Yõkóbũ

Kọ̃kọ̃bị́

Yõkóbũ

ní sĩí rĩ

Tã búkũ rĩ vé rĩ ã ũlũngárá

Yõkóbũ sĩ kọ̃kọ̃bị́ ꞌdĩri nĩ. Yõkóbũ ri Yẹ́sụ̃ ẹ́drị́pị, Yẹ̃rụ́sãlémã gá ꞌdãá, ĩri ándúrú drị̃koma rú ꞌbá kãnísã vé rĩ pi drị̃gé. Sĩ kọ̃kọ̃bị́ rĩ sẽé Kũrĩsĩtĩyánĩ Yẹ̃rụ́sãlémã vé ĩ ní íré mụzú kụ̃rụ́ rĩ pi agásĩ, ãzini ãngũ rĩ pi agásĩ rĩ pi ní.

Tã ã pá ãmbúgú Yõkóbũ ní kọ̃kọ̃bị́ rĩ sĩzú rĩ, lẽ lũú Kũrĩsĩtĩyánĩ rĩ pi ní ꞌyozú kínĩ, tã kộpi ní ꞌoó múké, ãzini kộpivé adringárá múké rĩ, ĩri lũ ꞌyozú kínĩ, kộpi ẹ̃ꞌyị̃kí Kúrísítõ ri gí. Kúru ímbá kộpi kĩnĩ, tã ãfú vé rĩ, tã ẹ́sị́ ꞌbãzú ãmbúgú ngá drị̃gé rĩ, ọ̃wụ̃ ꞌbãngárá, ãzini ãwãngárá, lẽ kộpi ã kukí tã ũnjí ꞌdĩꞌbée rá. Ãzini ímbá kộpi tã ꞌbá rĩ pi ní rií ụ̃sụ̃ụ́ ũnjí riípi kộpi ụ̃ꞌbị̃ị́pi fizú tã ũnjí ꞌozú rĩ vé tã sĩ, ímbá kpá kộpi lẽ ꞌbá ngá be rĩ pi ã kokí ꞌbá ngá ãkó rĩ pi ẽ ĩzã ngá sĩ.

Ímbá kpá kộpi adringárá uletere rĩ vé tã sĩ, adringárá tã be mãdã rĩ vé tã sĩ, Múngú ri zịngárá vé tã sĩ, tã ꞌdụngárá ẹ́sị́ be mãdã rĩ vé tã sĩ, ãzini adringárá úmĩ be Kúrísítõ agá rĩ vé tã sĩ.

¹Ma Yõkóbũ ꞌi, ãtíꞌbá Múngú vé ni, ãzini Úpí Yẹ́sụ̃ Kúrísítõ vé ni. Ĩmi sụ́rụ́ mụdrị́ drị̃ ni ị̃rị̃ ĩ ní íré mụzú ãngũ rĩ pi agásĩ rĩ pi, á sĩ kọ̃kọ̃bị́ ꞌdĩri sẽé ĩmi ní.

Mõdó ĩmi ní céré.

Tã ũkpó ũkpó riꞌbá ꞌbávé ẹ̃ꞌyị̃ngárá ụ̃ꞌbị̃ꞌbá rĩ pi

²Má ẹ́drị́pị́ị má ọ́mvụ́pị́ị, tã ũkpó ũkpó ụ̃ꞌbị̃ dõ ĩmi, ĩmi adrikí ãní ãyĩkõ sĩ, ³ãꞌdiãtãsĩyã ĩmi nị̃kí rá ꞌyozú kínĩ, ụ̃ꞌbị̃kí dõ ĩmivé ẹ̃ꞌyị̃ngárá, ĩri sẽ ĩmi pá tu ũkpó ũkpó ĩmivé ẹ̃ꞌyị̃ngárá agá. ⁴Tã ũkpó ũkpó ĩmi ị́sụ́pi ꞌdĩri, ĩri sẽ ĩmi adri ũkpó ũkpó ĩmivé ẹ̃ꞌyị̃ngárá agá, ĩmi adri ãní Múngú agá, tã ãzi ĩmi ní ícó lẽé ni ꞌdãáyo. ⁵Ĩmi ãsámvú gé ꞌdĩgé, ꞌbá rĩ nị̃ dõ tã kuyé, lẽ ã zị tã nị̃ngárá Múngú riípi ngá sẽépi ꞌbá rĩ pi ní bãdãrú rĩ vúgá, ĩri tã nị̃ngárá rĩ sẽ ꞌbá rĩ ní rá, ícó ꞌyoó ꞌbá rĩ zị tã rĩ ũnjí ꞌdíni ku. ⁶ꞌBo ꞌbá rĩ dõ ngá zị Múngú vúgá, lẽ ẽ ẹ̃ꞌyị̃ ꞌyozú kínĩ Múngú ri ngá rĩ sẽ ꞌí ní rá, lẽ úmĩ ni ã awa ꞌi ị̃rị̃ ku, ãꞌdiãtãsĩyã úmĩ ni awa dõ ꞌi ị̃rị̃, ĩri adri sụ̃ yị̃ị́ ũlí ní vịị́ úvápi ngũyá ngũyá rĩ tị́nị. ⁷ꞌBá yị̃kị̂ be ꞌdíni ꞌdĩri, ã ụ̃sụ̃ ꞌyozú kínĩ Úpí ri ꞌí ní ngá sẽ rá ꞌdíni ku, ⁸ãꞌdiãtãsĩyã ĩrivé yị̃kị̂ aco ꞌi ị̃rị̃, ĩrivé tã ꞌoó rĩ pi agásĩ céré yị̃kị̂ ni tu pá vũrã ãlu gé ku.

⁹ꞌBá Múngú vé adriípi ngá ãkó rĩ, lẽ ã adri ãyĩkõ sĩ, ãꞌdiãtãsĩyã Múngú ꞌdụ ĩrivé tã ꞌbãá ãmbúgú. ¹⁰ꞌBo lẽ ꞌbá ãꞌbú be rĩ ã adri ãyĩkõ sĩ, Múngú ní ĩrivé tã ꞌdụụ́ ꞌbãá mãdãŋá rĩ sĩ, ãꞌdiãtãsĩyã ꞌbá ãꞌbú be rĩ ímụ́ drã sụ̃ pẹtị ã fũ ní ꞌwií lụ̃ụ́ vũgá rĩ tị́nị. ¹¹Ụ̃tụ́ koópi gbírílí rĩ, ĩri sẽ pẹtị rĩ ꞌwi, ĩrivé fũ ũnyĩ be rĩ ꞌwi lụ̃ vũgá. ꞌBá ãꞌbú be rĩ kpá ímụ́ drã sâ ĩri ní rizú ívé ẹ̃zị́ ngazú rĩ gé.

¹²Tã ũkpó ũkpó ri dõ ꞌbá rĩ ụ̃ꞌbị̃, lẽ ã tu pá tị́tị́, Múngú ri ĩri ní tãkíri sẽ rá, ãꞌdiãtãsĩyã aga dõ ụ̃ꞌbị̃ngárá ꞌdĩri agásĩ rá, Múngú ri ídri ꞌdániꞌdáni ꞌí ní tã ni ẹzịị́ ꞌbá ꞌi lẽꞌbá lẽlẽ rĩ pi ní rĩ sẽ ĩri ní rá.

¹³Tã ũkpó ũkpó ụ̃ꞌbị̃ dõ ꞌbá rĩ, lẽ ꞌbá rĩ ã ꞌyo, “Múngú ri ma ụ̃ꞌbị̃ nĩ” ꞌdíni ku. Ãꞌdiãtãsĩyã tã ũnjí ícó Múngú ri ụ̃ꞌbị̃ị́ ku, dõku Múngú ícó ꞌbá ãzi ụ̃ꞌbị̃ị́ tã ũnjí sĩ ku. ¹⁴Tã ũnjí ꞌbá rĩ ní rií ụ̃sụ̃ụ́ rĩ, ĩri ꞌbá rĩ ụ̃ꞌbị̃ nĩ, ĩri ꞌbá rĩ se fi tã ũnjí agá. ¹⁵Tã ũnjí ꞌbá rĩ ní rií ụ̃sụ̃ụ́ rĩ ga dõ ẹ́sị́ ni agá tré gí, ĩri sẽ ꞌbá rĩ fi tã ũnjí ꞌo, tã ꞌbá rĩ ní ꞌoó ũnjí rĩ ga dõ ícá ambamba gí, ĩri drãngárá íjị́.

¹⁶Má ẹ́drị́pị́ị má ọ́mvụ́pị́ị má ní lẽélẽ rĩ pi, lẽ ꞌbá ãzi ã ũꞌbã ĩmî mị ku. ¹⁷Fẽfẽ múké múké rĩ pi íbíkí íngá ꞌbụ̃ gélésĩ, íngákí ꞌbá Ẹ́tẹ́pị ngá dị̃ꞌbée dị̃dị̃ ꞌbụ̃ gé ꞌdãá rĩ pi gbiípi rĩ vúgálésĩ, Múngú újá ꞌi sụ̃ índríkíndrĩ ní rií ꞌi újá rĩ tị́nị ku. ¹⁸Múngú ũpẽ ꞌbâ adrií ꞌbá ívé ni, ĩpẽ ívé ụ́ꞌdụ́kọ́ áda rĩ ꞌbá ní, ã tịkí rí ꞌbâ ícá úꞌdí, ngá céré ĩri ní gbií rĩ pi ãsámvú gé, ꞌbâ adrikí rí anji ĩrivé ni, sụ̃ ãnyãngã kaápi drị̃drị̃ rĩ tị́nị.

Tã yịngárá ãzini tã ꞌongárá

¹⁹Má ẹ́drị́pị́ị má ọ́mvụ́pị́ị má ní lẽélẽ rĩ pi, lẽ ĩmi nị̃kí tã ꞌdĩꞌbée ámá múké, lẽ ĩmi ꞌbãkí bị́ tã yịzú mbẽlẽŋá, lẽ ĩmi rõkí átángá rĩ rõrõ, ĩmi íbíkí átá ndõ, lẽ ĩmî ꞌa ã ve tã sĩ mbẽlẽŋá ku. ²⁰Ãꞌdiãtãsĩyã ꞌbá rĩ ꞌa ve dõ gí, ícó tã pịrị Múngú ní lẽé ã ꞌo rĩ ꞌoó ku. ²¹Lẽ ĩmi kukí tã ãzãvũ rú rĩ pi ã ꞌongárá rá, dõku ĩmi kukí tã ũnjí rĩ pi ã ꞌongárá rá, lẽ ĩmi ꞌbãkí ĩmi vũgá, ĩmi ãꞌyĩkí ụ́ꞌdụ́kọ́ múké ĩ ní ũlũú ĩmi ní rĩ, ĩri ícó ĩmi pa rá.

²²Lẽ ĩmi yịkí ụ́ꞌdụ́kọ́ múké rĩ kú bị́ sĩ ku, lẽ ĩmi ꞌdụkí tã ni ngaánga. Ĩmi ꞌdụkí dõ tã ni ngaá kuyé, ĩmi ri ĩmî mị ũꞌbã. ²³ꞌBá ụ́ꞌdụ́kọ́ múké rĩ yịị́pi kú bị́ sĩ, tã ni ꞌdụụ́pi ngaápi kuyé rĩ, índré sụ̃ ꞌbá ꞌi ndreépi múndũrã agá, ²⁴kãdõ ꞌi ndreé múndũrã agá ꞌdãá, ĩri gõ ꞌde mụ ꞌdĩísĩ rá, ĩri ãvĩ ívé ị́ndrị́lị́kị́ ꞌí ní ndreé múndũrã agá ꞌdãri sĩ rá rĩ tị́nị. ²⁵ꞌBo ꞌbá rĩ ꞌbã dõ ꞌî mị rizú tãị́mbị́ múké drị̃wãlã sẽépi rĩ lãzú, ꞌo dõ tã rĩ mụzú ꞌdĩri ꞌdíni, ãvĩ dõ tã ꞌí ní yịị́ rĩ sĩ kuyé, Múngú ri ĩri ní tãkíri sẽ tã ĩri ní ꞌoó rĩ sĩ rá.

²⁶ꞌBá rĩ ụ̃sụ̃ dõ kĩnĩ ꞌi ꞌbá Múngú vé ni, rõ dõ ꞌî ádra ku, ĩri ꞌî mị ũꞌbã, ị̃njị̃ngárá ĩri ní rizú Múngú ri ị̃njị̃zú ꞌdĩri ẹ̃zị́ ãkó. ²⁷Ị̃njị̃ngárá Múngú ꞌbá Ẹ́tẹ́pị ní ãꞌyĩí adriípi múké, ũnjĩkãnyã ãkó rĩ, ĩri ꞌdíni, lẽ ꞌbá rĩ ã ko ĩmváanji rĩ pi ẽ ĩzã ngá sĩ, ãzini ã ko ọwụzị riꞌbá ĩzãngã nyaꞌbá rĩ pi ẽ ĩzã ngá sĩ. Lẽ ꞌbá Múngú vé rĩ pi ã rikí tã ãzãvũ rú nyọ̃ọ́kụ́ nõri vé rĩ ꞌoó ĩndĩ ku.

à rikí tã múké ꞌoó ꞌyéŋá ꞌbá ụrụkọ ní ku

¹Má ẹ́drị́pị́ị má ọ́mvụ́pị́ị ꞌbávé Úpí Yẹ́sụ̃ Kúrísítõ ọ́gụ́pị pọ̃wụ̃pọ̃wụ̃ rĩ ẹ̃ꞌyị̃ꞌbá gí rĩ pi, lẽ ĩmi rikí tã múké ꞌoó ꞌyéŋá ꞌbá ụrụkọꞌbée ní, ꞌbá ụrụkọꞌbée gãzú sĩ ꞌdíni ku. ²ꞌBá ãzi ífí dõ ĩmi ãsámvú gé vũrã ĩmi ní ĩmi úmúzú rĩ gé, úsú dõ ꞌi bõngó ũnyĩ be ni sĩ, ꞌyĩ dõ kátrĩ dábũ rú ni ꞌî drị́ mváŋá gá, ꞌbá ngá ãkó ni ífí dõ kpá ĩmi ãsámvú gé, úsú dõ ꞌi bõngó ị́rị́kọ́ rú ni sĩ, ³ꞌí ꞌdụ dõ ꞌbá ꞌi úsúpi bõngó ũnyĩ be ni sĩ rĩ vé tã ꞌbãá ãmbúgú, ꞌí ꞌyo dõ ĩri ní, “Mí ímụ́ úrí lúpá múké nõri drị̃gé,” ꞌbo ꞌbá ngá ãkó rĩ, ꞌí ꞌyo dõ ĩri ní, “ꞌÍ mụ pá tuú ꞌdãgá,” dõku “ꞌÍ mụ úrí nyọ̃ọ́kụ́ gé vũgá,” ⁴mi dõ ri ꞌbá rĩ pi ũpẽ sụ̃ ꞌdĩri tị́nị, mí adri nyo ꞌbá tã lịị́pi yị̃kị̂ ũnjí sĩ ni kuyé?

⁵Má ẹ́drị́pị́ị má ọ́mvụ́pị́ị má ní lẽélẽ rĩ pi, ĩmi yịkí drĩ ma ká, Múngú ũpẽ ꞌbá ngá ãkó ꞌbá vũ drị̃gé rĩ pi ní ndreé ẹ̃zị́ ãkó rĩ pi adrií ẹ̃ꞌyị̃ngárá be ãmbúgú, kộpi ícó fi mãlũngã ĩri ní tã ni ẹzịị́ ꞌbá ꞌi lẽꞌbá lẽlẽ rĩ pi ní rĩ agá rá. ⁶ꞌBo ĩmi ri ꞌbá ngá ãkó rĩ pi idede. Ĩmi nị̃kí ꞌyozú kínĩ, ꞌbá ãꞌbú be rĩ pi ꞌbãkí pá ĩmi drị̃gé, kộpi ri ĩzãngã sẽ ĩmi ní ꞌdíni kuyé? Kộpi ĩmi jị mụ pá tu ꞌbá tã lịꞌbá rĩ pi ẹndrẹtị gé nĩ kuyé? ⁷ꞌBá ꞌdĩꞌbée adrikí ꞌbá riꞌbá Úpí ĩmi ní ẹ̃ꞌyị̃ị́ rĩ ã rụ́ izaꞌbá rĩ pi kuyé?

⁸Ĩmi ị̃njị̃kí dõ tãị́mbị́ agaápi rá ĩ ní sĩí Búkũ Múngú vé rĩ agá ꞌyoópi kínĩ, “Lẽ mî lẽ ꞌbá mî gãrã gá rĩ sụ̃ mí ní mî rụ́ꞌbá lẽé rĩ tị́nị”2:8 Lẹ̃vị̃tị́kã 19:18 rĩ rá, ĩri lũ kínĩ ĩmi ri tã pịrị ꞌo. ⁹ꞌBo ĩmi dõ ri tã múké ꞌo ꞌyéŋá ꞌbá ụrụkọꞌbée ní, ĩri lũ kínĩ, ĩmi ꞌokí tã ũnjí gí, ĩmi ŋõkí tãị́mbị́ rĩ gí.

¹⁰ꞌBá riípi tãị́mbị́ rĩ vé tã ꞌdụụ́pi ngaápi rĩ ŋõ dõ tãị́mbị́ ãlu ni gí, ĩri lũ ꞌyozú kínĩ ŋõ tãị́mbị́ rĩ pi céré gí. ¹¹Múngú ꞌyoópi, “Lẽ mî ꞌbã ọ̃wụ̃ ku rĩ,”2:11 Wụ̃ngárá 20:14; Dẽtõrõnómẽ 5:18 ꞌyo kpá kĩnĩ, “Lẽ mî ꞌdị ꞌbá ku.”2:11 Wụ̃ngárá 20:13; Dẽtõrõnómẽ 5:17 ꞌÍ ꞌo dõ ọ̃wụ̃ kuyé, ꞌbo ꞌí ꞌdị dõ ꞌbá drãá rá, ĩri lũ ꞌyozú kínĩ, ꞌí ŋõ tãị́mbị́ rĩ gí.

¹²Tã ĩmi ní átá, ãzini tã ĩmi ní ꞌoó rĩ, lẽ ĩmi nị̃kí ꞌyozú kínĩ, ĩ tãị́mbị́ rĩ áyú ĩmivé tã lịzú, ĩmi drị̃wãlã ị́sụ́ ãní. ¹³Ụ́ꞌdụ́ Múngú ní ímụ́zú tã lịzú rĩ gé, ꞌbá ẹ́sị́ ĩdríkídri ꞌbãápi ọ́gụ́pị ní ku rĩ, Múngú ꞌbã kpá ẹ́sị́ ĩdríkídri ĩri ní ku. Múngú kãdõ tã lịị́ ꞌbá rĩ pi drị̃gé, ĩri ẹ́sị́ ĩdríkídri ꞌbã ꞌbá ẹ́sị́ ĩdríkídri ꞌbãꞌbée ĩvé ọ́gụ́pị ní rĩ pi ní rá.

Ẹ̃ꞌyị̃ngárá ãzini tã múké ꞌongárá

¹⁴Má ẹ́drị́pị́ị má ọ́mvụ́pị́ị, ꞌbá rĩ kĩnĩ ꞌi dõ ẹ̃ꞌyị̃ngárá be, ꞌbo ꞌo dõ tã ãzi lũúpi kínĩ ĩri ẹ̃ꞌyị̃ngárá be ni kuyé, tã múké ĩri ní ị́sụ́ ꞌa ni gé ꞌdĩgé rĩ ãꞌdi? Ẹ̃ꞌyị̃ngárá ꞌdĩri nyo ícó ĩri pa rá? ¹⁵Mí ẹ́drị́pị, dõku mí ọ́mvụ́pị ri dõ bõngó ãkó, ãzini ãnyãngã ãkó, ¹⁶ꞌí ꞌyo dõ ĩri ní, “ꞌÍ mụ, lẽ mî mụ múké, ĩgbẽ ã fụ mi ku, mî nya ãnyãngã ẹ́pị́zú ãní ẹ́pị́ẹ̃pị̃,” ꞌbo ꞌí sẽ dõ ĩri ní ngá ĩri ní lẽé rĩ pi kuyé, tã múké mí ní ꞌoó ꞌbá ꞌdĩri ní rĩ ãꞌdi? ¹⁷ꞌBá ẹ̃ꞌyị̃ị́pi gí rĩ ꞌo dõ tã múké ẹ̃ꞌyị̃ngárá rĩ iꞌdazú kuyé, ĩrivé ẹ̃ꞌyị̃ngárá ꞌdĩri ĩri ngá drãápi gí ni.

¹⁸ꞌBo ꞌbá ãzi ri ícó ꞌyo, “ꞌBá ụrụkọꞌbée ẹ̃ꞌyị̃ngárá be, ꞌbá ụrụkọꞌbée ri ẹ̃zị́ nga múké.”

ꞌBo má ní ꞌyozú má kĩnĩ, “ꞌÍ ꞌo dõ tã múké ku, ĩri ícó lũ íngóni ꞌyozú kínĩ mi ẹ̃ꞌyị̃ngárá be? Ma ícó mávé ẹ̃ꞌyị̃ngárá iꞌda mí ní tã múké má ní ꞌoó rĩ sĩ.” ¹⁹Mí kĩnĩ, mí ẹ̃ꞌyị̃ rá Múngú ri ãlu. Ĩri múké! Índrí ũnjí rĩ pi2:19 Índrí ũnjí rĩ pi: Índrí ũnjí rĩ pi ándúrú mãlãyíkã Múngú vé ni ꞌbụ̃ gé ꞌdãá, kộpi ŋõkí tãị́mbị́ Múngú vé rĩ, Sãtánã ri kộpivé ãmbúgú. Múngú ídró kộpi ꞌbụ̃ gé ꞌdãásĩ vũgá nõó, kộpi gõkí ufuú índrí ũnjí, kộpi ri ꞌbá rĩ pi ní ĩzãngã sẽ vũ drị̃gé nõgó. ꞌÍ lã Iꞌdangárá 12:7-9. ẹ̃ꞌyị̃kí kpá sụ̃ ꞌdĩri tị́nị, ụ̃rị̃ sĩ, kộpi ri yã ãní yãyã.

²⁰Mi azakaza rú! Mí nị̃ ꞌyozú kínĩ, ẹ̃ꞌyị̃ngárá mí ní ẹ̃zị́ ni ngaá kuyé rĩ ĩri ẹ̃zị́ ãkó ꞌdíni kuyé? ²¹Múngú ãꞌyĩ ꞌbá ẹ́ꞌbị́pị Ãbũrámã2:21 Ãbũrámã: Múngú zị Ãbũrámã ri kĩnĩ, ã ku ívé ꞌbá ꞌbẹ̃tị́ ãsámvú gé rĩ pi, ã ku ívé ãngũ, ã ꞌde mụụ́ ãngũ ãzi úꞌdí ni gé. Ãbũrámã ri ẹ́ꞌbị́pị Yãhụ́dị̃ rĩ pi vé rĩ, tịkí ĩri ílí élĩfũ ãlu mụ̃dụ̃rụ̃lụ̃ ãrõ (1,800) gé, ị́sụ́ tịkí drĩ Yẹ́sụ̃ ri kuyé. ꞌÍ lã Íꞌdóngárá 12-25. ri adrií ꞌbá pịrị ĩri ní ívé mvá Ĩsákã2:21 Ĩsákã: Ĩsákã ri mvá Múngú ní ẹzịị́ Ãbũrámã ní rĩ. ꞌÍ lã Íꞌdóngárá 17-35. ri sẽé zãá rọ̃bọ̃ŋọ̃ rú vũrã rọ̃bọ̃ŋọ̃ zãzú rĩ gé rĩ ã tã sĩ. ²²ꞌÍ ndre drĩ ká, Ãbũrámã ẹ̃ꞌyị̃ Múngú ri rá, ãzini ꞌdụ tã Múngú ní lũú ĩri ní rĩ ngaá rá. Tã ĩri ní ꞌoó rĩ lũ ꞌyozú kínĩ, ĩrivé ẹ̃ꞌyị̃ngárá ĩri áda. ²³Tã ĩ ní sĩí Búkũ Múngú vé rĩ agá rĩ nga ꞌi fũú tị ni gé gí, Búkũ Múngú vé rĩ kĩnĩ, “Ãbũrámã ẹ̃ꞌyị̃ Múngú ri rá, Múngú ãꞌyĩ ĩri adrií ꞌbá pịrị ꞌí ẹndrẹtị gé.”2:23 Íꞌdóngárá 15:6 Gõkí Ãbũrámã ri zịị́ ũndĩ Múngú vé ni. ²⁴Ĩmi ndrekí drĩ ká, ꞌbâ adri pịrị Múngú ẹndrẹtị gé tã múké ꞌbá ní ꞌoó rĩ sĩ, adri ꞌyéŋá ẹ̃ꞌyị̃ngárá ꞌbávé rĩ sĩ ku.

²⁵Rábã ri ũkú ọ̃wụ́ rú ni, ĩrivé tã ꞌoó ri Múngú ẹndrẹtị gé pịrị, ãꞌdiãtãsĩyã ĩri ní ꞌbá ãngũ úmíꞌbá rĩ pi ẹ́ꞌyị́ ꞌbãá ívé jó agá, ĩri ní kộpi pẽé mụụ́ lẹ́tị túngú ni gé sĩ rĩ sĩ. ²⁶Índrí dõ ꞌbá rĩ agá ꞌdãáyo, ꞌbá ꞌdĩri drã gí, ẹ̃ꞌyị̃ngárá ri ngakí dõ ẹ̃zị́ ni ku, ẹ̃ꞌyị̃ngárá ꞌdĩri drã gí.

Lẽ ĩmi ũtẽkí ĩmî ádra ũtẽtẽ

¹Má ẹ́drị́pị́ị má ọ́mvụ́pị́ị, ĩmi ãsámvú gé ꞌdĩgé, lẽ ku ꞌbá kárákará pi ní ẹ́sị́ ꞌbãzú fizú ãngũ ímbázú, ãꞌdiãtãsĩyã ĩmi nị̃kí rá ꞌyozú kínĩ ꞌbâ riꞌbá ãngũ ímbáꞌbá nõꞌbée, ĩ ímụ́ ꞌbávé tã lị ꞌbá ụrụkọꞌbée vé rĩ ndẽ. ²ꞌBâ céré, ꞌbá ꞌokí tã ũnjí ni pi kárákará. ꞌBá rĩ átá dõ átángá ũnjí ãluŋáni kuyé, ꞌbá ꞌdĩri ꞌbá pịrị ũnjĩkãnyã ãkó ni, ĩri ícó ꞌî rụ́ꞌbá ũtẽ múké.

³ꞌBá ásúkí dõ ngá aya rú ni pi hũsánĩ rĩ pi tị gé, ĩri sẽ kộpi tã ꞌbá ní lẽé rĩ ꞌdụ nga rá, kộpi ꞌbâ jị mụzú múké vũrã ꞌbá ní lẽzú mụzú rĩ gé. ⁴Ĩmi ndrekí drĩ kũlúmgba ri ká, ĩri ãmbúgú ãmbúgú, ũlí ã ri dõ ĩri vịị́ mụzú nĩ drãáãsĩyã, ꞌbá kũlúmgba rĩ újị́pi rĩ kũlúmgba ãmbúgú ãmbúgú ꞌdĩri sõ mụzú pẹtị mãdãŋá rizú kũlúmgba sõzú rĩ sĩ. ⁵Ĩmi ndrekí drĩ ká, ádra ri mãdãŋáŋá, ꞌbo ĩri tã ambugu ambugu ni pi átá.

Ádra adri sụ̃ ãcí kúlúlú mãdãŋá rĩ tị́nị, ĩri ãngũ ásé be ãmbúgú ãmbúgú rĩ zã ve céré. ⁶Ádra sụ̃ ãcí tị́nị. Ĩgélé ꞌbâ rụ́ꞌbá gá rĩ pi ãsámvú gé, ĩri ri ũnjĩkãnyã íjị́ nĩ, ĩri ꞌbá rĩ vé adringárá iza rá, ĩri sẽ ꞌbá rĩ fi ve ãcí agá, tã ũnjí ádra ní átá rĩ íbí ĩfũú ãcí vezú ãní ụ̃dụ̃ ãkó rĩ3:6 Ãcí vezú ãní ụ̃dụ̃ ãkó rĩ: Múngú ri úmvúlésĩ ꞌbá ꞌi ẹ̃ꞌyị̃ꞌbá ku rĩ pi ꞌdụ úꞌbé ãcí ꞌdĩri agá. ꞌÍ lã Iꞌdangárá 20:7-15. agásĩ. ⁷Ãnyãpá rĩ pi ãrẽvú céré, ãríŋá rĩ pi, ngá ẹ́cị́ꞌbá bẹ̃drị̃ sĩ rĩ pi, ãzini ngá adriꞌbá yị̃ị́ agá rĩ pi, ĩ ícó kộpi íwí adri mãlímáli, ĩ ícó kộpi ũtẽ rá, ꞌbá ri kộpi íwí nĩ, ĩri kộpi ũtẽ nĩ. ⁸ꞌBo ꞌbá ãzi ícó ádra ri ũtẽé bã ku. Ádra ãndẽ tã ũnjí ꞌongárá sĩ ku, tã ũnjí ádra ní rií átá rĩ adri sụ̃ kícú ĩ ní rizú ꞌbá úꞌdị́zú rĩ tị́nị.

⁹Ádra ri, ꞌbâ ri ꞌbávé Úpí ꞌbá Ẹ́tẹ́pị ri íngú ãní, ádra ri, ꞌbâ kpá ri ꞌbá Múngú ní gbií sụ̃ ꞌí tị́nị rĩ pi tri ãní. ¹⁰Tị ãlu ãlu ꞌdĩri sĩ, ꞌbâ ri Múngú ri íngú ãní, ꞌbâ kpá ri ꞌbá rĩ pi tri ãní. Má ẹ́drị́pị́ị má ọ́mvụ́pị́ị, lẽ ꞌbâ ꞌokí tã ꞌdĩri tị́nị ku. ¹¹Yị̃ị́ ule rĩ pi yị̃ị́ ẹ̃ꞌyị́ rú rĩ be, kộpi nyo ícó ĩ úmú ídị́ ĩfũ vũrã ãlu gé sĩ rá? ¹²Má ẹ́drị́pị́ị má ọ́mvụ́pị́ị, pẹtị ĩ ní zịị́ fị́gị̃ rĩ, ĩri nyo ícó ꞌi újá ꞌa õlívẽ rú rá? Dõku pẹtị vị́nyọ̃ vé rĩ, ĩri nyo ícó ꞌi újá ꞌa fị́gị̃ rú rá? Yị̃ị́ ẹ̃ꞌyị́ rú rĩ, ĩri nyo ícó ꞌi újá ícá yị̃ị́ ule rú rá?

Úmĩ tã nị̃zú rĩ íbí íngá Múngú vúgá

¹³ꞌBá ĩmi ãsámvú gé ꞌdĩgé úmĩ be, ãzini tã nị̃ngárá be rĩ ãꞌdi ꞌi? Lẽ ꞌbá ꞌdĩri ã ꞌo tã pịrị, ã lũ rí ꞌyozú kínĩ, ĩri úmĩ be, ãzini nị̃ tã rá, lẽ ã ꞌo tã mụzú ẹ́sị́ be mãdã, úmĩ tã nị̃ngárá vé ni sĩ. ¹⁴ꞌBo mî ẹ́sị́ dra dõ dra dra, ꞌí lẽ dõ ꞌbá ku, ãzini mi dõ ĩndrá rú, lẽ mî ri mi íngú ãní ku, dõku mî ri ũnjõ ụ́lị́ ꞌyozú kínĩ, mi ri tã áda ꞌo ꞌdíni ku. ¹⁵Úmĩ tã ꞌozú ꞌdíni ꞌdĩri, íbí íngá ꞌbụ̃ gélésĩ kuyé, ĩri ũmĩ nyọ̃ọ́kụ́ nõri vé ni, Índrí Múngú vé rĩ sẽ úmĩ ꞌdĩri nĩ kuyé, ĩri úmĩ ãdróko vé ni. ¹⁶ꞌBá rĩ dõ ri ẹ́sị́ ꞌbã ꞌbá ãzi vé ngá drị̃gé, ĩri dõ ri ꞌi íngú ꞌbá ãmbúgú rú, ĩri tã ĩzãngã sẽépi ni íjị́, ĩri tã ꞌo mụzú bãdã rú, ẹ́sị́ ũká ũká sĩ.

¹⁷ꞌBo tã nị̃ngárá íngápi ꞌbụ̃ gélésĩla rĩ, ĩri sẽ ꞌbá rĩ adri uletere, ꞌbá rĩ tãkíri lẽlẽ, ꞌbá rĩ ẹ́sị́ ꞌbã ꞌbá rĩ pi ẽ ĩzã kozú, ꞌbá rĩ ꞌbá ambugu rĩ pi ị̃njị̃njị̃, ꞌbá rĩ adri ẹ́sị́ be múké, ꞌbá rĩ tã múké ꞌo, ꞌbá rĩ ꞌbá rĩ pi ẽ ĩzã ko trõtrõ, ãzini ĩri sẽ ꞌbá rĩ tã áda ꞌo. ¹⁸ꞌBá riꞌbá tãkíri íjị́ꞌbá ꞌbá rĩ pi ãsámvú gé rĩ pi, kộpi ri tã pịrị íjị́ ꞌbá rĩ pi ãsámvú gé.

Lẽ ĩmi ị̃njị̃kí Múngú ri ị̃njị̃njị̃

¹Ngá sẽépi ĩmi ní rizú ãgátá gãzú, ãzini ĩmi ní rizú ũmbã fụzú ĩmi ãsámvú gé sĩ rĩ ãꞌdi? Tã ũnjí ĩmi ní rií ụ̃sụ̃ụ́ ĩmî ẹ́sị́ agá rĩ, ĩri ri ũmbã fụ ĩmî ẹ́sị́ agá nĩ. ²Ĩmi lẽkí kõdô ngá, ꞌbo ĩmi ị́sụ́kí ngá rĩ kuyé. Ĩmi ri ꞌbá úꞌdị́, ĩmi ị́sụ́kí rí ngá ãní, ꞌbo ĩmi ị́sụ́kí ngá ĩmi ní lẽé rĩ kuyé. Ĩmi ri ãwã, ãzini ĩmi ri ũmbã fụ, ꞌbo ĩmi ị́sụ́kí ngá ĩmi ní lẽé rĩ kuyé, ãꞌdiãtãsĩyã ĩmi zịkí ngá ĩmi lẽé rĩ Múngú vúgá kuyé. ³Ĩmi kádõ rií ngá zịị́ Múngú vúgá, Múngú sẽ ĩmi ní ngá rĩ ku, ãꞌdiãtãsĩyã ĩmi zịkí ngá rĩ lẹ́tị be pịrị kuyé, ĩmi lẽkí ngá rĩ pi ị́sụ́ rizú ãyĩkõ ꞌbãzú.

⁴Ĩmi ꞌbá Múngú ri gãꞌbá sĩ ꞌdĩꞌbée, ĩmi nị̃kí ámá kuyé ꞌyozú kínĩ, ĩmi lẽkí dõ tã nyọ̃ọ́kụ́ nõri vé rĩ áyu, ĩmi ariꞌba Múngú vé ni? ꞌBá tã nyọ̃ọ́kụ́ nõri vé rĩ lẽépi rĩ, ĩri ãríꞌbá Múngú vé ni. ⁵Tã Búkũ Múngú vé rĩ ní ꞌyoó, “Múngú ri índrí ꞌí ní sẽé fií ꞌbá ẹ́sị́ agá rĩ ã tã mba ni ꞌdĩri” fi drĩ ĩmi drị̃gé kuyé? ⁶ꞌBo Múngú ri ívé ẹ́sị́ múké rĩ sẽ mụzú ĩmi ní dị̃ị́ dị̃ị́. Sẽzú Búkũ Múngú vé rĩ ní ꞌyozú kĩnĩ,

“Múngú gã ꞌbá ĩ íngúꞌbá íngúngũ rĩ pi sĩ,

ꞌbo ĩri ẹ́sị́ múké ꞌbã ꞌbá tã bẽ mãdã rĩ pi ní.”4:6 Nãpí 3:34

⁷Lẽ ĩmi ị̃njị̃kí Múngú ri ị̃njị̃njị̃. Lẽ ĩmi gãkí tã ãdróko vé rĩ sĩ, ĩri sẽ ãdróko ri nga ápá ĩmî rụ́ꞌbá gá sĩ rá. ⁸Lẽ ĩmi ítrúkí ĩmi ĩnyiŋá Múngú vúgá, ĩri kpá ꞌi ítrú ĩnyiŋá ĩmi vúgá. Ĩmi ꞌbá ũnjĩkãnyã be ꞌdĩꞌbée, lẽ ĩmi ũjĩkí ĩmivé ũnjĩkãnyã rá. Ĩmi ꞌbá yị̃kị̂ be ị̃rị̃ ꞌdĩꞌbée, lẽ ĩmi ũjĩkí ĩmî ẹ́sị́. ⁹Lẽ ĩmi adrikí ĩzãngã sĩ, ĩmi ngokí ngongo, ĩzãngã ã ŋõ ĩmî ẹ́sị́. Ĩmi kukí ãgụ́ngárá ãní, ĩmi íꞌdókí ãá ngoó, lẽ ĩmivé ãyĩkõ ã újá ꞌi ĩzãngã rú. ¹⁰Lẽ ĩmi ꞌbãkí ĩmi adrií tã be mãdã Úpí ẹndrẹtị gé, ĩri ímụ́ ĩmi íngú rá.

à ꞌyokí ꞌbá ãzi vé tã ũnjí ku

¹¹Má ẹ́drị́pị́ị má ọ́mvụ́pị́ị, lẽ ĩmi rikí ĩmi ọ̃gụ̃pị́ị ã rụ́ izaá ku. ꞌBá riípi átápi ọ́gụ́pị ní ũnjí, dõku ọ́gụ́pị vé tã ꞌyoópi ũnjí rĩ, ĩri ri tãị́mbị́ Múngú vé rĩ ide. Ĩmi idekí dõ tãị́mbị́ Múngú vé rĩ, ĩmi ꞌdụkí tãị́mbị́ rĩ vé tã ngaá kuyé, ĩmi ri tã lị, ĩmi kínĩ, tãị́mbị́ rĩ ũnjí. ¹²Múngú ri ꞌyéŋá ri tãị́mbị́ sẽ nĩ, ãzini ĩri kpá ri tã lị nĩ. Ĩri ũkpõ be ꞌbá rĩ pazú, ãzini ꞌbá rĩ ꞌdịzú drãzú. ꞌBo mi ãꞌdi ꞌi mí ọ́gụ́pị vé tã lịị́pi?

Lẽ mî íngú mi ụ́ꞌdụ́ drụ̃ rĩ vé tã sĩ ku

¹³Ĩmi yịkí drĩ ká, ĩmi riꞌbá ꞌyoꞌbá, “Ãndrũ, dõku drụ̃ ꞌbâ mụ adri ílí ãlu kụ̃rụ́ ꞌdãri agá, ꞌbâ ngá ụzị, ꞌbâ mũfẽngã ị́sụ́ ãní ambamba ꞌdĩꞌbée!” ¹⁴Ĩmi ícó tã ꞌi ngaápi ĩmî rụ́ꞌbá gá ụ́ꞌdụ́ drụ̃ rĩ gé rĩ nị̃ ámá íngóni? Ĩmi adrikí sụ̃ sãsãlí ꞌdeépi sâ be mãdã, ĩri gõ áfí ꞌdĩísĩ rá rĩ tị́nị. ¹⁵Lẽ ĩmi ꞌyokí ꞌdíni, “Múngú lẽ dõ rá, ꞌbâ ícó adri ídri rú rá, ꞌbâ ícó tã nõri ꞌo rá, dõku ꞌbâ ícó tã ꞌdãri ꞌo rá.” ¹⁶ꞌBo ĩmi ri ĩmi íngú tã ĩmi ní lẽé ꞌoó rĩ sĩ. Tã ĩmi ní rizú ĩmi íngúzú ꞌdĩri ũnjí. ¹⁷ꞌBá rĩ nị̃ dõ tã múké ꞌí ní kõdô lẽé ꞌoó rĩ rá, ꞌbo ꞌo dõ tã rĩ kuyé, ĩri ũnjĩkãnyã.

Lẽ ꞌbá ãꞌbú be rĩ pi ã ndrekí múké

¹Ĩmi ꞌbá ãꞌbú be rĩ pi, lẽ ĩmi ngokí, ãzini ĩmi gakí lụ̃ụ́lụ́ tã ũkpó ũkpó úmvúlésĩ ímụ́ꞌbá ĩmi ị́sụ́ꞌbá drị̃drị̃ ꞌdĩí rĩ pi sĩ. ²Ĩmivé ãꞌbú pi ímụ́ ábá ĩmi drị́gé sĩ rá, ãzini ị́jị́rị́kọ́ ri ímụ́ ĩmivé bõngó ũnyĩ be ꞌdĩꞌbée mbe ícá ku ị́rị́kọ́ rú. ³Ĩmivé dábũ, ãzini aya ọ́gụ́ꞌbá ọ́gụ́ọ̃gụ̃ rĩ pi ụ́drị́kí ícá ũnjí gí. Ĩmivé ãꞌbú ꞌdĩꞌbée ímụ́ ĩmi zã ve sụ̃ ãcí ní ngá zãá veé rĩ tị́nị. Ãꞌbú ĩmi ní traá kuú kárákará ꞌdĩꞌbée, ĩmivé ãꞌbú ꞌdĩꞌbée ímụ́ tã lị ĩmi drị̃gé ụ́ꞌdụ́ ụ̃dụ̃ vé rĩ gé. ⁴Ĩmi ndrekí drĩ ká! ꞌBá ĩmi ní ꞌbãá ẹ̃zị́ ngaá ĩmivé ọ́mvụ́ agá rĩ pi, ĩmi gãkí kộpivé ãndẽma ẹ̃zị́ ngazú rĩ ũfẽgá sĩ, kộpivé ãndẽma ĩmi ní gãá ũfẽgá sĩ ꞌdĩꞌbée ri ngo ĩmî rụ́ꞌbá gá. Úpí Ũkpõ ꞌDị́pa yị ꞌbá ãnyãngã ĩkũnãꞌbá rĩ pi vé ngongárá gí. ⁵Ĩmi ní adringárá gá vũ drị̃gé nõgó, ĩmi rikí ãyĩkõ ꞌbãá, ãzini ĩmi rikí ĩmî ꞌa ã tã ụ̃sụ̃ụ́ áyu. Nóni ĩmî rụ́ꞌbá usekí kuú mgbúmgbú sụ̃ tị́ ĩ ní lẽé mụụ́ úlị́lị̃ rĩ pi tị́nị. ⁶Ĩmi lịkí ꞌbá tã ãkó rĩ pi vé tã ũnjí, ãzini ĩmi úꞌdị́kí kộpi ũdrãá rá, kộpi újákí ĩmi ní tã ãzi ũnjí ni kuyé.

Ĩzãngã agá lẽ ĩmi adrikí ẹ́sị́ be mãdã

⁷Má ẹ́drị́pị́ị má ọ́mvụ́pị́ị, lẽ ĩmi adrikí ẹ́sị́ be mãdã cĩmgbá Úpí ní ícángárá gá. Ĩmi ndrekí drĩ ká, ꞌbá ọ́mvụ́ ꞌãápi rĩ, ĩri ẹ́sị́ ꞌbã mãdã rizú yị̃ị́gọ́ ꞌdịị́pi ẹ̃ẹ́zụ̃ sĩ ãnyãngã ní kazú rĩ ũtẽzú. ⁸Lẽ kpá ĩmi adrikí ẹ́sị́ be mãdã, ĩmi tukí pá ũkpó ũkpó, ãꞌdiãtãsĩyã lókí Úpí ní ĩgõzú rĩ ícá ĩnyiŋá gí. ⁹Má ẹ́drị́pị́ị má ọ́mvụ́pị́ị, lẽ ĩmi unukí ĩmi ọ̃gụ̃pị́ị rụ́ꞌbá gá ku, ã lịkí rí tã ĩmi drị̃gé ku. ꞌBá tã lịị́pi rĩ tu pá kuú kẹ̃ẹ́tịlé gá ꞌdĩ!

¹⁰Má ẹ́drị́pị́ị má ọ́mvụ́pị́ị, lẽ ĩmi ũbĩkí nẹ́bị̃ átáꞌbá Úpí ã rụ́ sĩ rĩ pi ã pámvú, kộpi kâ rií ĩzãngã nyaá, kộpi nyakí ĩzãngã rĩ mụzú ẹ́sị́ be mãdã. ¹¹Sụ̃ ĩmi ní nị̃ị́ rá rĩ tị́nị, ꞌbá ĩzãngã nyaꞌbá ẹ́sị́ be mãdã rĩ pi, ꞌbâ kộpi ã rụ́ íngú kộpi ní ĩzãngã rĩ nyaá ẹ́sị́ be mãdã rĩ sĩ. Ĩmi yịkí ĩzãngã Ẽyóbũ ní nyaá rĩ rá. Ụ̃dụ̃ ni gé, Úpí ko ĩri ẽ ĩzã rá. Úpí ꞌo tã ꞌdĩri ꞌdíni, ãꞌdiãtãsĩyã ĩri Múngú riípi ꞌbá rĩ pi ẽ ĩzã koópi ĩzãngã agá ni, ẹ́sị́ ni múké.

¹²Má ẹ́drị́pị́ị má ọ́mvụ́pị́ị, tã agaápi rá rĩ, lẽ ĩmi ẽ ẹ́dị́kí ꞌbụ̃ ã rụ́, dõku vũ ã rụ́, dõku ngá ãzi ã rụ́ ũyõ sõzú ãní ku. Tã rĩ dõ ẽ, ĩmi ꞌyokí ẽ, tã rĩ dõ kuyé, ĩmi ꞌyokí kuyé, ã lịkí rí tã ãní ĩmi drị̃gé ku.

Múngú vé zịngárá ẹ̃ꞌyị̃ngárá sĩ rĩ

¹³Tã ũkpó ũkpó ị́sụ́ dõ mi nĩ, lẽ mî zị Múngú ri. Ãyĩkõ fi dõ mí ẹ́sị́ agá, lẽ mî ngo úngó Múngú ri íngúzú. ¹⁴Drã rụ dõ mi nĩ, lẽ mî zị ꞌbá ambugu kãnísã5:14 Kãnísã: Kãnísã ri ꞌbá Yẹ́sụ̃ Kúrísítõ ri ẹ̃ꞌyị̃ꞌbá gí rĩ pi. vé rĩ pi ímụ́ mí ní Múngú ri zịị́. ꞌÍ zị kộpi, kộpi ẽ ímụ́kí rí ũdu bẽé mî rụ́ꞌbá gá Úpí ã rụ́ sĩ. ¹⁵ꞌBá ẹ̃ꞌyị̃ngárá be rĩ pi zịkí dõ Múngú ri ꞌbá drã be rĩ ní, drã rĩ ícó dẹ rụ́ꞌbá ni gé sĩ rá, Úpí ri ĩri inga ụrụ rá. ꞌO dõ tã ũnjí, Múngú ri ĩri trũ ĩrivé ũnjĩkãnyã agásĩ rá. ¹⁶Lẽ ĩmi ũlũkí ĩmivé ũnjĩkãnyã, ọ́gụ́pị ã ũlũ ívé rĩ ọ́gụ́pị ní, ọ́gụ́pị ã zị Múngú ri ọ́gụ́pị ní, ĩmi ã adrikí rí ule. ꞌBá tã be pịrị rĩ zị dõ Múngú ri, ĩrivé zịngárá ũkpõ be, ĩri ꞌbá rĩ ẽ ĩzã ko rá.

¹⁷Ẽlíyã5:17 Ẽlíyã: Ẽlíyã ri nẹ́bị̃, Múngú ꞌdụ ĩri mụzú ꞌbụ̃ gé ídri rú, drã kuyé. Tịkí ĩri ãkũdẽ ílí rĩ ca mụ̃dụ̃rụ̃lụ̃ úrõmĩ (900), ị́sụ́ ãkũdẽ tịkí drĩ Yẹ́sụ̃ ri kuyé. ꞌÍ lã 1 ꞌBãgú 17-21; 2 ꞌBãgú 1-3. ri ꞌbá sụ̃ ꞌbá tị́nị, zị Múngú ri ẹ́sị́ be céré kĩnĩ, yị̃ị́gọ́ ã ꞌdị ku, ílí na ẹ̃lị́ sĩ, yị̃ị́gọ́ ꞌdị kuyé. ¹⁸Ẽlíyã gõ Múngú rĩ zịị́ dị̃ị́, yị̃ị́gọ́ gõ ꞌdịị́ rá, ãnyãngã ka nyọ̃ọ́kụ́ drị̃gé nõgó rá. ¹⁹Má ẹ́drị́pị́ị má ọ́mvụ́pị́ị, ꞌbá rĩ ku dõ tã áda rĩ ã ꞌongárá gí, lẽ ꞌbá ãzi ã lũ ĩri ní, ã gõ tã áda rĩ ꞌoó áyu. ²⁰ꞌBá rĩ újá dõ ꞌbá ũnjĩkãnyã ꞌoópi rĩ ĩfũú ívé ũnjĩkãnyã agásĩ ãmvé gí, pa ꞌbá ꞌdĩri drã agásĩ gí, trũkí ĩri ívé ũnjĩkãnyã kárákará ꞌdĩꞌbée agásĩ gí.