “ꞌDïꞌrü nga elada kuyala gidi gaama kayalu gidi üllï Üräjälïm ngwelada Gaja.” ²⁷No, a Bïlïpüj ji mama ngwüꞌdïꞌrï ngwele. Kay aar mbudi güül ge giru Dïjïyüpïyä giru dujimid dïmätï ngwüꞌrïnyä ngwudi yeleny yidi deleny diru daw dani Kandaka didi Yïjüpïyäng. Gur nggee giju kündär gani Üräjälïm ndi otaca Ngwaalingalu. ²⁸Ngwube oꞌra ngwuji ndi jalu ngwuduꞌrala ngwüdï je dimirta ngwuji ndi uli gitab ganni gullu dïjïr dani Ajaya. ²⁹A Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru ci Bïlïpüjïng nu, “ꞌDonggaca dimirta nga jici gito gito.”

³⁰A Bïlïpüj gwalajanu ngwujici gito gito ngwuꞌdingini ndi uli ngwujaꞌri ngwudi gitab gidi dïjïr dani Ajaya. A Bïlïpüj otacalu ngwuci, “Nga nggwo gwülïngïdï ngwujaꞌri ngwee ngwula je?”

³¹Ngwuci, “Ngwaadi nje lenge awa ma aar nje ꞌti dïjï enggacu.” Ngwube ci Bïlïpüjïng ngwallu aar gwe jalu.

³²A be ngwujaꞌri ngwanni ngwujung je ndi uli ngwuru ngwee,

“Gwüktäär nono dangala dadi aar ele ndi üꞌrü ngwulem

na nono giranyu gigwogondacu dïjü danni dïwädädï ngwolalu mbüny,

no ngwuꞌti ïgïtü ngwulem ngwüngün.

³³Gwa aar ärrï yïnädä aar ärrï yïrgïnä.

Yärü gwanni gwadi ondaji gilinge ge güngün?

Ndi ari gwuma aar düdïyïjï ligoꞌro lüngün ngene gïdïyängälü.”8.33 Ajaya 53.7–8

³⁴A gur nggoo otaci Bïlïpüjïngälü ngwuci nu, “Eggaciny ngwujaꞌri ngwee ngwaru ngwe dïjïr, ngwondijaja ndi yärü? Dïjïr dondaja gwani ligoꞌro lüngün gwalla gwani dïjï diꞌter?” ³⁵A Bïlïpüj aalu ngwujaꞌrala ngwoo ngwudi gitab ngwondaci ngwujaꞌri ngwe ngwanni ngwujaw ngwani Yicu. ³⁶Anni ma aar ji ndi ele dimirta de, aar obani ngwaalu ngwätï yaw, a gur nggoo ci Bïlïpüjïng nu, “Yaw yiru pa giyee, yiru ange yadi nyi ümïnïcï ndi nyïnyïnï?”8.36 Yitab yoko gwodan yätï 37 A Bïlïpüj ci, “Yere yaꞌti manari nga gwämnä Ngwaalu ꞌtuꞌtu giligoranu.” A gur nggoo ci, “Äny gwämnä ndi ari Yicu gwuru gwanni Gwubrutaar yelenya gwuru Gïjï gidi Ngwaalu.”³⁸Ngwugirinya aar dünäjï dimirta. Aar üllï ꞌdün giyaanu a Bïlïpüj nyïnyï.

³⁹Anni ma aar ꞌtüdä giyaanu no, a Lïgïꞌrïm lidi Deleny ape Bïlïpüjïng aaꞌti gur änggädï ba be. A gur nggoo ele dïlä düngün gijayanu.

⁴⁰A be Bïlïpüj mbüjïnï kündär gani Äcïdüd ngwüꞌdïꞌrï ngwellalu ndi ondaci ngwüjü ngwujaꞌri ngwanni ngwujaw ngwele ꞌdi ngwombani kündär gani Gäyïjärïyä.

A Bulij ämnï ndi Yicu

(Yiiru 22.6–16; 26.12–18)

¹A be Jawul gwuru gwuma ji ndi iye ngwïkïrïjïnä ngwudi Deleny yedenyo ngwari ngwuje ꞌrinye. Ngwüꞌdïꞌrï ngwele gidirꞌdal danni diru giꞌra ²nunnu ngwüllïjï ngwujaꞌri ngwe ele ngwämrä ngwudi gündär gidi Dimajiging, nunnu manari gwuma mbuji ngwüjï ngwere ngwudi Gay gidi Deleny dani Yicu, ngwur na ngwaw, ngwuje umma ngwe oꞌra Üräjälïm.

³Anni ma Jawul ji ndi ele gïdïlä düngün ngwuji gito gito kündär gani Dimajig, a buri üllä kerala ngwoꞌrralu. ⁴Ngwïꞌdï gïdïyängälü ngwuꞌdingini ngwujaꞌri ngwudi dïjï dondaju ngwuci, “Jawul Jawul, nga gwarra miny übïnälü?”

⁵A Jawul ci, “Deleny, nga gwani yärü?”

Ngwuci, “Äny gwuru gwani Yicu, gwanni gwübïnängälü. ⁶ꞌDïꞌrälü nga ele nga änï kündär, la ang be eggaci ndi ari nga gwadi ärrï ange.”

⁷Ngwüjï ngwanni ngwïndäär Jawulinga le aar dünälä aar ꞌti ondaju ngwujaꞌralu ngwere ndi ari ngwïndï ngwe ngwaalalu, aar ꞌdingini ngwujaꞌri aar ꞌti be änggädï dïjü dere. ⁸A Jawul ꞌdïꞌrälü gïdïyängälü anni mung gatu ngwäyälü ngwüngün, ngwuꞌti ombajidalu ndi engga gonyalu gere. Aar okta kuy aar gwe änï Dimajig. ⁹Ngwujalu yomon täꞌrïl (3) gwürïmü ngwäy, ngwuꞌti ïyü ngwuꞌti ïtï gonyalu gere.

¹⁰Ngenone Dimajig, dooꞌra deꞌte diju gu dani Ananiya. A Deleny ondaci dilingidu ngwurnidi ngwuci, “Ananiya!”

Ngwangindi ngwuci, “Äny gwangindu gwani Deleny.”

¹¹A Deleny ci, “Ju mama nga ꞌdïꞌrï nga ele kayalu ganni gicaar Gïdünälü nga ele nga änï ngwuꞌdun ngwudi gur gani Yäwüdä nga utalu gur ge gïndï Tarjuj gani Jawul ndi ari nggo ndi otaci Ngwaalingalu. ¹²Dilingidu gima engga guru gani Ananiya ngwändä ngwalliji ngwuy nono ngwüngün nunnu ngwuꞌri ngwäy.”

¹³A Ananiya ci, “Gwani Deleny, nggwuꞌdingina ngwüjü ngwonyadu ngwondaja dïjï de ndee na yiꞌral ye ꞌdar yanni yiki yärrüng je ngwüjü ngwunga ngenone Üräjälïm. ¹⁴A nginde gwïndï ngene yeleny ye ngwurꞌdal ngwanni ngwuru ngweleny ndi ari ngwummi ngwüjü ngwanni ngwapu ngwürïny ngwunga.”

¹⁵A be Deleny ci Ananiyang nu, “Ïndï! Gur nggee gäbrïny ngwuru gora ndi ape ngwürïny ngwüny ngwe ele ngwüjü ngwuru Garany na ngweleny ngwegen na ngwüjï ngwudi Yïjïräyïl. ¹⁶Gwunyi enggaci ndi ari nginde awa gwa mbuji yündä yipa gwulleny gwani ngwürïny ngwüny.”

¹⁷A be Ananiya ele ngwänï gïdrü ngwuꞌdun, ngwalliji Jawuling ngwuy nono ngwüngün ngwuci, “Diweengga dani Jawul, Deleny dani Yicu gwanni gwüꞌtäcängälü kayalu anni janga ndi ilada ngene, gwükäjïny nunnu nga ombajidalu mana ara gu Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru onyadala.” ¹⁸Puprang no, a ngwong ngweꞌte ngwuru nono gwele ngwärkïꞌrä ngwudi ngwuum miꞌraꞌtadalu ngwäy ngwudi Jawul, ngwuꞌri ngwäy ngwombajidalu mana. Ngwüꞌdïꞌrälü aar nyïnyï, ¹⁹anni ma aar ätädä ngweny, ngwudegeꞌdani ngwangina ngwüngün.

A Jawul jalu yomon yoko ngwïkïrïjïnïngä le Dimajig. ²⁰Ngwüꞌdïꞌrï ngwele ngwondaci ngwüjü ngwonyadu ngwämrä ndi ari Yicu gwuru Gïjï gidi Ngwaalu. ²¹Ngwüjï ꞌdar ngwanni ngwuꞌdingina, a je ngwe ngwaalu elalu aar utalu aar ari, “Gur gäꞌtüdï nggee ganni gänïjä yedenyalu ngwübïnï ngwüjälü ngwanni ngwapu ngwürïny ngwee ngwani Yicu ngenone Üräjälïmo? Nginde gwaꞌti ïndädï ngene ndi ummi ngwüjü ngwe ele ngwurꞌdal ngwanni ngwuru ngwelenye?” ²²A be Jawul ojemani nono ngwondaji yiima ye ngwügäbïcï Ngwüyäwüd ngwanni ngwati ji ngenone Dimajig a ngwe ngwaalu elalu ngwuje enggaci aar lenge ndi ari Yicu gwuru gwanni Gwubrutaar yelenya.

²³Anni ma yomon ele aar onyadi, a Ngwüyäwüd änïjï yujimidalu gwadi aar ꞌrinye, ²⁴a gu be Jawul lenge. Giyomon reny lingen le na dilu de ati aar rbäcï ngwängïr ngwudi gündär nunnu aadi aar ꞌrinye. ²⁵A be ngwooꞌra ngwüngün ape aar üllïyï kundiꞌrala gidi gündär dilu de giꞌram ge aar ꞌtüyï ngwele.

²⁶Anni ma Jawul obani Üräjälïm, ating ari ladi acajidi ngwïkïrïjïn ngwe ngwudi Yicu a je be yedeny eny ꞌdünggüngün, aar ꞌti ämnä ndi ari nginde gwuma ru dïkïrïjïn ꞌdidanu. ²⁷A be Birnaba ape nggwe ele ngwooꞌra ngwükäjäär je. Ngwuje enggaci ndi ari Jawul gwänggädï Delenya kay gïndïng gu Dimajig na ndi ari awa gwondacu Deleny na ndi ari awa ngenone Dimajig gwondaca ngwüjü gwaꞌti yedeny ïtï ngwürïny ngwe ngwudi Yicu. ²⁸No, aar le jalu ngwellalu gwügätï linginalu kündär gani Üräjälïm, ngwondaci ngwüjü ꞌdar gwuꞌranu ngwürïny ngwe ngwudi Deleny. ²⁹Ati aar ondaji aar garnati yomon reny Ngwüyäwüd ngwe ngwati ondaji Yïgïrïgïyängä, aar be mïnï ndi ꞌrinye. ³⁰Anni ma gu ngweengga lenge ngwuru ngwïkïrïjïn, aar ape aar gwe üllï Gäyïjärïyä aar dinga ngwele Tarjuj.

³¹A be gaji nggoo a adatalu ij yiꞌdoonga yidi Ngwaalu ngwaalu ꞌdar Yäwüdïyä, Jälïl na Jamra, jalu yadatalu. Aar ätï yiima a je Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru ojemeye nono aar gendadi aar jalu yïdïnyädï Delenya.

Aniyaj na Täbïjä

³²Ati be aji a Butruj ꞌdïꞌrï ngwele ngwaalu ꞌdar. Gomon geꞌte ngwele kündär gani Lüdä ndi ombaja ngwïkïrïjïnä ngenone. ³³Ngenone ngwumbuji guru gani Aniyaj giru dirga gindru ngwümbür gätï ngwüdläyü ꞌdübä (8). ³⁴A Butruj urnidi ngwuci, “Aniyaj, aar ang Yicu Kirictu uꞌriyi nono. ꞌDïꞌrälü nga apani gïlälälü gunga.” Puprang no, a Aniyaj ꞌdïꞌrälü. ³⁵A ngwüjï ꞌdar ngwudi Lüdäng na ngwudi Jaruning engga yiꞌral giyee, aar oꞌraca Delenya.

³⁶Kündär gani Yapa, dïkïrïjïn didi Deleny diju gu dani Täbïjä (ngwürïny ngwüngün ma aar je gwürlälü Yïgïrïgïyängä, ngwani Dide), nginde gwati ape yiiru yanni yijaw yomon reny ngwugataji ngwüjü düwä ngwanni ngwunyangiralu. ³⁷Gaji ge nggoo, ngwümï ngwayi aar uyi aar ape aar ndriyalu kimbanu alu nggwe. ³⁸Gündär gani Lüdä gaꞌti ola ngwaalinganu kündär gani Yapa. No anni ma ngwïkïrïjïn ꞌdingini ndi ari Butruj nggwo ngenone Lüdä, aar ükäjï ngwüjü rom (2) ꞌdünggüngün aar päcälü aar ci, “Üllädä gwänü!”

³⁹A Butruj ꞌdïꞌrï aar le ele. Anni mung obani, aar ape aar gwe allu kimbanu alu nggwe a ngwedel ꞌdar oꞌradi nono aar dugi yal ye, aar enggaci yubana na ngwureda ngwonyadu ngwuꞌter ngwanni ngwati je Täbïjä ugꞌri gaji ganni gati aar le ji gwaꞌtina ayu.

⁴⁰A je Butruj ꞌtüyä ꞌdar poor, ngwüllï ngwüjürbälü yirku ye ngwotaci Ngwaalingalu, ꞌdi ngwube gwurlada ngwangina ngwudi Täbïjä ngwari, “Täbïjä, ꞌdïꞌrälü.” Ngwugata ngwäyälü ngwüngün änggädïng gu Butrujing, ngwüꞌdïꞌrälü ngwujalu. ⁴¹A Butruj geraci ngwümätä kuy ngwüꞌdïꞌrïyälü ngwüdünäjälä. Ngwube urnida ngwïkïrïjïnä na ngwedel ngwuje ätädä Täbïjïng gwumidu. ⁴²A ngwujaꞌri ngwee linginni ꞌdar kündär gani Yapa a ngwüjï ngwonyadu ämnï Gideleny. ⁴³A Butruj jalu ngenone Yapa yomon yonyadu gur ge geꞌte gani Jamaan gati ꞌraji ngwurna.

A Karnulij urnidi Butrujing

¹Ngenone kündär gani Gäyïjärïyä, gur geꞌte giju gu gani Karnulij giru kumndan gidi giꞌdu gidi gwuꞌtulunga küüꞌrï tudini (100) gani Italiya. ²Nginde gwuru dïjï dïdïnyädï Ngwaalinga, ngwüjï ngwe ꞌdar ngwudi ngwuꞌdun ngwüngün. Gwati gataji ngwuwaya düwä ligor le ating otaci Ngwaalingalu yomon reny.

³Gomon geꞌte lingen le ligwurlu kaji täꞌrïl (3) ngwengga dilingidu, gïꞌrrä gidi Ngwaalu ngwila ngwuci, “Karnulij.”

⁴A Karnulij ombaji yedenyo ngwutalu ngwari, “Yiru ange giyo gwani doorta düny?”

A gïꞌrr ci, “Otaci Ngwaalingalu gwunga na angidaji ngwuwaya gwunga gwuma obana ngwäyänü Ngwaalu ngwuma ang diwayina. ⁵Gwenene ükäjü ngwüjü aar ele ngenone kündär gani Yapa aar gwäꞌrä guru gani Jamaan gwanni gwati aar ci Butruj. ⁶Nginde gwüllädälü kur ganni gati ꞌraji ngwurna gani Jamaan gati ji ngwuꞌdun ngwe dibirta gïlänï.”

⁷Anni ma gïꞌrr ele ganni gondacu, a Karnulij urnidi ngwïnädä ngwüngün rom (2) na gwuꞌtulu gweꞌte gwüngün gwati denya Ngwaalinga gwanni gwati arnga ngindeng. ⁸Ngwuje enggaci yiꞌral ꞌdar yanni yänggädïng je ngwuje be ükäjï aar ele ngenone Yapa.

A Butruj engga dilingidu

(Yiiru 11.5–14)

⁹Bïgänü nggwoo gilingen lïdünälä anni ma aar ele ꞌdi aar ji gito ndi obani Yapa, a Butruj allu ngwuꞌdun alu nggwe ndi otaci Ngwaalingalu. ¹⁰A ngwamu enyanu ngwümïnï ngwony ngwudi eny. Anni ma aar ji ndi manica, ngwayati giligor ngwengga dilingidu ¹¹a gere ïgïtïnä ngwengga gony giru nono direda dipa laranu dïmätäär ngwiil ngwüngün kwoꞌrongo aar üllïyä gïdïyängälü.¹²Dätï ngwängä ngwonyadu yiꞌranu ngwanni ngwati elalu yora ye kwoꞌrongo na ngwanni ngwati elalu ngwari ngwe gïdïyängälü na yïꞌrä yidi gerala. ¹³A ngwujaꞌri ondaja aar ci Butrujing no, “ꞌDïꞌrü nga je dugi nga je eny ngwüdï.”

¹⁴A be Butruj ci, “Bärï gwani Deleny, äny gwa ꞌti ïtï gony gïrngü giru gomon gere aꞌtur.”

¹⁵A ngwujaꞌri ondaci mana aar ci, “Aaꞌti aru ngwong ngwürngü ngwanni ngwuma je Ngwaalu juꞌriyi.”

¹⁶Ngwujaꞌri ngwee aar gu ari yomonanu täꞌrïl (3) a be dired gwäꞌrïnï puprang kerala.

¹⁷Anni ma Butruj ji ndi ïrïyï ngwäyälü ngwujaꞌri ngwee ngwänggädïng je dilingidu, a ngwüjï ngwanni ngwükäjä je Karnulij ila aar utalu ngwuꞌdun ngwe ngwudi Jamaan aar ele ꞌdi aar dünï gïlängïr. ¹⁸Aar urnidi ngwüjü ngwudi ngwuꞌdun aar je otacalu ndi ari Jamaan gwani Butruj nggwo gwüllädälü ngeno.

¹⁹Anni juna Butruj ndi ïrïyï ngwäyälü giyiꞌral yanni yänggädïng je, a Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru ci, “Ngwüjï ngwo täꞌrïl (3) poor ngwutalu nga gwe. ²⁰ꞌDïꞌrü nga üllï. Aaꞌti yedeny ya ang eny ndi ang ngwe ele, äny gwuru gwükäjä je ꞌdunggunga.”

²¹A Butruj üllï ngwuci ngwüjü, “Äny gwuru nggwee gwanni gwümïnängää. Giru ange ganni gïndädä gu?”

²²A ngwüjï ci, “Karnulij gwuru kumndan gidi gwuꞌtulunga küüꞌrï tudini (100) gwükäjï nje. Gwuru dïjï dïdünälü dïdïnyädï Ngwaalinga a gwati Ngwüyäwüd ꞌdar denya. A be gïꞌrr gidi Ngwaalu ondaci nunnu aar ang urnida nga ele ꞌdunu ꞌdünggüngün nunnu ngwuꞌdingini ngwujaꞌri ngwanni ngwätä je.” ²³A je be Butruj ape ngwuje ülläjälü yïrnü ꞌdunu.

A Butruj ele ꞌdunu ndi Karnulij

Bïgänü nggwoo, a Butruj ꞌdïꞌrï aar le ele a je ngweengga ngwoko ngwudi Yapang gwujani. ²⁴Bïgï nggwoo, aar obani Gäyïjärïyä. Aar mbuji Karnulijing gwuju nding je dünïcï, gwujaralu ngwüjï ngwe ngwüngün na ngwumaad ngwüngün ngwurniding je. ²⁵Anni ma Butruj ji gito gwadi änï, a Karnulij ila ngwadacalu ngwukwucalu yirku ye gwani denya. ²⁶A Butruj ꞌdïꞌrïyälü ngwuci, “ꞌDïꞌrälü, äny gwuru dïjï dümnä ꞌdogo.”

²⁷Anni ma aar gwe ondaji a Butruj änï ngwumbuji ngwüjü ngwoꞌrajidalu gïdrü ngwonyadu. ²⁸Ngwuje ci, “Nga nga lïlïngïdï ndi ari yiru drü giyobo gïdïjï diru Dïyäwüd ndi aar acajidi ngwaalu ngweꞌte pu dïjï de diru Garany ngwelaci yïrnü. A be Ngwaalu ngwuminy enggaci ndi ari aaꞌti nggwa ci dïjü dere dïrngü. ²⁹No anni minyii gu ükäjïdä, äny gwuma ila ligor le lijaw. Nggwa je otacalu ndi ari yiru ange yükäjïdä gu ꞌdünggüny?”

³⁰A Karnulij ci, “Yomon kwoꞌrongo (4 )yanni yima ele äny gwuju ꞌdunu ndi otaci Ngwaalingalu gilingen ligwurlu liru täꞌrïl (3) kaji nggee no, a dïjï ila digenna ngwureda gwaru nggäm nggäm aar nyi dünäcälü. ³¹Ngwari, ‘Karnulij, Ngwaalu ngwuma ꞌdingini ngwujaꞌri ngwunga ngwanni ngwati ang ngwe otacalu na gwuma enggada angidacing gwunga ngwüjï ngwanni ngwunyangiralu. ³²Ükäjïdä kündär gani Yapa ngwuꞌdun ngwudi gur gani Jamaan gwanni gwati ꞌraji ngwurna nggwo ngwuꞌdun ngwe gidibirta gïlänï. Gur nggo gu gani Jamaan gwanni gwati aar ci Butruj, gwüllädï gwälü yïrnü.’ ³³No a gu be ükäjïdä puprang, a yijaw ndi ari nga gwuminy ꞌdengenaca nga gwuma ila. Gwenene änyängä ꞌdar gilo ngene ngwäyänü Ngwaalu, ladi ꞌdingini ngwujaꞌri ꞌdar ngwanni ngwondacara je Deleny ndi nje enggaci.”

A Butruj ondaji

³⁴A Butruj aalu ngwujaꞌri ngwe ngwondaji ngwari, “Äny gwuma lenge gweneno yiꞌral ye yorto ye ngwaalinga ndi ari ꞌdidanu Ngwaalu ngwati ꞌti utanu. ³⁵Ngwube ämnï ngwüjü gïïlü ꞌdar ngwanni ngwati denya ngindeng aar ärrï yiꞌral yanni yïdünälü. ³⁶Nga nga lïlïngïdï ngwujaꞌri ngwanni ngwükäcä je Ngwaalu ngwüjü ngwudi Yïjïräyïl, ngwondaju ngwujaꞌri ngwe ngwanni ngwujaw ngwani adatalu Yicu Kirictu gwe, gwanni gwuru Deleny didi ngwüjï ꞌdar. ³⁷Nga nga lïlïngïdï yiꞌral yanni yiju ngwaalu ꞌdar Yäwüdïyä, ꞌtuꞌtu Jälïl anni ondaja Yuwana ngwujaꞌri ngwe ngwani nyïnyïnï. ³⁸Nga nga lïlïngïdï ngwujaꞌri ngwanni ngwuꞌdingina ngwe ngwudi Yicu gwudi Najrang, ndi ari awa gwubrutu Ngwaalu Lïgïꞌrïm le lanni Lijuꞌru na yiima. Na ndi ari awa gwulandalu ngwärrï yiꞌral yanni yijaw, ngwuꞌriyi ngwüjü nono ꞌdar ngwanni ngwätïnä dijegoꞌranu, yiima ye yidi Ngwaalu ꞌdünggüngün.

³⁹Änyängä liru länggädï yiꞌral ꞌdar yanni yärrüng je ken gidi Ngwüyäwüd na kündär gani Üräjälïm. Aar pädä küꞌrï ganni gimamindanu aar ꞌrinye. ⁴⁰A be anni mung jalu yomon täꞌrïl (3), a Ngwaalu ꞌdïꞌrïyälü giyiꞌranyanu aar gäbïcï ngwüꞌtädälü ngwenggani. ⁴¹Gwaꞌti ngwüjï änggädï ꞌdar, ngwüꞌtäcïng jälü ꞌdogo ngwanni ngwänggädï ngwanni ngwäbrä je Ngwaalu gwerre. Änyängä lanni gwïtï nyii le nyii le ïyï gaji ganni giming ge ꞌdïꞌrälü giyiꞌranyanu. ⁴²Nginde gwondaci nje ndi ari nyii ondaci ngwüjü ngwujaꞌri ngwudi Ngwaalu nje enggaci ndi ari Yicu gwuru gwanni gwugeꞌta Ngwaalu ndi pïcï ngwüjü yelenya ngwanni ngwumidu na ngwanni ngwayu. ⁴³Ngwïjïr ꞌdar ngwondaju nginde gwe, ndi ari gwanni gwämnï ꞌdünggüngün gwa Ngwaalu düdänïjänü ndi ke gwüngün ngwürïny ngwe ngwudi Yicu Kirictu.”

A Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru üllï ngwüjänü ngwuru Garany

⁴⁴Anni ma Butruj jina ndi ondaji, a Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru üllï ngwüjänü ꞌdar ngwanni ngwuꞌdinginu ngwujaꞌri ngwüngün. ⁴⁵A ngwïkïrïjïn ngwanni ngwüꞌrïꞌtänä ngwuru Ngwüyäwüd ngwanni ngwïndäär Butrujinga le aar dibi, ndi ari Ngwaalu ngwuma angidaji ngwüjü ngwuru Garany Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru ꞌto. ⁴⁶Ndi ari ngwuꞌdinginaar je ngwondaju aar orta Ngwaalinga ngwungla ngwe ngwuꞌter.

A be Butruj ondaji ngwari, ⁴⁷“Ngwüjï ngwee ngwuma gu Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru üllänü nono alanga je ꞌto, yärü gwuru gwadi je ümïnïcï ndi aar je nyïnyï yaw ye?” ⁴⁸Ngwuje ondaci ndi ari aar nyïnyïnï yaw ye ngwürïny ngwe ngwudi Yicu Kirictu. A ngwüjï ci aar le jalu yomon cong.

A Butruj enggaci ngwüjü Üräjälïm

¹A ngwooꞌra ngwükäjäär je na ngweengga ꞌdar ngenone Yäwüdïyä ꞌdingini ndi ari ngwüjï ngwanni ngwuru Garany ngwuma ämnï ꞌto ngwujaꞌri ngwudi Ngwaalu. ²Anni ma Butruj oꞌra Üräjälïm, a ngweengga ngwanni ngwubupa ngwüjü aar üꞌrïꞌtänï, aar garnati Butrujinga le aar ci, ³“Nga gwarra nga be ele ngwuꞌdun ngwudi ngwüjï ngwaꞌti üꞌrïꞌtänä ngaa ngwe eny.”

⁴A je Butruj ondaci ngwujaꞌri ꞌdar anaku raar gu ꞌtuꞌtu gwerre ngwuje ci. ⁵“Nggwuju kündär gani Yapa ndi otaci Ngwaalingalu nyi ayi giligor nyi engga dilingidu gony giru nono direda dipa laranu düllïyäär kerala dïmätäär ngwiil kwoꞌrongo ngwüllälü ꞌdi ngwobana ꞌdünggüny. ⁶Anni minyi gu ombajidanu nyi gu mbuji ngwängänü ngwati elalu yora ye kwoꞌrongo ngwudi dïyängälü, ngwudi pooring, ngwanni ngwati elalu ngwari ngwe na yïꞌrä yidi geralang. ⁷Nyi be ꞌdingini aar nyi ngwujaꞌri ci, ‘ꞌDïꞌrälü gwani Butruj a je dugi a je eny ngwüdï.’

⁸Nyi be ci, ‘Bärï gwani Deleny! Gomon gere aꞌtur nggwaꞌti ngilla gony gere gïrngü ngwulemanu ngwüny.’

⁹A ngwujaꞌri ondaja mana kerala aar nyi ca, ‘Gong ganni gima ge Ngwaalu ari gijuꞌru, aaꞌti ga ge ari gïrngü.’ ¹⁰A gu ngwujaꞌri ngwe ari yomonanu täꞌrïl (3) aar be gwäꞌrï direda ngwoꞌre kerala mana.

¹¹Kaji nggoo, a ngwüjï ngwanni ngwükäjä je Karnulij ꞌdünggüny ngwuru täꞌrïl (3) ngwïndï ngwaalu ngwani Gäyïjärïyä, aar obana gïlängïr lidi ngwuꞌdun ngwanni ngwuji nyi gu. ¹²Aar nyi Lïgïꞌrïm ondaci ndi ari aaꞌti nggwa ꞌdonya ndi nyii ngwe ele. Ngweengga ngwee ngwuru nyärläl (6) ngwuji nyii ngwe ngenone gwüpäng, nyii ngwe ele nyii änï ngwuꞌdun ngwudi Karnulij. ¹³Aar nje ondaca ngwujaꞌri anaku änggädïng gu gïꞌrrä ganni gïꞌtäcälü ꞌdunu ꞌdünggüngün ngwuci, ‘Ükäjïdä kur gani Jamaan gwati aar ci Butruj nga urnida nggwo kündär gani Yapa. ¹⁴Nginde gwa ang be enggaci ngwujaꞌri ngwanni ngwada je gïlängïdïyï ngwüjï ngwe ngwudi ngwuꞌdun ngwunga.’

¹⁵Anni minyi ji ndi ondaci ngwüjü, a je gu Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru üllänü anaku üllüng gu ꞌto ꞌdengganu gwerre. ¹⁶No nyi diwayini ngwujaꞌri ngwanni ngwucaar nje ngwe Deleny ndi ari, ‘Yuwana gwünyïnyü ngwüjü yaw ye a be nga nga la nyïnyïnï Lïgïꞌrïm le lanni Lijuꞌru.’11.16 Yiiru 1.5¹⁷Ma be ari langidaca je Ngwaalu Lïgïꞌrïmä anaku angidacaar nje gu ꞌto, lanni lämnä Gideleny dani Yicu Kirictu, nyi be ani yärü ndi ari nyümïnïcï Ngwaalinga.”

¹⁸Anni ma aar ꞌdingini ngwujaꞌri ngwee no, aar ꞌti ätï ngwujaꞌri ngwadi aar ngwe ari aar ortada Ngwaalinga, aar ari, “Yiru gu be no, Ngwaalu ngwuma ätädä ngwüjü ꞌto ngwanni ngwuru Garany gay nunnu aar joꞌrenyana aar mbuji miding.”

Giꞌdoonga gidi Ngwaalu Andakiya Jürïyä

¹⁹Ngwïkïrïjïn ngwanni ngwuma ꞌdïꞌrï aar badalu gwani übïnälü anni ma aar ꞌrinye Ijitabanujing, aar ele ngwaalu ngwani Bunijiya na Gabruj na Andakiya gündär gidi Jürïyäng ati aar ondaci ngwüjü ngwuru Ngwüyäwüd ꞌdogo ngwujaꞌri ngwudi Ngwaalu. ²⁰A be loko lanni liru ngwïkïrïjïn liru lidi Gabrujing na Giruwan anni ma aar ele Andakiya ati aar ondaci ꞌto ngwüjü ngwuru Garany ngwujaꞌri ngwanni ngwujaw ngwani Deleny dani Yicu. ²¹A je gu Ngwaalu gïꞌtïjï yiima yüngün a ngwüjï ngwonyadu ämnï aar oꞌraci Delenya dani Yicu.

²²A ngwujaꞌri ngwee ele ꞌdi a je ngwïkïrïjïn ꞌdingini ngwudi Üräjälïmïng, aar ükäjï Birnabang Andakiya. ²³Anni mung obani ngenone, ngwumbuji yïmïꞌrü yidi Ngwaalu yiju ngwüjï, ngwujayanu gwulleny ngwuje orꞌtemaji ꞌdar nunnu aar mätïnälü ꞌdiꞌdidanu yigor ye yegen ꞌdar Gideleny dani Yicu. ²⁴Birnaba ngwuru dïjï dijaw gwonyadu Lïgïꞌrïmälä lanni Lijuꞌru na ngwätï ämnïng Ngwaalu. A ngwüjï ngwonyadu gendada Gideleny.

²⁵A Birnaba ꞌdïꞌrï ngwele kündär gani Tarjuj ndi mïnä guru gani Jawul. ²⁶Anni mung mbuja, ngwapa nggwe ila Andakiya. Aar gu jalu ngenone dïdläyü deꞌte pu ati aar jalu ngwïkïrïjïnïngä le aar enggaci ngwüjü ngwonyadu ngwujaꞌri ngwudi Ngwaalu. Andakiya, ngwaalu ngwuru ngwanni ngwuma aar gu ätädä ngwüjü ngwudi Ngwaalu ngwürïny yïrnü aar je ci ngwïkïrïjïn.

²⁷Gaji nggoo a ngwïjïr ngwoko ngwüllü Üräjälïm aar ila Andakiya. ²⁸A deꞌte ꞌdenggenanu dani Agabuj, ngwüꞌdïꞌrï ngwüdünälä yiima ye yidi Lïgïꞌrïm lidi Ngwaalu ngwalliji yïjïrä ndi ari ngwamu ngwadi ji ngwupa ngwaalu ꞌdar ken. Aji a ngwamu ngwee ji ꞌdidanu gïdïdlä gaji ganni gima ge deleny ape yelenya dani Kiludiyuj. ²⁹A ngwooꞌra ngwudi Yicu mäjïdï ngwüꞌrïnyä ngwanni ngwa je dïjï mbuji nunnu aar je ükäcï ngwengga ngwudi Yäwüdïyäng aar je ngwe gataji düwä. ³⁰A ngindenga lima gu mäjïdï ꞌdidanu ꞌdar aar je ükäcï mbumbung je Üräjälïm angidacing gwegen aar je ätädä Birnabang je Jawul gwe aar je äpïjï.

A Butruj ꞌtüdä korkon yiima yidi Ngwaalu

¹Gaji nggoo a deleny dani Yïrüdïj12.1 Yïrüdïj nggwee, gwuru dïgüürnä didi deleny dani Yïrüdïj gwanni gwuru mbumbu gwondacaar gwe kitabanu gidi Luka 1.5. ꞌdïꞌrï ngwummi ngwïkïrïjïnä ngwudi giꞌdoonga gidi Ngwaalu ngwuje übïnälü. ²Ngwümäätä Yagubing gwanni gwuru gwenggen gwudi Yuwananga ngwuꞌrinye galal ge. ³Anni ma Yïrüdïj engga ndi ari yiꞌral giyee yima jada Ngwüyäwüdänü, ngwüꞌdïꞌrï ngwümäätä Butrujing ꞌto. Yiꞌral giyee yiju gaji gidi Yïꞌrïnyïnä yidi Ligiꞌra. ⁴Anni mung määtä, ngwape ngwänïjï korkon, ngwube geꞌte ngwangida kiꞌdu kiꞌdu yiꞌranu kwoꞌrongo kiꞌdu geꞌte pu ati aar gu dünï aar angida. Nunnu ma Yïꞌrïnyïnä yidi Dambdani abralu, ngwube apada ngwelenyanu nunnu aar gu pädä yelenya.

⁵A Butruj ji korkon a be ngwïkïrïjïn jalu ngwäy ngwe aar otaci Ngwaalingalu ligor le ꞌdiꞌdidanu gwani nginde.

⁶Dilu de gwaꞌtina Yïrüdïj äpädï ngwaalu ngwudi pï yelenya, a Butruj ji ndi ndri gwänü ngwangidanu rom (2) gwugekanalu yuꞌrung ye rom (2), a ngwangida dünälä aar angida längïrü. ⁷A ꞌdür no, a gïꞌrr ila gidi Deleny ngwüdünälä ngenone, a buri oꞌrralu ngwaalu ngwanni ngwuju gu Butruj, ngwümïꞌrï kimeranu ngwuꞌritiya. Ngwuci, “ꞌDïꞌrälü puprang.” A yuꞌrung yanni yigekaning yalu aar gwanna ngwuy aar ïꞌdï.

⁸A gïꞌrr ci, “ꞌDïꞌrü nga rüjïnänü dired de nga genne ngwüdänü.” A Butruj ꞌdïꞌrï ngwärrï yiꞌral yanni yica ye gïꞌrr, ngwoꞌre ngwuci, “Pänä direda nono didi gennala dunga nyi gwujana.” ⁹A Butruj ꞌdïꞌrälü ngwugwujani aar gwe ele ꞌdi aar ꞌtü poor, ngwuꞌti be lïngïdï yiru ange giyo ngwüdädïgïnï ngwuꞌti lïngïdï ndi ari ngwujaꞌri ngwätï ngwäyänü ngwanni ngwärrï je gïꞌrr, ngwuji ndi ari gwänggädï yiꞌral dilingidu. ¹⁰Aar ge ila ꞌdi aar gatana ngwangida ngwanni ngwudi gwerre gwerreng na gwudi gwodaning aar ila ꞌdi aar obana gïlängïr liru laaba lidi ꞌtü kay gati elada kündär. A je längïr ïgïtïjï gwuꞌren aar gu ꞌtü. Anni ma aar üꞌrü gayanu geꞌte, a gïꞌrr gatani ngwele.

¹¹A Butruj ꞌrita ligor ngwari, “Nggwuma lenge ꞌdidanu gweneno ümïmänü gwaꞌti ndi ari ngwujaꞌri ngwanni ngwuju, ngwätï ngwäyänü ndi ari Deleny diru dükäjü gïꞌrrä güngün nunnu ngwila aar nyi gwalla Yïrüdïjïng ngwomonanu ngwüngün na giyiꞌralanu yere yanni yigeꞌta je Ngwüyäwüd giyigoranu.”

¹²Anni mung gu lenge yiꞌral giyee no, ngwele ꞌdunu ndi Märïyäm gwuru nanni gwudi Yuwana gwani Murkuj ngenone ngwïkïrïjïn ngwoꞌradi gwalu ngwonyadu aar ji ndi otaci Ngwaalingalu. ¹³A Butruj ila ngwüpïdä längïrü poor a dïnäd ila diru gera dani Räwüdä ndi ïgïtï dïmbürä. ¹⁴Anni mung ꞌdingini ngwujaꞌri ngwudi Butruj gwondaju poor, ngwujayanu ꞌdi ngwoꞌre kay ngwuꞌti ïgïtü dïmbürä. Ngwoꞌre ngwondaci ngwüjü ndi ari Butruj nggwo gïlängïr. ¹⁵A ngwüjï ci gïjü, “Nga gwari giꞌra milang.” Anni mung ꞌdonyalu ꞌtïbüny ndi ari Butruj gwuru, aar ci, “Gïꞌrr ga ru güngün.”

¹⁶A Butruj jina ndi pï längïrü gwurꞌtal, anni ma ngwüjï ïgïtädälü aar engga, a je ngwe ngwaalu elalu. ¹⁷A je Butruj ci guy ge gwugwundar ngwuje enggaci ndi ari awa gwüꞌtïyä Delenya korkon. Ngwuje be ci, “Ondacar Yagubing je ngweengga ngwe ngwuꞌter ngwujaꞌri ngwee.” Ngwüꞌtü ngwele ngwaalu ngwuꞌter.

¹⁸Dilu danu aꞌti yigor pï ngwangidanu aar utalu ndi ari yiru ange yima ji ndi Butruj. ¹⁹Anni ma Yïrüdïj ükäjï ngwujaꞌri aar mïnä ꞌdar aar ꞌti mbuju, ngwüꞌtïyä ngwujaꞌri aar apa ngwangida ngwoo aar je otacalu aar je ꞌrinye.

Aar mïꞌrï Yïrüdïjïng dümdï de ngwayi

A be Yïrüdïj ꞌdïꞌrï ngwugatani ngwaalinga ngwani Yäwüdïyä ngwele kündär gani Gäyïjärïyä ngwujalu ngenone gwooko. ²⁰Gwapu güündä ngwüjï ngwudi yündär yidi Jür na Jäyïdä. Aar be oꞌrajidi gwüpäng aar bupi gweneno nding je ꞌdengenaci. Anni ma je dïnäd didi Deleny dani Yïrüdïj, dating gu gatada ngwäyänü dani Bilactuj gïꞌtïjï gay, aar ci Delenya dani Yïrüdïj linana ndi aar le oꞌrajidi aar jalu ladatalu. Ndi ari ngindenga lati je Delenya dani Yïrüdïj äpïjä yona.

²¹A gomon ganni gigeꞌtaar, a Yïrüdïj genne ngwureda ngwudi yeleny ngwujalu gididuꞌrala didi yeleny ngwube ondaci ngwüjü. ²²A ngwüjï ortada aar ürrï dula aar ari, “Dïjï däꞌtüdï ndee danni dümnä dondaju ngwaalu gwuru ngwondaju.” ²³Kaji nggoo geꞌte geꞌte anni mung ꞌdingini ngwujaꞌri no, ngwuꞌti näjä Ngwaalinga, a gïꞌrr gidi Deleny agada dimdi nono ngwümï ngwondoma ꞌdi ngwayi.

²⁴A ngwujaꞌri ngwudi Ngwaalu gendadi aar badalu ngwaalu ꞌdar.

²⁵Anni ma Birnabanga Jawul gwe medaja yiiru yegen Üräjälïm, aar oꞌra aar apana Yuwanang gwanni gwati ani ꞌto Murkuj.

Aar ükäjï Birnabang je Jawul gwe

¹Ngenone kiꞌdoonga gidi Andakiyang, ngwïjïr na ngwoorta ngwee ngwuju gu, Birnaba, Jamaan gwani Nejer, Lukiyuj gwudi Giruwaning, Maniyan gwanni gwuraar Yïrüdïj gwe gwuru deleny gimaad ꞌtuꞌtu yogo ye na Jawul. ²Anni ma aar ji ndi äpïjï Ngwaalinga yiiru aar määtä ngwädä, a je Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru ci, “Äbrïjïïny Birnabang je Jawul gwe, aar ele ndi aar nyi äpïjï yiiru yanni yornaci nje.” ³No a ngwïkïrïjïn otaci Ngwaalingalu aar määtä ngwädä aar je ätä guy aar je geꞌte kay aar ele.

Ngenone Gabruj

⁴No ngindenga rom (2), a je Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru dinga aar ele aar obani kündär gani Jälükïyä, aar üꞌrü yaanu ngenone aar ele ngwaalu giyaanu ngwani Gabruj. ⁵Anni ma aar obani kündär gani Jalamaj, aar ondaci Ngwüyäwüd ngwujaꞌri ngwudi Ngwaalu ngwämrä ngenone. Aar ji Yuwananga le gwanni gwati ani Murkuj, ngwuje gataji düwä.

⁶Aar landalu ꞌdar kündär giyaanu gidi Gabrujing ꞌdi aar obani kündär giyaanu gani Pabuj. Ngenone aar mbudi dimanga le diru Dïyäwüd dati alliji yïjïrä yiꞌduru dani Bar Yicu, ⁷dati mbüjïnï gideleny danni dïmätï yelenya ngwaalu giyaanu dani Järgïyüj Bulij gwuru gur gibebera gwulleny, ngwükäjïdï ndi Birnabanga Jawul gwe nunnu gwubupa ndi ꞌdingini ngwujaꞌri ngwudi Ngwaalu ꞌdenggen. ⁸A be Aliyimaj nggwoo gwuru dima (ngwürïny ngwüngün ngwani gu no Yïgïrïgïyängä) ngwuje be jici kay ngwuje üꞌrïꞌtï ngwäy ngwunani ndi ümïnïcï delenya ndoo ndi ämnï Ngwaalu. ⁹A be Jawul, gwanni gwani ꞌto Bulij, gwonyadu Lïgïꞌrïmälä lanni Lijuꞌru ngwombaji Aliyimajing ngwäyänü ꞌtiꞌtog ngwuci, ¹⁰“Nga nggwee gwudi dijegoꞌrr, nga ru güwän gidi yiꞌral ꞌdar yanni yijaw! Nga gwonyadu ïꞌdäjïngänü nga onyadi mïmïnäjänü. Aꞌtur nga gwäꞌtüdï gwadi dünäjï yiꞌrinya ngwujaꞌri ngwanni ngwüdünälü ngwudi Delenye? ¹¹Gwene ara gwe Deleny ji guy ge nga gwa rïmï ngwäy gwene nga jalu gaji gooko nga gwa ꞌti gwengga buri gwudi lingen.” Puprang no a dumbil na dïrïm gätïnï ngwäy, ngwakalu ngwuy ngwe ngwümïnï dïjü ndi okta kuy. ¹²Anni ma gu deleny didi ngwaalu ngwoo engga yiꞌral giyee yima ji, ngwämnï Ngwaalu ndi ari gwïndï gwe ngwaalalu ngwujaꞌri ngwinggidaar ngwe ngwudi Deleny.

Andakiya gwudi Bïjïdïyäng

¹³Ngenone Pabuj, a Bulij na ngwooꞌra ngwanni ngwïndäär le, aar üꞌrü yaanu aar ele kündär gani Berga ngwaalu ngwani Bämbïlïyä, a je gu be Yuwana gatani ngwoꞌre Üräjälïm. ¹⁴Ngenone Berga, aar ꞌdïꞌrï aar elada gweere ꞌdi aar obani Andakiya gwudi Bïjïdïyäng. A gomon Kwoꞌra täꞌrïl, aar änï ngwämrä aar jalu. ¹⁵Anni ma aar uli Yobo yidi Müjä na Yïjïr yidi Ngwïjïr kitabanu, a je be ngweleny ngwudi ngwämrä ükäcï ngwujaꞌri aar je ci, “Ngweengga, manari ngaa lätï ngwujaꞌri ngwere ngwada je ondaji a ngwe orꞌtemaji ngwüjü, ondajar je.”

¹⁶A Bulij ꞌdïꞌrälü ngwüdünälä, ngwalliji guyala ngwari, “Nga nga liru ngwüjï ngwudi Yïjïräyïl na nga nga ngwüjï ngwuru Garany ngaa lanni lati orta Ngwaalinga, ꞌdinginiiny! ¹⁷Ngwaalu ngwudi Yïjïräyïl ngwäbrü ngwügürnä ngwege, ngwügäbïcï ngwüjü aar gendadi aar onyadi kaji ganni gijaar ge Mijir. Yiima ye yidi guꞌran güngün, ngwuje ꞌtüyä poor ken gidi Mijiring. ¹⁸Ngwuje mätïjï liguri ndi elelle gwegen, ngwuje arnga ngwüdläyü küüꞌrï rom (40) gïtäny. ¹⁹Ngwuje lïnynyïjï ngwüjü giyen kwoꞌra täꞌrïl (7) ngwaalu ngwani Kanaan ngwuje apada dïyängü degen ngwätädä ngwüjü ngwüngün ngwudi Yïjïräyïl yuꞌrina. ²⁰Yiꞌral ꞌdar giyee yiju ngwüdläyü küüꞌrï tudini kwoꞌrongo na küüꞌrï rom na ꞌdï (450).

Anni ma ngwüdlä medadi ngwee, a je Ngwaalu ätädä ngwüjü aar pïcï yelenya ꞌdi a gaji ila ganni gima ge dïjïr ila dani Jämüwïl. ²¹A be aji a ngwüjï ꞌdïꞌrï aar ari ngwümïnü delenya. A je Ngwaalu ätädä delenya dani Jawul gwuru gïjï gidi Kïj gïlängïr lidi Bïnïyämïn ngwape yelenya ngwüdläyü küüꞌrï rom (40). ²²Anni ma Ngwaalu äbrï delenya dani Jawul, ngwuje äpïjä Däwüdïng ngwuru deleny degen. A Ngwaalu ngwondaju ngwujaꞌri ngwe ngwani nginde ngwari, ‘Äny gwumbuju Däwüdïng gwuru gïjï gidi Yici gwuru dïjï danni dïmïnä ligor lüny, nunnu aar nyi ärrïjï yiꞌral ꞌdar yanni yïmïnï nje nding je ärrï.’ ²³Yicu gwuru gwanni gwuru dïgüürnä didi Däwüd gwanni gwuma Ngwaalu ruji Gilang gwudi ngwüjï ngwudi Yïjïräyïl, anaku arung gu. ²⁴Gaji ganni gaꞌti ge na Yicu ïndï, Yuwana gwïndï ngwondaci ngwüjü ꞌdar ngwudi Yïjïräyïl ngwujaꞌri ngwani joꞌrenyani na nyïnyïnï yaw ye. ²⁵Anni ma Yuwana ji gito ndi medaji yiiru yüngün, ngwutalu ngwari, ‘Nga nga lanijiny yärü? Äny gwäꞌtüdï gwani nginde nggwäꞌdï. Nggwäꞌtüdï, a be nginde nggwo gwïndï gwodan, nggwaꞌti mbutu ngwäyänü ndi nyi gwäꞌdädä ngwüdänälü ngwüngün.’”

²⁶Ngwuje ci, “Ngweengga, yïjï yidi Äbräyïm, na ꞌdar liru Garany lati denya Ngwaalinga, yiru ndi ari ngwujaꞌri ngwee ngwudi gilang ngwükäcäär nje. ²⁷Aaꞌti be ngwüjï ngwudi Üräjälïmïng na ngweleny ngwegen lïngïdï ndi ari Yicu gwuru Gilang aar ꞌti lïngïdï ngwujaꞌri ngwanni ngwaru ngwe ngwïjïr. Gwuma aar gwe obalu a gu ngwujaꞌri ru ngwanni ngwari ngwe ngwïjïr ngwati aar je uli yomonalu ꞌdar komon ganni giru Kwoꞌra täꞌrïl. ²⁸A be ngindenga gwuma aar ꞌti mbojaja yiꞌral nono yere ndi aar gu ꞌrinyada, aar be ondaci Bilatijing ngwuꞌrinye. ²⁹Anni ma aar ärrï yiꞌral ꞌdar anaku ondaja gu gitab gwerre gwani nginde, aar ülläjälü küꞌrälä ganni gimamindanu aar gwürïcï gidimomo. ³⁰A be gwuma Ngwaalu ꞌdïꞌrïyälü gidimomanu gwumidu. ³¹A nginde ngwüꞌtäcä ngwüjälü yomonanu yonyadu ngwanni ngwïndäär ngwe ngwaalu ngwani Jälïl aar ila Üräjälïm. Ngindenga liru gwenene lanni gilo gwondajaar gwe ngwüjänü ngwege.

³²Londaca je ngwujaꞌri ngwanni ngwujaw ngwuca ngwe Ngwaalu ngwügürnä ngwege ³³Ngwaalu ngwuminje gäbïcï ngwujaꞌri ngwuma ji kaji nggee gege lanni liru yïjï yegen, ꞌdïꞌrïyï gwe Yicungalu. Anaku üllïnäär gu kitabanu gidi Mäjïmür kiꞌraany ganni giru rom (2) ndi ari,

‘Nga gwuru Gïjï güny,

gwene äny gwuma ru Mbumbu gwunga.’13.33 Mäjïmür 2.7

³⁴Yiru gu giyee ndi ari gwüꞌdïꞌrïyä Ngwaalalu giyiꞌranyanu gwumidu a gwaꞌti gwayi mana aꞌtur yondaja ye ngwujaꞌri ngwee ndi ari,

‘Nggwa ang juꞌriyi gwa ang onjaci ꞌdidanu anaku ci nyi gu Däwüdïng.’13.34 Ajaya 55.3

³⁵Yondaja gu no ngwaalu ngwuꞌter ndi ari,

‘Gwaꞌti gwa ang gatani gwunga gwanni Gwujuꞌru gwa ꞌdegeꞌralu gidimomanu.’13.35 Mäjïmür 16.10

³⁶A be Däwüd anni mung medaji yiiru yidi Ngwaalu kimaad güngün gwuma ayi gwuma gwujani ngwügürnä gwuma aar gwürïcï gwuma ꞌdigiꞌri gidimomanu. ³⁷A be gwanni gwuma Ngwaalu ꞌdïꞌrïyälü giyiꞌranyanu gwumidu gwuma ꞌti ꞌdigiꞌru gidimomanu.

³⁸Yäy gu no, lani ngwänggärï, lïngïdär ndi ari yiru giyee yanni yïgäbïcï nje ara je be ondaci ndi ari Yicu gwuru gwanni gwurnidaar gwe ndi düdänïjï ngwüjänü ndi ke gwegen. ³⁹Ngwüjï ꞌdar ngwa aar je dünïyälü Yicu gwe giyiꞌral ꞌdar yanni yiki ma aar ämnï Ngwaalu ndi ari dünïyälü gwaꞌti giyobo yidi Müjä. ⁴⁰Arnganar be ngwujaꞌri ngwanni ngwaru ngwe ngwïjïr aaꞌti ngwa je mbuji,

⁴¹‘Ombajar je be, lanni lati münä ngwujaꞌranu,

übïdärälü ngwujaꞌri ngwee ꞌdi nga ayi,

ndi ari äny gwadi ärrï yiꞌral yeꞌte giyomon yalu

ndi ari yaꞌti ya gu ämnï aꞌtur,

ꞌdi manari a je dïjï dere ondaci.’13.41 Äbäküg 1.5”

⁴²Anni ma Bulijinga Birnaba gwe ji ndi ꞌtüdä ngwämrä, a je ngwüjï ci kwodaralu komon Kwoꞌra täꞌrïl nggäꞌdï gidi gwodaning ngaa ondaji ngwujaꞌri ngwe ngwee. ⁴³Anni ma ngwüjï ꞌtü aar badi, a ngwüjï ngwonyadu ngwanni ngwuru Ngwüyäwüd na ngwuru Garany ngwanni ngwändï giyobo yidi Ngwüyäwüd ngwüdïnyädï Ngwaalinga ꞌdïꞌrï aar gwujani Bulijing je Birnaba gwe, a je Bulijinga Birnaba gwe orꞌtemaji nunnu aar mätïnälü ꞌdïꞌdäny gïyïmïꞌrü yidi Ngwaalu.

⁴⁴Anni ma aar oꞌra komon Kwoꞌra täꞌrïl nggoo gidi gwodaning aar ila ꞌdar anaku raar gu ndi aar dingini ngwujaꞌri ngwudi Ngwaalu ngwanni ngwadi je Bulijinga ondaji. ⁴⁵A be anni ma Ngwüyäwüd engga ngwüjü ngwuma ila ngwonyadu a je yigor enyanu aar ꞌdïꞌrï aar garnati aar ke yiꞌrinya ngwujaꞌri ngwudi Bulij aar lo. ⁴⁶Ngwujaꞌri ngwee aar gäbïcï Bulijinga je Birnaba gwe aar ojeme nono aar ꞌranu ndi ondaji aar ari, “Yädï gu ndi ara je ondaci nga nga gwerre gwerre ngwujaꞌri ngwe ngwudi Ngwaalu. A be anni ma je ꞌdonya, ngaa lima obalu yigoꞌro ye yalu ndi ari ngaa laꞌti äwdï ndi ätï miding gwudi gwurꞌtaling la je be gatani lele ngwüjï ngwuru Garany nje ondaci. ⁴⁷Ndi ari Deleny dondaciny ngwari,

‘Äny gwurujanga buri gwudi ngwüjï ngwuru Garany,

nunnu nga ape gilanging a gwe ele ngwüjï gïdïdlä ꞌdar.’13.47 Ajaya 49.6”

⁴⁸Anni ma ngwüjï ngwuru Garany dingini ngwujaꞌri ngwee, aar jayanu aar näjï ngwujaꞌri ngwudi Deleny na ꞌdar lanni lutaar janu nunnu aar midi miding ngwudi gwurꞌtaling aar ämnï Ngwaalu. ⁴⁹A ngwujaꞌri ngwudi Ngwaalu badalu ngwaalu ꞌdar ngenone.

⁵⁰A be Ngwüyäwüd gwogaji ngwayu ngwanni ngwuru yiꞌra ngwüdïnyädï Ngwaalinga na ngwüjï ngwanni ngwuru yiꞌra kündär aar ꞌdïꞌrï aar übïnï Bulijing jalu Birnaba gwe aar je linynyi aar je ꞌtüyï poor ngwaalu ngwegen. ⁵¹A je Bulij na Birnaba protada dibuꞌra nono didi yora yegen dani ꞌdonya gwegen aar ꞌdïꞌrï aar ele kündär gani Ayikuniya. ⁵²A ngwooꞌra jayanu a je gu Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru onyadala.

Bulijinga Birnaba gwe kündär gani Ayikuniya

¹A Bulijinga Birnaba gwe ꞌdïꞌrï ngenone Ayikuniya aar änï ngwämrä ngwudi Ngwüyäwüd anaku äbräjäär gu. Ngenone aar ondaci ngwüjü ngwujaꞌri ngwudi Ngwaalu yiima ye ꞌdi aar gäbïcï ngwüjü ngwonyadu aar ämnï Ngwaalu ngwuru Ngwüyäwüd na ngwuru Garany. ²A be Ngwüyäwüd ngwoko ngwanni ngwuma ꞌdonya ndi ämnï, aar ꞌdïꞌrï aar gwogaji ngwüjü ngwuru Garany aar je änïcï ꞌdïmänänü aar je gwürlï yaꞌranya aar gwurla ngwïkïrïjïnä nono. ³No a Bulijinga Birnaba gwe jalu ngenone gaji golanu aar ondaci ngwüjü liꞌranu ngwujaꞌri ngwani Deleny, a je Deleny gendaci yiima ngwujaꞌri ngwudi yïmïꞌrü yüngün ngwuje gäbïcï aar ärrï yiꞌremna yidi yiima na yidi allalu ndïr. ⁴A ngwüjï ngwudi gündär nggoo üꞌrïdïnänü rom (2). Ngwüjï ngwoko aar ji Ngwüyäwüd ngwe na ngwoko aar ji ngwooꞌra ngwe ngwükäjäär je. ⁵A ngwüjï ngwuru Ngwüyäwüd na ngwuru Garany aar ke yiꞌrinya aar rucidi ngwelenyinga le ngwegen ndi aar je ärrï yïrgïnä aar je aci yoꞌrr ye. ⁶A be anni ma aar gu lenge, aar ꞌdïꞌrï aar abri aar ele gïyündär yidi Lijitrang na Därbï yidi Layikuniyang na yündär ꞌdar yijicidaar ye. ⁷Aar gu ondaci ngwüjü ngwujaꞌri ngwanni ngwujaw.

Gïyündär yidi Lijitrang na Därbï

⁸Ngenone Lijitra, gur giju gu gijalu gayu yora giru dirga anaku lïngïtäär gu gati ꞌti ïndï. ⁹Ngwugeraji ngwujaꞌri länï ngwuji je Bulij ndi ondaji. A Bulij ombaji jicom ngwulenge ndi ari gätï ämnïng Ngwaalu ndi uꞌri nono. ¹⁰Ngwurnidi ngwuci, “Dünädälä yora ye yunga.” Ngwujaꞌri ngwe ngwee, a gur ꞌdïꞌrälü prüd ngwugatu yora ngwele. ¹¹Anni ma ngwüjï engga yiꞌral giyee yima je Bulij ärrï, aar ürrï dula lingla le legen lidi Layikuniyang aar ari, “Ngwaalu ngwuma rudini dïjï dümnä ngwuma üllä ꞌdengge.” ¹²Aar ätädä Birnabang ngwürïny aar ci Jeyoj, na Bulij aar ci Armaj, ndi ari gwuru giꞌra ndi ondaji. ¹³Gito gito kündär nggoo, gobo giju gu gidi bayil ngwani Jeyoj, a dirꞌdal didi gobo apa yindri aar ꞌräjänä yibobo ngwurꞌta aar ngwe ila gïlängïränü lidi gündär a dirꞌdal na ngwüjï ngwonyadu aar bupi ndi aar je rcïjï aar mïꞌrïnï nono.

¹⁴A be anni ma ngwooꞌra ngwükäjäär je Bulijinga Birnaba gwe, ꞌdingini ngwujaꞌri ngwee, aar dirita ngwuredanu aar ꞌtüdä aar abrada ngwüjï nono poor aar mïꞌrï dula aar je ci, ¹⁵“Ngwüjï ngaa larra ma aang ärrï yiꞌral giyee? Änyängä liru ꞌto ngwüjï ngwümnä nono nga nga. Läpïjä je ngwujaꞌri ngwanni ngwujaw ar je ondaci nunnu ngaa gwurla giyiꞌral giyee yiru ꞌtur ngaa oꞌraca Ngwaalinga ngwanni ngwumidu, ngwanni ngwugeꞌta gere aar geꞌte dïyängü na yaw na ngwony ꞌdar ngwanni ngwo gu. ¹⁶Gwerre, Ngwaalu ngwügäbïcä ngwüjü aar elada giyigor yegen. ¹⁷Aar ꞌti be gäbïcä ligoꞌro lüngün ndi änälü nunnu aaꞌti ngwüjï lïngïdï. Ngwube inggidi giyomon ꞌdar ïnäng gwüngün ndi ari nggwo. Ati ara je nïjï giranyu kere ngaa kwoy yuula kaji gegen, ara je agaci ngwonyalu ngwonyadu ngaa eny ngaa pe ngaa jayanu.” ¹⁸Aaꞌti ngwooꞌra ngwükäjäär je burna ngwujaꞌri ngwe ngwee ndi dünäjï ngwüjï ndi aar je rcïjï aar je gätïjälü, a gu ngwooꞌra ngwükäjäär je arri ꞌdi aar je dünäjï.

¹⁹A be Ngwüyäwüd ngwoko ngwïndï Andakiya na Ayikuniya aar gwäꞌräjï ngwüjï kuy gegen aar aci Bulijing yoꞌrr ye aar oktalu aar gwe ꞌtüdä aar gatu kundiꞌrr poor gidi gündär aar ji ndi ari gwuma ayi. ²⁰A be ngwïkïrïjïn oꞌrada nono, ngwüdïꞌrälü aar oꞌre kündär. Bïgänü ngindenga Birnaba gwe aar ꞌdïꞌrï aar ele Därbï.

A Bulijinga Birnaba gwe oꞌra Andakiya gwudi Jürïyäng

²¹A Bulijinga Birnaba gwe ondaci ngwüjü ngwudi Därbïng ngwujaꞌri ngwanni ngwujaw a ngwüjï ngwonyadu ämnï aar ru ngwïkïrïjïn. Aar be kwodalu gïyündär yani Lijitra na Ayikuniya na Andakiya. ²²Ndi oꞌra gwegen aar orꞌtemaja ngwïkïrïjïnä aar je ojemeye nono ndi ari aar mätïnälü ꞌdiꞌdanu ndi ämnï Ngwaalu. Aar ari, “Yündä yonyadu yinje mbuji nunnu ar änï giyelenyanu yidi Ngwaalu.” ²³A Bulijinga Birnaba gwe ꞌdïꞌrï aar äbrï mbumbung je giyiꞌdoonga yidi Ngwaalu ꞌdar aar je geꞌte aar ru yiꞌra yidi yiꞌdoonga yidi Ngwaalu yegen, anni ma aar määtä ngwädä aar otaci Ngwaalingalu aar je gïꞌtïjï Delenya kuyanu danni dima aar gu ämnädä. ²⁴Anni ma aar ila Bïjïdïyä, aar gatana aar ila aar obana Bämbïlïyä. ²⁵Anni ma aar ondaca ngwüjü ngwujaꞌri ngwe ngwanni ngwujaw ngenone kündär gani Berga, aar ila aar üllä kündär gani Ataliya.

²⁶Ngenone Ataliya, aar üꞌrü yaanu aar oꞌre Andakiya, kündär ganni gïꞌdïꞌräär gu a je ngwïkïrïjïn ükäjä aar je geꞌta kuyanu gidi yïmïꞌrü yidi Ngwaalu gwani yiiru giyoo yima aar je medaja ngeno. ²⁷Anni ma aar obana Andakiya, aar gwäꞌräjï ngwïkïrïjïnälü gwüpäng aar je enggaci yiꞌral ꞌdar yanni yima je Ngwaalu ärrï ngindeng je le, na awa ndi ari ngwuma ïgïtïjï ngwüjü ngwuru Garany gay aar ämnï Ngwaalu. ²⁸Aar jalu ngenone ngwïkïrïjïnïngä le ꞌdi a gaji olanu.

Oꞌrajidalu gwanni gwuju Üräjälïm

¹A ngwüjï ngwoko üllä Yäwüdïyä, aar üllädä Andakiya aar ji ndi enggaci ngwïkïrïjïnä aar je ci, “Manari ngaa lima ꞌti üꞌrïꞌtänä anaku ari gu dïmürä didi Müjä, ngaa laꞌti la gilang.” ²A ngwujaꞌri ngwee gäbïcï Bulijing je Birnaba gwe aar büdï ngwäy ꞌtiꞌtir ndi aar le garnati. No a giꞌdoonga gidi Ngwaalu geꞌte Bulijing je Birnaba gwe ngwïkïrïjïnïngä le ngwoko nunnu aar allu Üräjälïm aar otaca ngwoꞌralu ngwükäjäär je na mbumbunga yiꞌral ye giyee. ³A je giꞌdoonga gidi Ngwaalu geꞌte kay, anni ma aar ji ndi ele ngwaalu ngwudi Bunijiyang na Jamra, aar ondaci ngwüjü ndi ari awa ngwüjï ngwanni ngwuru Garany ngwuma gwurli ngwuma ru ngwïkïrïjïn. A ngwujaꞌri ngwee gäbïcï ngweengga aar jayanu gwulleny. ⁴Anni ma aar obani Üräjälïm, a je giꞌdoonga gidi Ngwaalu na ngwooꞌra ngwükäjäär je mbumbunga le geꞌtalu yïrnü, a je Bulijinga Birnaba gwe enggaci yiꞌral ꞌdar yanni yima je Ngwaalu ärrï ngindeng je le.

⁵A be ngwïkïrïjïn ngwoko ngwanni ngwuru Ngwübärrïjï aar dünälä aar ari, “Ngwüjï ngwuru Garany ngwa üꞌrïꞌtänï aar ꞌdengenaji Yobo yidi Müjä.”

⁶A be ngwooꞌra ngwükäjäär je na mbumbunga jalu gwüpäng ndi otajidalu giyiꞌral giyee. ⁷Anni ma aar otajidalu ꞌdi a gaji olanu, a Butruj ꞌdïꞌrälü ngwuje ondaci, “Ngweengga, ngaa lïlïngïdï ndi ari gaji gwerre gima ele, Ngwaalu ngwäbrï nyi nunnu a ngwüjï ngwuru Garany ꞌdingini gilinglalu lüny ngwujaꞌri ngwanni ngwujaw aar ämnï Ngwaalu. ⁸Ngwaalu ngwanni ngwülïngïdï ligor lidi dïjï, ngwinggidu ndi ari ngwuming je ämnï anni mung je ätädä Lïgïꞌrïmä lanni Lijuꞌru, nono ätädäär nje gu. ⁹Ngwaalu ngwaꞌti nje geꞌtaja gay geꞌte ngindenga le ndi ari gwügäꞌrïdï yigor yegen yanni yiki ämnï gwe gwegen gwanni gwuma aar gwe ämnï ꞌdünggüngün. ¹⁰A be gweneno, ange gwuru ngaa be ïdäjï Ngwaalinga üpï gwe ngwïkïrïjïnä ngwuru Garany yunggu giyigoꞌro yanni yaꞌti ar je burna na ngwügüürnängä ngwege ndi üpïnï. ¹¹Bärï! Alanga lämnä ndi ari yïmïꞌrü ye yidi Deleny dege dani Yicu a lïgïlängïdïnä, anaku gïlängïdïnäär gu ꞌto.”

¹²A ngwüjï ꞌdar kiꞌdoonga gwugwundi aar geraji Birnabang je Bulij gwe länï ndi ondaji gwani yiꞌremna yidi yiima na allalu ndïr gwanni gwärrü Ngwaalu ngwüjänü ngwuru Garany ngindeng je le. ¹³Anni ma aar medaji ngwujaꞌri, a Yagub ꞌdïꞌrï ngwüdünälä ngwondaji ngwari, “Gerajiny länï ngweengga. ¹⁴Jamaan gwani Butruj gwondaci nje ndi ari awa Ngwaalu gwerre gwerre ngwinggida ligor lüngün uti gwe ngwüjü ngwüjänü ngwuru Garany ngwuje geꞌtaji ꞌdünggüngün. ¹⁵Yïjïr yanni yallija je ngwïjïr yädï ngwujaꞌri ngwee anaku üllïnäär gu ndi ari,

¹⁶‘Ma aar ele giyee äny gwoꞌra

nggwa gwäꞌräjï yelenyalu yidi deleny dani Däwüd.

Yanni yima ke yinje oda mana,

a yinje gwäꞌräjälä mana yanni yïpänälü,

¹⁷ndi ari ngwüjï ngwanni ngwuma ïꞌdälü, aar mïnï Delenya,

na ngwüjï ꞌdar ngwanni ngwuru Garany ngwanni ngwapu ngwürïny ngwüny,

a gu Deleny ari danni dati ärrï yiꞌral giyee’15.17 Amuj 9.11–12

¹⁸yanni yima linginni ꞌdar ꞌtuꞌtu gwerre gïdlä.”

¹⁹A Yagub ari, “Yäy gu no, ngwänggädï ndi ari aaꞌti a la üpï ngwüjü ngwuru Garany ngwanni ngwo ndi oꞌraca Ngwaalinga yiꞌral yïnï. ²⁰Ar je be ükäcï ngwujaꞌri ar je ci aar gäbïcï enying ngwony ngwudi dïdülä na yïjïn aar gäbïcï enying ngwüdï ngwudi ngwony ngwugogornyana na yïn. ²¹Ndi ari Yobo yidi Müjä yündäjïnä yomon ꞌdar ꞌtuꞌtu gwerre gïyündär ꞌdar aar je uli ngwämrä giyomon ꞌdar yidi gomon Kwoꞌra täꞌrïl.”

Ngwujaꞌri ngwüllïjäär je ngwïkïrïjïnä ngwuru Garany

²²A ngwooꞌra ngwükäjäär je mbumbunga le na giꞌdoonga ꞌdar gidi Ngwaalu jalu aar gwalli ngwüjü rom (2) ꞌdenggegenanu, Yäwüdä gwani Barjabaj na Jiliwanij, ndi ari liru yiꞌra ngweengganu, aar je ükäj Birnabanga le na Bulij aar ele Andakiya. ²³Aar je ätädänï ngwujaꞌri ngwee,

“Ngwujaꞌri ngwee ngwïndï ꞌdänggärï liru ngweengga ngwalu ngwuru ngwooꞌra ngwükäjäär je na mbumbunga.

Ngwükäcärä je liru ngwïkïrïjïnä ngwuru Garany kündär gidi Andakiyang, na ngwaalu ngwani Jürïyä na Kïlïkïyä.

Laganna je.

²⁴Änyängä liꞌdingina ndi ari ngwüjï ngwoko ngwïndï ꞌdänggärï ngwaꞌti nje ükäjü ngwujaꞌri ngwe ngwere, ara je lagajanu ara je lagaci yaꞌranyanu yalu ngwujaꞌri ngwe ngwondajaar je. ²⁵Nyii be jalu nyii gekajida ndi ari nyii gwalla ngwüjü ngwoko ara je ükäcä. Aar ila Bulijinga le na Birnaba liru ngwumaad ngwärï ²⁶lanni lïgätï yigoꞌro yegen mbüny gwani ngwürïny ngwudi Delenya dani Yicu Kirictu. ²⁷Yäy gu no, lükäcä je Yäwüdäng je Jiliwanij gwe ndi ari ara je ondaci ngwulem ngwe ngwujaꞌri ngwanni ngwüllïjärä je ngene. ²⁸Ndi ari yiru gu Gïlïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru na ꞌdänggärï ndi ari aaꞌti la üpïyï nïng gwere ba be aar be ru giyee ꞌdogo nda je ärrï. ²⁹Gäbïcär enying ngwony ngwudi mïꞌrïnï nono ngwudi dïdülä na yïn na ngwüdï ngwudi ngwong ngwugogornyana na yïjïn. Ngaa la elelle mama manari ngaa lima gäbïcï yiꞌral giyee.

Jar balu.”

³⁰Aar ꞌdïꞌrï aar üllï Andakiya, aar gwäꞌräjï giꞌdongalu gidi Ngwaalu gwüpäng aar je ätädä ngwujaꞌri ngwoo ngwüllïnä. ³¹Anni ma ngwüjï uli ngwujaꞌri, a je ngwujaꞌri orꞌtemaji aar jayanu gwulleny. ³²A Yäwüdängä Jiliwanij gwe lanni liru ngwïjïr ondaci ngweengga aar je orꞌtemaji aar je ojemeye nono ngwujaꞌri ngwe ngwonyadu. ³³Anni ma aar jalu ngenone Andakiya yomon yonyadu, a je ngweengga geꞌta kay onjaci gwe gwudi adatalu aar oꞌra ngwüjï ngwanni ngwükäjä je.15.33 Yitab yoko yati ari, 34 A be Jiliwanij nani ndi jalu ngenone.

³⁵A be Bulijinga Birnaba gwe jalu ngwüjïngä le ngwonyadu Andakiya, aar gu enggaci ngwüjü aar je ondaci ngwujaꞌri ngwudi Deleny.

A Bulijinga Birnaba gwe badatanu

³⁶Aji a gaji ele cong, a Bulij ci Birnabang no, “Nda ꞌdïꞌrï nda kwoyalu ndi nda ombaja ngweengga gïyündär ꞌdar yanni yondaja nda gu ngwujaꞌri ngwudi Deleny nda je ombaja ndi ari gilo lïndï awa.” ³⁷A be Birnaba nani ndi aar apani Yuwanang gwani Murkuj, ³⁸a be Bulij engga ndi ari yaꞌti gu jaw ndi aar apani ngindeng ndi ari ligataning je ngwoꞌre kay ngwaalu ngwani Bämbïlïyä aar ꞌti le ju giyiiru. ³⁹Aar gu garnati gwurꞌtal ꞌdi aar badatanu. A Birnaba apani Murkujing aar gwe üꞌrü yaanu aar ele Gabruj. ⁴⁰A be Bulij apani Jiliwanijing aar gwe ꞌtü aar ele. A je ngwïkïrïjïn geꞌte kuyanu gidi yïmïꞌrü yidi Deleny. ⁴¹Ngwele Jürïyä na Kïlïkïyä, nggu ojemeye yiꞌdonga nono yidi Ngwaalu.

A Timijawujinga ele Bulij gwe na Jiliwanij

¹A Bulij ꞌdïꞌrï ngwele Därbï ngwube aji ngwele Lijitra gwuju gu dooꞌra deꞌte didi Yicu dani Timijawuj, nanni gwüngün gwuru Dïyäwüd gwuru dïkïrïjïn a be papa gwüngün ru Dïgïrïg. ²Ngweengga ngwudi Lijitrang na Ayikuniyang ngwati ondaji ndi ari Timijawuj gwati elelle dïlä dijaw. ³Anni ma Bulij ru gwadi apani Timijawujing gïdïlä düngün, ngwüꞌrïdä gwani Ngwüyäwüd ngwanni ngwati ji ngwaalu ngwoo ndi ari ngwülïngïdï ꞌdar ndi ari papa gwüngün gwuru Dïgïrïg. ⁴Ndi ele dïlä degen kündär kündär, aar ätädä ngwüjü ngwujaꞌri ngwanni ngwaru ngwe ngwooꞌra ngwükäjäär je mbumbunga le Üräjälïm nunnu aar ngwe elelle. ⁵No, ati yiꞌdoonga yidi Ngwaalu ojeme nono ndi ämnï Ngwaalu aar gendani giyiꞌra yomon reny.

A dilingid eny Bulijing ngwenggaci guru gidi Majiduniyang

⁶A Bulijinga ngwooꞌra ngwe ngwanni ngwïndäär ngwe, aar ele dïlä ngwaalu ꞌdar ngwudi Bïrïjïyäng na Galatiya. A je Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru etaci ndi ondaji ngwujaꞌri ngwe ngwudi Ngwaalu ngwaalu ngwani Ajiya. ⁷Anni ma aar obani kiꞌraany gidi ngwaalu ngwani Majiya, aar nani ndi änï ngwaalu ngwani Bïjïnïyä, a je be Lïgïꞌrïm lidi Yicu ümïnïcï. ⁸No, aar ele aar millidi Majiya gwe aar üllï kündär gani Truwaj. ⁹Ngenone dilu de, a dilingid eny Bulijing ngwengga dilingidu guru gidi Majiduniyang gïdünädälä ngwugeraci guy ngwuci, “Dambida Majiduniya nje gataji düwä.” ¹⁰Anni ma Bulij engga yiꞌral giyee dilingidu, nyii ꞌdïꞌrï nyii ji mama puprang ladi ele ngwaalu ngwani Majiduniya, nyii geꞌte ndi ari Ngwaalu ngwümïnï nje ndi ondaci ngwüjü ngenone ngwujaꞌri ngwe ngwüngün ngwanni ngwujaw.

A Lïdïyä ru dïkïrïjïn kündär gani Bïlïpï

¹¹Ngenone Truwaj, nyii ji mama ladi üꞌrü yaanu bälükä gwe nyii ada ngwaalinga ngwani Jamutraj na bïgänü nyii obani kündär gani Niyabulij. ¹²Ngenone nyii oꞌre nyii ꞌdïꞌrï nyii ele ꞌdi nyii obani Bïlïpï ngwaalu ngwümätï gu ngweleny ngwudi Rumang yelenya kündär geꞌte gipa gidi Majiduniyang. Nyii gu jalu ngenone yomon yoko.

¹³Komon ganni giru Kwoꞌra täꞌrïl, nyii ꞌtü poor kündär nyii ele gidibirta, nyii geꞌtaji ndi mbuji ngwaalinga ngwudi otaci Ngwaalingalu. Nyii jalu nyii ondaci ngwayu ngwanni ngwoꞌradalu ngenone. ¹⁴A nje daw deꞌte ꞌdingini ngwawanu dani Lïdïyä dati ji kündär gani Tiyatira dati ellang ngwureda ngwuꞌri dati äpïjï Ngwaalinga yobo. A Deleny ïgïtï ligor lüngün ndi ämnï ngwujaꞌri ngwondaja je Bulij. ¹⁵Anni ma aar nyïnyïnï yaw ye ngwüjï ngwe ngwudi ngwuꞌdun ngwüngün, aar nje urnidi gïyïrnü. Ngwari, “Manari ngaa lari äny gwuma ru dïkïrïjïn ꞌdidanu Gideleny, ilar ngaa jalu ꞌdunu ꞌdünggüny.” Ar nje päcälü ꞌdi nyii ele.

A Bulijinga Jiliwanij gwe ji korkon

¹⁶Gomon geꞌte anni minyii ji ndi ele ngwaalu ngwudi otaci Ngwaalingalu, nyii mbudi geranga le giru dïnäd gätï ngwäy ngwati ngwe engga yiꞌral yanni yadi ji gweere. Ating mbüjïjï ngworta ngwüngün ngwüꞌrïnyä ngwonyadu ätï gwe ngwäy. ¹⁷A gera nggee gwujani Bulijingalu na änyängä, ating ärï dula ngwari, “Ngwüjï ngwee ngwuru ngwïnäd ngwudi Ngwaalu ngwanni ngwupa ngwudi geralang, ngwondaca je aar je enggaci gay gidi gilang.”

¹⁸Ati aar nje gwoda no ꞌdi ngwonje yomon. ꞌDi a ligor ape Bulijing ngwugwurlalu ngwugirinya dïꞌrïllä ngwuci, “Ngwürïny ngwe Yicu Kirictu, ꞌtüdï ꞌdünggüngünänü!” Gaji nggoo geꞌte geꞌte a dïꞌrïllä gatalu.

¹⁹Anni ma ngwoorta ngwüngün engga ndi ari gay gidi mbuji ngwüꞌrïnyä gima längïtïnï, aar määtä Bulijing je Jiliwanij gwe aar je ogtalu aar le ele ngweleny ngwaalu ngwudi ngwiliny. ²⁰Aar je apada ngweleny ngwudi gündär aar ari, “Ngwüjï ngwee ngwuru Ngwüyäwüd ngwuma gatu ngwüjü ngwege kündär gïyäränü ²¹ngwondaja dïmürä de diru drü ꞌdengge ndi ape liru Ngwuruman.”

²²A ngwüjï oꞌrajidi aar ꞌdïꞌrä Bulijing je nono Jiliwanij gwe a ngweleny ngwudi gündär ari aar je gwalla ngwureda aar je pï. ²³Anni ma aar je pï gwulleny aar je ape aar je gatu korkon aar ci dangida diru giꞌra ngwuje arngaci mama. ²⁴Anni ma gu dangida ꞌdingini no, ngwuje ape ngwuje gatu gïdrü gweere aar je gwüꞌrïnggïlï yora.

²⁵Dilu de diligeny danu a Bulijinga Jiliwanij gwe ji ndi otaci Ngwaalingalu aar elnge delnga didi Ngwaalu, a je ngwüjï ngwujaar le korkon ji ndi geraji ngwänï. ²⁶No a ngwaalu lagadalu gwulleny ꞌtuꞌtu korꞌdalu gidi gorkon. Puprang no, a ngwängïr ꞌdar ngwudi gorkon gwallanalu aar ïgïtïnï a yuꞌrung ꞌdar yigekana ye ngwüjälü üꞌrïꞌtïnï. ²⁷A dangida ꞌrita. Anni mung engga ngwängïrü ngwudi gorkon ngwujalu mbüny, ngwugwalli galala gwadi dügïnï ngwayi nunnu gwuju ndi ari ngwüjï ngwuma ꞌtü korkon ngwuma abri. ²⁸A be Bulij aw dulu de gwulleny ngwuci, “Aaꞌti a gwärrï ligoꞌro lunga yiꞌral yere, änyängä ꞌdar gilo ngene!”

²⁹A dangida utalu ndi aar ätä lïgä ngwule änï puprang gïdrü, ngwudidiꞌri yedenyo ngwadaci Bulijingalu Jiliwanij gwe giyoranu. ³⁰Ngwuje be okta poor ngwuji otacalu, “Lani ngwoorta, äny gwadi ärrï ange nunnu nyi gïlängïdïnï?”

³¹Aar ci, “Ämnä Gideleny dani Yicu, nga gwa be gïlängïdïnï, nga na ngwüjï ngwunga.” ³²Aar be ondaci ngwujaꞌri ngwudi Deleny ngwüjïngä le ꞌdar ngwüngün. ³³Kaji nggoo dilu de ndoo, a dangida ape Bulijing je Jiliwanij gwe ngwuje uyi ngwämä nono. No aar je nyïnyï gomon nggoo ngwüjï ngwe ngwüngün. ³⁴Ngwuje ape ꞌdunu ngwuje ätädä aar eny. A nginde jayanu gwulleny ndi ari nginde gwuma ämnï Ngwaalu ngwüjï ngwe ngwüngün ꞌdar.

³⁵Anni ma ngwaalu uꞌri, a ngweleny ngwudi gündär ükäjïdä ngwooꞌra ngwengen gidangida aar ci, “Gätï ngwüjälü ngwoo.”

³⁶A dangida ci Bulijing nu, “Ngweleny ngwari ara je gatalu nga nga Jiliwanij gwe. Gweneno, ngaa la be ele. Ïndär be ladatalu.”

³⁷A be Bulij ci ngwüjü ngwoo ngwükäjäär je nu, “Lïpïdï nje ngwäyänü ngwüjï aar nje ꞌti pïdïyä yelenya gwerre gwerre nyii be ru Ngwuruman, aar nje gatu korkon. A be gweneno aar be ru ladi nje linynyi yuꞌrimi? Bärï! Aar ila ngindenga yigoꞌro ye yegen aar nje ꞌtüyä poor aar nje geꞌte kay.” ³⁸A ngwüjï ngwoo ngwükäjäär je oꞌre aar ondaci ngwelenya, anni ma aar ꞌdingini ndi ari Bulijinga Jiliwanij gwe liru Ngwuruman, aar allalu miꞌdung. ³⁹Aar ila aar ci juba, aar je ꞌtüyä korkon aar je päcälü ndi ari aar ele aar gatani gündärä.

⁴⁰Anni ma Bulijinga Jiliwanij gwe ꞌtüdä korkon, aar ele ngwuꞌdun ngwudi Lïdïyä, ngenone aar gu mbudi ngwïkïrïjïnïngä le aar je orꞌtemaji aar be ꞌtü aar ele.

Bulijinga Jiliwanij gwe kündär gani Täjlänükï

¹Anni ma Bulijinga Jiliwanij gwe ꞌtüdä gïyündäränü yani Amibulij na Abuluniya, aar ila kündär gani Täjlänükï, ngenone ngwämrä ngwuju gu ngwudi Ngwüyäwüd. ²Anaku äbräjä gu Bulij, ngwele ngwänï ngwämrä, gomon Kwoꞌra täꞌrïl, yomonanu täꞌrïl, aar ngwe ombaji kitabanu gidi Ngwaalu. ³Ngwuje enggaci aar je engga ngwäy yanni yüllïnä kitabanu ndi ari gwanni Gwubrutaar yelenya gwa yündä mbuji ꞌdi gwayi gwa ꞌdïꞌrä giyiꞌranyanu. Ngwuje ci, “Yicu nggwee gwondaca je gwe, gwuru gwanni Gwubrutaar yelenya.” ⁴A Ngwüyäwüd ngwoko gatu yigoralu ngwujaꞌri aar gwuji Bulijing je Jiliwanij gwe, na ꞌto lonyadu lanni liru Ngwügïrïg lati denya Ngwaalinga ngwaw ngwanu ngwoko ngwulinginna ngwonyadu.

⁵A be yigor eny Ngwüyäwüdänü, aar gwäꞌrännï ngwüjü nono ngwïndï giyebedalu mbüny aar oꞌrajidi kiꞌdu aar ꞌdïꞌrï güündä ge kündär. Aar odena ngwuꞌdun ngwudi gur gani Yajun aar ji ndi ari Bulijinga Jiliwanij gwe gilo gu nunnu aar je ꞌtücä ngwüjü poor. ⁶A be anni ma aar je ꞌti mbuju, aar ꞌdïꞌrï aar okta Yajuningalu ngwïkïrïjïnïngä le ngwoko aar le ila ngweleny ngwudi gündär aar ürrï dula aar ci ngwelenya, “Ngwüjï ngwee ngwärrü yiꞌral yanni yiki ngwaalu ꞌdar ꞌdi aar obana ngene nunnu aar nje lagaci yiꞌralanu ꞌto. ⁷A je be Yajun ülläjälü ꞌdunu ꞌdünggüngün. Ngwügätï ngwujaꞌri mbüny ngwudi Deleny didi ngwelenyinga Ruma dani Gayijar aar ari deleny deꞌte pu ndo diꞌter dicaar Yicu.” ⁸Anni ma ngwüjï ngwonyadu na ngweleny ngwudi gündär ꞌdingini ngwujaꞌri ngwee, a je güündä ape. ⁹Aar gäbïcï Yajuning na ngwüjï ngwoko geꞌte ngwüꞌrïnyä aar je gatalu aar ele.

Aar dinga Bulijing je kündär gani Bïrïyä

¹⁰Anni ma dilu de ru, a ngwïkïrïjïn ape Bulijing je Jiliwanij gwe aar je dinga aar ele kündär gani Bïrïyä. Anni ma aar obani ngenone, aar ꞌdïꞌrï aar ele ngwämrä ngwudi Ngwüyäwüd. ¹¹Ngwübïrïyä ngenone ngwujayana drü ngwüjï ngwudi Täjlänükïng, ndi ari ngwämnä ngwujaꞌri puprang yigor ye yïbüdänü ati aar ombaji ngwujaꞌri kitabanu gidi Ngwaalu yomon reny ndi ari ngwujaꞌri ngwanni ngwondaja je Bulij ngwuru gu ꞌdidanu. ¹²A Ngwüyäwüd ngwonyadu ämnï na ꞌto ngwaw yiꞌra yonyadu ngwulinginna ngwuru Ngwügïrïg na ngwur ngwonyadu ngwuru Ngwügïrïg.

¹³Anni ma Ngwüyäwüd ngwudi Täjlänükïng lenge ndi ari Bulij nggwo ndi ondaci ngwüjü ngwujaꞌri ngwe ngwudi Ngwaalu ngenone Bïrïyä ꞌto, aar ꞌdïꞌrï aar ele ngenone ndi gwogaji ngwüjü. ¹⁴Puprang a ngwïkïrïjïn ape Bulijing aar dinga ngwele kïmämü gidi yaw, a be Jiliwanijinga Timijawuj gwe jalu Bïrïyä. ¹⁵A ngwüjï ngwanni ngwuma aar ele Bulijinga le, aar ape aar gwe obani Ätïnä aar be oꞌra aar apana ngwujaꞌri ndi Bulij ndi ari a Jiliwanijinga Timijawuj gwe borna puprang aaꞌti la jani.

Kündär gani Ätïnä

¹⁶Anni ma je Bulij ji ndi dünïcï kündär gani Ätïnä, ngwuke nono anni mung engga gündärä gonyadu gu yiꞌremnanu. ¹⁷Ngwüꞌdïꞌrï aar jalu ngwämrä na ngwaalu ngwudi ngwiliny giyomon giyomon aar ondaji Ngwüyäwüd ngwe na Ngwügïrïg ngwanni ngwüdïnyädï Ngwaalinga na ngwüjï ngwanni ngwati ila ngenone. ¹⁸A ngwubalbaj ꞌdïꞌrï ngwucaar je Ngwübïkïrï17.18 Ngwubalbaj ngwucaar je Ngwübïkïrï ngwati ari yiꞌral yanni yijaw ngene gïdïdlä, yani jayanu. na Ngwujoyeg17.18 Ngwubalbaj ngwucaar je Ngwujoyeg ngwati ari jayi drü na dünälü na määtä lingina, yiru yanni yipa guꞌru gïdïdlä. aar le garnati. A loko utalu aar ari, “Gwadi araa nggwee gwonyadu ngwujaꞌranu?” A loko gatu ngwujaꞌri aar ari, “Nggwo gwuru nono mung ondaji bayil gwe gwïndï poor.” Laru gu no ndi ari Bulij gwondaju ngwujaꞌri ngwe ngwujaw ngwani Yicu na ngwani ꞌdïꞌrï giyiꞌranyanu. ¹⁹Aar be ape aar gwe ele ngwaalu ngwudi oꞌrajidalu ngwani Ariyubaguj, aar gu ci nu, “Enggaci nje ꞌdi ngwujaꞌri ngwee ngwuyang ngwuru ange ngwondaji je nje lenge? ²⁰Nga nggwo gwondaja ngwujaꞌri ngwuꞌdingini nje yïrnü ngwunani nje ndi nje lenge ngwuru ange.” ²¹(Ngwüjï ꞌdar ngwudi Ätïnäng na ngwüjï ꞌdar ngwuꞌter, ngwanni ngwati ji ngenone, ngwati ꞌti ärrü yiꞌral yere ngwati jalu ꞌdogo yomon reny ndi ondaji aar ꞌdingini ngwujaꞌralu ngwere ngwanni ngwïndï girem ngwuru ngwuyang.)

²²A be Bulij ꞌdïꞌrälü ngwüdünäcï ngwüjälä ngwudi ngwämrä kündär gani Ariyubaguj ngwari, “Nga nga gilee lidi Ätïnäng, nggwänggädä je ngwaalu ꞌdar ngaa liru ngwüjï ngwudi yobo. ²³Ndi ari anni landinyalu nyi ombajidalu mama ngwong ngwudi yobo yalu, ꞌdi nyi mbuji dagada düllïnä ngwujaꞌri ngwee ngwaru, NGWAALU NGWANNI NGWAꞌTI LINGINNA. Ngwaalu ngwanni ngwata je ortada ngaa je ꞌti be lïngïdï, ngwuru ngwanni ngwada je ngwe ondaci gweneno.”

²⁴Ngwuje ci, “Ngwaalu ngwanni ngwugeꞌta dïdläyü aar geꞌte ngwony ꞌdar ngwanni ngwo gïdïdlä, ngwuru Deleny didi gere na dïyäng, Ngwaalu ngwanni ngwati ꞌti ju ngwuꞌdunanu ngwodana ngwuy ngwe ngwudi dïjï dümnä. ²⁵Ngwati ꞌti ïrnïdï gony ge gere ndi ari aar je gendaci guy, nono ma aar ni nyangiralu, ngwuru Ngwaalu ngwanni ngwätädä ngwüjü ꞌdar miding aar je ätädä lingina na yiꞌral ꞌdar. ²⁶Dïjï de deꞌte pu digeꞌteng nggu ꞌtüyä yïïlü ꞌdar yidi ngwüjï anaku rar gu, nunnu aar ji ngwaalu ꞌdar gïdïdlä. Nginde gwuru gwanni gwati lenge gaji ganni gïgïꞌtïjïng je ngwulenge ngwaalinga mama ngwanni ngwügïꞌtïjïng je nunnu aar gu ji. ²⁷Ngwaalu ngwärrü yiꞌral giyee nunnu a ngwüjï mïnï aar gwe utalu aar mbuji. Ngwaalu ngwaꞌti ola ngwaalinganu ma ar je mïnï ngwujalu gito gito ꞌdengge ꞌdar. ²⁸Anaku aru gu dïjï deꞌte ndi ari, ‘Nginde gwe a limidu ar gwe ele ar gwe ji.’ Anaku aru gu ngwüjämbïr ngwoko ngwalu ndi ari, ‘A liru gilinge güngün ꞌto.’

²⁹Yäy gu no anni rar gilinge gidi Ngwaalu, aaꞌti a la geꞌte ndi ari Ngwaalu ngwanni ngwuru lïgïꞌrïm ngwuru nono yiꞌremna yiru dab aar ru buta na yoꞌrr, nono ma je dïjï dümnä geꞌte aar je jaꞌrima ngwuy ngwe. ³⁰Gwerre ngwaꞌti gïꞌtïjä yogonga giyee ngwäy a be gwenene gwondaca ngwüjü ꞌdar ngwaalu ꞌdar ndi ari aar joꞌrenyana. ³¹Ndi ari ngwuma geꞌte gomon ganni gading ge otaci ngwüjälü ꞌdar gïdïdlä übïdänü gwe dïjï de danni däbrïng ngwugeꞌte. Gwuma enggaci ngwüjü ꞌdar yima aar je engga ngwäy ngwe ndi ari gwäbrüng ngwugeꞌte, anni ngwuming ꞌdïꞌrïyälü giyiꞌranyanu.”

³²Anni ma aar ꞌdingini ngwujaꞌri ngwani ꞌdïꞌrï giyiꞌranyanu, a loko calu mireny, a be loko ari, “Änyängä linana ndi ar ang dingini ngwujaꞌri ngwee mana.” ³³A gaji nggoo, a Bulij ꞌdïꞌrï ngwugatani ngwämrä kündär. ³⁴A be ngwüjï ngwoko ämnï aar gwuji Bulijing. ꞌDenggenanu gur gani Diyaniyuj ngwelenyanu ngwudi ngwaalu ngwani Ariyubaguj ngwudi oꞌrajidalu, na daw deꞌte ꞌto dani Damarij, a loko liꞌter.

A Bulij ele kündär gani Küründüj

¹Anni ma yiꞌral medadi giyee, a Bulij gatani Ätïnäng ngwüꞌdïꞌrï ngwele Küründüj. ²Ngenone aar mbudi gur ge giru Dïyäwüd gani Äkïllä gïlïngïnä ngwaalu ngwani Bunduj, gïndär daw de düngün girem dani Bärjïkïllä ngwaalu ngwani Italiya aar ila Küründüj. Ndi ari deleny didi ngwelenyinga Ruma dani Kiludiyuj dïꞌtüyä ngwujaꞌri ndi ari a Ngwüyäwüd ꞌdar gatani Rumang. A Bulij ꞌdïꞌrï ngwele nding je ombaja. ³Aar le jalu aar le ape yiiru ndi ari yiiru yüngün yiru yeꞌte yeꞌte nono yegen lati ugꞌri ngwureda ngwudi yäꞌtä. ⁴Ating be ꞌtü komon giru Kwoꞌra täꞌrïl ngwele ngwämrä aar otajidalu, ngwümïnï ndi gwäꞌrä Ngwüyäwüd na Ngwügïrïg.

⁵Anni ma Jiliwanijinga Timijawuj gwe obana lïndï ngwaalu ngwani Majiduniya, a Bulij geꞌtaji ligoꞌro lüngün ꞌdar ndi ondaci Ngwüyäwüd ngwari Yicu gwuru gwanni Gwubrutaar yelenya. ⁶A be anni ma Ngwüyäwüd ꞌdonya ngwujaꞌri ngwondaja je Bulij, aar ondaji ngwujaꞌri ngwaꞌti jaw, a Bulij ꞌdïꞌrï ngwuje düdïrä ngwureda nono ngwüngün ngwuje ci, “Nggwuma gwalli ngwuy ꞌdanggalu, yidi yigoꞌro yalu yiru, ꞌtuꞌtu komon gidi gweneng, nggwele Karany.”

⁷A be Bulij ꞌdïꞌrï ngwugatani ngwämrä ngwele ngwuꞌdun ngwudi gur gani Tïtüj Yujituj gwuru Garany gwati orta Ngwaalinga, ngwuꞌdun ngwüngün ngwuju gito gito ngwuꞌdun ngwudi ngwämrä. ⁸A gur gani Kirijibuj giru giꞌra gidi ngwämrä ngwoo aar ämnï ngwüjï ngwe ngwudi ngwuꞌdun ngwüngün Gideleny. Na ngwüjï ngwuꞌter ngwonyadu ngwudi Küründüjïng ngwanni ngwuma ꞌdingini aar ämnï Ngwaalu aar je nyïnyï yaw ye.

⁹Dilung deꞌte a Deleny dani Yicu ondaci Bulijing dilingidu ngwuci, “Aaꞌti yedeny yang eny, orꞌtemaja nga ondaji aaꞌti nga gwa gwugwundi. ¹⁰Nda gilo a dïjï dere daꞌti dang akani nono, äny nggwo gwätï ngwüjü ngwonyadu kündär nggee.” ¹¹No, a Bulij jalu ngenone ꞌdi ngwape dïdläyü na ngwüüwäyü nyärläl, ndi enggaci ngwüjü ngwujaꞌri ngwudi Ngwaalu.

¹²Anni mätï deleny dani Galilu yelenya ngwaalu ngwani Akayiya, a Ngwüyäwüd ngwudi Küründüjïng gekajidi ꞌdar gwüpäng aar odena Bulijing nono aar määtä aar gwe ila ngwaalu ngwudi pï yelenya. ¹³Aar üꞌrïdä yiꞌral nono aar ari, “Gur nggee gati gwäꞌrï ngwüjü aar äpïjï Ngwaalinga yobo gay ge gaꞌti aar ïndï yobo ye yege.”

¹⁴Anni ma Bulij ji gito gwadi ondaji, a deleny dani Galilu ci Ngwüyäwüd nu, “Adinari ngaa länggädädï guru nggee yiꞌral nono yere yanni yiki gwulleny, yaadi gu aw nda je ꞌdingini. ¹⁵A be anni rar ꞌdogo ngwujaꞌri, na ngwürïny aar ru yani yobo yalu, ya je be ombaji yigoꞌro ye yalu. Nggwaꞌti gwa pï yelenya giyiꞌral yiru gu no.” ¹⁶Ngwuje be linynya ngwaalu ngwudi pï yelenya aar ꞌtüdä poor. ¹⁷A ngwüjï ngwoo ngwonyadu gwurlada guru nono gani Jujitanuj giru giꞌra gidi ngwämrä aar pï gito gito ngwaalu ngwudi pï yelenya a je gu ꞌti deleny dani Galilu geꞌtaja ngwäyänü.

A Bulij oꞌre Andakiya

¹⁸A Bulij jalu ngenone Küründüj gwooko, ngwube gatani ngwïkïrïjïnä ngwüꞌrü yaanu ngwele Jürïyä, aar ele Bärjïkïllä gwe na dur düngün dani Äkïllä. A be gwerre gwerre nding ele, ngwüwädïnï giꞌra kündär gani Kanggiriya gwani pï yiꞌrany ngwujaꞌri ngwanni ngwaru ngwe.

¹⁹Aar obana Abijuj, a gu Bulij gatani Bärjïkïllängä je dur de düngün dani Äkïllä ngwüꞌtü ngwele ngwämrä ndi aar ondaji Ngwüyäwüd ngwe. ²⁰Aar ci gwaadi aar le jalu ngenone yomon yonyadu ngwube ꞌdonya. ²¹A be anni mung ꞌdïꞌrï ngwele, ngwuje be cani nu, “Manari Ngwaalu ngwuma ämnï äny gwa oꞌra.” Ngwüꞌdïꞌrï ngwugatani gündärä gani Abijuj ngwele. ²²Anni mung üllï kündär gito kïmämü gani Gäyïjärïyä, ngwallu ngwaganna giꞌdonga gidi Ngwaalu Üräjälïm, ngwube üllï Andakiya.

²³Anni mung jalu yomon cong ngenone Andakiya, ngwüꞌdïꞌrï ngwele gïyündär mbüny mbüny ngwaalu ngwani Galatiya na Bïrïjïyä, ating gu orꞌtemaji ngwïkïrïjïnä.

Abuluj kündär gani Abijuj

²⁴Gaji nggoo a gur geꞌte giru Dïyäwüd gani Abuluj gidi gündär gani Ïjïkändärïyä gubu kinene ngwulenge ngwujaꞌri ngwudi gitab gidi Ngwaalu mama. Ngwube ila kündär gani Abijuj. ²⁵Nginde genggacaar ngwulenge ngwujaꞌri ꞌdar ngwani gay gidi Deleny. Ngwondaji yiima ye gwulleny ngwenggaci ngwüjü ngwujaꞌri ngwani Yicu mama. Ngwube lenge ꞌdogo nyïnyïnïng gwudi Yuwana. ²⁶Ngwüꞌdïꞌrï gwuꞌranu ngwondaji ngwämrä. Anni ma Bärjïkïllängä dur de düngün dani Äkïllä ꞌdingini, aar ꞌdïꞌrï aar urnidi aar le ele ꞌdunu ꞌdenggen aar enggaci gay mama gidi ngwujaꞌri ngwudi Ngwaalu.

²⁷Anni ma Abuluj mïnï ndi ele Akayiya, a ngwïkïrïjïn orꞌtemajani aar üllïjï ngwïkïrïjïnä ngwudi ngenoneng nunnu aar ülläjälü yïrnü. Anni mung obani, ngwugataji ngwïkïrïjïnä düwä ngwanni ngwuma ämnï yïmïꞌrü ye yidi Ngwaalu. ²⁸Ndi ari ati aar garnati Ngwüyäwüd ngwe ndi ondaji ngwäyänü ngwüjï ating je dami ngwujaꞌri ngwe ngwuje enggaci kitabanu ndi ari Yicu gwuru gwanni Gwubrutaar yelenya.

Bulij kündär gani Abijuj

¹Anni ma Abuluj ji kündär gani Küründüj, a Bulij ꞌdïꞌrï ngwugatani ngwele gay ge ngwüꞌrü ngwaalinganu ngwobani kündär gani Abijuj. Ngenone, ngwumbuji ngwïkïrïjïnä ngwoko ²ngwuje otacalu, “Anni ma aang ru ngwïkïrïjïn, ngaa lima ape Lïgïꞌrïmä lanni Lijuꞌro?”

Aar ci, “Bärï, änyängä laꞌti ꞌdingina ndi ari Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru gilo.”

³A je Bulij ci, “A mene nyïnyïnï gwuru ange gwünyïnyïnä gwe?”

Aar ci, “Nyïnyïnï gwudi Yuwana.”

⁴A je Bulij ci, “Nyïnyïnï gwudi Yuwana gwuru gwudi joꞌrenyani giyiꞌral yanni yiki. Gwondacu ngwüjü nunnu aar ämnï nginde gwanni gwaru nggwe nggwo gwïndï gwani Yicu.” ⁵Anni ma aar dingini ngwujaꞌri ngwee, aar je nyïnyï ngwürïny ngwe ngwudi Yicu. ⁶Anni ma je Bulij gatu guy nono, a je gu Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru üllänü, ngwuje ätä yiima aar ondaji ngwungla le ngwuꞌter aar alliji yïjïrä ꞌto. ⁷Ngwüjï ngwuru yiꞌranu ꞌdï na rom (12) ngwanni ngwuju ngenone.

⁸A Bulij ele ngwänï ngwämrä ngenone aaꞌti yedeny ïtï ngwondaji aar anati ngwüjï ngwe nding je gwäꞌräjä giyelenyanu yidi Ngwaalu. Nggu jalu ngenone ꞌdi ngwape ngwüüwäyü täꞌrïl (3). ⁹A be ngwüjï ngwoko ꞌdonya ngwujaꞌri aar ꞌdonya ndi ämnï aar ꞌdïꞌrï aar ondaji aar ci Gayalu mireny nggee gidi Deleny dani Yicu. No, a Bulij ꞌdïꞌrï ngwuje gatani ngwapani ngwïkïrïjïnä ati aar ngwe jalu yomon reny ngwuꞌdun ngwudi oꞌrajidalu ngwudi Tiyiranuj ati aar gu otajidalu. ¹⁰Agu yiꞌral ele giyee ꞌdi aar ape ngwüdläyü rom (2), ndi ari a Ngwüyäwüd ꞌdar na Ngwügïrïg ngwanni ngwati ji ngwaalu ngwani Ajiya, aar ꞌdingini ngwujaꞌri ngwudi Deleny.

¹¹A Ngwaalu ätä Bulijing yiima ngwugeꞌte yiima yiralu ꞌter. ¹²ꞌDi ati ngwüjï ape ngwureda ngwudi brütïnï nono na ngwured ngwanni ngwating je gennala ngwudi yiiru ngwanni ngwa akani ngwangina nono ngwudi Bulij aar je äpïjï ngwüjü ngwümä aar je gatu nono a je dümdï abri aar uꞌri nono na ngwüꞌrïllä ꞌtü ꞌdenggenanu.

¹³A Ngwüyäwüd ngwoko ꞌdïꞌrï aar landalu ndi ꞌtüyï ngwüꞌrïllä aar gwurli aar ari ladi girinya ngwüꞌrïllä ngwanni ngwätïnä ngwüjü nono ngwürïny ngwe ngwudi Yicu. Ati aar je ci, “Ngwürïny ngwe ngwudi Yicu gwanni ngwati gwe Bulij ondaci ngwüjü, nggwucanga ꞌtüdä poor.” ¹⁴Ati gu yïjï kwoꞌra täꞌrïl (7) yidi dirꞌdal danni diru giꞌra didi Ngwüyäwüd dani Jikapa arri yiꞌral giyee. ¹⁵A je be dïꞌrïllä ci, “Äny gwülïngïdï Yicung nyi lenge Bulijing gwani yärü a be nga nga lani yärüngä?” ¹⁶A je gur nggo gätïnä dïꞌrïllä nono, dami ꞌdar ngwuje mïꞌrï ꞌdi aar ꞌtüdä poor aar abri ngwanginu ngwanu liru yïnä.

¹⁷Agu Ngwüyäwüd ꞌdar ꞌdingini yidi Abijujing na Ngwügïrïg. A je yedeny eny ꞌdar, a ngwüjï denya ngwürïny ngwudi Deleny dani Yicu gwulleny. ¹⁸A lonyadu lanni lima ämnï kaji nggoo, aar ila aar ꞌtäjï yiꞌralalu yegen yanni yiki. ¹⁹A ngwuma ngwonyadu ürrä yitab yegen yidi yima aar je uꞌdiyi ngwäyänü ngwüjï. Anni ma aar ïꞌrä ngwilinya ngwudi yitab giyee, aar je mbuji dinar diru ngwüüꞌrï ꞌdï tudini (50,000).19.19 Dinar deꞌte pu dati de dïjï ape yiiru gilingen.²⁰Gay ge nggee, a ngwujaꞌri ngwudi Deleny gendadi aar badalu yiima ye yipa.

²¹Anni ma yiꞌral medadi giyee, a Bulij ꞌdïꞌrï ngwari gwadi ele Üräjälïm, ngwumillidi ngwaalu ngwe ngwudi Majiduniyang na Akayiya. Ngwari, “Anni minyi ja ngenone, nggwele ꞌto kündär gani Ruma.” ²²Ngwükäjï ngwüjü ngwüngün rom (2) ngwanni ngwati gendaji guy Timijawujinga Arictuj gwe aar ele Majiduniya ngwube jalu gwooko ngwaalu ngwani Ajiya.

Ürrï dula kündär gani Abijuj

²³Kaji nggoo a ngwujaꞌri ngwani Gay gidi Deleny dani Yicu apa yiꞌral yikalu gikidang. ²⁴Dijindala dani Dimitruj dati toy buta ngwugeꞌte yiꞌremna yidi bül gwudi bayil gwuru daw gwani Artimaj, ati gu ngwujindala mbojaji ngwüꞌrïnyä ngwonyadu. ²⁵Ngwurnida ngwujindala gwüpäng na ꞌdar liꞌter lanni lati ape yiiru nono yegen, ngwuje ci, “Ngwoꞌra, ngaa lïlïngïdï ndi ari a lati bile ngwüꞌrïnyä yiiru ye giyee. ²⁶Ngaa gilo be länggädï ngaa ꞌdingini ndi ari gur nggee gani Bulij gwuma gwäꞌrï ngwüjü ngwuming je dudiyi ngwonyadu ngwudi Abijujing yaꞌti ani ꞌdogo ngwüjï ngene Abijuj aar be ani ngwaalu ꞌdar ngwudi Ajiyang. Ngwari yiꞌremna yidi bayil gwugeꞌta ngwüjï ngwuy ngwe gwäꞌtüdï bayil aꞌtur. ²⁷Yanni yikana yaꞌti ani ꞌdogo ndi ari ngwüjï ngwa kiyi yiiru yege yiꞌrinya aar be ru ꞌto ndi ari gobo gidi bayil gwuru daw gwupa gwani Artimaj gwaꞌta be ga ru guꞌru na ꞌto bayil giligoꞌro lüngün gwanni nggwo ngwäpïjä ngwüjï ngwudi Ajiyang na ngwüjï gïdïdlä ꞌdar yobo, gwaꞌta be gwa ngwüjï aniji yiima.”

²⁸Anni ma ngwüjï ꞌdingini Ngwujaꞌri ngwee, a je güündä ape aar ürrï dula aar ari, “Artimaj gwuru gwanni gwupa gwudi Abijujing!” ²⁹Puprang no, a ngwüjï ꞌdar kündär ꞌdïꞌrï güündä. Aar määtä Gayujing na gur gani Arictakuj lidi Majiduniyang lïndäär Bulijinga le aar le odena ngwaalu ngwudi oꞌrajidalu. ³⁰A Bulij bupi ndi üꞌrü ngwüjü ngwäy, a be ngwïkïrïjïn ümïnïcï. ³¹Na ꞌto ngweleny ngwudi Ajiyang ngwuru ngwumaad ngwudi Bulij aar ükäcï dïjü deꞌte ngwujaꞌri ngwe aar päcälü ndi ari aaꞌti gwa gata gora kiꞌdoongalu.

³²Aaꞌti ngwüjï lïngïdï yiꞌral ye yorto ngwaalinga, a ngwoko ürrï dula giyiꞌral giyee, na ngwoko ürrï dula giyiꞌral yiꞌter. A ngwüjï ngwonyadana ngwuꞌti lïngïdï ndi ari giru ange ganni gäpädï je ngenone. ³³A Ngwüyäwüd dinga guru kiꞌra gweere gani Älïjïkändär, a ngwüjï ngwoko ürrä dula nono aar ondaci gwadi araa. Ngwalliji guyala nunnu aar gwugwundi ngwuje enggaci yanni yadi ye ruci ligoꞌro lüngün. ³⁴A be anni ma ngwüjï lenge ndi ari giru Dïyäwüd, aar ürrï dula ꞌdar ꞌdi a lingen ele ngwuru rom (2) aar ari, “Artimaj gwuru gwupa, gwuru bayil gwudi Abijujing!”

³⁵Gwodanalu, a je gur ganni gati üllïjï delenya didi kündär burni ndi ondaci aar gwugwundi. Ngwuje ci, “Ngwüjï ngwudi Abijujing, ngwüjï gïdïdlä ku ngwülïngïdï ndi ari gündär gidi Abijujing giru dangida didi gobo gidi bayil gwupa gwani Artimaj na ngwuru dangida didi giꞌremna güngün ganni gïꞌdü kerala. ³⁶Yiꞌral giyee yilinginna üblätï gwere gwaꞌti gu. A be yijaw ndi aang adatalu ngaa je ꞌti büdäcä ngwäy ngaa je ärrï yanni yiki. ³⁷Ngaa lima apa ngwüjü ngwee rom (20 a ngwe ila ngene ngwaꞌti ïtï yuꞌrimi kobo aar ꞌti aru ngwujaꞌri ngwere ngwuki gibayil gwege. ³⁸Manari Dimitruj na ngwujindala ngwüngün, lätï yiꞌral yere ngwüjü nono ngwee, ngwaalu ngwo ngwudi pï yelenya a ngweleny ji, gäbïcär je aar apada yiꞌral yegen ngenone. ³⁹Ma be ari yere giyo yätää je yiꞌter, ya gu be ru ndi ari a ngweleny jalu aar je ombaci. ⁴⁰Yiꞌral giyee yärrïnä gu no gwene, ya gäbïcï ngwelenya ngwunje üpäcï yiꞌral nono yani yärä. A laꞌti lätï ngwujaꞌri ngwadi ar ngwe ari ndi oꞌrajidalu nggwee manari liminje otacalu.” ⁴¹Anni mung gu ari ngwujaꞌri ngwee, ngwuje bädïyï aar ele.

Millidi Majiduniya na Akayiya

¹Anni ma ngwüjï adatalu a Bulij ükäjïdï ngwïkïrïjïn ngwuje orꞌtemaji, ngwuje ci jar balu ngwüꞌdïꞌrï ngwele Majiduniya. ²Ngwele ngwulandalu ngwaalu ngwoo ngworꞌtemaji ngwüjü ngwujaꞌri ngwe ngwonyadu. ꞌDi gwodanalu ngwobani ngwaalu ngwani Gïrïg ngwucaar je ꞌto Akayiya. ³Nggu jalu ngenone ngwüüwäyü täꞌrïl. Anni ma ngwuji kay gwadi ele ngwüꞌrü yaanu ngwele Jürïyä, a Ngwüyäwüd ïnïjï ndi aar ꞌrinye ngwüꞌrïdïnï kiꞌra ngwukwoyalu gay ge gidi Majiduniyang. ⁴Aar ele Jupatar gwe gwuru gïjï gidi gur gani Baruuj kündär gani Bïrïyä, na Arictakuj na Jikanduj kündär gani Täjlänükï, na Gayuj kündär gani Därbï, a gu Timijawuj janu ꞌto. Na Tiyakuj na Trubimuj lidi ngwaalu ngwani Ajiya. ⁵Ngwüjï ngwee ꞌdar ngwumadinu aar nje dünïcï kündär gani Truwaj. ⁶Nyii be ꞌdïꞌrï nyii üꞌrü yaanu kündär gani Bïlïpï anni ma Yïꞌrïnyïnä yidi Ligiꞌra medadi a anni ma yomon ru tudini, njee borna Truwaj nyii gu jalu ngenone yomon kwoꞌra täꞌrïl.

Aar ꞌdïꞌrïyï guralu gayu

⁷Komon ganni giru giꞌra giyomon Kwoꞌra täꞌrïl, nyii oꞌrajidalu gwüpäng ndi acajidi ndi eny, a Bulij ondaci ngwüjü na ndi ari gwubupa ndi ele bïgänü, ngwondaji ꞌdi a diligeny danu ru. ⁸Ngwuꞌdun ngwanni ngwoꞌradi nyii gwalu alu nggwe, ngwätï ngwamba ngwonyadu. ⁹A damal deꞌte dani Yitayuj jadalu gibuꞌrinyar, a be anni ma Bulij ji ndi ondaji ꞌdi a gaji olanu, ngwïrꞌdätälä ngwundri yaranu ꞌdi ngwumiꞌra ꞌtuꞌtu ngwuꞌdun ngwuru yoranyanu rom (2) alu nggwe ngwaalu gïdïyängälü aar apalu gayu. ¹⁰A Bulij üllï, nggu gatu rumala ngwümätänï nono. Ngwuje ci, “A je ꞌti yedeny ïtï, nggo gimidu!” ¹¹Ngwube kwoyalu mana ngwallu ngwuꞌdun alu nggwe aar acajidi ndi eny. Anni mung ondaji ꞌdi a ngwaalu uꞌri ngwüꞌdïꞌrï ngwele. ¹²A ngwüjï ape damal ndoo ꞌdunu dimidu aar gu orꞌtemaji gwulleny.

A ngwüjü ngwudi Abijujing geꞌte Bulijing kay

¹³Nyii ele nyii elada gweere gïbälükä nyii ele giyaanu kündär gani Acuj, ganni gadi nyii gu ape Bulijing gïbälükänü. Nginde gwugeꞌta gu yiꞌral giyee mama no ngenone ndi ari gwadi gu ele yora yalu. ¹⁴Anni minyii le mbudi ngenone Acuj, nyii ape nyii alliji gïbälükänü nyii ele elada Mïtïlïn. ¹⁵Bïgänü nggwo nyii ele giyaanu ngenone nyii obani kündär giyaanu gani Keyoj. Bïgï nggwoo nyii dambu kündär giyaanu gani Jamuj, na bïgänü nggwoo nyii obani Milatuj. ¹⁶Bulij gwümïꞌrïnä kiꞌra ndi üꞌrü yaanu ngwugatani Abijujing ndi ari aaꞌti gwa jana ngenone Ajiya. Ndi ari gwübüdädü ndi ari mung burni ngwobani Üräjälïm gwerre gwerre ndi gomon ïꞌdï gidi Yïꞌrïnyïnä yidi Uni.20.16 Yiiru 2.1

¹⁷Ngenone Milatuj, a Bulij ükäjïdï ndi mbumbunga lanni liru yiꞌra kiꞌdoonga gidi Ngwaalu gidi Abijujing. ¹⁸Anni ma aar obani, ngwuje ci, “Ngaa lïlïngïdï ndi ari äny gwelella awa gaji ganni gijar le anni ïndï nyi ꞌdanggalu ngwaalu ngwani Ajiya. ¹⁹Äny gwäpïjä Ngwaalinga yiiru ligoꞌro le lüllänü gwulleny ꞌdi nyi ari, aar nyi gu ꞌto Ngwüyäwüd ïdïtäjï ïnïjï gwe gwupa. ²⁰Ngaa lïlïngïdï ndi ari äny gwaꞌti gwagillalu nda je enggaci ngwujaꞌri ngwere ngwanni ngwada je gataji düwä nga je be ondaci pooralu nyi ondaci ngwüjï ngwuꞌdun ngwuꞌdun. ²¹Äny gwuma enggaci Ngwüyäwüd nyi enggaci ngwüjü ngwuru Garany ngwujaꞌri ngwudi Ngwaalu nunnu aar joꞌrenyana aar oꞌraca Ngwaalinga aar ämnï Gideleny dege dani Yicu.

²²A be gweneno, Lïgïꞌrïm linyaci yiima ye ndi nyi ele Üräjälïm, yaꞌti nje lïngïdï yanni yiny mbuji ngenone. ²³Yïlïngïdï nje ꞌdogo ndi ari kündär gere, Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru gilo lïgïrïnyädï ndi ari yirna na yündä giyo yïdünïcïny. ²⁴A be ligor laꞌti nyi pïcä ligoꞌro lüny, aar nyi be pïcï yiiranu ndi ari nyi ye ꞌdïꞌrï nje medaji yanni yätädäär nje Deleny dege dani Yicu. Yiru ndi ari nyi enggaci ngwüjü ngwujaꞌri ngwanni ngwujaw ngwudi yïmïꞌrü yidi Ngwaalu.

²⁵Gweneno nggwülïngïdï ndi ari gwere gwaꞌti ꞌdanggalanu lanni liminje ondaci yeleny ye yidi Ngwaalu loꞌre liny engga mana. ²⁶Yäy gu no, gwene nggwa je ci, ndi ari nggwügwällï ligoꞌro lüny gïyïn yidi ngwüjï ꞌdar. ²⁷Ndi ari äny gwaꞌti gwagillalu nda je enggaci buping ꞌdar gwani Ngwaalu. ²⁸Arnganar yigoꞌro yalu ngaa arngani yiꞌdonga yidi Ngwaalu ꞌdar yanni yima aar je Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru gïꞌtïjï ngaa ru ngwangida ngwegen. Rüdär ngwooꞌra kiꞌdoonga gidi Ngwaalu ganni giming üꞌrälü yïn ye yüngün. ²⁹Nggwülïngïdï ndi ari manari nggwuma ele, lila lanni liru ngwümüd ngwuki drü ꞌdanggalanu ngwa gïrïdïnï giꞌdonga ge gidi Ngwaalu.³⁰ꞌDi kiꞌdanu galu ngwüjï ngwa ꞌdïꞌrä ngwanni ngwa gwürlï ngwujaꞌranu ngwanni ngwuru ꞌdidanu nunnu a je ngwe ngwïkïrïjïn gwujani. ³¹Yäy gu no, arnganar be! Diwayinar ndi ari ngwüdläyü täꞌrïl (3) nggwaꞌti dünä aꞌtur nda je girinya nga nga ꞌdar dilu de na lingen le yal ye ngwäy.

³²Gweneno, nggwa je geꞌte kuyanu gidi Ngwaalu na ngwujaꞌranu ngwudi yïmïꞌrü yüngün, ngwanni ngwa je giki ꞌdïꞌdäny aar je ätä yuꞌrina ngwüjïngä le ꞌdar ngwudi Ngwaalu. ³³Buta na dab yaa dired dïjü dere daꞌti nyi ämïꞌrädänü. ³⁴Nga giyigoꞌro yalu lïngïdï ndi ari ngwuy ngwe ngwüny ngwee, ngwape nyi ngwe yiiru nyi iye ligoꞌro lüny na lanni liji nyii le. ³⁵Giyiꞌral ꞌdar yanni yärrï nje, nggwenggaca je ndi ari ar ape yiiru ar ye gataji ngwüjü düwä ngwanni ngwamiꞌratu. Diwayinar ngwujaꞌri ngwanni ngwaru ngwe Deleny dege dani Yicu ligoꞌro le lüngün ndi ari, ‘Onjaji gwati ji ndi ätä ndi ari ngwuji ndi ape.’”

³⁶Anni mung ari ngwujaꞌri ngwee, aar le jürbälü ꞌdar aar otaci Ngwaalingalu. ³⁷Ngindenga ꞌdar aar ari aar mätänï Bulijing nono aar aganni aar ci ïndï be. ³⁸Aar ümï giyigor gwece gwece anni arung gwaꞌta be gwa aar engga ngwäyänü mana. Aar gwujani ꞌdi aar le obani gïbälükä.

A Bulij ꞌdïꞌrï ngwele Üräjälïm

¹Anni minyii ꞌtänü gweere nje gatani, nyii üllï nyii ele bälükä gwe giyaanu nyii ele kündär giyaanu gani Kwuj. Bïgänü nyii ele kündär giyaanu gani Rüdïj a ngenone, nyii ele kündär gani Patara. ²Nyii mbuji bälükä gwadi üꞌrü yaanu ngwudambu ngwaalu ngwani Bunijiya, nyii gu änänü nyii ele. ³Anni minyii ombati Gabrujing ngwäyänü, nyii millida kuyala gidi gaama, nyii ele dïlä giyaala nyii ele Jürïyä. Nyii üllälü kündär gani Jür gadi gu bälükä nggwo gwïndï nyii gwe ülläjï ngwonyalu ngwapaning je. ⁴Nyii mbuji ngwïkïrïjïnä ngenone, nyii ngwe jalu yomon kwoꞌra täꞌrïl (7). Lïgïꞌrïm le, aar ondaci Bulijing nunnu aaꞌti gwele gwa allu Üräjälïm. ⁵A be anni ma gaji gärï ila, nyii ꞌdïꞌrï nyii ele gay ge gärï nyii elada gweere. A ngwïkïrïjïn ꞌdar ngwur na ngwaw ngwegen na yïjï yegen aar nje gwujani nyii le ꞌtü kündär poor, ngenone kïmämü nyii jürbälü yirku ye ndi otaci Ngwaalingalu. ⁶Anni minyii ꞌdïꞌrï nyii agannajidi, nyii änï gïbälükänü nyii ele a ngindenga kwoyalu ꞌdunu.

⁷Nyii ele dïlä nyii gatani gündärä gani Jür nyii üllälü kündär gani Bitilimiyaj, ngenone nyii gu aganni ngwïkïrïjïnä nyii ngwe jalu gomon geꞌte pu. ⁸Bïgänü nggoo nyii ꞌdïꞌrï nyii ele ꞌdi nyii obani kündär gani Gäyïjärïyä, nyii jalu ngwuꞌdun ngwudi Bïlïpüj gwanni gwati ondaci ngwüjü ngwujaꞌri ngwanni ngwujaw, gwuru dïjï ngwüjänü kwoꞌra täꞌrïl 7) ngwanni ngwäbräär je ndi gendaji ngwuy giyiiru.21.8 Yiiru 6.1–6⁹Gwätï yera kwoꞌrongo (4) yiru yuꞌtaar, yati alliji yïjïrä.

¹⁰Anni minyii ji ngenone yomon yiꞌranu yoko, a dïjïr deꞌte dani Agabuj, ngwüllä Yäwüdïyä. ¹¹Aar nje ilada nono, ngwape lägü lidi Bulij ngwule gekani ngwuyalu ngwüngün na yora ngwari, “Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru laru nu, ‘Anaku no Ngwüyäwüd ngwudi Üräjälïmïng ngwa giki dïjü didi lägü gilee no da aar ätädä ngwüjü ngwuru Garany.’”

¹²Anni minyii ꞌdingini ngwujaꞌri ngwe, änyängä na ngwüjï ngwanni ngwuju ngenone nyii päcï Bulijingalu ndi ari aaꞌti gwele Üräjälïm. ¹³Ar nje Bulij ci, “Nga nga larra ngaa be runi ngaa gäbïcï ligor lüny ngwuji jïgüꞌrr? Äny gwüjädï ndi ari aaꞌti liny giki ꞌdogo, gäbïcär aar nyi ꞌrinye ngenone Üräjälïm gwani ngwürïny ngwudi Deleny dani Yicu.” ¹⁴Anni mung ꞌti ämnä ngwujaꞌri ngwärï, nyii gäbïcï nyii ari, “Yanni yïmïnä je Ngwaalu aar gu ru.”

¹⁵Anni ma ngwujaꞌri medadi ngwee, nyii ꞌdïꞌrï nyii ji mama nyii allu Üräjälïm. ¹⁶Ngwïkïrïjïn ngwoko ngwudi Gäyïjärïyäng aar nje gwujani aar nje apa ngwuꞌdun ngwudi Manijun, ngwadi nyii gu ji. Nginde gwuru gwudi Gabrujing ngwuru dïkïrïjïn ngwïkïrïjïnänü ngwanni ngwumadinana.

A Bulij obana Üräjälïm

¹⁷Anni minyii obana Üräjälïm, aar nje ngwïkïrïjïn geꞌte gïyïrnü yipa. ¹⁸Bïgänü nggwoo a Bulij na änyängä ꞌdar nyii ele ndi ombaja Yagubing, na nyii mbuji mbumbung je ꞌdar lidi giꞌdoonga liju. ¹⁹A je Bulij aganni ngwuje ütïcï yiꞌral yiꞌra ꞌdar yanni yima je Ngwaalu ärrï ngwüjänü ngwuru Garany yiiru ye yüngün.

²⁰Anni ma aar ꞌdingini yiꞌral giyee, aar ortada Ngwaalinga. Aar be ci Bulijing nu, “A gwänggädï gwani mengga, ndi ari awa Ngwüyäwüd ngwüüꞌrï ngwonyadu ngwanni ngwuma ämnï, a ngindenga ꞌdar lïtï je yigoranu gwani yobo. ²¹Licaar je ndi ari nga gwati enggaci Ngwüyäwüd ꞌdar ngwanni ngwo ngwüjänü ngwuru Garany ndi ari aar gatani Yobo yidi Müjä, nga je ci aar ꞌti üꞌrïꞌtädï yïjü yegen aar ꞌti elella dïmürä de dege. ²²Aladi ärrï ange? Yiru gu ndi ari ladi gu ꞌdingini ndi ari nga gwuma ila, ²³no, ärrä je giyee yanni ya ar ang ye ci, ngwüjï kwoꞌrongo (4) ngwo ngwuji nyii ngwe ngwanni ngwümïꞌrïdï yiꞌrany. ²⁴Apa je a ngwe acajidi gïdïmürä a ngwe gäꞌrïnï nono ngaa je gïꞌtïjï aar wädïnï. Nunnu a gu ngwüjï lenge ꞌdar ndi ari ngwujaꞌri ngwanni ngwuꞌdinginaar ngwe gwani nga ngwaꞌti ätï ngwäyänü ndi ari nga giligoꞌro lunga nga nggwo gwümätï yobo yïndä ye. ²⁵A be gwani ngwüjï ngwuru Garany ngwanni ngwuma ru ngwïkïrïjïn, liminje üllïjï ngwujaꞌri ngwärï ndi ari aar gäbïcï enying ngwony ngwudi mïꞌrïnï nono ngwudi dïdülä na yïn na ngwüdï ngwudi ngwong ngwugogornyana aar gäbïcï yïjïnä.”

²⁶Anni ma bïgänü ru, a Bulij ꞌdïꞌrï ngwape ngwoꞌra aar ngwe gäꞌrïnï. Ngwube ꞌtü ngwele kobo ndi inggida gomon ganni gadi ge yomon yidi gäꞌrïnï medadi na nunnu aar gatu gonyalu gidi mïꞌrïnï nono ngindenga ꞌdar.

Aar määtä Bulijing

²⁷Anni ma yomon kwoꞌra täꞌrïl ji gito yadi medadi, a Ngwüyäwüd ngwoko ngwïndï ngwaalu ngwani Ajiya aar enggada Bulijing kobo. Aar gwogaja ngwüjü ngwonyadu aar määtä. ²⁸Aar ürrï dula aar ci ngwüjü, “Ngwüjï ngwudi Yïjïräyïl gendaci nje guy! Gur giru nggee ganni gati enggaci ngwüjü ngwaalu ꞌdar aar ïnïjï ngwüjï ngwege na gwani yobo na gobo nggee. Ngwube oꞌre ngwapana ngwüjü ngwuru Garany ngwe ändä kobo lima rngïyï ngwaalinga ngwee ngwujuꞌru.”

²⁹Laru gu no ndi ari gwele länggädï Trubimujing gwudi Abijujing kündär liju Bulij gwe aar be ji ndi ari gwapana Bulij nggwe ändä kobo.

³⁰A gündär ꞌdïꞌrï ꞌdar a ngwüjï abrada ngwaalinga nono ꞌdar aar määtä Bulijing aar oktalu kobanu aar ꞌtüyä puprang no aar längïtï längïrü. ³¹Gaji ganni gima aar ge ru gadi ꞌrinye, a ngwujaꞌri obani kumndan gidi gwuꞌtulunga gwudi Rumang ndi ari gündär ꞌdar gidi Üräjälïmïng nggo gïꞌdïꞌrü yärä. ³²No, a kumndan apani ngwubegenga na gwuꞌtulunga aar ngwe üllï ngwüjï. Anni ma ngwüjï engga kumndaning nggoo na gwuꞌtulunga, aar dünï ndi pï Bulijing.

³³A kumndan nggoo määtä Bulijing ngwuci gwuꞌtulung je gikar yuꞌrunganu rom (2). Ngwube utalu ndi ari nginde gwani yärü na yiru ange yanni yärrüng je. ³⁴A ngwüjï ngwoko ari yiꞌral giyee na loko ari yiꞌral yiꞌter, anni ma ꞌti kumndan mbuju yiꞌral yanni yätï ngwäyänü yïꞌdïꞌräjä gu ngwüjï yärä, ngwari aar ape Bulijing aar gwe ele gidilagany. ³⁵Anni ma Bulij ji kimle gito ladi allu gidilagany, a ngwüjü ꞌdïꞌrïyänï yärä yikana aar änï Bulijinganu ꞌdi a gwuꞌtulunga apala. ³⁶Ngwüjï ngwanni ngwuma je gwujani aar ürrï dula aar ari, “ꞌRïnyïtär.”

A Bulij ondaci ngwüjü

³⁷Anni ma gwuꞌtulunga ru ladi ape Bulijing aar gwe änï gidilagany, ngwuci kumndaning, “Gäbïcïny ngaa ondaci ngwujaꞌri ngwe ngwoko?”

A gur ci, “Nga gwati ondaji Yïgïrïgïyängä? ³⁸Nga gwäꞌtüdï Dimijir danni dïꞌdïꞌrïyä yärä ngwoktani ngwäärä ngwüüꞌrï kwoꞌrongo (4,000) aar ngwe ele poor ngwaꞌranu kaji ganni gima ele?”

³⁹A Bulij ci, “Äny gwuru Dïyäwüd, didi gündär gani Tarjuj ngwaalu ngwani Kïlïkïyä, gwudi gündär gäꞌtüdälü no. Gäbïcïny nyi ondaci ngwüjü ngwujaꞌri ngwoko.” ⁴⁰Anni ma kumndan ꞌdengenaci, a Bulij ꞌdïꞌrälü ngwüdünï kimlala ngwalijaci ngwüjü guyala nunnu aar gwugwundi. Ngwuje ondaci Yärmïyängä.

¹A je Bulij ci, “Lani ngweengga na mbumbunga, geraciny ngwänï gweneno ngwujaꞌri ngwuruciny ngwe ligoꞌro lüny.” ²Anni ma aar ꞌdingini ngwuje ondaci Yärmïyängä, aar adatalu jicom.

³Ngwuje be ci, “Äny gwuru Dïyäwüd nggwülïngïnä Tarjuj ngwaalu ngwani Kïlïkïyä, a be nggwüꞌdïꞌrälü kündär nggee. A doorta ru düny dani Gämläyïl gwanni gwenggaciny aar nyi ola mama yobo ye yidi ngwügüürnä ngwege, na nyi ru dïjï dïtï ligoranu gwani Ngwaalu nono ngang je gweneno. ⁴Äny gwuru gwanni gwübïnä ngwüjälü ngwudi Gay nggee gidi Deleny dani Yicu gwulleny nje ruji yiꞌrany, ati nje ummi ngwur na ngwaw nje ürrä korkon ⁵Dirꞌdal danni diru giꞌra na ngwämrä ngwudi Ngwüyäwüd ꞌdar ngwa inggidi ngwujaꞌri ngwee ꞌto. ꞌDi nyi ape ngwujaꞌri ꞌdenggen nyi ngwe ele ngweengga ngwegen ngenone Dimajig, nyi ele ngenone nunnu nyi umma ngwüjü ngenone nje gika nyi ngwe ila Üräjälïm nunnu aar je reraji.”

A Bulij ondaji gwani gwurla gwüngün

(Yiiru 9.1–19; 26.12–18)

⁶“Anni minyi ele ꞌdi nyi jici Dimajiging gito, a ꞌdür kayanu lingen le lïdünälä a buri gwubidu pupiꞌrul italu kerala aar nyi oꞌrralu. ⁷Nyi ïꞌdï gïdïyängälü, nyi ꞌdingini aar nyi urnidi ngwürïny ngwüny, ‘Jawul Jawul! Nga gwarra miny übïnälü?’

⁸Nyi utalu nyi ci, ‘Nga gwani yärü gwani Deleny?’

Aar nyi ca, ‘Äny gwuru gwani Yicu gwudi Najrang gwanni gwübïnängälü.’ ⁹Ngwüjï ngwanni ngwuji nyii ngwe, aar engga buri aar ꞌti be lïngïdï yal yüngün gwanni gwuji nyi ndi ondaci.

¹⁰Nyi be ci, ‘Yiru ange yanni yadi nje ärrï gwani Deleny?’

Aar nyi be Deleny ci, ‘ꞌDïꞌrü nga ele Dimajig. Ngenone la ang be enggaci yiꞌral ꞌdar yanni yïgïꞌtïnä ndi ari nga je ärrï.’

¹¹Lanni lïndï nyii le aar nyi okta kuy nyii ele Dimajig ndi ari enyanu gwudi buri gwuminy rïmïyï ngwäy.

¹²Gur geꞌte ngenone gani Ananiya gïdïnyädï Ngwaalinga ngwila ndi aar nyi ombaji gïmätï yobo gïdïnyädï Ngwüyäwüd ꞌdar ngwanni ngwati ji ngenone. ¹³Ngwila aar nyi dünäcälü aar nyi ci, ‘Gwani mengga gwani Jawul ombajidalu!’ Gaji ge nggoo geꞌte geꞌte nyi ombajidalu nyi engga.

¹⁴Ngwube ari, ‘Ngwaalu ngwudi ngwügüürnä ngwege ngwäbrängä nunnu nga lenge buping gwüngün na nga engga ngindeng gwüngün gwanni Gwüdünälü nga ꞌdingini ngwujaꞌri ngwulemanu ngwüngün. ¹⁵Nga ru gwanni gwadi inggidi ngwüjï ꞌdar nga je ondaci gwani yiꞌral yanni yima je engga nga je ꞌdingini. ¹⁶A be gwenene giru ange gïdünïcängä? ꞌDïꞌrü aar ang nyïnyï yaw ye nga oyaji kengalu mbüny nga urnidi ngwürïny ngwe ngwüngün.’

¹⁷Anni minyi oꞌra Üräjälïm, nyi ji ndi otaci Ngwaalingalu kobanu nyi be äyïnï giligor ¹⁸nyi engga Delenya aar nyi ondaci ngwari, ‘ꞌDïꞌrü puprang gwenene nga gatani Üräjälïmïng, ndi ari ngwüjï ngwaꞌti ngwa ang ꞌdengenaci ngwujaꞌri ngwani äny.’

¹⁹Nyi gwäꞌräcänü nyi ci, ‘Gwani Deleny, ngwüjï ngwülïngïdï ndi ari äny nggwändï ngwämrä ꞌdar nyi pï ngwüjü nje ürrä korkon ngwanni ngwämnä ꞌdunggunga. ²⁰Gaji ganni gima aar ge ꞌrinye Ijitabanujing gwanni gwondaja nga gwe, äny gwuju nyi ämnï ndi aar ꞌrinye lanni lïꞌrïnyïtï lïgätïjänïny ngwuredalu nje ombaci.’

²¹Aar nyi ci, ‘Ïndï äny gwadi ang ükäjï ngwaalu ngwolanu ngwüjï ngwuru Garany.’”

²²A ngwüjï geraci ngwänï ꞌdi anni mung ari ngwujaꞌri ngwoo. Aar ürrï dula aar ari, “Äbrär dïjü ndee kayanu daꞌti äwdï ndi midi!” ²³Aar ürrï dula aar gagitu ngwureda ngwegen mbüny aar gagitu dïyängü kerala. ²⁴A kumndan ondaji ndi ari aar ape Bulijing aar gwe ele gidilagany. Ngwari aar pï lacal le aar otacalu aar ombaji ndi ari ngwüjï ngwarra ma aar ürrädä dula nono no. ²⁵Anni ma aar gekajalu gwadi aar pï, a Bulij ci kumndan gidi gwuꞌtulunga küüꞌrï tudini (110), “Ii yädï gu ꞌdanggalu ndi pï dïjü diru Diruman daꞌti aar na mbojaja yiꞌral nono yere?”

²⁶Anni ma gu kumndan gidi gwuꞌtulunga küüꞌrï tudini (100) ꞌdingini no, ngwele kumndan gegen ganni gipana ngwuci, “Yiru ange yanni yada je ärrï? Gur nggee giru Diruman!”

²⁷A kumndan nggoo ele ndi Bulij ngwotacalu ngwuci, “Ondaciny nga gwuru Dirumane?”

Ngwuci, “Yäy.”

²⁸A be kumndan ci, “Äny gwugeꞌta ngwilinya ngwonyadu nunnu nyi ru Diruman.”

A be Bulij ci, “A be nggwülïngïnä gu.”

²⁹Gaji nggoo lanni licaar je aar otacalu aar oꞌre kay a yedeny ape kumndan nggoo anni mung engga ndi ari gima änïjï Bulijing giyirna gwuru Diruman.

³⁰Anni ma dilu danu ru, a kumndan nani yiꞌral ꞌdidanu yanni yüpäjä je Ngwüyäwüd Bulijing nono, nggwallalu giyirna ngwükäjïdï ngwurꞌdal ngwanni ngwuru ngweleny na ꞌdar lidi ngwämrä ngwudi Ngwüyäwüd nunnu aar oꞌrajidalu. Ngwube apa Bulijing ngwuje dünäcï ngwäyänü.

A Bulij ondaji ngwämrä ngwudi Ngwüyäwüd

¹A Bulij ombaji ngwämrä ngwudi Ngwüyäwüd ngwäyänü ngwuje be ci, “Lani ngwänggärï, äny gwïlïjä Ngwaalinga ligor le lijayanu ꞌdi gomon gidi gweneng.” ²No a dirꞌdal danni diru giꞌra dani Ananiya, ondaci ngwüjü ngwüdünäcä Bulijingalu ndi ari aar mïꞌrï Bulijing ngwulemanu. ³A be Bulij ci, “Ngwaalu ngwa ang mïꞌrï ngang nggwee gwuru nono gunduꞌru gïbïꞌrïjüdäär gilu ge gibidu! Awa nga be jalu nga ari nga gwüpïcïny yelenya anaku aru gu yobo nga je be kiyi ligoꞌro le lunga ndi ci ngwüjü aar nyi pï?”

⁴A ngwüjï ngwanni ngwüdünäcä Bulijingalu aar ci, “Nga gwarra nga be lo dirꞌdala danni diru giꞌra didi Ngwaalu?”

⁵A je be Bulij ci, “Nggwaꞌti gu lïngïdï lani ngweengga ndi ari dirꞌdal diru danni diru giꞌra, ndi ari yüllïnä kitabanu yaru nu, ‘Aaꞌti nga gwondaji yiꞌral yiki gideleny didi ngwüjï ngwunga.’23.5 Gwuruj 22.28”

⁶Anni ma Bulij lenge ndi ari ngwüjï ngwülägädänü ngwoko ngwuru Ngwüjändügï na ngwoko ngwuru Ngwübärrïjï, ngwondaji dula ngwämrä ngwudi Ngwüyäwüd ngwari, “Lani ngwänggärï, äny gwuru Dïbärrïjï gïjï gidi Dïbärrïjï. Äny gwüdünädälä ngene ndi aar nyi pïdïyï yelenya ndi ari äny gwätï geꞌtajing ndi ari lanni lima ayi la ꞌdïꞌrï giyiꞌranyanu limidu.” ⁷Anni mung ari ngwujaꞌri ngwee, a Ngwübärrïjïngä garnati Ngwüjändügï ngwe, a ngwämrä üꞌrïdïnänü rom (2), a Ngwübärrïjï ji ꞌter na Ngwüjändügï ji ꞌter. ⁸(Ngwüjändügï ngwati ari ngwujaꞌri ngwani ꞌdïꞌrï giyiꞌranyanu na ngwujaꞌri ngwani yïꞌrr na ngwügïꞌrïm ngwaꞌti. A be Ngwübärrïjï ämnï ngwujaꞌri ngwee ku.)

⁹A ngwüjï ꞌdïꞌrï güündä a ngwoorta ngwoko ngwudi yobo ngwuru Ngwübärrïjï aar ꞌdïꞌrï aar ondaji dula aar ari, “Gur nggee gaꞌti nyii mbojaja yiꞌral nono yere yiki. Nda manari lïgïꞌrïm na gïꞌrr giru gondaca?” ¹⁰A ngwüjï büdï ngwäy ꞌtiꞌtir ndi garnati, ꞌdi a yedeny eny kumndaning ndi ari ngwüjï ngwa okta Bulijinganu ngwondaci gwuꞌtulung je ndi ari aar ele aar je apada yiima ye aar gwe ila gidilagany.

¹¹Dilunga ndoo, a Deleny dani Yicu dünäcï Bulijing gito gito ngwondaci ngworꞌtemaji ngwuci, “Undu ngwäy! Anaku ma gu ondaci ngwüjü ngene Üräjälïm gwani äny, nga gwondaci ngwüjü ꞌto gwani äny kündär gani Ruma.”

A Ngwüyäwüd ïnïjï Bulijing gwadi aar ꞌrinye

¹²Dilu danu, a Ngwüyäwüd änïcïdï ngwujaꞌri giyigoꞌro yegen aar pï yiꞌrany ndi ari laꞌti la eny aar ïyï ꞌdi aar engga ndi ari lima ꞌrinye Bulijing. ¹³Lanni ländï ndi ïnïjï nggwee lonyadana yiꞌra küüꞌrï rom (40). ¹⁴Aar ꞌdïꞌrï aar elada ngwurꞌdal ngwanni ngwuru ngweleny na mbumbunga aar je ci, “Änyängä lïmïꞌrïdï yiꞌrany ndi ari nyii laꞌti la allini gony gere ngwulemanu ꞌdi nyii ꞌrinye Bulijing. ¹⁵Gwenene nga nga na ngwämrä ngwudi Ngwüyäwüd, päcär kumndaningalu nunnu ara je äpïjä Bulijing ngaa ari gwadi aang otacalu ngwujaꞌri ngwüngün mama. Nyii gilo liju mama ndi nyii ꞌrinye kay gwerre gwerre nding obana ngene.”

¹⁶A gu gïjï gidi gwenggen gwudi Bulij gwuru gera ꞌdingini ïnïjïng nggwee ngwele gidilagany ngwondaci Bulijing.

¹⁷A Bulij urnidi kumndaning geꞌte gidi gwuꞌtulunga küüꞌrï tudini (100) ngwuci, “Apa damal ndee nga de ele kumndan galu dätï ngwujaꞌri ngwadi ngwe ci.” ¹⁸Ngwape ngwude ele kumndan ngwuci, “Bulij korkon gwurnidi nyi gwari ngaa äpïjä damal ndee dätï ngwujaꞌri ngwadi aar ang ngwe ci.”

¹⁹A kumndan määtä kuy ngwude ꞌtänü, ngwotacalu ngwuci, “Yiru ange yätä je ondaci nje?”

²⁰A damal ci, “Ngwüyäwüd ngwugekajidu ndi aar ang ükäcä nunnu nga je äpïjï Bulijing ngwämrä ngwudi Ngwüyäwüd bïgänü ndi ari aar otacalu mama gwani ngwujaꞌri ngwüngün. ²¹Aaꞌti be la je ämnäcï ngwujaꞌri ngwegen ndi ari gilo lonyadana yiꞌra küüꞌrï rom (40) gwürbäcäär. Lïmïꞌrïdï yiꞌrany lari laꞌti la eny aar ïyï ꞌdi aar ꞌrinye. Gilo liju mama gwenene lïdünïcängä nga je ämnäcï yiꞌral giyee.”

²²A kumndan dinga damal ngwele ngwugirinya ngwuci, “Aaꞌti nga gwondaci dïjü dere ndi ari nga gwondaciny ngwujaꞌri ngwee.”

Aar dinga Bulijing Gäyïjärïyä

²³A be kumndan urnidi yiꞌra rom (2) yüngün yidi gwuꞌtulunga küüꞌrï tudini (100) ngwuje ci, “Geꞌtar gwuꞌtulung je küüꞌrï tudini rom (200) mama na ngwongr ngwudi ngwumirta ꞌdï kwoꞌra täꞌrïl (70) na ngwongr küüꞌrï tudini rom (200) ngwugwodananu yiiri ye ndi ari aar ele Gäyïjärïyä dilunga didi gweneng ma lingen ru tudini kwoꞌrongo (9). ²⁴Na ꞌto ngaa ombaci Bulijing ngwumirta ngwoko nggu allala nunnu ngwobani gwujaw nono gidartan dani Bilekej.”

²⁵Ngwüllïjï ngwujaꞌri ngwaru nu,

²⁶“Ngwujaꞌri ngwee ngwïndï ꞌdünggüny gwani Kiludiyuj Lajiyaj, ngwükäcä je gwani dartan dani Bilekej, nggwagannanga.

²⁷Ngwüyäwüd ngwümätï guru nggee aar ji gito gadi aar ꞌrinye. Nje be bornada gwuꞌtulunga le lüny nje gätäjä, nyi lenge ndi ari giru Diruman. ²⁸Nyi bupi ndi lenge yiru ange yanni yimbojajaar je nono nje be äpïjä ngwämrä ngwegen ngwudi Ngwüyäwüd. ²⁹Nyi be mbuji ndi ari gwüꞌrïdädäär yiꞌral nono yidi yobo yegen. A be yere yaꞌti ndi ari aar gu ꞌrinyada na aar geꞌte korkon. ³⁰A be anni ma aar nyi ondaci ndi ari gur nggee nggo gïnïjäär, nga be ükäcä puprang. Liminje ondaca lanni lüꞌrïdädï yiꞌral nono ndi ari aar ila aar ang gätïjï yiꞌralalu yegen kur nggee.”

³¹A gwuꞌtulunga ärrï yiꞌral giyee anaku ca je gu kumndan dilunga ndoo aar ape Bulijing aar gwe ele ꞌdi aar obani kündär gani Andibatrij. ³²Bïgänü aar dingada ngwongr ngwe ngwudi ngwumirta aar ape aar gwe ele Gäyïjärïyä a be gwuꞌtulunga oꞌra gidilagany. ³³Anni ma ngwongr ngwudi ngwumirta obani Bulij gwe Gäyïjärïyä, aar ätädä dartana dani Bilekej ngwujaꞌri aar ätädänï Bulijing. ³⁴A dartan uli ngwujaꞌri ngwanni ngwükäcäär je, ngwube utalu ndi ari Bulij ngwati ji ne. Ngwulenge ndi ari gwïndï ngwaalu ngwani Kïlïkïyä. ³⁵Ngwube ari, “Nggwa ꞌdingini ngwujaꞌri ngwunga ma ji ma ngwüjï ila ngwanni ngwüꞌrïdädängä yiꞌral nono.” Ngwube ci gwuꞌtulung je aar arnga Bulijing ngwuꞌdun ngwudi yeleny ngwudi Yïrüdïj.

A Bilekej pïcï Bulijing yelenya

¹Anni ma yomon ele aar ru tudini (5), a dirꞌdal danni diru giꞌra dani Ananiya aar üllï Gäyïjärïyä mbumbunga le loko na gur gati je ruci gani Tärtüllüj, aar ila yiꞌral ye yegen yüꞌrïdädäär je Bulijing nono aar je gätïjï dartanalu. ²Anni ma aar urnida Bulijing ngwänï, a Tärtüllüj ꞌdïꞌrï ngwondaji ngwügätïjï dartana yiꞌralalu yüngün dani Bilekej ngwari, “Gwani Bilekej, yeleny ye yunga, adatalu nggwo gwïrälü na bebere gwunga gwuma jaꞌrima ngwüjü ngwudi ngwaalu ngwee. ³Ngwaalu ꞌdar na giyiꞌral ꞌdar, gwani dartan dani Bilekej, yämnï nje ar ang ci yäy ꞌtu gwupa gwulleny. ⁴A be nunnu aaꞌti nggwa ji ndi ang ondaci ngwujaꞌri ngwolanu, nyi be ari nggwa ang päcälü nje geraci länï jayi gwe liguri gwunga nga ꞌdingini ngwujaꞌri ngwee ngwooko.

⁵Änyängä limbuju guru nggee giru dirngaja gati gwogaji ngwüjü aar ꞌdïꞌrï güündä ge ngwüjänü ngwuru Ngwüyäwüd giyen ꞌdar. Giru güktü ngwüjü ngwudi yobo yïndï Najra. ⁶ꞌDi ngwümïnï ndi rngïyï gobo gidi Ngwaalu nyii gu be mätä.24.6 Yitab yoko yätï ngwujaꞌranu ngwee. A be anni minyii ru ladi pïcï yelenya anaku aru gu yobo yärï. 7 A be kumndan gani Lajiyaj ila ar nje apada yiima ye. 8 Ngwuci ngwüjü ngwanni ngwüꞌrïdädï yiꞌral nono aar ila ꞌdunggunga.⁸Manari gima ang otacalu giligor lunga, nga gwa be lenge ndi ari ngwujaꞌri ngwärï gwani nginde ngwuru ꞌdidanu.” ⁹A Ngwüyäwüd gekajidi ndi ari ngwujaꞌri ngwee ngwaraar ngwe ngwätï ngwäyänü.

¹⁰Anni ma dartan gïꞌtïjï Bulijing gay ndi ondaji, A Bulij ari, “Äny gwülïngïdï ndi ari nga gwätï ngwüdläyü ngwonyadu ngwanni ngwümäätä ngwe yelenya ngwüjï ngwudi ngwaalu ngwe, yäy gu no äny gwa ruci ligoꞌro lüny ligor le lijayanu. ¹¹Ya je be ombaji giyee giligor lunga, ndi ari giyomon yanni yima ele yiru ꞌdï na rom (12), äny gwändädï Üräjälïm ndi äpïjï Ngwaalinga yobo. ¹²A be ngwüjï ngwee ngwüꞌrïdädïny yiꞌral nono ngwaꞌti nyi mbuju ndi nyii garnati dïjï dere kobanu, nyi ꞌti gwogaju ngwüjü ngwudi ngwämrä na ngwaalu ngwere kündär. ¹³A be ngindenga gilee laꞌti ätï ngwujaꞌralu ngwere ngwanni ngwadi aar je inggidi ndi ari äny gwärrü yiꞌral yere yiki. ¹⁴A be ngwujaꞌri ngwee ngwanni ngwaraar ngwe, äny ꞌto gwati äpïjï Ngwaalinga yobo ngwanni ngwämnä gu ngwügüürnä ngwärï nyi gwuji Gay gidi Deleny dani Yicu garaar ge gäꞌtüdï yobo yijaw. Äny gwämnä ngwujaꞌri ꞌdar ngwïndär Yobo ye yidi Müjä na Yïjïr yidi Ngwïjïr. ¹⁵Geꞌtaji gwüny Ngwaalu gwuru gweꞌte gweꞌte nono gwegen, ndi ari ngwüjï ꞌdar ngwanni ngwüdünälü na ngwanni ngwuki, ngwa ji ngwa ꞌdïꞌrï giyiꞌranyanu. ¹⁶Äny gwati mïnï yomon ꞌdar ndi ari aaꞌti äny gwätï ngwujaꞌri ngwere nono ngwanni ngwuki ngwäyänü Ngwaalu na ngwäyänü ngwüjï.

¹⁷Äny gwätï ngwüdläyü ngwonyadu gwaꞌti ju, nyi be kwodalu Üräjälïm gwäpïjä ngwüjü ngwüny ngwüꞌrïnyä ngwadacaar je ngwüjü ngwanni ngwunyangiralu na nyi elada ꞌto ndi gätïjï Ngwaalingalu. ¹⁸Äny gwügäꞌrïnä nono anni mbujaar nyi ngwämrä ngwudi gobo ndi ape yiiru giyee. Ngwüjï ngwonyadu ngwaꞌti nyii le ju, na äny ꞌto gwaꞌti ändï ngwujaꞌri ngwere ngwani yärä. ¹⁹A be ꞌdogo Ngwüyäwüd ngwuju ngwoko ngwudi ngwaalu ngwani Ajiya. Ngindenga ꞌto gäbïcä je aar ang ondaci manari yere giyo yärrï nje yiru gimra. ²⁰Na ngindenga gilee ngene, aar ang enggaci ngwujaꞌri ngwumne ngwanni ngwärrï nje ngwuki ꞌdi aar nyi apa nyi dünälä ngwäyänü ngwudi ngwämrä ngwudi Ngwüyäwüd. ²¹Manari yiru yanni yurnidiny ye dula ngwäyänü ꞌdenggen ndi ari, ‘Yiru yani ꞌdïꞌrï giyiꞌranyanu, yiru giyee yanni yïdünäjïny ngwäyänü ꞌdunggunga ndi nyi pïcï yelenya.’”

²²Dartan dani Bilekej, danni dïlïngïdï Gay ge nggee gidi Deleny dani Yicu yorta ye ngwaalinga ngwüdünäjï pïng yelenya ngwari, “Manari kumndan gani Lajiyaj gima ila, nyi be pï yelenya giyiꞌral yunga.” ²³Ngwuci kumndaning gidi gwuꞌtulunga küüꞌrï tudini ngwarnga Bulijing aar gäbïcï ngwugatu linginalu gwooko a ngwumaad ngwüngün ila aar ombaji aar äpïjï yiiru yere.

²⁴A gwodanalu yomon cong, aji a dartan dani Bilekej daw de düngün dani Dürcïllä diru Dïyäwüd ila. Ngwükäjïdï ndi Bulij ndi ꞌdingini ꞌdünggüngün. A Bulij ondaci gwani ämnï ndi Yicu Kirictu. ²⁵Anni ma Bulij ji ndi ondaji ngwujaꞌri ngwani dünälü, na määtä lingina na obalu komon gidi gwodaning, a yedeny eny Bilekejing ngwuci, “Yoꞌra gu be no gweneno. Ïndï be. Ma ji ma gaji ji nggwa ang be ükäcä.” ²⁶Ating geꞌtaji ndi ari gwadi Bulij änïjï ngwubaꞌtanya nunnu ngwugatalu ngwele. No ating gu be ükäjïdï pïd pïd aar gwe ondaji.

²⁷A ngwüdlä ele aar ru rom (2), a dartan diꞌter allu giyeleny dani Bïrkïyüj Bictuj ngwumandi ndi Bilekej. A Bilekej jada ndi jayi Ngwüyäwüd ngwäy, ngwugatani Bulijing korkon.

A Bictuj pïcï Bulijing yelenya

¹Anni ma dartan dani Bictuj obani ngwaalu ngwani Yäwüdïyä ngwape yomon täꞌrïl (3), ngwüꞌdïꞌrï ngwugatani Gäyïjärïyäng ngwallu Üräjälïm. ²Ngenone a ngwurꞌdal ngwanni ngwuru ngweleny na ngweleny ngwudi Ngwüyäwüd ila yiꞌral ye yegen aar je ondaji gwani Bulij. ³A Ngwüyäwüd büdäjï yiꞌral aar päcï Bictujingalu ndi ari ngwuje jayi ngwäy ndi ape Bulijing ngwudinga Üräjälïm ndi ari ngindenga gwürbäcäär kay gwadi aar ꞌrinye kayala. ⁴A je Bictuj ci nu, “Bulij nggwo korkon ngenone Gäyïjärïyä, äny gwadi gu ele yomon yanu giyee. ⁵A ngweleny ngwalu ila nyii ngwe ele aar ondaji yiꞌral yanni üꞌrïdädäär je guru nono ngenone manari giyoo yärrüng je yere yanni yiki.”

⁶Anni ma Bictuj jalu yomon ya ru ꞌdübä (8) na ya ru ꞌdï (10) ngenone ꞌdenggegen, ngwüꞌdïꞌrä ngwüllä Gäyïjärïyä. A bïgänü nggwoo ngwujalu ngwämrä ngwudi pï yelenya ngwari aar äpïjä Bulijing. ⁷Anni ma Bulij obana, a Ngwüyäwüd ngwanni ngwüllü Üräjälïm aar änänü, aar ondajaji ngwujaꞌri nono ngwonyadu ngwuki, aar je ꞌti burna ndi ätïyï ngwäyänü.

⁸A be Bulij ruci ligoꞌro lüngün ngwari, “Äny gwaꞌti ärrä yiꞌral yere yiki yani yobo yidi Ngwüyäwüd, na yani gobo na deleny didi Rumang dani Gayijar.”

⁹A be Bictuj bupi ndi jayi Ngwüyäwüd ngwäy, ngwube ci Bulijing nu, “A gwämnä nga allu Üräjälïm a gu pïcï yelenya ngenone giyiꞌral giyee yüꞌrïdädärä je nono?”

¹⁰A be Bulij ci, “Äny ngweneno ngwüdünädï ngwäyänü giyeleny yidi deleny didi ngwelenyinga Ruma dani Gayijar, aar nyi gu pïcï yelenya. Äny gwaꞌti ärrïjä Ngwüyäwüd yiꞌral yere yiki, anaku lïngïdä gu ngwujaꞌralu ꞌdar gwani Bictuj. ¹¹Manari äny gwukiya yobo yidi Ngwüyäwüd yiꞌral ye yere ligoꞌro le lüny yadi nyi gäbïcï aar nyi ꞌrinye, äny gwaꞌti ꞌdonya yiꞌrany. A be ngwujaꞌri ngwanni ngwondaja je Ngwüyäwüd ngwaꞌti ätï ngwäyänü, no dïjï dere daꞌti diny ape aar nyi ätädä Ngwüyäwüd. Äny nggwelada gweere gideleny didi ngwelenyinga Ruma dani Gayijar.”

¹²Anni ma Bictujinga otajidalu ngwartan ngwe ngwüngün, ngwube ngwari, “Nga gwaru nga gwele gweere gideleny didi ngwelenyinga Ruma dani Gayijar, äny gwa ang ci ïndï.”

¹³Aar jalu yomon cong a deleny dani Agiribaj ila gwenggen gwe gwuru gera gwani Brïnïkï aar obana Gäyïjärïyä ndi aganni Bictujing. ¹⁴Anni rar ladi jalu ngenone yomon yonyadu, a Bictujinga abingadi giyiꞌral yidi Bulij Agiribaj gwe. Ngwuci, “Gur geꞌte nggo ngene gigatana Bilekej korkon. ¹⁵Anni minyi ele Üräjälïm, a ngwurꞌdal ngwanni ngwuru ngweleny na mbumbunga lidi Ngwüyäwüd apa yiꞌral yüpädäär je nono aar ari aar gwe obalu.

¹⁶Nje be ci nyängä liru Ngwuruman gïdïmürä därï lati ꞌti gikaja dïjü yiꞌral yere ꞌdi aar dünätï ngwüjïngä le ngwanni ngwüꞌrïdädï yiꞌral nono ngwumbuji gay ngwuruci ligoꞌro lüngün giyiꞌral yüpädäär je nono. ¹⁷Anni ma aar ila ngene, nyi ꞌti jana yiꞌral ye giyee, bïgänü nggwoo nyi jalu ngwämrä ngwudi pï yelenya nyi ükäjïdï ndi Bulij aar apa. ¹⁸Anni ma ngwüjï ngwoo ngwüꞌrïdädï yiꞌral nono ondaji, aar ꞌti üpädï yiꞌral nono yere yärrüng je yiki yigeꞌtajiny gu ndi ari yadi aar ye ari. ¹⁹A be garnati ru gwani yobo yegen aar ani gur gayu gani Yicu garu ge Bulij nggo gimidu. ²⁰Nyi ꞌti lïngïdï ndi ari awa nyi utalu yiꞌral ye giyee. No nyi be ci Bulijing gwadi ele Üräjälïm aar gu ombaci yiꞌral giyee yüpädäär je nono ngenone. ²¹Anni ma Bulij ari gwadi ele gweere gideleny didi Rumang ngwüpäcälü yiꞌral ye giyee, nyi be ci gwuꞌtulung je aar ombaji ꞌdi a gomon ila nyi dinga gideleny didi Rumang dani Gayijar.”

²²A be Agiribaj ci Bictujing nu, “Äny gwüjädï ndi ꞌdingini ngwujaꞌri ngwudi gur nggee.”

A Bictuj ci, “Ga ang ꞌdingini bïgänü.”

²³A bïgänü nggoo a Agiribajinga Brïnïkï gwe a je ngwüjï ruya yelenya yipa aar änï ngwuꞌdun ngwudi oꞌrajidalu ngwubegenga le ngwudi gwuꞌtulunga na ngweleny ngwudi gündär. A Bictuj ükäjïdï aar apa Bulijing. ²⁴Anni ma aar apa, a Bictuj ari, “Gwani deleny dani Agiribaj, na nga nga ꞌdar lanni gilo ngene, ngaa länggädï guru nggee! Ngwüyäwüd ꞌdar kiꞌdu güꞌrïdädäär yiꞌral nono ngenone Üräjälïm na ngene Gäyïjärïyä. Aar ürrï dula aar ari gaꞌti äwdï nding jalu gimidu. ²⁵A be äny gaꞌti nyi mbojaja yiꞌral nono yere nunnu aar ꞌrinye. Gima be ari gele yiꞌral ye gweere gideleny didi Rumang. Nggwuma ari ginyi dinga gele Ruma. ²⁶A be yiꞌral yere yaꞌti yilinginna yadi nje üllïjï delenya didi Rumang gwani ngwujaꞌri ngwüngün. Yäy gu no nggee gima je äpïjä ngwäyänü ꞌdanggalu ꞌdar na gwece gwece ngwäyänü ꞌdunggunga gwani Agiribaj, nunnu manari yere yima ji yima mbüjïnï nje ulli. ²⁷Ndi ari yaꞌti ya ele kayalu ndi nyi dinga dïjü dïgïkïnä giyirna aar ꞌti be linginna yanni yüpädäär je nono.”

A Bulij ruci ligoꞌro lüngün ngwäyänü gideleny dani Agiribaj

¹A deleny dani Agiribaj ci Bulijing nu, “Äny gwügïꞌtïjängä gay nga ruci ligoꞌro lunga.”

A Bulij alliji guyala güngün ngwondaji ngwuruci ligoꞌro lüngün ngwari, ²“Gwani deleny dani Agiribaj, äny gwänggädï ndi ari lalli nje kil ndi nyi dünälä ngwäyänü ꞌdunggunga gwene nyi ruci ligoꞌro lüny gwani yiꞌral ꞌdar yanni yüꞌrïdädäär nje Ngwüyäwüd nono, ³a gwece gwece ndi ari nga gwülïngïdï dïmürä ꞌdar didi Ngwüyäwüd nga lenge garnating gwegen. Yäy gu no, äny gwa ang päcälü nyi geraci länï nga ꞌdingini.

⁴Ngwüyäwüd ꞌdar ngwülïngïdï elelleng gwüny gwanni gwelelleny anaku ꞌdïꞌrïny gwälü ꞌtuꞌtu yogo ye ken güny, na ꞌto kündär gani Üräjälïm. ⁵Ngindenga lïlïngïdïny gaji golanu la gu ari ma aar mïnï, ndi ari anaku aru gu gay gojema yiꞌral gidi dïmürä didi yobo yärï, äny gwelella gwuru Dïbärrïjï. ⁶Yiru giyee yanni yïdünäjïnyälä ngene aar nyi pïcï yelenya gwani geꞌtaji gwüny ngwujaꞌri ngwanni ngwuca ngwe Ngwaalu ngwügürnä ngwärï. ⁷Ngwujaꞌri ngwuru ngwanni ngwuca ngwe Ngwaalu gïïlü gärï ꞌdï na rom (12) ngwanni ngwujicaar jalu aar je gwuji aar gu äpïjï Ngwaalinga yiiru yigor ye ꞌdidanu dilu de na lingen le nunnu aar ila aar gu ru. Gwani deleny dani Agiribaj, yiru giyee yanni yïgäbïcä Ngwüyäwüd aar nyi be üꞌrïdädä yiꞌral nono. ⁸Ngaa larra gilee ngaa ꞌti be ämnä ndi ari Ngwaalu ngwätï yiima ndi ꞌdïꞌrïyï ngwüjälü ngwanni ngwayu?

⁹Äny giligoꞌro lüny gwerre gwücïnänü nyi ꞌdonya yiima ye yüny ꞌdar nyi etaci ngwüjü ngwürïny ngwudi Yicu gwudi Najrang. ¹⁰Yiru giyee yanni yärrï nje ngenone Üräjälïm. Yeleny ye ngwurꞌdal ngwanni ngwuru ngweleny nyi ye ummi ngwüjü ngwudi Ngwaalu nje geꞌte korkon, na ma aar ru ladi aar je ꞌrinye, nyi ämnï ndi ari aar je ꞌrinye. ¹¹Yomon yonyadu ati nyi ele ngwämrä ngwämrä nje reraji nje linyaci yiima ye ndi aar nyïꞌrïnï ämnïng Ngwaalu gwegen. Dirlele gwe gwüny ndi nje übïnälü, nyi ꞌdïꞌrï nyi ele gïyündär yidi ngwüjï poor ndi nje übïnälü.”

A Bulij ondaji gwani gwurla gwüngün

(Yiiru 9.1–19; 22.6–16)

¹²“Gomon geꞌte nyi ji ndi ele kündär gidi Dimajiging yeleny ye na ngwujaꞌri ngwe ngwurꞌdal ngwanni ngwuru ngweleny. ¹³Anni minyi ji kay lingen le lïdünälä gwani deleny, nyi engga buri gwüllü kerala gwitananu gilingen. Aar nyi oꞌrralu na ngwüjï ngwïndï nyii ngwe. ¹⁴Nyii ïꞌdï ꞌdar gïdïyängälü. Nyi be ꞌdingini yal aar nyi urnida aar nyi ondaca Yärmïyängä, ‘Jawul Jawul, nga gwarra miny übïnälü? Nga gwaꞌti gwa burni ndi obe dajiliru gora ge.’

¹⁵Nyi otacalu nyi ci, ‘Nga gwani yärü doorta?’

Aar nyi ci, ‘Äny gwuru gwani Yicu gwanni gwübïnängälü. ¹⁶ꞌDïꞌrälü gweneno nga dünälä yora ye. Äny gwüꞌtäcängälü nunnu nga geꞌte nga ru dïnädä düny, nga ru gwanni gwadi ondaci ngwüjü ngwujaꞌri ngwanni ngwuma je engga gwenene ꞌdünggüny na mana ngwanni ngwada je enggaci. ¹⁷Nggwa ang gätäjï ngwüjï ngwunga na ngwüjï ngwuru Garany ngwanni ngwada gu ükäjï. ¹⁸Nga je ïgïtï ngwäy nga je gwäꞌrä gïdïrïmänü aar ila giburalu nga je ꞌtüyï kuyanu gidi dijegoꞌrr aar oꞌrada Ngwaalu nunnu a je Ngwaalu düdänïjänü ndi ke gwegen aar ape yuꞌrina ngwüjïngä le ngwanni ngwüjüꞌrïnä ämnï gwe gwegen ꞌdünggüny.’

¹⁹Yäy gu no gwani deleny dani Agiribaj, nyi ꞌti nyortaca yiꞌralanu yänggädï nje dilingidu yüllü kerala. ²⁰Nyi ondaci ngwüjü ngwujaꞌri ngwe gwerre gwerre ngwudi Dimajiging, na ngwudi Üräjälïmïng na ꞌdar ngwudi Yäwüdïyä ꞌdi a be ngwüjï ngwuru Garany ꞌto. Nje ondaci ndi ari aar ꞌdingini ngwujaꞌri ngwudi Ngwaalu aar joꞌrenyana giyiꞌral yegen yanni yiki. Aar inggidi joꞌrenyaning gwegen ape gwe yiiru yanni yijaw. ²¹Yiru giyee yanni yïgäbïcä Ngwüyäwüd aar nyi määtä ngwämrä kobo aar nyi nani ndi ꞌrinye. ²²A be Ngwaalu ru ngwetadu ꞌdünggüny, ꞌdi gomon gidi gweneng, yäy gu no äny gwüdünü ngene nje enggaci ꞌdar, danni dipa na danni dooko. Yere yaꞌti nje ondaju yolana goralu giyobo yanni yondaja je Müjä na gïyïjïr yanni yondaja je ngwïjïr ndi ari yaji ya ji. ²³Ndi ari gwanni Gwubrutaar yelenya gwa yiꞌrendeny mbuji gwa ru giꞌra ndi ꞌdïꞌrä giyiꞌranyanu gwa ondaci ngwüjü ngwüngün na ngwüjü ngwuru Garany buri gwe.”26.23 1 Küründüj 15.20; Ajaya 42.6

²⁴No a Bictuj üꞌrïcï Bulijing ngwujaꞌranu ngwaw dulu de ngwuci, “Nga gwuma rlälï kiꞌranu mbüny gwani Bulij! Bebere gwunga gwonyadu gwuma ang ruji giꞌra milang.”

²⁵A be Bulij ci, “Äny gwaꞌti rlälü kiꞌranu gwani dartan dani Bictuj. Yanni yondaji nje yätï ngwäyänü aar ele kayalu. ²⁶Gwani deleny nga gwülïngïdï yiꞌral ye giyee yorta ye ngwaalinga, äny gwügätïnä linginalu nda je ondacalu tired. Nggwïcïnänü ndi ari yere yaꞌti yima ang madinalu, ndi ari yaꞌti ärrïnä yuꞌrimi.” ²⁷A Bulij ci, “Gwani deleny dani Agiribaj, Nga gwämnä ngwujaꞌri ngwudi ngwïjïre? Äny gwülïngïdï gu ndi ari nga gwämnä gu.”

²⁸A be deleny dani Agiribaj ci Bulijing, “Nga gwugeꞌtaja ndi ari gaji ge gooko no, nga gwuny gwäꞌrï nyi ruji dïkïrïjïne?”

²⁹A Bulij ci, “Äny gwotaca Ngwaalingalu ndi ari a gaji ru gooko ngwolanu, nga na ngwüjï ꞌdar ngwanni ngwo ngwuꞌdinginiiny gweneno, aar ru ngwïkïrïjïn nono änyïng, ꞌdogo aaꞌti be ngwa ji giyirna nono änyïng gweneno.”

³⁰A deleny dani Agiribaj ꞌdïꞌrälü na dartan dani Bictuj na Brïnïkï na ngwüjï ngwanni ngwuji aar le. ³¹Aar ꞌtüdä gïdrü aar abingajidi aar ari, “Gur nggee gaꞌti ärrü yiꞌral yere ndi aar gu ꞌrinyada aar gu geꞌte korkon.”

³²A deleny dani Agiribaj ci dartana dani Bictuj, “Gur nggee gaadi gätïnälü ngwele adinari gima ꞌti aru ga pälü yiꞌral ye giyee gideleny didi Rumang dani Gayijar.”

A Bulij ꞌdïꞌrï ngwele Ruma

¹Anni ma aar ari nyii ꞌdïꞌrï nyii ele giyaanu nyii ele Italiya, Bulij na ngwüjï ngwoko ngwanni ngwugennaar ngwe giyirna aar je ätädä kumndaning gidi gwuꞌtulunga küüꞌrï tudini (100) gani Jülïyüj gidi gwuꞌtulunga kiꞌdu gwudi deleny didi Rumang. ²Nyii ꞌdïꞌrï bälükä gwe gwudi gündär gani Adramitiyum gidi Ajiyang, gwadi ele giyumu gïyïmämü yidi Ajiyang, nyii ꞌtü nyii ele giyaanu. Gur gani Arictakuj, gidi Majiduniya kündär gani Täjlänükï nyii le ji.

³Bïgänü nggwoo nyii üllälü kündär gani Jäyïdä, a Bulij ïnä Jülïyüjïng ngwügäbïcï ngwele ngwumaad ngwüngün nunnu manari gwuma mïnï ngwony ngwere aar je ätä. ⁴Nyii ꞌdïꞌrï ngenone mana nyii ele giyaanu, ndi ari nyii lïgwümädï dirunanu, nyii gwurli nyii raji bälükä giri ge gidi Gabrujing ganni gaꞌti gu dirun ärädï. ⁵Anni minyii ruyi bälükä nyii ele ꞌdi nyii üꞌrü yaanu yidi ngwaalu ngwani Kïlïkïyä na Bämbïlïyä, nyii üllälü kündär gani Mira ngwaalu ngwani Lïjïyä. ⁶Ngenone a kumndan gidi gwuꞌtulunga küüꞌrï tudini mbuji bälükä gwudi Ïjïkändärïyäng gwïndï gwadi ele Italiya, aar nje gu änïjänü. ⁷Nyii ꞌdïꞌrï nyii ele minyol yomon yonyadu ꞌdi a yiꞌral ojeme ndi nyii obani kündär gani Jïnïdüj. Anni ma aar nje ꞌti dirun gäbïcü ꞌdi nyii üllï gay ge gidi Jïnïdüjïng nyii ruyi bälükä giri ge gidi Kïrïdïng ganni gaꞌti gu dirun ärädï gwujacidaar ngwaalu ngwe ngwuꞌdumbala giyaanu ngwucaar je Jalmuni. ⁸Anni minyii gu ïräjä yiimalu ꞌdar ꞌdi nje gatana nyii ele ngwaalu ngwati aar je ci Yumu Yanni Yijaw, ngwuju gito gito kündär gani Lajiya.

⁹Nyii ji ndi ele giyaanu ꞌdi a gaji ele ngwolanu, a yiꞌral ke ngwäyänü ndi ari nyii üꞌrü yaanu. Ndi ari Gomon gidi Jaꞌrima yigor gima madinalu.27.9 Gaji ganni gati ge dirun ari ngwuꞌti gäbïcä ngwüjü ndi ruyi bälükä giyaanu. Ngwullawi 16.1–34 No a Bulij arnga ngwüjü ngwuje ci, ¹⁰“Ngwüjï, äny nggwo gwänggädï ndi ari yiꞌral yadi ele ndi ke ngwäyänü gïdïlä dege ndee ya geraji bälükälü na ngwong ngwüpïnïng je na gwani gilang gwege nggwo ngwaalu ngwuki ꞌto.” ¹¹A be kumndan gidi gwuꞌtulunga küüꞌrï tudini obe ngwujaꞌri gora ge ngwudi Bulij ngwuje be ämnï ngwudi gur ganni giruya bälükä na ngwudi gur gidi bälükä. ¹²Anni aaꞌti gumu jaw diruna didi digo ngenone ndi gu bälükä üllädälü, a ngwüjï onyadani ngwanni ngwuma ari nyii elada gweere nyii geꞌtaji ndi nyii obani kumu gani Bunikij ngwaalu giyaanu ngwani Kïrïd, nyii gu üllädälü ngenone digo de. Gumu nggee gombataar ngwaalu ngwe kaama giꞌra ge aar ombati ngwaalu ngwe kängïr giꞌra ge.

Dudu

¹³Anni ma dirun dïndï kaama araalu doko, a ngwooꞌra ngwudi bälükä geꞌtaji ndi ari yanni yibupaar je yima aar je mbuji. Aar gwallada yuduꞌralu mbüny aar je alliji gïbälükälä aar ruyi aar millidi gïmämäng nono gito gito gidi Kïrïdïng. ¹⁴Aaꞌti gaji olanu gwooko no, a dirun diru giwerr araalu ndüm ngwila ngwaalu giyaanu dicaar, “Gängïr gïtäny gwe.” ¹⁵Ngwape bälükä ngwuꞌti ätï yiima ndi obe dudanu. No nyii gwalli ngwuy nyii gäbïcïjï dudu aar nje apada. ¹⁶Anni minyii millida giri ge gidi ngwaalu giyaanu ngweꞌte ngwoko ngwani Käwüdä, nyii ji ꞌdïꞌdäny ꞌdi nyii allija bälükä gwudi gätäjï gïbälükälä. ¹⁷Anni ma aar allija bälükä gwudi gätäjï gïbälükälä, aar änïjï ngwaralu gilaranu lidi bälükä aar gekajidi nunnu aaꞌti gwa badalu. Yedenyo ndi ari la je le bälükä obe dïjïcïrä diꞌdumbala didi gïmämü gidi Lïbïyäng, aar ülläjï ngwuredalu ngwati ji dirun gägïrï ngwudi bälükä aar gäbïcï a gwe dirun landalu. ¹⁸A nje gu dudu ändänü danni dikana ꞌdi anni ma bïgänü ru aar ꞌdïꞌrï aar otada ngwony ngwoko giyaw ngwapanaar je bälükä gwe. ¹⁹Anni ma gomon ru täꞌrïl (3), aar määtä ngwony ngwudi bälükä aar je gagitu ngwuy ngwe giyaw. ²⁰A yomon onyadi nyii ꞌti änggädï lingeno na yuurrum a dudu ari gwurꞌtal danni dikana ꞌdi nyii gwalli ngwäy ndi gilang.

²¹Anni ma ngwüjï ngwanni ngwïndï bälükä gwe onje yomon aar ꞌti ïtï, a Bulij ꞌdïꞌrï ngwüdünï gidiliganu ngwuje ci nu, “Lani ngwüjï, adinari ngaa liminy ämnäcï ngwujaꞌri ngwüny gwele, ar ꞌti gatana Kïrïdïng, a laadi jayi nono na geradalu nggwee gwaꞌti gwaadi ji. ²²A be gwenene nggwubupa je nga gatu yigoralu gwaꞌti gwere ꞌdanggalanu gwa dudi ꞌdogo bälükä gwuru gwanni gwa ke. ²³Gwele dilu de, gïꞌrr gidi Ngwaalu ngwüny ngwanni ngwati nje äpïjï yobo, gïdünäcïny aar nyi ondaci ²⁴ngwari, ‘Aaꞌti yedeny ya ang eny gwani Bulij, nga gwa dünï ngwäyänü ngwudi deleny didi Rumang dani Gayijar, gilang gwudi ngwüjï ngwee ꞌdar ngwïndä ngwe, yïmïꞌrü ye yidi Ngwaalu ngwätädäärä je.’ ²⁵Ngwüjï, ojemar nono ndi ari nggwämnä Ngwaalu ndi ari yanni yarung ye yadi ele ndi ätï ngwäyänü. ²⁶A be alanga la obalu ngwaalu ngweꞌte ngwuru dïyäng giyaanu.”

²⁷Gidilunga danni dima ru ꞌdï na kwoꞌrongo (14), aar nje gu dudu jina ndi ape no giyaanu yidi Ädïrïyäng, diligeny danu a ngwooꞌra ngwudi bälükä cïnänü ndi ari lima ji dïyängü gito. ²⁸Aar ülläjï gar aar dïdïmä yaw aar je mbuja yolanu yiru yoranu küüꞌrï nyärläl (120). Aar jalu gwooko oꞌre aar je dïdïmï aar je mbuja yima ru yoranu ꞌdï tudini kwoꞌrongo (90). ²⁹A nje yedeny eny ndi ari bälükä gwunje gwe obalu giyoꞌrr, aar gatu yuduꞌru kwoꞌrongo gwodan gïbälükä nyii dünïcï ngwaalinga aar uꞌri. ³⁰A be ngwooꞌra ngwudi bälükä mïnï ndi abri aar gatani bälükä, aar ꞌdïꞌrï aar ape bälükä gwudi gätäjï aar ülläjï giyaw aar arri nono ladi ülläjï yuduꞌru kiꞌra gidi bälükä. ³¹A be Bulij ondaci kumndaning gidi gwuꞌtulunga küüꞌrï tudini na gwuꞌtulunga ngwuje ci, “Manari ngwüjï ngwee ngwuma ꞌti jalu gïbälükänü, dïjï dere daꞌti da gilang.” ³²No a gwuꞌtulunga üꞌrïꞌtï ngwaranu ngwanni ngwati määtädä bälükälü gwudi gätäjï aar gäbïcï a yaw ape.

³³Gwerre gwerre ndi ngwaalu uꞌri, a je Bulij abingaci ku ndi ari aar eny. Ngwuje ci, “Gwene yomon yima ru ꞌdï na kwoꞌrongo (14) ngaa lïdünïcä yiꞌral yomon giyee ꞌdar ngaa ꞌti ïtï gonyalu gere. ³⁴Nggwa je päcälü ndi ari, ïtär ngwony ngwoko ara je gwodaji ngaa gilang gwere gwaꞌti ꞌdanggalanu gwa dudi läꞌrü lüngün kiꞌra.” ³⁵Anni mung ari ngwujaꞌri ngwee, ngwape gona ngwuci Ngwaalinga yäy ꞌtu ngwäyänü ꞌdenggen ꞌdar. Ngwube üꞌränü ngweny. ³⁶A ngwüjï ꞌdar aar gatu yiguralu aar eny ꞌto. ³⁷Ngwüjï ꞌdar ngwanni ngwuju gïbälükänü ngwuru küüꞌrï tudini rom na ꞌdï kwoꞌra täꞌrïl na nyärläl (276). ³⁸Anni ma aar eny aar pe aar gagitu yona ngwäy giyaw nunnu a bälükä ängränü.

³⁹Anni ma ngwaalu uꞌranu, aar ꞌti lïngïdï dïyäng de yorta ye ngwaalinga. Aar be engga ngwaalinga ngwurmitu gu giꞌra gidi yaw ngwätï yïmämäng yiru dïjïcïr aar ari la gu raji bälükä ma aar ätï yiima. ⁴⁰Aar üꞌrïꞌtä ngwaralu mbüny ngwudi yuduꞌru aar je gäbïcï aar üllï giyaw. A ꞌto aar gwalla ngwaralu mbüny ngwanni ngwati gekaji ngwalamalu ngwati aar ngwe ruyi bälükä, aar allijaji diredala didi dirun kiꞌra gweere a je dirun dinga aar elada kïmämü. ⁴¹A be bälükä abri ngwobalu gïdïjïcïr diꞌdumbala ngwänïjï giꞌra gïdïyäng ngwümätïnälü. A gwe dudu pälü gwodan ngwukiyi ngwubadalu.

⁴²A be gwuꞌtulunga ru ladi ꞌrinye ngwüjü ngwugenna giyirna nunnu aaꞌti ngwa pï yaw ngwa ꞌtü kïmämü ngwabri. ⁴³A be kumndan gidi gwuꞌtulunga küüꞌrï tudini bupi nda Bulij midi ngwuje etaci ndi ärrï yiꞌral giyoo. Ngwuje ci lanni lïngïdï pïng yaw, aar aw yaw gwerre gwerre aar ꞌtü kïmämü. ⁴⁴Aar je be gwujani loko yüꞌrï ye yidi bälükä. Gay ge nggee, nyii ꞌtü ꞌdar gïdïyängälü lijaw nono.

Kïmämü gidi Maltang

¹Anni minyii obani lijaw nono, nyii lenge ndi ari ngwürïny ngwudi ngwaalu giyaanu ngwoo ngwani Malta. ²A nje ngwüjï ngwudi Maltang gïꞌtïjï yïrnü yipa. Aar nje müjïjï lïgä nyii gu ji aar nje ülläjälü ndi ari gere ginu a ngwaalu jïlï. ³A Bulij uta yüüꞌrälü ngwuje gatu gïlïgä a lägïrïny liju gïyüꞌränü a lïgä büdïyä nono ngwüꞌtüdä ngwümïꞌränï kuy güngün. ⁴Anni ma ngwüjï ngwudi ngwaalu giyaanu ngwo engga düngäyü guy nono güngün, aar abingadi aar ari, “Gur nggee ya giꞌrinyidu, ngwune ari gima gwannada yaw a be gaꞌti ga yiꞌral yanni yüdünälü gäbïcï ndi midi.” ⁵A Bulij düdïrä düngäyü gïlïgä aaꞌti yiꞌral yere akana nono. ⁶A ngwüjï ji ndi geꞌtaji ndi ari gwallalu na gwa yiiya mananu gwïꞌdï ꞌtïr gwa ayi. Anni ma aar dünïcï gaji golanu aaꞌti yiꞌral yere ju ꞌdünggüngün, aar gwurli aar ari gwuru ngwaalu.

⁷Gito gito ngwaalu ngenone giruny giju gu gidi dartan didi ngwaalu giyaanu dani Bupiliyuj. Aar nje ape nyii jalu ꞌdunu ꞌdünggüngün ꞌdi nyii ape yomon täꞌrïl (3) aar nje geꞌte gïyïrnü. ⁸Nyii mbuji papang gwüngün gwundru ngwümbür gwübüdü nono a yindi määtä. A Bulij ändädä anni mung otaci Ngwaalingalu ngwalliji guy nono ngwuꞌri nono. ⁹Anni ma yiꞌral ji giyee, ngwüjï ꞌdar ngwanni ngwümä ngwaalu giyaanu, aar ila aar je uꞌriyi nono. ¹⁰A ngwüjï ngwudi ngwaalu giyaanu aar nje geꞌte gïyïrnü yipa yonyadanu na anni minyii ji mama ladi ele giyaanu, aar nje gendaci ngwony ngwudi eny na ngwong ngwanni ngwümïnï nje.

A Bulij ele Ruma

¹¹Anni ma ngwüüwä ele aar ru täꞌrïl (3) nyii ꞌdïꞌrï nyii ele bälükä gwe ngwanni gwïndï kündär gani Ïjïkändärïyä gwädïnä digo de ngwaalu giyaanu gwüꞌtädäär giꞌremna kiꞌra gidi ngwaalu ngwuru ngwänggïl ngwegen ngwucaar je Jactur na Bullukij. ¹²Nyii ele ꞌdi nyii obani kündär gani Jayirakuj ngwaalu giyaanu ngwani Jïjïlï nyii gu jalu yomon täꞌrïl (3). ¹³Nyii ꞌdïꞌrä ngenone nyii ele kündär gani Rägïyüm kumu gidi Italiyang. A bïgänü nggwoo, a dirun anda kuyala gidi gaama ngwudinga bälükä nyii gu elanu, na bïgï nggwoo nyii obani kündär gani Batiyuli. ¹⁴Ngenone nyii mbuji ngwïkïrïjïnä ngwanni ngwuminje urnidi yïrnü nyii le jalu yomon kwoꞌra täꞌrïl (7). Ngenone nyii gwoda gay nyii ele Ruma. ¹⁵A ngwïkïrïjïn ngenone, ngwuꞌdingina ndi ari änyängä gilo lïndï, aar ꞌdïꞌrä ꞌtuꞌtu Ruma ꞌdi aar obana ngwaalu ngwudi ngwiliny ngwani Burum gwudi Abijujing na Ngwuꞌdun Täꞌrïl (3)ngwudi Yïrnü aar ila ndi nyii le mbudi. Anni ma je Bulij engga no, ngwuci Ngwaalinga yäy ꞌtu ngwojeme nono. ¹⁶Anni minyii obani Ruma, aar gäbïcï Bulijing ngwuji jücü a gwuꞌtulu arnga.

A Bulij ondaci ngwüjü Ruma

¹⁷Yomon täꞌrïl gwodanalu, ngwurnida ngwelenya ngwudi Ngwüyäwüd gwüpäng. Anni ma aar oꞌrajidalu, a je Bulij ci, “Lani ngweengga, nggwaꞌti ärrïjä ngwüjü ngwege na dïmürä didi ngwügüürnä ngwege yiꞌral yere yanni yiki, aar nyi be määtä Üräjälïm aar nyi gika aar nyi ätädä Ngwuruman. ¹⁸Aar ombaji ngwujaꞌri ngwüny aar nyi ru ladi gatalu, ndi ari nggwaꞌti mbüjïnä yiꞌral nono yere adi aar nyi gu ꞌrinyada. ¹⁹A be anni ma Ngwüyäwüd ꞌdonya, ꞌdi a nyi ligor ape nyi ari nggwäpäcï delenyalu didi Rumang dani Gayijar, yaꞌti ani ndi ari nggwätï yiꞌral yere yadi nje üꞌrïdä ngwüjü nono ngwüny. ²⁰Yiru giyee yanni yïgäbïcïny nga je gu be utalu nunnu nga je engga ar ondaji. Yiru yani dünïcï gwudi ngwüjï ngwüny ngwani Yïjïräyïl gwanni gwätäär nyi be genne giyirna giyee.”

²¹Aar be ci, “Änyängä laꞌti mbuja ngwujaꞌri ngwïndï Yäwüdïyä ngwani nga, a diweengga dere daꞌti dïndï ngenone ngwondaji ngwujaꞌri ngwere ngwuki ngwani nga. ²²A be änyängä libupa ndi ꞌdingini yiru ange yunga, ndi ari lïlïngïdï nunnu ngwüjï ngwaalu mbüny mbüny ngwondaja ngwujaꞌri ngwübïnä gayalu nggee.”

²³Aar je geꞌte ndi ari aar mbuji Bulijing gomon geꞌte, aar ila ꞌto lonyadana aar oꞌrajidalu kilanggu ngwuꞌdun ngwanni ngwuju gu Bulij. ꞌTuꞌtu dilu danu ꞌdi a ngwaalu ru degera, ngwuje enggaci yiꞌral yidi yeleny yidi Ngwaalu ngwunani nding je gwäꞌrä aar lenge ndi ari Yobo yidi Müjä na Yïjïr yidi Ngwïjïr yondaja gwani Yicu. ²⁴A loko a je yiꞌral ïꞌdänü yari ye Bulij a loko ꞌdonya ndi ämnï. ²⁵A ngwüjï üꞌrïꞌtïdänü. Aar ꞌtü aar ele anni ma je Bulij ci ngwujaꞌri ngwee, “Lïgïꞌrïm lanni Lijuꞌru lätïyä ngwujaꞌri ngwäyänü anni ondacing je gwani ngwügüürnä ngwaalu lingla le lidi dïjïr dani Ajaya. ²⁶Ngwari,

‘Ïndï ngwüjï ang ari,

Ngaa la ꞌdingini ꞌdogo a be ngaa laꞌti la lenge aꞌtur,

ngaa la engga ngaa be ru nono ma aang ꞌti änggädï.

²⁷Ndi ari ngwüjï ngwee yigor yegen yima ru yidingol,

ngwänï ngwegen ngwuma rïmï ndi ꞌdingini,

na ngwuma rïmï ngwäy ndi engga.

Adinari aar engga ngwäy ngwe ngwegen,

aar ꞌdingini ngwänï ngwe ngwegen,

aar lenge yigor ye yegen

na aar joꞌrenyana, a laadi nje uꞌriyi nono.’28.27 Ajaya 6.9–10

²⁸Yäy gu no, nggwubupa je ndi lenge ndi ari gilang gwudi Ngwaalu gwuma aar ükäcï ngwüjü ngwuru Garany, na ngwa ꞌdingini!”28.28 Yitab yoko yati ari, Anni ma Bulij ari ngwujaꞌri ngwee, a Ngwüyäwüd ꞌrati ngwäy cicir ndi garnati.

³⁰A Bulij jalu ngwuꞌdun ngwüngün ngwugeꞌteng gu ngwiliny ngwape ngwüdläyü rom (2) ati gu ngwüjï ïlïjä yïrnü. ³¹A Bulij ꞌranu aaꞌti yiꞌral yere ümïnïcä ndi ondaci ngwüjü ngwujaꞌri ngwe ngwudi yeleny yidi Ngwaalu ngwuje enggaci ngwujaꞌri ngwani Deleny dani Yicu Kirictu.