Mbete Kɔrenteri a seɗe-u

Mbete ké Pɔl vbeh hi̧ sa̧w in Ŋgermbay ké Kɔrente

1

1A bi Pɔl gun nzak pihna Mbay Zezu kandɔk ké Ŋgerzah yih, a bi ke yi̧n wahri Timote nah vbeh mbete-ay hi̧ wuri sa̧w in Ŋgermbay ké Kɔrente, nah vbeh hi̧ sa̧w nzuk Ŋgerzah a ɓoruri gbam ké tusiɓa Akay pi. 2Nah vah wuri ke lawsuki ke ɗeŋ ké ur ké ta̧w bah wah Ŋgerzah, ké ur ké ta̧w Gaŋ tul feri riw a ye Ŋgermbay Zezu.

3Nah el ke tumbɔl hi̧ Ŋgerzah nzuk sa̧w mgbɔkɔ, a ye bah Ŋgermbay Zezu Gaŋ wah, bah law in, a ye Ŋgerzah ké hi̧ sam nzak hewnari gbam. 4Ke hew na ké ɓil koseh wah gbam hi̧ ɓo náh mah hew nzuk a ɓoruri ɓil koseh woyri ɓoɗ ɓoɗ ke nzak hewna ké-e hew na keni. 5Ɓay fe le koseh hul Ŋgermbay ŋgi̧ hɔtɔk hɔtɔk ké ta̧w wah ké nah dih fal ye, kaŋ pi mí nzak hewna ŋgi̧ hɔtɔk hɔtɔk hi̧ na ɓay Ŋgermbay pi.

6Ɓa ra koseh mí ziŋ na le, ziŋ na ɓay tul woiri hi̧ í ziŋ nzak hewna pi, í ti̧h ɓil salɓay hul pi. Ɓa ra nzak hewna mí nah ziŋ le, nah ziŋ ɓay tul woiri hi̧ í ziŋ nzak hewna ké hi̧ ŋgerna-su̧h law ɓil koseh ra kandɔk a wah ké nah ziŋ ɓil koseh-ay kaŋ. 7Ɓay tul woiri law wah te tul suki wahri ɓa kpuh-u ɓay fe le, nah tu-tu, kandɔk ké i mbu̧h ziŋ na ɓil koseh ra, kaŋ pi mí i mbu̧h ziŋ na ɓil nzak hewna pi. 8Sa̧wu mí yi̧n biri, nah sa poŋ wuri ɓa ra̧w ya. Ɓay kosehri ké ziŋ na ké tusiɓa Azi le, kal law wah kereŋ hi̧ kerɓay káɓ tukala kara lu ké law wah ƴoɗ. 9Mí nah yih ɓay í tu ɓahri, salɓay hul kuŋ ku̧ tul wah gaŋ. Fe-u laɓ kaŋ ɓay hi̧ náh ɓaŋ law kan tul mun wah ya. Le náh kan law wah tul Ŋgerzah ma, a ye ké-e hi̧ záhri ti̧h ke pa̧ymun a foyu. 10A ye mí ke ya̧ na ke nzak salɓay hulaw ra, mí ke ɓay ya̧ na gaŋ. Law wah te tul ye ké-e ɓay ya̧ na ra ɓáy. 11A woiri kara i ƴo mbu̧h ɓil ɓayaw ke vuhna woiri hi̧ Ŋgerzah ɓay tul wah ƴo hi̧ nzak daɓari el ke tumbɔl hi̧ Ŋgerzah, ɓay lawsuki ké-e laɓ ziŋ na.

12Vbá̧ haŋ wah munu. Law wah lu lakna ɓay wah ɓahri, sa̧w siŋ sina wah ur ké ta̧w Ŋgerzah, ko ɓay wah se ya, ɓay wah te-teh. Ta ɓa siŋ sina tukala ke ru̧na tukala ya. Le ɓa lawsuki Ŋgerzah mí nah si keni siŋ sina. Wara le lawsuki-aw nah si keni siŋ sina ziŋ wuri. 13Nah vbeh ɓay a ɓoru ɓoɗ ɓil mbete-ay hi̧ wuri ya. Le ɓa ɓay ké i ki̧, ké i tu. Mi ker ɓahri, i ɓay tu ɓa teh-u ka̧h ɔh tɔr ɓayu. 14Kandɔk ké i tu na ndi̧ ɓahri, nah ɓa fe-vba̧ haŋ woiri, i ɓa fe-vba̧ haŋ wah kaŋ pi ke nam Gaŋ tul feri riw a ye Zezu.

15Law bi ké te tul woiri hi̧ mi ker ɓay si ta̧w woiri pol sa̧ ɓay í ziŋ pol tehna bɔk seɗe. Mí-i ziŋ ful ya dih. 16Mi ɓahri se, mi kál ké ta̧w woiri si Maseduwan, elna bi ké Maseduwan mi gí ta̧w woiri, mí i píh mi ma Zude. 17Kaŋ dale kerɓay gahru bi ké mi lekaw ra wa, mi lek va̧h le ? Mi lek ke kerɓay tukala hi̧ ɓo mí ɓah nzak seɗe ɓahri, « kaŋ » ke « kaŋ ya » mbɔk le ?

18Ŋgerzah ƴo tul ɓay ye. Ɓay ké nah sɔk wuri ra ta ɓa « kaŋ ya » ke « kaŋ » mbɔk ya. 19Ɓay ké a bi, Silas, Timote nah ka-kah-u ké sakra woiri, ɓayu ra ɓa a ye gun Ŋgerzah Ŋgermbay Zezu. Ke ta ɓa « kaŋ ya » ke « kaŋ » mbɔk ya. Le ke ɓa « kaŋ » gaŋ. 20Ké ta̧w ye mí wahɓay Ŋgerzah gbam ɓahri, « kaŋ » gaŋ. A ye mí ke ɓa « gelu munu » hi̧ riŋ ɗina Ŋgerzah mgbe ke nzak wah. 21A ye Ŋgerzah mí ke ŋga̧h ɓay mbú̧h hani wah mbew ke Ŋgermbay ɓa kpuh-u, ke lu na ɓa nunu a Ŋgermbay. 22Ke vbeh zezele fe ye ɓil law wah ɓa nunu a ye, mí ke hi̧ Tempuki ku̧ ɓil law wah ɓa fe-ŋga̧h wahɓay ye.

23A bi ra, mi mbi Ŋgerzah ɓa nzuk te-teh ɓay bi ɓahri, mi sa el ke mahful a Kɔrente ya rɔkɔ mí hi̧ wuri law sena. 24Ɓay fe le a wah ke Timoteri nah lak mbay tul kanlaw woiri ya. Le nah ƴo mbu̧h ziŋ wuri ɓa bɔh pihnari ke law rihna woiri, ɓayu ké i ƴo ɓer gi̧w ɓil kanlaw woiri.

2

1Mi lek kerɓay bi ra kandɔkay : Mi sa el si ta̧w woiri ya rɔkɔ law sena ɓá ziŋ na. 2Gelke mi hi̧ law woiri se ba, a geri ɓáy mí ɓay hí̧ law bi na ɗeŋ le ? Nzukri ké mi hi̧ law woyri se-aw wa, ku hí̧ law bi na ɗeŋ ɓáy le ? 3Sa̧wu mí-i vbeh mbete a pol ra ɓay hi̧ ka̧hna bi le, mí ziŋ law sena ké ta̧w nzukri ké ɓay hi̧ law bi na ɗeŋ ra ya. Law bi te tul woiri ɓahri se, law rihna bi ɓa law rihna woiri gbam pi. 4Mi vbeh mbete-aw hi̧ wuri ke kerɓay ké ruklu law bi. Law bi se mi ɗɔk ɗɔk, mbihnun mbaŋ mi deh deh. Mi vbeh mbete ra ɓay í ziŋ law sena ya. Le mi vbeh ɓay í tu law sana ké mbah ɓil law bi zɔk gbɔh gbɔh ɓay tul woiri.

5Kandɔk ké sa̧w law sena woiri ɓa nzuk mbew ra, ta ɓa a bi mí nzuku hi̧ mi law sena ya. Le ɓa a woiri mí i ziŋ law sena-aw ndi̧ ndi̧ gbam. Kaŋ mí-i sɔkrɔ ɓayu ke ŋgerna kan tul woiri gbam ya. 6Ndarna ké nzuk a kandɔkaw ziŋ ké ta̧w daɓari ra mah seeh. 7Mí í el laɓ lawsuki ziŋ ni, í hew ni wara rɔkɔ kerɓay ɓá kal law ye kereŋ. 8Kaŋ mí-i ƴo hew wuri, í gɔh gay buma ziŋ ni sɔk keni law sana woiri. 9Sa̧wu mí-i vbeh ɓay ndarna-aw ɓil mbete a pol hi̧ wuri ɓay leh wuri ko, ko ya le ɓil feri gbam suk-lah ɓay woiri ƴo ri. 10Nzuk ké i el laɓ lawsuki ziŋ ni le, a bi kara law bi voh ké tul ye pi, ɓayu ké lawsuki ra mi la-laɓ. Ɓay tul woiri ké pol Ŋgermbay mí-i laɓu, 11rɔkɔ mbay záh tukala ɓá gɔɓrɔ na wuri. Nah tu wuri kerlaw mbay záh tukala tu-tu.

12Ka̧hna bi ké Torowa, Gaŋ tul feri riw mgbur mahful ka-kah ɓaysuki hul Ŋgermbay hi̧ mi mgbu-mgbur. 13Keni-aw kara law bi na lɔm ya ɓayu ké mi ziŋ yi̧n bi ɓil Ŋgermbay a ye Tiɗ ya, mi vbar nzuk Torowari ba, mi tɔr si Maseduwan.

14Mi el ke tumbɔl hi̧ Ŋgerzah ɓay lawsuki ye. Kpatara, ke hi̧ na, nah el ke gel ŋgermu ziŋ Ŋgermbay ké nda pol wah ruk ruk. Mí a wah nah ɓa ba̧ri Ŋgermbay ké fu̧ gelri gbam hi̧ nzukri tu ni. 15Ɓay fe le ba̧ri-u fu̧ Ŋgerzah buy buy. Ba̧ri-u fu̧ ké haŋsekle nzukri ké ƴo ke ɔkna pi, ké haŋsekle nzukri ké ƴo zi-zi pi. 16Ba̧ri-u fu̧ nzuk a zina-uri ɓa ba̧ri hul ké ƴo si ziŋ nzuk a huluri-aw ma hul. Ba̧ri-u fu̧ nzuk a ƴo ke ɔknari ɓa ba̧ri ɔkna ké ƴo si ziŋ nzuk a ɔknari ka̧h ɔkna. Ɓay na ɓa ba̧ri-u, a ge gaŋ mí mah le ? 17Nah eŋ sam nzuk a ɓoruri ké ƴo ɗam ɓay Ŋgerzah ƴah ɓil woyri keni ya. Le nah ɓah ɓay Ŋgerzah ɓa nzukri ké law woyri te-teh, ɓa nzukri ké Ŋgerzah pih niri. Ké nun Ŋgerzah mí nah ƴo ɓah ɓay mbew ziŋ Ŋgermbay.

3

1A a̧w wa, nah el ƴo sɔk mun wah hi̧ wuri ɓa nzuk a foyuri ɓáy le wo ? Mah ɓay náh gi ke mbete-sɔk mun wah kandɔk nzuk a ɓoruri ké gi ke mbete ƴo sɔk mun woyri hi̧ wuri le ? Mini náh vbi wuri mbete-sɔk mun kandɔk nzuk a ɓoruri ké vbi wuri mbete ra le wo ? 2A woiri gaŋ mí i ɓa mbete ké vbeh kan law wah. Nzukri gbam tu-tu, nzukri gbam ki̧-ki̧. 3Ɓay woiri te-teh, i ɓa mbete vbehna Ŋgermbay gaŋ, i ɓa pihna laɓna wah. Mbete-u vbeh ke bik ya. Le mbete-u vbeh ke Tem Ŋgerzah a ye Ŋgɔhnzuk. Fe vbehna-u vbeh kan tul kasaw a felu ya3.3 Bolkusolké Ŋgerzah ŋga̧h ziŋ gun Izarayelri ɓa záh woyri ra, Ŋgerzah vbeh kan tul kasaw a felu hi̧ Moyiz. Í ki̧ ɓay bolkusolu ɓil Mbete-ƴah tɔh riŋri (glossaire) ké fal mbete-ay.. Le fe vbehna-u vbeh kan law nzuk pirmatulri. 4Kandɔkaw mí law wah te tulu ké pol Ŋgerzah ɓay Ŋgermbay.

5Ɓay fe le ta ɓa a wah ke mun wah mí nah ɓa fe ya. Ɓa Ŋgerzah mí hi̧ na, nah ma-mah. 6A ye mí ke hi̧ na ɓa fe ké mah na ɓa gun-laɓ pihna sal in a foyu ké-e ŋga̧h ziŋ nzukri ɓa záh woyri. Ta ɓa sal in ké-e ŋga̧h ke fe vbehna bolkusol ké kan tul kasaw a felu ya. Le ke ŋga̧h ke Tem, ɓayu ké fe vbehna bolkusol ra laɓ ɓay hul kan tul nzukri, mí Tem ba, ƴo hi̧ ɔkna3.6 Ɓayu si mbew ke Mbete Rɔmri 7.6—8.4..

7Lewsa̧ fe vbehna bolkusol ké kan tul kasaw a felu laɓ ɓay hul kan tul nzukri kara fe riŋ ɗina bolkusolu ƴo ri. Riŋ ɗina bolkusol Ŋgerzah ké Moyiz ziŋ ra mí gun Izarayelri mah ko kona ma nun Moyiz ya ɓay tul ndu̧yna fe riŋ ɗina bolkusolu. Fe riŋ ɗina bolkusol ra ɔ-ɔh3.7 Ɓay tu ɓay nun Moyiz ké mah kona ya, í ki̧ Mbete Exode 34.29-35.. 8Riŋ ɗina a ɓoru ké ɓa riŋ ɗina pihna Tem mí ƴo hi̧ ɔkna ra wa, ani mí pihna Tem ɓay mba tul fe riŋ ɗina mbete vbehna bolkusol ya le ?

9Gelke pihna fe vbehna bolkusol ké hi̧ salɓay hul mgba tul nzukri ra ƴo ke fe riŋ ɗina ba, ani wara mí riŋ ɗina pihna Tem ké ŋga̧h sal in Ŋgerzah ziŋ nzukri ɓa záh woyri ɓay mba tul fe riŋ ɗina-u, ya le wo ? 10Kandɔkaw mí fe riŋ ɗina fe vbehna ké ndu̧-ndu̧y ra zi ké pol riŋ ɗina Tem ké kal tul fe riŋ ɗina-u ka-kal. 11Fe vbehna bolkusol ɔh laɓ pihna ɓil riŋ ɗina ra ba, ani wara mí Tem ké ƴo ri, riŋ ɗina ye ɓay kaɓ ɓa ŋgɔh, ya le wo ?

12Kaŋ dale sam suki ké law wah te sa tulu mí nah ƴo ɓah ɓayu ɓa teh-u dan su̧hru. 13Mí nah ƴo laɓ kandɔk Moyiz ya. Ke pɔr nun ye ke gar ké pol gun Izarayelri hi̧ ku ko mahsa̧w fe riŋ ɗina bolkusolu ya. 14Ka̧h guri kara law woyri na nduŋ. Ku ki̧ mbete bolkusol ké Ŋgerzah ŋga̧h sal in a pol kara garu pɔr law woyri kɔɓ ɓáy. Nzuk ƴo mbew ke Ŋgermbay dara mí garu lu ɓáy. 15Ka̧h guri gaŋ kara, gelku-u ki̧ mbete vbehna Moyiz le, gar ra ƴo pɔr law woyri. 16Ku sɔɓ nun woyri ma ta̧w Gaŋ tul feri riw le, gar-pɔr law ra lu. 17Gaŋ tul feri riw ɓa Tempuki. Mí gel a a̧y ké Tem Gaŋ tul feri riw ƴo ri le, sél law ƴo ri pi. 18A wah gbam ké gar-pɔr law lu da, nah ƴo ko riŋ ɗina Gaŋ tul feri riw ké nun haniri kandɔk ké nah ko nun wah ɓil fe-ko tem. Nah ƴo sɔɓ eŋ ni ke riŋ ɗina ké-e ƴo hi̧ na kpu̧ru si ka̧h riŋ ɗina Gaŋ tul feri riw, a ye Tempuki.

4

1Sa̧wu mí pihna ké Ŋgerzah ndoh ndɔk wah ra nah ta̧h tulu ya. Pihna sal in a foyu ra si ke law in ké-e laɓ ziŋ na. 2Wara le nah ƴo to ɓay a mu̧h-uri ɓa ɗih-u mak ké ta̧w wah, fe laɓna-uri ɓa fe-se su̧hru. Nah mbi siŋ sina ru̧na a tukala ya, nah ra̧h ɓay Ŋgerzah ya. Wara le ketina mí nah ten ma gel a teh-u. Ké nun Ŋgerzah nah ƴo sɔk mun wah ké nun nzuk pirmatulri gbam hi̧ law woyri tu ɓayu. 3Mí gelke ɓaysuki hul Ŋgermbay ké nah ka-kah-u ra mu̧-mu̧h le, mu̧-mu̧h ké ta̧w nzukri ké ƴo zina. Gar pɔr nun woyri. 4Záh tukala ra̧h kerɓay nzukri ké deh nzak pihna Ŋgerzah rɔkɔ ku ko ndu̧yna ɓaysuki. Ɓaysuki ra ɓa riŋ ɗina Ŋgermbay a ye ké-e ba Ŋgerzah ɓa fe tem mun ye. 5Nah ka-kah ɓay riŋ wah ya. Wara le nah ka-kah ɓay riŋ ɗina Ŋgermbay Zezu Gaŋ tul feri riw. Mí nah ɓa mgbal woiri ɓay ye Zezu.

6Ɓay fe le a ye Ŋgerzah ke ɓahri se, gel tehna ɓá teh ké ɓil tirim4.6 Ɓayay ziŋ ɓil Mbete Sa̧w fe 1.3.. Ŋgerzah mí hi̧ gel teh ké ɓil law wah hi̧ nah tu gel tehna ye ké ndu̧y ké nun Ŋgermbay tu-tu. 7Mun wah mah hani ke iri mí mbah ke fe ziŋna-aw ɓay hi̧ huhrumun ké ŋgi̧ kal ŋgoŋaw, sa̧wu ɓa Ŋgerzah, ta ɓa fe ké ur ké ta̧w wah ya.

8Nzukri ƴo o̧kro na, mí ku vbar na ya.

Kerɓay wah zi mí law wah to ya.

9Ku faŋ bol wah si laɓ na koseh, mí nah ƴo ke hȩk wah ya.

Ku ndih na ɓu siɓa, mí nah ziŋ ɓeɓna ya.

10Nah ƴo ya̧ hul Zezu ké mun wah kpatara ɓay hi̧ ɔkna ye kara ɓá ten mun ké mun wah pi. 11A wah ké nah ɓa nzukri ké ƴo ke ɔkna, ku ɓaŋ na ndoh ndɔk hul kpatara ɓay tul Zezu ɓay hi̧ ɔkna ye ɓá ten mun ké pa̧ymun wah a puŋu-ay. 12Kaŋ mí hul ké ƴo laɓ mun wah a puŋu ko seh ra ɓa ɔkna ké ta̧w woiri. 13Mí nah ƴo ke Tem mbew ké ƴo fal kanlaw tul Ŋgermbay kandɔk kú-u vbeh lewsa̧ ɓahri, mi ya̧ ɓayu kan law bi da, sa̧wu mí-i ƴo ɓah-ay4.13 Ɓayay na ɓil Mbete Siŋ 116.10.. A wah kara nah ya̧ ɓayu kan law wah da. Sa̧wu mí nah ƴo ɓah-ay. 14Nah tu ɓahri se, a ye Ŋgerzah ké-e ten Gaŋ tul feri riw a ye Zezu ke pa̧ymun a foyu ra, ke tén na ziŋ Zezu ke pa̧ymun a foyu pi, ke hí̧ na wuri, nah gi ƴo ndiseŋe ziŋ ni. 15Ɓayu ké kosehri gbam ké ziŋ na ra, ziŋ na ɓay tul woiri mí hi̧ daɓa nzukri el ke tumbɔl ɓay lawsuki Ŋgerzah. Tumbɔl ra mgbe goɗi goɗi ké nzak nzukri mí seh ma pol pol hi̧ riŋ ye mgbe keni.

16Sa̧wu mí nah ta̧h ya. Mun hay wah ɓe-ɓeɓ kara tem wah na ɓa a foyu nam ke nam. 17-18Ɓayu ké koseh ké nah ƴo ɓilu-ay ra yih ya tafalaw ta mgba tuh ke baw riŋ ɗina ké na ɓa ŋgɔh ya. Koseh-awri mí ƴo laɓ hi̧ na nah hu̧h ɓil riŋ ɗina ké ŋgi̧-ŋgi̧ ra mí ƴo laɓ hi̧ fe ké nun nzukri ko-ko ra nah ɓaŋ nun kan tulu ya. Le fe ké nun nzukri ko ya mí nah ɓaŋ nun kan tulu. Fe ké nun nzukri ko-ko ra ƴo ɓay sa̧wseh ndi̧ kaŋto, mí fe ké nun nzuk ko ya ba, ƴo ɓa ŋgɔh.

5

1Kandɔk ké nah ɓaŋ nun kan tul fe ké nun nzukri ko-ko ya ra nah tu ɓahri, nam ké vul a som siɓa ké pɔr tem wahri dir dale, nah ƴo ke vul a nunmbam, vulu na ɓa ŋgɔh. Nzuk pirmatulri mboh ya, sa̧wu ɓa Ŋgerzah. 2Aŋay ba, nah ƴo taw vul wah ké sa̧wu ɓa a nunmbam ra ɓá pɔr na. 3Ketina gaŋ, gelke vul wah a som siɓa dir le, vul a foyu ɓay pɔr na, nah ta kaɓ yȩku ya. 4Mí a wah ké tem wah kaɓ ɓil vul a som siɓa ɓáy ra, ɓayu yih tul wah kandɔk sukna ké kaɓ haŋ wah kaŋ. Nah taw ɓay kaɓ yȩku ya wara le, nah yih vul a foyu ɓá pɔr na ɓay hi̧ vul a ɔkna-u ɓá tu̧h vul ké ɓay pú-puŋ ra malak. 5Nzuk ké ɔh lek suki-aw riw ɓay tul wah ɓa Ŋgerzah. Ke hi̧ na Tempuki ɓa fe-ŋga̧h wahɓay ye. 6Kaŋ dale kpatara nah ko kona siŋriŋ dan hȩkme. Nah tu ɓahri se, nah kaɓ ɓil mun hayay le, nah ɗi-ɗih ke vul wah ké ta̧w Gaŋ tul feri riw pi. 7Ɓayu ké nzuk kan law tul Ŋgermbay le, kanlawu mí ƴo sɔk ni siŋ sina ké-e si, ta ɓa nun ye mí sɔk ni siŋ sina-u ya. 8Kaŋ mí nah ƴo ko kona siŋriŋ, nah ƴo ke law rihna ɓay poŋ gel kaɓna a mun hayay ɓay si káɓ ta̧w Gaŋ tul feri riw.

9Sa̧wu mí nah kaɓ ɓil mun hayay mini nah ti̧h ke ɓilu kara nah taw mun ɓay hi̧ law ye ɓá rih. 10Ɓayu ké gbam wah nah ƴó gel kuŋ salɓay Ŋgermbay ɓay hi̧ a ge ge ɓá ziŋ kpaŋndɔk fe ké-e laɓ ke mun hay ye ra, ɓa ra fe laɓna a suki, ɓa ra fe laɓna a kɔkɔ-u kara ke zíŋ kpaŋndɔku.

11Kandɔk ké nah tu hȩk Gaŋ tul feri riw tu-tu dale, nah ƴo hi̧ law nzukri ɓá mgba ɓayu pi. Ɓay wah te-teh ké nun Ŋgerzah. Mi ker ɓahri se, ké nun woiri kara ketina wah te-teh pi. 12Nah sɔk mun wah hi̧ wuri ɓáy ya. Le nah ƴo ten sa̧wɓay vbá̧ haŋ woiri ɓay tul wah hi̧ wuri dale, í mah yih nzak nzukri ké nda giri tul fe ké nun nzukri ko-ko, mí fe a ɓil law le, ku nda giri tulu ya. 13Gelke nah ɓa kɔkɔ le, kɔkɔ wah ra ɓay tul Ŋgerzah munu. Nah ru̧-ru̧ bale, nah ru̧ ɓay tul woiri. 14Law sana Ŋgermbay sɔkrɔ na hi̧ nah tu ké ɓil law wah ɓahri se, nzuk mbew hu ɓay tul nzukri gbam kaŋ dale, gbam woyri ku hu pi. 15Kandɔkaw mí ke hu ɓay tul nzukri gbam ɓay hi̧ ɔkna ye hi̧ nzuk yeri hi̧ káɓ tukala woyri na ɓay tul woyri ya. Wara le káɓ tukala nzuk yeri na ɓay tul ye ké-e hu, ké-e ti̧h ke pa̧ymun a foyu ɓay tul woyri.

16Kaŋ mí nah ta ko nzuk ke kerɓay a tukala ya. Lewsa̧ ra nah ko Ŋgermbay ke kerɓay a tukala, mí aŋay bale, nah ko ni kaŋ mba. 17Kaŋ mí nzuk ké ƴo ziŋ Ŋgermbay le, ɓa nzuk pirmatul a foyu wara. Fe a ta̧wuri kal da. Mú ko, feri ti̧h ɓa a foyu. 18Dale sa̧w fe a foyuri gbam ur ké ta̧w Ŋgerzah. Ke mgba nzak nzaw ziŋ na ɓay Ŋgermbay, mí ke el ndoh pihna-mgba nzak nzaw kan ndɔk wah. 19Sɔk ɓahri se, feri gbam ké Ŋgerzah laɓ ra, nunmbam, tusiɓa, nzukri, gbam ke mgba nzak nzaw ziŋ niri ɓay Ŋgermbay hi̧ ke ki̧ suya woyri ya. Mí ke ɓaŋ ɓay-mgba nzak nzaw ra ndoh nzak wah. 20Kaŋ dale ɓay tul Ŋgermbay mí nah ɓa gun nzak pihna ké-e pih ke riŋ ye. Ké fál ta̧w wah le ɓa Ŋgerzah mí ƴo hew wuri ke nzak pihna wah-ay. Nah ƴo goŋ wuri ke riŋ Ŋgermbay, í mgba nzak nzaw ziŋ Ŋgerzah mgba. 21A ye ké-e tu suya ya, mí ke hi̧ suya wah mgba tul ye ɓay hi̧ náh ƴo ziŋ Ŋgerzah ɓa záh wah, a wah ké nah ƴo ziŋ ni Ŋgermbay.

6

1Kandɔk ké nah ɓa bɔh pihnari ra, nah ƴo hew wuri, í mgba lawsuki Ŋgerzah ké i ya̧ ra ɓa fe ndikpo ya. 2Ɓayu ké lewsa̧ Ŋgerzah ɓahri, ké ɓil sew law rihna bi, mi láh mu ké mu ɗi mi, ké ɓil nam-ya̧ nzukri-aw mi tén mu ke ɓil hul6.2 Ɓayay na ɓil Mbete Esaïe 49.9..

Mú ko, aŋay nah ƴo ɓil sew law rihna ra. Mú ko, guri nah ƴo ɓil nam-ya̧ nzukri ra. 3Nah sa laɓ suya mbew hi̧ law nzukri ɓá ɓeɓ ya rɔkɔ pihna-mgba nzak nzaw ɓá ziŋ zɔmna. 4Wara le nah sɔk mun wah ɓa gun-laɓ pihna hi̧ Ŋgerzah ɓil sam feri ɓoɗ ɓoɗ gbam,

ɓil su̧hlawri, ɓil kosehri, ɓil fe zɔklɔri ké kal tul, ɓil fe-mbaŋ lawri, 5ɓil vba̧nari, ɓil vul mgbalri, ɓil urna ké nzukri ur ku̧ tul wah, ɓil ta̧hma pihnari, ɓil káɓ ke nun suŋri ɓa ŋgi̧-u, ɓil káɓ ɓa ɗaka,

6ɓil lawpuki, ɓil fe tuna, ɓil iklaw, ɓil láɓ lawsuki, ɓil ƴona wah ke Tempuki, ɓil law sana ké mu̧h ɓay ya, 7ɓil ɓay a ketina, ɓil huhrumun Ŋgerzah.

Nah sɔk mun wah ɓa gun-laɓ pihna hi̧ Ŋgerzah. Nah ƴo ke fe remri ké ndɔk lakna wah ke ndɔk kperu wah pi. Fe remuri ɓa sal in Ŋgerzah. 8Nah ƴo ke riŋ ɗina ke riŋ-se su̧hru, nah ƴo ke riŋ farna ke riŋ pirna.

Nzukri ko na ɓa nzuk nzak rɔkna, mí nah ƴo ɓah ketina.

9Ku ko na ɓa nzukri kú-u tu niri ya, mí ku tu na te-teh.

Ku ko na ɓa hulri, mí í ko, nah ƴo ke ɔkna.

Ku ko na ɓa gun-ya̧ vba̧nari, mí nah hu ya.

10Ku ko na ɓa nzuk law senari, mí nah ƴo ke law rihna kpatara.

Ku ko na ɓa ko̧hkori, mí daɓa nzukri ƴo ziŋ suki ké ta̧w wah.

Ku ko na ndɔk ndikpo, mí feri gbam ɓa fe wah.

11A woiri Kɔrenteri, nah ɓah ɓay ɓa teh-u hi̧ wuri. Law wah kara mgbur ŋgah ɓay tul woiri pi. 12Nah mu̧h wuri law sana wah ya. A woiri gaŋ mí i mu̧h na law sana woiri. 13Mi ƴo ɓah ɓay hi̧ wuri kandɔk gun biri. Í mgbur law woiri ɓa ah-u hi̧ na kandɔk a wah ké nah mgbur law sana wah hi̧ wuri kaŋ. 14Nzukri ké saŋ Ŋgermbay, í mgba ma̧ra ziŋ niri ya. A fe mí ɓay mbu̧h nzukri ké ƴo mbew ke Ŋgerzah ɓa záh woyri ke nzukri ké poŋ Ŋgerzah le ? A fe mí ɓay mbu̧h gel tehna ke tirima le ? 15Láh hani fe mí ɓay ƴo ké sakra Ŋgermbay ke nzukbaa ye le ? A fe mí ɓa fe-mbu̧h nzuk ké ƴo ke Ŋgermbay ke nzuk ké saŋ Ŋgermbay le ? 16A fe mí ɓay mbu̧h gel kani Ŋgerzah ke gel kani záhri le ? A wah nah mbu̧h ɓa gel kani Ŋgerzah ké ɓa Ŋgɔhnzuk kandɔk ké-e ɓah lewsa̧ ɓahri : « Mi ɗéh puh ké law woyri, mi há̧rma ziŋ niri. Mi ná ɓa záh woyri, a woyri ba, ku ná ɓa sa̧w bi6.16 Ɓayay na ɓil Mbete Lévitique 26.11-12, Mbete Ézéchiel 36.26-27, Mbete Jérémie 31.33.. » 17Kaŋ le í ti̧h ké sakra woyri, í kehr siŋ sina woiri ɓoɗ.

Gaŋ tul feri riw wahɓay ɓahri se : Fe ké mah nun bi ya le, í za ya. A bi gaŋ mí-i yá̧ wuri ndɔk seɗe6.17 Ɓayay na ɓil Mbete Esaïe 52.11-12.. 18Mi ná ɓa bah woiri. A woiri ba, i ná ɓa gun biri6.18 Ɓayay na ɓil Mbete 2 Samuel 7.14.. Gaŋ tul feri riw Nzuk huhrumun a luki ɓah kaŋ.

7

1Kandɔk ké Ŋgerzah hi̧ na a wah gun sanari fe wahɓayri ra, náh lu fe-sih mun ke fe-sih tem ma fal hi̧ law wah ɓá pu ɓa nunu a Ŋgerzah ɗeɗ ke hȩ́k ni. 2Í ya̧ na ma law woiri. Nah laɓ suya ziŋ nzuk mbew ya, nah ɓeɓ nzuk mbew ya, nah gɔɓrɔ fe nzuk mbew ya pi. 3Mi ɓah kaŋaw ɓay laɓ ɓay kan tul woiri ya. Ɓayu ké mi ɓah pol sa̧ ɓahri se, kerɓay tul woiri na law wah. Nah ƴo mbu̧h wuri hani mbew ɓil hul pi, ɓil ɔkna pi.

4Law bi teh ké tul woiri mbamba. Mi vba̧ haŋ bi ɓa ŋgi̧-u ɓay tul woiri. Law bi voh lɔm. Law rihna mbah ɓil law bi mí el zɔk gbɔh gbɔh ɓil kosehri gbam ké ziŋ na. 5Ɓayu ké ka̧hna wah ké Maseduwan ra, nah ziŋ ful ɓay ɔk mun wah ndi̧ ya. Fe zɔklɔri ɗoŋ na gbuk, ké fál haymun ɓa ŋgermu, ké fál ɓil law ba, ɓa hȩkme7.5 Ɓay Maseduwan na ɓil Mbete 2 Kɔrenteri 2.13 pi.. 6Mí Ŋgerzah a ye nzuk ké ƴo hew ko̧hkori ra, ke voh law wah ke gina Tiɗ. 7Mí ta ɓa ɓay gina ye kaŋto ya. Wara le kerɓay ké ziŋ ni ɓay tul woiri ra voh da. Mí ke el ndazi ɓay tasa̧y laɓ suki woiri, vúh mun woiri, rí̧h si̧w woiri ɓay tul bi bale, law rihna bi el ŋgi̧ kal ŋgɔŋ. 8Ɓay fe le mi tu-tu, mbete ké mi vbeh hi̧ wuri ra hi̧ law woiri sa̧h ke kerɓay, mí keni-aw kara law bi poŋ hewna mbete bi ra ya. Law bi zɔklɔ mi le, zɔklɔ mi ké mi hi̧ law woiri sa̧h wuri nam ndi̧-aw. 9Aŋay mi zay mun bi. Mi zay mun ɓay law woiri ké sa̧h ra ya. Wara le law sa̧hna woiri-aw ra hi̧ i mbi law woiri ké tul fe laɓna suya woiri ma fal. Sa̧wu mí-i zay mun ɓay mbilaw tul suya woiri-aw. Law sa̧hna woiri ra si kandɔk ké Ŋgerzah yih ɓay rɔkɔ hewna wah ɓá ti̧h ɓa vba̧na.

10Ɓayu ké law sa̧hna ké si kandɔk ké Ŋgerzah yih ra, hi̧ nzuk ti̧h ke ndɔk hul dan ker ɓay tulu. Mí law sa̧hna a tukala ba, hi̧ nzuk ziŋ hul. 11Í ko, law sa̧hna-u ké si kandɔk ké Ŋgerzah yih ra hi̧ law woiri ŋgerna-ƴo tul láɓ suki, ŋgerna-te-teh ɓayri, ŋgerna-ko suya ɓa fe ȩm, ŋgerna-ndar suya. Law sa̧hna-u hi̧ law woiri hȩkna, tása̧y, rí̧h si̧w. Mí ɓilu-aw gbam i sɔk mun woiri ɓahri, ɓay woiri te-teh. 12Mí mbete ké mi vbeh hi̧ wuri ra mi vbeh ɓay tul nzuk ké laɓ suya ra ya, mi vbeh ɓay tul nzukri ké nzuku laɓ niri suya ra ya pi. Le mi vbeh mbete ra ɓay hi̧ suki ké i tasa̧y laɓu ɓay tul wah ɓá ten mun ɓa teh-u. Mí aŋay i tu suki ra ke mun woiri ké pol Ŋgerzah.

13Sa̧wu mí kerɓay wah voh. Dara mí law wah rih keɗ keɗ ɓay law rihna ké ziŋ Tiɗ ɓay fe le, law ye voh lɔm ɓay tul woiri gbam. 14Ɓay fe le vbá̧ haŋ bi ké pol Tiɗ ɓay tul woiri ra su̧hru se mi ya. Le vbá̧ haŋ bi si ke ketina woiri ké nah ɓah hi̧ ni, mí ke tu ke mun ye ɓahri, ɓay wah ƴo gelu gaŋ. 15Mí gelke law ye el ker ɓay si tul suk-lah ɓay woiri gbam le, law sana ye ɓay tul woiri ŋgi̧ kal ŋgɔŋ. Ke ƴo ko ani mí hȩkna ke law tona ké pol Ŋgerzah hi̧ i mgba ni ɓa suki. 16Mi zay mun bi ɓay fe le, á̧h ka̧w bi ɓay tul woiri ɓil feri gbam si ke gelu gaŋ.

8

1Yi̧n biri, nah yih ɓay í tu lawsuki ké Ŋgerzah hi̧ sa̧w in Ŋgermbay kú-u mbu̧h hani ké gelri ɓoɗ ɓoɗ ké tusiɓa Maseduwan. 2Ɓay fe le koseh a luki ké ziŋ niri ra ɓa fe-leh law woyri, mí law rihna woyri mbah zɔk gbɔh gbɔh. Ké ɓil ko̧hko woyri kara law rihna woyri ŋgi̧ kal ko̧hko woyri ka-kal, mí fe ké mah hɔl mun woyri, ku hi̧ ke law mbew mí ŋgi̧ kal ŋgɔŋ. 3Mi ƴo te-teh ɓay nzuk Maseduwanri hi̧ wuri. Ku hi̧ fe kú-u yih mah gel ŋgerna woyri, mí ku hi̧ kal gel ŋgerna woyri ka-kal pi. 4Ku goŋ na ke kɔkrɔya ɓay kú mbu̧h ndɔk ziŋ na ɓil pihna-laɓ lawsuki hi̧ sa̧w nzuk Ŋgerzahri ké Zurusalem. 5Wara le fe ké Maseduwanri laɓ kal fe ké nah ker ka-kal pi. Ku hi̧ tul woyri hi̧ Gaŋ tul feri riw pol dara mí ku el hi̧ tul woyri hi̧ na kandɔk ké Ŋgerzah yih.

6Kaŋ mí nah hew Tiɗ, pihna-suk fe lawsuki ké-e titilu ra, ké ɔh keni ké ta̧w woiri pi. 7A woiri ba, law woiri ŋgi̧ ɓil goso feri gbam kandɔk kanlaw, ɓay ɓahna, fe tuna, tasa̧y laɓ suki, law sana ké i ziŋ ké ta̧w wah ra, ɓay í laɓ lawsuki-u si wɔrɔk ma pol pol. 8Mi ɓah ɓayu ɓay mgba wuri ke ŋgerna ya. Wara le fe laɓna lawsuki ké nzuk a ɓoruri laɓ ke law mbewaw mí-i ki̧ ɓayu hi̧ wuri i lah, ɓay mí ko law sana woiri ɓa law sana a ketina gaŋ le. 9Ɓayu ké i tu lawsuki Gaŋ wah Ŋgermbay Zezu tu-tu. Ke ɓa nzuk a luki, mí ke hi̧ tul ye ti̧h ɓa ko̧hko ɓay tul woiri hi̧ i ti̧h ɓa nzuk a luki ɓay ɗíŋ tul ye8.9 Í mgba Mbete Filipiri 2.6-8 tuh ke gel ki̧na-ay.. 10Mi ten kerɓay bi ké tul ɓayaw ɓayu ké kerɓay bi ƴo ti̧h wuri suk. A woiri ra i ɓa nzukri ké láɓ lawsuki-aw titilu ke tul woiri ke sew hani da. Ta ɓa laɓu kaŋto ya wara le, ɓa law woiri gaŋ mí yih laɓu.

11Kaŋ le í ɔh laɓ lawsuki ra kandɔk ké law yihna woiri tasa̧y laɓu, í laɓ ɔh ge, mí laɓu ɓá mah ke ŋgerna woiri, 12ɓayu ké ɗaka-laɓ lawsuki ra na law woiri dale, ŋgerna ké na ɓil ndɔk nzuku mí Ŋgerzah ya̧ ɓa suki. Ŋgerna ké nzuk ta keni ya kara Ŋgerzah ko pi. 13Fe laɓna lawsuki woiri ra sa̧wu ɓá na ɓa láɓ mun woiri koseh ɓay hi̧ nzuk a ɓoruri ɓá kaɓ kaŋ ya. Wara le sa̧wu ɓa láɓ lawsuki ziŋ hani. 14Aŋay i ƴo ke fe hɔtɔk hɔtɔk, i mah so nzuk a ɓoruri ké koseh ziŋ niri. Sew ké a woyri ku kaɓ ɓil bela mí koseh ziŋ wuri le, ku só wuri kaŋ pi. 15Kaŋaw mí a ge ge le ɓá ziŋ fe mah ni kandɔk kú-u vbeh lewsa̧ ɓil mbete Ŋgerzah si tul fe su̧na ké riŋu ɓa man ɓahri, nzuk ké fa̧h man ɓa ŋgi̧-u le, ke ƴo keni mbamba ya, mí nzuk ké fa̧h ndi̧ kara fe su̧na poh ni ya pi8.15 Ɓayay na ɓil Mbete Exode 16.18. .

16Tumbɔl hi̧ Ŋgerzah nzuk sa̧w lawsuki ké-e hi̧ kerɓay Tiɗ na hoy ké tul woiri kandɔk a wah ké kerɓay wah na hoy ké tul woiri kaŋ pi 17ɓay fe le, nzak hewna ké nah hi̧ ni ɓay ké si ta̧w woiri ra, ke ya̧-ya̧, mí ke takra ur si ta̧w woiri ke law rihna. 18Nah pih yi̧n wah ɓil Ŋgermbayay si ziŋ ni pi, a ye ra sa̧w in Ŋgermbay ké ku mbu̧h ké gelri ɓoɗ ɓoɗ pir riŋ ye ɓay tul ɓaysuki hul Ŋgermbay. 19Mí nah pih ni ɓay pirna ké sa̧w in Ŋgermbay pir ni kaŋto ya. Le a woyri ku lu ni ɓay ké na ɓa bɔh gahru wah ɓay suk fe hi̧na in kú-u hi̧ ke lawsuki ra pi. Suki-aw kú-u ɓaŋ ku̧ ndɔk wah ra na ɓay so nzukri-aw ɓay riŋ ɗina Gaŋ tul feri riw, mí ƴo hi̧ kerɓay-so nzukri-aw ké na law wahri laɓ pi. 20Baw fe ziŋna-aw ra nah mbi mahful a ndaru keni, mí nah laɓ fe ké gel a teh-u rɔkɔ nzuk mbew ɓá zɔm na tul pihna-so nzukri ra, 21ɓayu mí kpatara nah lek mun ɓay laɓ suki ké nun Gaŋ tul feri riw dara mí ké nun nzuk pirmatulri pi.

22Nah pih yi̧n wah ɓil Ŋgermbay a ɓoru ziŋ Tiɗri. A ye ra nah leh law ye bɔk ŋgi̧-ŋgi̧, mí nah ko law ye tasa̧y laɓ sukiri ɓoɗ ɓoɗ. Aŋay kara law ye te tul woiri mí tasa̧y ye-aw ŋgi̧ ma pol pol keni. 23Tiɗ le, ɓa bɔh sina bi. A bi ke Tiɗ, nah ɓa bɔh pihna ɓay tul woiri. Yi̧n wahri ɓil Ŋgermbay ba, ku ɓa gun nzak pihna sa̧w in Ŋgermbay kú-u mbu̧h ké gelri ɓoɗ ɓoɗ, ku ɓa riŋ ɗina Ŋgermbay. 24Kaŋ le law sana woiri ké nun sa̧w in Ŋgermbay kú-u mbu̧h ké gelri ɓoɗ ɓoɗ ten mun ɓa teh-u. Vbá̧ haŋ wah ké nah vba̧ ɓay tul woiri ké pol Tiɗri te-teh ké nun woyri pi.

9

1Ɓay mí vbeh ɓay pihna-so sa̧w nzuk Ŋgerzahri ké Zude hi̧ wuri le ɓa ŋgi̧ ɓay ké ta̧w bi, 2ɓayu ké mi tu kerɓay-so nzukri ké na law woiri tu-tu, mí-i ƴo vba̧ haŋ ɓay tul woiri ké ta̧w nzuk tusiɓa Maseduwanri ɓahri, nzuk tusiɓa Akayri lek mun woyri ke sew hani sa̧ ɓay so sa̧w nzuk Ŋgerzahri. Mí rí̧h si̧w woiri-aw laŋ law daɓa nzukri. 3Sa̧wu mí-i pih yi̧n ɓil Ŋgermbayri-aw ma ta̧w woiri ɓay sona nzuku a woiri ra rɔkɔ vbá̧ haŋ wah ké tul woiri ɓá kal ɓa kuna. Le í ƴo tul bɔk woiri kandɔk ké mi ɓah-aw. 4Ko ya mí nzuk Maseduwanri ɓaŋ mi ka̧h ta̧w woiri, mí ku ziŋ wuri i lek mun ya ba wa, ɓay na ɓa su̧hru ké nun wah ya le ? Mí ani ke su̧hru nzuku a woiri ɓáy le ?

5Kaŋ le mi ko su-su, ɓayu mí-i hew yi̧n wah ɓil Ŋgermbayri-aw ɓahri, kú si ta̧w woiri. Ku ka̧h pol le, kú lek ɓay fe hi̧na in ké i wahɓayu ra. Fe hi̧na-aw ɓá na ɓa mgbɔkɔ, ta ɓa fe ké nzuk nah ke ŋgere ya. 6Kandɔkaw mí nzuk ké ruh fe ndi̧ le, ke zíŋ fe-u ndi̧ gaŋ ba, nzuk ké ruh fe ke kerɓay ké si tul mgbɔkɔ Ŋgerzah le, ke zíŋ fe-u ke mgbɔkɔ gaŋ ba. 7A ge ge le ɓá hi̧ kandɔk ké-e lek ɓil law ye, ké hi̧ dan kerɓay tulu, dan law sena, ɓayu ké Ŋgerzah sa nzuk ké hi̧ fe ke law rihna. 8Fe laɓna lawsukiri gbam, Ŋgerzah hi̧ ƴo ŋger ke huhrumun. Ke hi̧ wuri fe lawsuki-uri ŋgi̧ ɓay hi̧ ndɔk woiri ɓá ah ɓil feri ɓoɗ ɓoɗ, ɓil fe laɓnari gbam ɓay í laɓ suki keni si wɔrɔk 9kandɔk kú-u vbeh ɓil mbete Ŋgerzah lewsa̧ ɓahri, ke mi̧h mi̧hri par par hi̧ nzuk sehri ziŋ fe. Sal in ye na sal sal ɓa ŋgɔh9.9 Ɓayay na ɓil Mbete Siŋ 112.9. .

10A ye ké-e hi̧ mi̧hri hi̧ nzuk-ruh fe, ke hi̧ peŋ ɓa fe su̧na pi ra wa, ke ta hi̧ mi̧hri ké na ndɔk woiri ɓá seh ya le ? Ke ta hi̧ suki sal in ké Ŋgerzah ŋga̧h ziŋ wuri ŋger ma pol pol ya le9.10 Í mgba Mbete Esaïe 55.10 tuh ke gel ki̧na-ay. ? 11Ke ƴo fer sam sukiri ɓoɗ ɓoɗ gbam ku̧ tul woiri hi̧ í laɓ sam law in a suŋ suŋ gbam ziŋ nzukri. Ku ƴo el ke tumbɔl hi̧ Ŋgerzah ɓay fe hi̧na law in woiri ké i ƴo pih na keni. 12Ɓay fe le pihna-dim Ŋgerzah-ay so sa̧w nzuk Ŋgerzahri kaŋto ya. Wara le sam fe puhna-aw hi̧ tumbɔl mgbe ké nzak nzukri goɗi goɗi hi̧ Ŋgerzah pi. 13Pihna-aw sɔk tehɓay law woiri ké ƴo tul ɓaysuki hul Ŋgermbay, sɔk tehɓay law woiri ké mgba in ziŋ niri ke nzuk a ɓoruri gbam pi mí hi̧ riŋ Ŋgerzah mgbe keni 14dara mí ɓil góŋ Ŋgerzah nzukri-aw ku tasa̧y woiri ɓay lawsuki a luki ké Ŋgerzah laɓ ziŋ wuri. 15Tumbɔl hi̧ Ŋgerzah nzuk sa̧w lawsuki ɓay suki ye ké-e hi̧ ké mba ɓahna.

10

Pihna ké Pɔl ƴo laɓu sa̧wu ɓa Ŋgerzah

1A bi Pɔl mi ƴo hew wuri ke law ɗeŋ pi ke suk-lah ɓay ké ur ké ta̧w Ŋgermbay pi. A bi kú-u ɓahri, ké nun woiri le mi ɓah ɓay ke kusol a voh-u. Mí-i ta haŋsekle woiri ya le, mi vbeh ɓay ke ŋgere ŋgere mí hi̧ wuri. 2Kɔkrɔya, mi ƴo goŋ wuri, ka̧hna bi ké ta̧w woiri mi sa ɓay í hi̧ mi ɓah ɓay ke ŋgere ziŋ wuri ya. Mi lek law bi ɓay ɓah ɓay ke ŋgere ziŋ nzukri ké ker ɓahri, siŋ sina wah ɓa nunu a haymun. 3Ketina, mun hay wah ɓa nunu a som siɓa gaŋ, mí nah ruh ŋgermu ke ŋgerna haymun ya. 4Fe rem-ruh ŋgermu wah ɓa fe a haymun ya. Le ŋgerna fe remu ɓa nunu a Ŋgerzah ɓay dir kuŋɓayri ké gaŋ ndururu. 5Kaŋ mí nah ƴo ɓeɓ kerɓay a ra̧h-uri, nah ƴo ɓeɓ hú̧h tulri gbam. Fe-uri leh tul ke fe tuna ké ƴo hi̧ nzuk tu Ŋgerzah. Nah ƴo mgba kɔk kerɓayri gbam mbih ɓa mgbal ɓay hi̧ kerɓayri-aw ɓá hȩk Ŋgermbay. 6Nah ƴo tul bɔk ɓay i ŋgerna sam mbá nzak Ŋgermbayri gbam ke sa̧wseh ké suk-lah ɓay woiri ten mun ke gelu gbam.

7Í ko ketina ké ƴo pol woiri. Gelke law nzuk tu ɓahri, ke ɓa nunu a Ŋgermbay le, ké el ko kerɓay ye ɓa teh-u ɓahri se, a ye ké-e ɓa nunu a Ŋgermbay ra, a wah kara nah ɓa nunu a Ŋgermbay pi. 8Mí gelke mi vba̧ haŋ bi ɓay ŋgerna ké Gaŋ tul feri riw kan tul bi kara su̧hru ta se mi ya. Riŋ ɗina-aw na ɓay hi̧ sa̧w nzuk yeri ɓá hu̧h, ta ɓa ɓay ik tul woiri ma siɓa ya. 9Ɓay mbete vbehna biri-aw ɓá tokro tem mun woiri ra le, ta ɓa kerɓay bi ya. 10Ɓay fe le nzuk a ɓoruri ƴo ɓahri, mbeteri ké a bi Pɔl mi vbeh-aw kpuh mbamba, ŋger mbamba pi, mí-i gi ka̧h sakra woiri ke mun bi le, mi na gɔɓ kaŋ. Ɓay ɓahna bi ké pol nzukri kara rih lahna ya pi. Ku ɓah kaŋ. 11Mí sam nzuk ké ɓah ɓay kandɔkaw, ké tu te-teh ɓahri, gelke nah ka̧h sakra woiri le, ŋgerna fe laɓna wah ɓay ŋger kandɔk ŋgerna mbete vbehna wah ké nah ta-a-aw ra kaŋ pi. 12Sam nzuk a haniri ké sɔk mun woyri ke mun ra, a wah nah ta mgba ma̧ra ziŋ niri ya, nah ta mgba ŋgerna wah tuh ke ŋgerna woyri ya. Fe laɓna woyri ɓa nunu a haymun. A woyri-aw ku leh tul woyri ke haniri, ku mgba ŋgerna woyri tuh ke haniri. Kerɓay woyri ta-a. 13A wah ra nah ta a̧h ka̧w ya. Le vbá̧ haŋ wah na tul pihna waka ké Ŋgerzah kuŋ hi̧ na, kaŋ mí i ɓa waka-u pi, 14ɓayu ké nah ka̧h ta̧w woiri ke ɓaysuki hul Ŋgermbay hi̧ i lah ke titilu da̧y. Nah zo tul mahful sekle waka wah ya. 15Ka̧hna wah ké ta̧w woiri ra, nah mbi pihna nzuk a ɓoru vba̧ haŋ wah keni ya. Nah ɓaŋ law wah te tul suki ɓahri, kanlaw woiri ƴo hu̧h ma pol pol dale, waka kú-u kuŋ hi̧ na ƴo ahna. 16Le náh si ka-kah ɓaysuki-u ma pol ké puh a ɓoruri, mí pihna waka nzuk a ɓoru ba, nah ta mbi ɓa fe-vba̧ haŋ wah ya. 17Mí nzuk vba̧ haŋ le, ké vba̧ haŋ ɓay tul Gaŋ tul feri riw ma10.17 Ɓayay na ɓil Mbete Jeremie 9.24.. 18Nzuk ké sɔk mun ye ke mun ta ɓa nzuk ya wara le, nzuk a a̧y ké Gaŋ tul feri riw sɔk ni mí ɓa nzuk.

11

1Kɔkɔ bi-ay i ɓay ik law tulu, kaŋ gaŋ mí í ik law tul kɔk ɓay ɓahna ké mi si keni ma pol polay. 2Ɓayu ké mi ƴo laɓ sere ɓay tul woiri ɓa sam sere ké ur ké ta̧w Ŋgerzah, mi mgba mbana woiri hi̧ Ŋgermbay mbew yaŋ, mi mgba wuri hi̧ ni ɓa mbana ké kɔr mun ye ke lawpuki. 3Law bi lu ɗuŋ ɗuŋ ɓahri, soy ké rɔk Eve ke ru̧na ye ra ko ya le, kerɓay woiri ra̧h pi. Kerɓay a a̧y ké zukru ya mí ɓa kerɓay ké si mbew ke Ŋgermbay. 4Mi ƴo laɓ sere ɓayu ké i ƴo poŋ ful hi̧ nzuk a ɓoruri gi ka-kah ɓay Zezu ɓoɗ ke ɓay Zezu ké nah ka-kah-u. I poŋ ful hi̧ nzuk a ɓoruri gi hi̧ wuri tem ké na ɓoɗ ke Tempuki ké i ya̧. I poŋ ful hi̧ nzuk a ɓoruri gi sɔk wuri ɓaysuki ɓoɗ ke ɓaysuki hul Ŋgermbay ké i mgba ma law woiri. Gbamaw, i toŋ ik law tulu mgbum.

5Nzukuri ra ku ɗi mun woyri ɓa gun nzak pihna a ŋgeruri, mí mi ko ɓahri, mi ta ɓa gun toŋnafal woyri ya. 6Ɓay ɓahna bi rih lahna ya kara fál a fe tuna le, mi tu sa̧wu tu-tu. Ɓil feri riw ké nah hi̧ wuri i tu ke gelu riw ra, fe-uri sɔk ɓahri, mi tu sa̧wu te-teh. 7A bi ké mi ɗiŋ tul ɓay ɔr tul woiri mí-i sɔk ɓaysuki Ŋgerzah hi̧ wuri ndikpo ra wa, mi laɓ suya munu ley ? 8Sa̧w in Ŋgermbay ké mbu̧h ké gel a ɓoruri hi̧ mi sona ɓay laɓ pihna. Sona ké mi ya̧ ra poŋ niri ndɔk zolom mí-i ziŋ ŋgerna-laɓ pihna keni hi̧ wuri. 9Seh ké mi ƴo sakra woiri ra, fe poh mi kara mi ti̧h ɓa sukna tul nzuk mbew ya ɓayu ké yi̧nri ɓil Ŋgermbay ké Maseduwan gi mbar lɔkɔ feri gbam ké poh mi. Mi mgba sa̧w mun bi ɓay rɔkɔ í mbi sukna bi, mí-i mgbá sa̧w mun bi gaŋ. 10Vbá̧ haŋ bi-aw nzuk ta gboh-u ké tusiɓa Akay ya. Ketina nunu a Ŋgermbay ƴo ziŋ mi.

11Ɓay fe mí-i sa su̧ ɓil bi ké ndɔk woiri ya le ? Ɓayu ké mi sa wuri ya le ? Ŋgerzah tu-tu, mi sa wuri sa gaŋ. 12Mí fe ké mi laɓaw ra, mi láɓ ɓáy, ɓay nzeh sa̧w kerɓay nzukri ké yih ten tul woyri hi̧ wuri í ko niri mah ziŋ na ɓil vbá̧ haŋ woyri. 13Nzukri-aw ɓa gun nzak pihna fohri, ku ɓa nzuk nzak rɔknari. Ku laɓ mun eŋ gun nzak pihna Ŋgermbay. 14Sam nzuk foh a kandɔkawri-aw, ku ɓa fe saŋ lo ? Záh tukala kara laɓ mun ye ɓa tem nzak pihna gel tehna ké ndu̧-ndu̧y pi. 15Ani mí ɓay gun-laɓ pihna yeri-aw ɓáy le ? Ku ɓay laɓ mun woyri ɓa gun-laɓ pihna sal in Ŋgerzah, mí ɔ́h tɔr woyri le, kpaŋndɔk woyri ɓay mah ke fe laɓna woyri gaŋ ba.

16Mi ɓah ra ɓáy ɓahri se, nzuk ɓá ko mi ɓa kɔkɔ ya. I yih ko mi ɓa kɔkɔ le, í ya̧ mi kandɔk kɔk nzukri-aw ge, ɓay hi̧ mí vba̧ haŋ bi ndi̧ keni. 17Ɓay ké mi ɓah-ay, ta ɓa ɓay ɓahna Gaŋ tul feri riw, mí-i mbi ɓah keni ɓay ya. Wara le mi mbi ɓay ɓahna kɔk nzuk ké vba̧ haŋ ye, mí-i ɓah keni ɓay. 18Kandɔk ké daɓa nzukri ƴo vba̧ haŋ woyri ke sam vbá̧ haŋ ké si ke ful a haymun, a bi kara mi vbá̧ haŋ bi kaŋ pi wara.

19Ɓayu ké a woiri ké i ru̧-ru̧ ra, i ƴo poŋ ful hi̧ kɔk nzukri ke law rihna. I toŋ ik law tul woyri mgbum, 20a woyri ku ɓa nzuk-laɓ wuri ɓa mgbal, nzuk-duklu ndɔk woiri, nzuk-mgba wuri ɓa kɔkɔ, nzuk-laɓ mun woyri ɓa ŋgernzuk, nzuk-vba̧ nun woiri, gbamaw mí i toŋ ik law tul nzukuri mgbum. 21Ɓay ké mi ƴo ɓah-u si ke su̧hru wah ɓahri se, a wah nah ta̧-ta̧h, mí gel ké nah ta̧-ta̧h ra nzuk a ɓoruri a̧h ka̧w ké ri. Mi mbi kɔk ɓayay. A bi kara mi á̧h ka̧w wara.

22Sa̧w woyri ɓa Ebere le ? A bi kara pi.

Ku ɓa gun Izarayelri le ? A bi kara pi.

Ku ɓa mi̧hri Abaraham le ? A bi kara pi.

23Ku ɓa gun-laɓ pihna Ŋgermbay le ? Mi ɓa kɔkɔ, mi ɓahri, a bi mi kal niri ka-kal ké ɓil pihna-u.

Ta̧hma kal ŋgɔŋ,

ná vul mgbal ka̧yri ka̧yri,

vba̧na gbu̧h-u ta-a,

sam koseh ké mah hul ɓoɗ ɓoɗ ziŋ mi ɓa ŋgi̧-u.

24Bɔk ndiɓi ké yi̧n bi ziɓri vboŋ mi ndɔk bon say falu toŋndɔk mbew11.24 Ɓay tu ɓay sam vboŋna-aw ké ta̧w ziɓri le, í ki̧ Mbete Deutéronome 25.1-3..

25Ku ɗur mi ɓa bɔk say,

ku vbuk mi ke kasaw ɓay i mi bɔk mbew,

bɔk say kumbonri riŋ mbih ziŋ mi ɓil mahmbih, ké ɓil mahmbih mi uh mbih suŋ mbew, seh mbew. 26Ké ɓil gahru biri ɓoɗ ɓoɗ,

ɓeɓna ƴo ɗih ya ziŋ mi ɓay nduh mbihri ké gi piliɓ piliɓ, ɓay kuper-ri, ɓay sa̧w bi ziɓri kú-u yih i mi, ɓay sa̧wnzuk a ɓoruri pi,

ɓeɓna ƴo ɗih ya ziŋ mi ké ɓil puh a lukiri, ké ɓil suy, ké tul mahmbihri, ké ɓil ndɔk yi̧n bi a fohri.

27Ta̧hma ke káh rohna laɓ mi. Suŋri ŋgi̧-ŋgi̧ nam mgba nun bi ya. Ɗaka ke kɔkmbih i mi. Fe su̧na poh mi nam ŋgi̧-ŋgi̧. Mi ko seh ɓil tel pi, ɓil káɓ mun ndikpo pi. Kandɔkaw mí-i ɓa gun-laɓ pihna Ŋgermbay.

28Kosehri-aw laɓ mun bi. Law bi ba, ƴo ker ɓay tul sa̧w in Ŋgermbay ké gelri gbam. Kerɓayu kal law bi kereŋ kereŋ ke namri gbam. 29Gelke nzuk ta̧-ta̧h le, a bi kara mi ta̧h tul ye pi ya le ? Gelke ndaw mgba nzuk hi̧ ke poŋ ketina le, law bi se mi ɗɔk ɗɔk pi ya le ? 30Mi vbá̧ haŋ bi le, mi vbá̧ haŋ bi ɓay ŋgerna bi ké ta-a. 31Tumbɔl ɓa nunu a Ŋgerzah sew ke sew a ye bah Zezu Gaŋ tul feri riw ɓay mgbɔkɔ ye. Ke tu-tu, mi kuŋ ɓay ya.

32Sew ké Aretasi lak mbay, guvener ye hi̧ nzukri kɔr ka̧w puh Damas gbam ɓay mgba mi. 33Mí nzuk-kan lawri mbi mi, ku mu̧h mi ɓil tɔlɔ. Ku ŋga̧h sal ké nzaku. Ke fenetere a hani ké na mahol ké ɗoŋ Damas, ku ɗer mi keni kan kala hi̧ mi ɗuk11.33 Ɓay ɗukna Pɔl na ɓil Mbete Fe laɓna Tempuki 9.24,25..

12

1Vbá̧ haŋ ti̧h nzuk suk ya. Keni-aw kara mi sí keni ma pol. Mi ɓáh ɓay fe saŋ ké ti̧h nun nzuk mbew ɓa sa̧w fe ké Gaŋ tul feri riw ten hi̧ nzuku ko. 2Nzuk ra mi tu ni tu. Ke ƴo ziŋ Ŋgermbay. Lewsa̧ ku to nzuku nzem si ka̧h nunmbam ké ta̧w Ŋgerzah sa̧, mí ke el. Fe-u kal laɓ mbihmbam boh falu niŋ da. Ke mun ye gbam, mi tu ya, ɓa tem ye, mi tu ya. Ŋgerzah le, tu-tu. 3-4Nzuk a kandɔkaw ra, mi tu ɓahri se, ku to ni si ka̧h gel ƴona Ŋgerzah. Ke ƴo ke mun ye mini ɓa tem ye kara mi tu ya, Ŋgerzah mí tu. Mí ke lah ɓayri ké mah ndazi ya, ɓayuri ra ku hah nzuk pirmatulri ɓah-u. 5Ɓay tul nzuk a kandɔkaw mi vbá̧ haŋ, mí ɓay tul bi, mi vba̧ haŋ ya. Mi vba̧ haŋ dale, mi vba̧ haŋ ɓay ŋgerna bi ké ta-a.

6Mi yih ra vbá̧ haŋ le, mi ta laɓ mun bi ɓa kɔk nzuk ya ɓayu ké mi ƴo ɓah ketina, mí-i mgba nzak bi ɓay rɔkɔ nzukri ɓá ko mi ɓa nzuk ké kal tul nzuk a ɓoruri, ɓay tul feri kú-u ko mi gel laɓu, ɓay tul sa̧wɓayri kú-u lah mi gel ɓah-u. 7Ɓa sa̧wɓay a ŋgeruri ɓoɗ ɓoɗ ké Ŋgermbay ten hi̧ mi ko ɓa fe saŋ. Sa̧wu mí-i mgba nzak bi ɓay rɔkɔ mí nda giri. Ɓay hi̧ mí nda giri ya le, Ŋgerzah poŋ ful hi̧ mbay záh tukala pih gun nzak pihna ye ƴo tuŋ mun bi ke ŋgatukru. 8Mi goŋ Gaŋ tul feri riw bɔk say ɓay hi̧ nzukbaa ra ɓá poŋ mi. 9Ke yih nzak bi ɓahri : « Lawsuki bi ké mi hi̧ mu ma-mah. Huhrumun bi ƴo mbar ŋgerna ké ta-a. » Ke ɓah kaŋ.

Kaŋ dale law rihna bi ƴo ri ɓay mí vba̧ haŋ ɓay ŋgerna bi ké ta-a ɓay poŋ hi̧ huhrumun Ŋgermbay ɓá na ɓa vul ké pɔr mi. 10Sa̧wu mí-i zay mun bi ɓil ŋgerna bi ké ta-a, ɓil farnari, ɓil fe zɔklɔri ké kal tul, ɓil koseh ké ndɔk nzuk a ɓoruri, ɓil fe-mbaŋ lawri. Ɓilu-aw gbam mi zay mun bi ɓay tul Ŋgermbay ɓayu ké ŋgerna bi ta-a dale, huhrumun ye ƴo ri gaŋ.

11Mi ti̧h ɓa kɔk nzuk ɓay vbá̧ haŋ ra gaŋ kara a woiri mí i sɔkrɔ mi ti̧h kaŋ ɓayu ké i mah ɓay yih tul bi mí i yih tul bi ya. Mi ta ɓa gun toŋnafal nzukri-aw ké ɗi mun woyri ɓa gun nzak pihna a ŋgeruri ra ya, a bi mi ɓa fe ya gaŋ. 12Mí feri ké sɔk ɓay gun nzak pihna Ŋgermbay a ketinari ra mi laɓ ké sakra woiri. Fe-uri ra mi laɓ ke su̧hlaw. Fe-uri gi ke fe saŋri ké sɔk munɓay pi ke fe-se hȩkmeri pi. 13A fe mí hi̧ wuri i ker ɓahri, ké sakra sa̧w in Ŋgermbay ké gelri gbam, mi mgba wuri ɓa toŋnafal le ? I ker ɓahri, mi mgba wuri ɓa toŋnafal woyri ɓayu ké mi ta ɓa sukna ké tul woiri ya. Law woiri ɓá voh tul fe laɓna suya bi-aw ge.

14Mi lek mun bi ɓay si ma ta̧w woiri a bɔk sayu mí na-ay. Mi ɓay na ɓa sukna ké tul woiri ya. Mi ƴah fe ziŋna woiri ya, wara le a woiri gaŋ mí-i ƴah wuri. Ɓayu ké ta ɓa gunri mí ƴo mbu̧h fe ziŋna ɓay mgba sa̧w bah woyri ya, wara le ɓa bah gunri mí ƴo mbu̧h fe ziŋna ɓay mgba sa̧w gun woyri. 15A bi ra, mi ɔ́h ŋgerna bi ɓay tul woiri ke law rihna, mi tá̧h mun bi gbam gbam kara pi. A bi ké mi sa wuri ŋgi̧ kal ŋgɔŋ ra wa, a woiri ba, law sana woiri ké tul bi el po-poh le ?

16Ɓa ra kaŋ kara mi ɓa sukna ké tul woiri ya. Ku ƴo ɓahri se, mi mgba wuri ke law ru̧na bi. 17Nzukri ké mi pih si ta̧w woiri ra wa, nzuk a suŋ mí-i pih ni si gɔɓrɔ fe ziŋna woiri le ? 18Mi goŋ Tiɗ ɓay ké si ta̧w woiri. Mi pih ni ke yi̧n wahri a mbewu ra. Tiɗ ra gɔɓrɔ wuri le wo ? Siŋ sina wah ɓa Tempuki mbew, kaŋ ya le ? Mahful wah mbew yaŋ, ya le ? 19Lewsa̧ kaŋ i ƴo ker ɓahri, nah ƴo sɔk tehɓay wah ké pol woiri. Kaŋ ya, nah ƴo ɓah ɓay ké pol Ŋgerzah ke riŋ Ŋgermbay. Gun sanari, ké ɓil siŋ sina wah-aw gbam, nah laɓ kaŋ ɓay hi̧ í hu̧h ɓil kanlaw woiri keni. 20Ɓayu ké hȩkme ƴo laɓ mi ɓahri se, ko ya le ka̧hna bi ké ta̧w woiri, mi ta ziŋ wuri kandɔk ké law bi ker ya. A woiri ba, i ta ziŋ mi kandɔk ké i ker ya pi. Mi sa ziŋ ɓala, sere, law sena, ík tul hani ɓay ƴah riŋ ɗina, mbí riŋ hani, ŋgu̧hru ɓay, hú̧h tul, ɓéɓ maŋna, sam fe-awri gbam mi sa ziŋ ké sakra woiri ya. 21Hȩkme laɓ mi ɓahri, ko ya le ka̧hna bi ra Ŋgerzah bi ɓay hi̧ mi su̧hru ɓay tul woiri, mí rew ɓay mbaŋ law bi ɓay tul daɓari ké laɓ suya lewsa̧, mí ku mbi law ké tul fe laɓna a pipiri-u ya, ké tul láɓ nunpuki ya, ké tul suya woyri kú-u laɓ wɔrɔk ya, mí ku ƴo tul laɓ fe-uri ɓáy.

13

1Bɔk a sayu wara mí-i ƴo sina ma ta̧w woiri-ay, mí salɓayri gbam ɓay kuŋu ke nzak nzukri seɗe ya le, say ké ɓa nzuk-lu lakna ɓay13.1 Í mgba Mbete Deutéronome 19.15 tuh ke gel ki̧na-ay.. 2Gahru bi ké sakra woiri a bɔk seɗe-u, mi bak wuri ke ɓayu pol da, mi el ƴo bak wuri ke ɓay ra dara mí ka̧h ɓáy. Nzukri ké toŋ laɓ suya lewsa̧ ka̧h aŋay dara mí tɔr nzuk a ɓoruri gbam, mi ƴo ɓah hi̧ niri ɓahri, mi ka̧h le, nzuk mbew ta ya̧m mun ye ya. 3I ƴo ƴah ɓay tu ke mun woiri ɓahri, Ŋgermbay ƴo ɓah ɓay ké mun bi gaŋ le ? A ye ra ke hi̧ i tu ni ɓa nzuk-ta̧h mun ya. Wara le ke ten huhrumun ye ké sakra woiri, 4ɓayu ké-e hu ké tul kpuh vbatay ɓa nzuk pirmatul a a̧y ké ta ke ŋgerna ya kara sa̧w káɓ ke nun ye ɓa huhrumun Ŋgerzah, ɓayu ké a wah ké nah ƴo mbew ziŋ ni ŋgerna wah ta-a kara nah ɓay el kaɓ ke nun ziŋ ni pi. Sa̧w kaɓna-u ɓa huhrumun Ŋgerzah. Ke huhrumun ra mí nah ko tul woiri keni. 5Í leh law woiri ke mun, í hekre, ɓay í tu kanlaw woiri ke mun woiri. Uwa. I tu ya lo ? Ŋgermbay Zezu ƴo ziŋ wuri wa, ani mí i tu le ? Í leh, í hekre. Ko ya le, ɓay ta ti̧h ɓa teh-u ya. 6Ɓay kanlaw wah tul Ŋgermbay le, mi ker ɓahri, i tú ke mun woiri ɓahri, ɓay wah ti̧h ɓa teh-u da.

7Nah ƴo goŋ Ŋgerzah ɓay í laɓ suya mbew ya. Nah goŋ ni ɓay ké sɔk ketina wah hi̧ wuri ya, wara le ɓay í laɓ suki. Mí i ko na eŋ nzukri ké ketina woyri ti̧h gel a teh-u ya kara nah ƴo goŋ ni ɓay í laɓ suki, 8ɓayu ké ŋgerna wah mah laɓ fe a hani ɓoɗ ke ketina Ŋgerzah ya. Wara le ɓay ketina mí nah ƴo ke ŋgerna-u, 9kaŋ mí zaymun wah ƴo ri. Gelke ŋgerna wah ta-a mí a woiri i el ziŋ ŋgerna ɓayu le, nah ƴo zay mun ɓilu. Goŋna wah-ay ɓay í ŋge-ŋger. 10Sa̧wu mí-i ta-a kara mi vbeh ɓayawri hi̧ wuri rɔkɔ mí ka̧h le, mí ndar wuri ke ŋgere. Gaŋ tul feri riw hi̧ mi huhrumun ɓay hi̧ í hu̧h, ta ɓa ɓay ik tul woiri ma siɓa ya.

11Yi̧n biri, ɓay bi ɔh da. Í zay mun woiri, í ruh mun woiri ɓay í ɔh ɓa suki, í hew haniri, í lek ɓay mbew, í kaɓ ke ɗeŋ, mí Ŋgerzah nzuk law sana a ye ké-e hi̧ ɗeŋ, ke ɓay ƴo ziŋ wuri. 12Í vah haniri ke law in a teh-u. Sa̧w nzuk Ŋgerzahri gbam vah wuri. 13Lawsuki Gaŋ tul feri riw, a ye Ŋgermbay Zezu, law sana Ŋgerzah, law mbew a Tempuki ké mbu̧h wuri ɓa nzuk mbew, gbam ƴo ziŋ wuri gbam.