Kọ̃kọ̃bị́ ãlu ni
Pétẽró
ní sĩí rĩ
Tã búkũ rĩ vé rĩ ã ũlũngárá
Pétẽró sĩ kọ̃kọ̃bị́ ꞌdĩri sẽé Kũrĩsĩtĩyánĩ adriꞌbá ãngũ Tákĩ agá rĩ pi ní. Sĩ kọ̃kọ̃bị́ ꞌdĩri sẽé kộpi ímbázú ĩ ní rií kộpi ọ̃cụ̃ụ́ kộpivé ẹ̃ꞌyị̃ngárá ã tã sĩ rĩ sĩ. Lũ kộpi ní kĩnĩ, Yẹ́sụ̃ Kúrísítõ nya ĩzãngã, ꞌokí kpá ĩri ũnjí, kúru lẽ Kũrĩsĩtĩyánĩ rĩ pi ã ꞌbãkí ẹ́sị́ nị̃zú kínĩ, kộpi ímụ́ ĩzãngã nya rá. Ímbá kộpi kĩnĩ, ĩzãngã kộpi ní nyaá ꞌdĩri agá, kộpi tukí dõ pá tị́tị́ ĩvé ẹ̃ꞌyị̃ngárá agá, Múngú ri kộpi ãꞌyĩ adri anji ívé ni, úmvúlésĩ ĩri kộpi ũfẽ rá. Pétẽró kĩnĩ, lẽ Kũrĩsĩtĩyánĩ rĩ pi ã áwíkí adrií ꞌbá Múngú vé ni.
11Ma Pétẽró ꞌi, Yẹ́sụ̃ Kúrísítõ vé ꞌbá áyúãyũ rĩ.
Á sĩ kọ̃kọ̃bị́ nõri sẽé ꞌbá Múngú vé ĩ ní íré kpélékpélé adriꞌbá jãkã rú ãngũ Pónĩtõ vé rĩ agá, Gãlãtị́yã agá, Kãpãdõkíyã agá, Ẹ́zị̃yã agá, ãzini Bĩtũníyã agá rĩ pi ní. 2Múngú ꞌbá Ẹ́tẹ́pị ụ̃sụ̃ ĩmivé tã ꞌí ẹ́sị́ agá ị́nọ́gọ́sị́, ũpẽ ĩmi nĩ. Ĩrivé Índrí Uletere rĩ újá ĩmi ícá uletere. Ĩmi ní ĩrivé tã ꞌdụụ́ ngaá rá rĩ sĩ, ãrí Yẹ́sụ̃ Kúrísítõ vé rĩ ũjĩ ĩmi gí.
Ẹ́sị́ múké Múngú vé rĩ, ãzini tãkíri ĩrivé rĩ ã adri ĩmi be mụzú nyonyo.
Õwõꞌdĩfô sẽngárá
3ꞌBá íngúkí ꞌbávé Úpí Yẹ́sụ̃ Kúrísítõ vé Ẹ́tẹ́pị Múngú ri. Ĩrivé ẹ́sị́ ní adrií ĩdríkídri ꞌbá ní rĩ sĩ, lẽ ꞌbâ ꞌbãkí ẹ́sị́ ídri úꞌdí ĩri ní sẽé ꞌbá ní rĩ drị̃gé, ãꞌdiãtãsĩyã Múngú ní Yẹ́sụ̃ Kúrísítõ ri ingaá gõó ídri rú drãngárá gálésĩla rĩ vé tã sĩ. 4Múngú ꞌbã ĩmi ní ngá múké kuú ꞌbụ̃ gé ꞌdãáꞌdã, ngá rĩ ícó ábá ku, ícó ụ́ꞌbị́ ku. 5Ngá múké ꞌdĩri ꞌbãkí kuú ĩmi tẽé, ãꞌdiãtãsĩyã ĩmi ní Yẹ́sụ̃ Kúrísítõ ri ẹ̃ꞌyị̃ị́ gí rĩ sĩ. ꞌBá Yẹ́sụ̃ ri ẹ̃ꞌyị̃ꞌbá gí rĩ pi, ũkpõ Múngú vé rĩ kộpi ũtẽ ca cĩmgbá ĩ ní ímụ́zú pangárá rĩ vé tã iꞌdazú ụ́ꞌdụ́ ụ̃dụ̃ vé rĩ gé rĩ gé. 6Nóni tã kárákará ni pi ã rikí dõ ĩmi ụ̃ꞌbị̃ị́ rií ĩzãngã nyaá ꞌdíni drãáãsĩyã, ĩmi ímụ́ ãyĩkõ ị́sụ́ drị̃drị̃ ꞌdĩlé rá pangárá rĩ ã tã sĩ. 7Ĩzãngã ĩmi ní rií nyaá ꞌdĩꞌbée, ĩ ri ĩmivé ẹ̃ꞌyị̃ngárá ụ̃ꞌbị̃, nị̃zú ámázú ĩmi dõ pá tu tị́tị́ ĩmivé ẹ̃ꞌyị̃ngárá agá rá. Ĩ ri ĩmi ụ̃ꞌbị̃ sụ̃ ĩ ní dábũ ụ̃ꞌbị̃ị́ zãá ãcí sĩ rĩ tị́nị. Ĩmivé ẹ̃ꞌyị̃ngárá ndẽ dábũ ábápi ĩndĩ ꞌdĩri rá. Ẹ̃ꞌyị̃ngárá ri sẽ ĩmi adri ũkpó ũkpó ĩzãngã ĩmi ní rií nyaá rĩ agá, Múngú ri sẽ ĩ ímụ́ ĩmi íngúngũ, ãzini ĩmi ímụ́ dị̃ pọ̃wụ̃pọ̃wụ̃ ụ́ꞌdụ́ Yẹ́sụ̃ Kúrísítõ ní ícázú rĩ gé. 8Ĩmi ndrekí dõ ĩri kuyé drãáãsĩyã, ĩmi lẽkí ĩri rá, ãzini ĩmi ẹ̃ꞌyị̃kí ĩri rá, ĩmi ri ĩri íngú ãyĩkõ be ãmbúgú, ãyĩkõ ꞌdĩri ícókí tã ni ꞌyoó bã ku. 9Ĩmi ní ĩri ẹ̃ꞌyị̃ị́ gí rĩ sĩ, ĩmi pangárá ị́sụ́ rá.
10Pangárá ꞌdĩri, nẹ́bị̃ rĩ pi ũlũkí ọ́tụ́ tã ni kínĩ, Múngú ri ímụ́ ẹ́sị́ múké ꞌbã ĩmi pazú, kộpi ꞌbãkí ẹ́sị́ rizú pangárá ꞌdĩri vé tã nị̃zú ámázú. 11Índrí Kúrísítõ vé rĩ ũlũ nẹ́bị̃ rĩ pi ní kĩnĩ, Kúrísítõ ri úmvúlésĩ ímụ́ ĩzãngã nya, vụ́drị̃ ni gé, ĩri dị̃ ọ́gụ́ pọ̃wụ̃pọ̃wụ̃, sẽ kộpi ní rizú sâ, ãzini lẹ́tị tã ꞌdĩri ní ímụ́zú ꞌi ngazú rĩ ndãzú ãní. 12Iꞌdakí tã ꞌdĩri nẹ́bị̃ rĩ pi ní kínĩ, kộpi ri ẹ̃zị́ rĩ nga ĩ ní ũgõgõlé rú kuyé, kộpi ri nga ĩmi ní. Tã kộpi ní ũlũú ĩmi ní rĩ, kộpi ũlũkí Índrí Uletere ĩ ní ĩpẽé ꞌbụ̃ gélésĩ rĩ vé ũkpõ sĩ, mãlãyíkã rĩ pi ꞌbãkí kpá ẹ́sị́ rizú tã ꞌdĩri nị̃zú ámázú.
Lẽ ĩmi adrikí uletere
13Lẽ ĩmi útúkí ĩmivé yị̃kị̂ tã ꞌozú rĩ ã adri pịrị. Lẽ ĩmi ꞌbãkí ẹ́sị́ rizú ẹ́sị́ múké Múngú ní ímụ́ ꞌbãá ĩmi ní lókí ĩri ní ímụ́zú Yẹ́sụ̃ Kúrísítõ ri iꞌdazú rĩ gé ꞌdãri ũtẽzú. 14Lẽ ĩmi adrikí sụ̃ anji Múngú vé tị yịꞌbá yịyị rĩ pi tị́nị, lẽ ĩmi újákí ĩmi gõó ũnjĩkãnyã ọ́tụ́ ĩmi ní ꞌoó ẹ̃nị́ãkõ sĩ ꞌdãꞌbée agá dị̃ị́ ku. 15ꞌBo Múngú ĩmi zịị́pi rĩ, ĩri uletere, lẽ ĩmi adrikí kpá uletere tã céré ĩmi ní rií ꞌoó rĩ agá, 16ãꞌdiãtãsĩyã sĩkí kínĩ, “Lẽ ĩmi adrikí uletere, ãꞌdiãtãsĩyã ma uletere.”1:16 Lẹ̃vị̃tị́kã 11:44-45; 19:2; 20:7
17Ĩmi ri Múngú ꞌbá rĩ pi vé tã lịị́pi pịrị rĩ zị ĩmi Ẹ́tẹ́pị, lẽ ĩmi ị̃njị̃kí ĩri ị̃njị̃njị̃ ĩmi ní drĩ adrizú jãkã rú vũ drị̃gé nõgó rĩ gé. 18Ĩmi nị̃kí rá ꞌyozú kínĩ, Múngú je ĩmî drị̃ ĩfũzú lẹ́tị ũnjí ĩmi ẹ́ꞌbị́pị́ị ní ꞌoó rĩ agásĩ ngá ábáꞌbá ábábã sụ̃ dábũ tị́nị ni sĩ kuyé, dõku aya ọ́gụ́pi ọ́gụ́ọ̃gụ̃ ni sĩ kuyé, 19je ĩmî drị̃ ãrí tã be agaápi rá Kúrísítõ adriípi kãbĩlõ mvá1:19 Kãbĩlõ mvá: Múngú sẽ tãị́mbị́ Mósẽ ní kĩnĩ, ꞌbá rĩ pi ã zãkí kãbĩlõ Múngú ní rọ̃bọ̃ŋọ̃ rú, ã trũkí rí kộpi ĩvé ũnjĩkãnyã agásĩ rá. Sẽ ĩ ní Yẹ́sụ̃ ri zịzú Kãbĩlõ Mvá Múngú vé ni ãní, ãꞌdiãtãsĩyã Múngú ĩpẽ ĩri ímụ́ drãá ꞌbávé ũnjĩkãnyã ũjĩí. ꞌÍ lã Wụ̃ngárá 12:17-28; Mãrákõ 14:12; Lúkã 22:7; Yũwánĩ 1:29-35; 1 Kõrínítõ 5:7. uletere ũnjĩkãnyã ãkó rĩ vé rĩ sĩ. 20Múngú ĩpẽ Kúrísítõ ri kú ị́nọ́gọ́sị́ ị́sụ́ ãkũdẽ gbikí drĩ vũ ri kuyé, ꞌbo iꞌdakí ĩri ụ́ꞌdụ́ ụ̃dụ́ vé nõꞌbée gé ĩmivé tã sĩ. 21Kúrísítõ ã tã sĩ, ĩmi ẹ̃ꞌyị̃kí Múngú Kúrísítõ ri ingaápi drãngárá gálésĩ, Kúrísítõ ri íngúpi rĩ gí. Kúru ĩmi ẹ̃ꞌyị̃kí Múngú ri rá, ãzini ĩmi ꞌbãkí ẹ́sị́ Múngú drị̃gé rá.
22Ĩmi ní ụ́ꞌdụ́kọ́ áda rĩ ẹ̃ꞌyị̃ị́ gí rĩ sĩ, ũjĩkí ĩmi uletere gí. Kúru lẽ ĩmi lẽkí ĩmi lẽlẽ ĩmi ãsámvú gé sĩ ĩmi ẹ́drị́pị́ị be, ĩmi ọ́mvụ́pị́ị be ẹ́sị́ be céré. 23Ãꞌdiãtãsĩyã tịkí nóni ĩmi úꞌdí rú gí, ĩmivé tịngárá ꞌdĩri adri ꞌyozú kínĩ rụ́ꞌbá ŋmaápi ŋma ŋma nõri vé ni kuyé, ĩri rụ́ꞌbá drãápi ku ni, ụ́ꞌdụ́kọ́ Múngú ní átá adriípi mụzú nyonyo ꞌdĩri sẽ kộpi tịị́ ícá úꞌdí rú nĩ. 24Sụ̃ nẹ́bị̃ rĩ ní ꞌyoó rĩ tị́nị kĩnĩ,
“ꞌBá rĩ pi adrikí sụ̃ ásé tị́nị, kộpi drã mbẽlẽŋá,
kộpivé ũnyĩ ri ábá mbẽlẽŋá sụ̃ pẹtị ásé agá rĩ pi vé fũ ní ábá rĩ tị́nị,
ásé ẽ bị́ ri ụ́nyụ́ rá, fũ ni ri kpá lụ̃ ꞌdĩísĩ rá.
25ꞌBo ụ́ꞌdụ́kọ́ Úpí vé rĩ áwí adri mụzú nyonyo.”1:25 Ĩsáyã 40:6-8
Ụ́ꞌdụ́kọ́ ꞌdĩri, ĩri ụ́ꞌdụ́kọ́ múké Múngú vé ĩ ní ũlũú ĩmi ní rĩ.
21Kúru lẽ ĩmi kukí tã ꞌdĩꞌbée rá, ẹ́sị́ ũnjí ꞌbãngárá ꞌbá ãzi drị̃gé, ũnjõ, mị ũꞌbãngárá, ẹ́sị́ ũnjí ꞌbãngárá ꞌbá ãzi vé ngá sĩ, ãzini átángá átá ꞌbá ãzi ã rụ́ izazú rĩ, lẽ ĩmi kukí rá. 2Lẽ ĩmi adrikí sụ̃ anji ũdéŋá riꞌbée bã ndruꞌbá rĩ pi tị́nị. Lẽ ĩmi mvụkí lé Índrí Uletere rĩ ní sẽé ĩmi ní rĩ, ĩmi mbakí rí ãní ũkpõ be, ĩmi ị́sụ́kí rí pangárá ãní. 3Nóni ĩmi nị̃kí ámá gí ꞌyozú kínĩ, Úpí ri múké.
Írã adriípi ídri rú rĩ, ãzini ꞌbá Múngú ní ũpẽé rĩ pi
4Ĩmi ímụ́kí Írã adriípi ídri rú2:4 Írã adriípi ídri rú: Írã adriípi ídri rú rĩ Yẹ́sụ̃ ꞌi. ꞌbá rĩ pi ní gãá sĩ, Múngú ní ĩpẽé, ĩri ní tã ni ꞌdụụ́ ꞌbãá ãmbúgú rĩ vúgá. 5Ĩmi adrikí kpá sụ̃ írã adriꞌbá ídri rú Índrí Uletere rĩ ní rizú jó Múngú vé rĩ sịzú ãní rĩ tị́nị, ĩmi atala uletere riꞌbá rọ̃bọ̃ŋọ̃ Múngú ní ãꞌyĩí rá rĩ sẽꞌbá Múngú ní Yẹ́sụ̃ Kúrísítõ ã rụ́ sĩ ni pi. 6Tã ĩ ní sĩí búkũ Múngú vé rĩ agá rĩ kĩnĩ,
“Ĩmi ndrekí drĩ ká, á ꞌbã írã kú Sĩónã2:6 Sĩónã: Sĩónã ri ĩ kpá zị Yẹ̃rụ́sãlémã. agá,
má ĩpẽ írã rĩ ꞌbãá tã be ãmbúgú.
ꞌBá ĩri ẹ̃ꞌyị̃ị́pi rá rĩ, ícó drị̃njá ị́sụ́ ku.”2:6 Ĩsáyã 28:16
7Ĩmi írã rĩ ẹ̃ꞌyị̃ꞌbée rá rĩ pi, ĩmi vúgá ꞌdãlé írã rĩ vé tã ãmbúgú. ꞌBo ꞌbá írã rĩ gãꞌbá sĩ rĩ pi vúgá ꞌdãá,
“Írã ándúrú ꞌbá jó sịꞌbá rĩ pi ní gãá sĩ rĩ,
újá nóni ꞌi ícá írã sẽépi jó rĩ ní pá tuzú ãní ũkpó ũkpó ni.”2:7 Sãwụ́mã 118:22
8“Á ꞌbã írã, ꞌbá rĩ pi ri ĩ ũsị̃ rụ́ꞌbá ni gé,
írã rĩ sẽ kộpi ri uꞌde vũgá.”2:8 Ĩsáyã 8:14
Kộpi ri ĩ ũsị̃ rụ́ꞌbá ni gé, ãꞌdiãtãsĩyã kộpi lẽkí tã Múngú vé rĩ yịị́ ku, tã ĩ ní ụ̃tị̃ị́ rĩ nga ꞌi kộpi ã rụ́ꞌbá gá rá.
9ꞌBo ĩmi adrikí ꞌdíni kuyé, Múngú ũpẽ ĩmi nĩ. Ĩmi atala ꞌbãgú rĩ pi vé ni, sụ́rụ́ uletere ni, ꞌbá Múngú vé ni pi. Múngú zị ĩmi ĩfũú ị́nị́ŋá agá ꞌdãásĩ ímụ́ adrií ụ̃tụ́ŋá dị̃ị́pi uletere rĩ agá, ĩmi ũlũkí rí tã múké Múngú ní ꞌoó ĩmi ní rĩ pi ꞌbá rĩ pi ní. 10Ándúrú ĩmi adrikí ꞌbá Múngú vé ni kuyé, ꞌbo nóni ĩmi ꞌbá Múngú vé ni. Ándúrú Múngú ꞌbã ẹ́sị́ ĩdríkídri ĩmi drị̃gé kuyé, ꞌbo nóni ꞌbã ẹ́sị́ ĩdríkídri ĩmi drị̃gé gí.
11Ĩmi mávé Ũndĩ má ní lẽélẽ rĩ pi, ĩmi jãkã, ãzini ĩmi rámbá rú nyọ̃ọ́kụ́ drị̃gé nõgó, á mã ĩmi drị́ ị̃rị̃ sĩ, tã ũnjí riípi ũmbã fụụ́pi ĩmî ẹ́sị́ agá ꞌdĩri, lẽ ĩmi kukí ãní. 12Lẽ ĩmivé tã ã adri múké ꞌbá pãgánõ rú rĩ pi ãsámvú gé, kộpi kádõ ũnjõ ụ́lị́ ĩmi drị̃gé ꞌyozú kínĩ ĩmi ri tã ũnjí ꞌo, kộpi ã ndrekí rí tã múké ĩmi ní ꞌoó rĩ, kộpi ẽ íngúkí rí Múngú ri ụ́ꞌdụ́ ĩri ní ímụ́zú ꞌbá vúgá nõlé rĩ gé.
Lẽ ẽ ị̃njị̃kí ꞌbá drị̃koma rú rĩ pi ị̃njị̃njị̃
13Úpí lẽ ĩmi ị̃njị̃kí ꞌbá ĩ ní ũꞌbãá ĩmî drị̃lé gá rĩ pi ãrẽvú céré ị̃njị̃njị̃. Lẽ ĩmi ị̃njị̃kí ꞌbãgú rĩ pi ị̃njị̃njị̃, ãꞌdiãtãsĩyã kộpi ꞌbá ambugu ꞌbá rĩ pi drị̃gé céré. 14Ãzini lẽ ĩmi ị̃njị̃kí gávãnã rĩ pi ị̃njị̃njị̃, ãꞌdiãtãsĩyã ũpẽkí kộpi rií ꞌbá tã ꞌoꞌbá ũnjí rĩ pi ĩrĩŋãá, ãzini rií ꞌbá tã ꞌoꞌbá múké rĩ pi íngú. 15Múngú lẽ ĩmi ꞌokí tã pịrị, ꞌbá adriꞌbá azakaza rú tã nị̃ꞌbá ku rĩ pi ã ꞌyokí rí tã ãzi ĩmi ní ku. 16Ĩmi ị́sụ́kí drị̃wãlã gí, ꞌbo drị̃wãlã ĩmi ní ị́sụ́ ꞌdĩri, lẽ ĩmi ꞌokí tã ũnjí ãní ku. Lẽ ĩmi adrikí ãtíꞌbá Múngú vé ni. 17Lẽ ĩmi ị̃njị̃kí ꞌbá rĩ pi céré ị̃njị̃njị̃, ĩmi lẽkí ĩmi ọ̃gụ̃pị́ị Yẹ́sụ̃ ri ẹ̃ꞌyị̃ꞌbá gí rĩ pi lẽlẽ. Ĩmi rukí Múngú ri, ãzini ĩmi ị̃njị̃kí ꞌbãgú rĩ pi ị̃njị̃njị̃.
18Ĩmi ꞌbá adriꞌbá tụ́gẹ̃rị̃ rú ꞌdĩꞌbée, lẽ ĩmi ị̃njị̃kí ĩmivé ꞌbá ĩmi ní rií ẹ̃zị́ ngaá kộpi ã pálé gá rĩ pi ị̃njị̃njị̃. Adri ꞌyozú kínĩ, ĩmi ꞌyéŋá ꞌbá tã be múké rĩ pi ị̃njị̃ áyu ꞌdíni ku, lẽ ĩmi ị̃njị̃kí ꞌbá ẹ́sị́ be ũká ũká rĩ pi ĩndĩ. 19ꞌBá rĩ ꞌo dõ mi ũnjí drãáãsĩyã, Múngú ri mí ní tãkíri sẽ rá, ãꞌdiãtãsĩyã mi ꞌbá Múngú vé ni. 20Ũgbãkí dõ ĩmi tã ũnjí ĩmi ní ꞌoó rĩ sĩ, ĩmi takí dõ tã ni mãdã, ngá múké ĩmi ní ị́sụ́ ãní gé ꞌdĩgé rĩ ãꞌdi? ꞌBo ĩmi nyakí dõ ĩzãngã tã múké ĩmi ní ꞌoó rĩ sĩ, ĩmi takí dõ ta ni mãdã, Múngú ri adri ĩmi sĩ ãyĩkõ sĩ. 21Múngú ní ĩmi zịị́ ímụ́ Kúrísítõ ã pámvú ũbĩí rĩ sĩ, ĩmi ímụ́ ĩzãngã nya sụ̃ Kúrísítõ ní nyaá ĩmi tã sĩ rĩ tị́nị, ĩri ĩmi ní ụ̃ꞌbị̃tã rú, ĩmi ũbĩkí rí ĩri ã pámvú ãní.
22“ꞌO ũnjĩkãnyã ãluŋáni kuyé,
ũꞌbã ꞌbá ãzi ẽ mị kuyé.”2:22 Ĩsáyã 53:9
23ꞌBá rĩ pi kâ ĩri uꞌdaá, uꞌda kộpi kuyé. Kã rií ĩzãngã rĩ nyaá, ẹ́rị́ ꞌi ọ̃jọ̃gọ̃ sĩ ãluŋáni kuyé. Ĩzãngã ĩri ní nyaá rĩ agá, ꞌbã ívé ẹ́sị́ céré Múngú tã lịị́pi pịrị rĩ drị̃gé. 24Kúrísítõ ꞌdụ ꞌbávé ũnjĩkãnyã mụzú ꞌî rụ́ꞌbá gá pẹtị alambaku sị́gé gí, ꞌbâ kukí rí ũnjĩkãnyã, ꞌbâ adrikí rí ídri rú, ꞌbâ ꞌokí rí tã pịrị áyu. Ĩzãngã ĩri ní nyaá rĩ sẽ ídríkí ĩmi gí. 25Ándúrú ĩmi adrikí sụ̃ kãbĩlõ ãvĩꞌbá gí, riꞌbá ányáꞌbá mụꞌbá bãdãrú rĩ pi tị́nị, ꞌbo nóni ĩmi ímvíkí ĩgõó ꞌbá riípi ĩmi úcépi, ãzini ĩmivé ídri ã tã mbaápi rĩ vúgá gí.
3Ũkú rĩ pi vé adringárá ĩvé ãgõ rĩ pi be rĩ
1Ũkú rĩ pi, lẽ ĩmi ị̃njị̃kí ĩmivé ãgõ rĩ pi ị̃njị̃njị̃, ĩmi ꞌdụkí tã kộpi ní lũú ĩmi ní rĩ ngaánga. Ãgõ rĩ pi ẹ̃ꞌyị̃kí dõ ụ́ꞌdụ́kọ́ múké rĩ kuyé, ũkú rĩ pi vé tã ꞌoó múké rĩ sĩ, ũkú rĩ pi ã ũlũkí dõ ụ́ꞌdụ́kọ́ múké rĩ ĩvé ãgõ rĩ pi ní kuyé drãáãsĩyã, ãgõ rĩ pi ụ́ꞌdụ́kọ́ múké rĩ ẹ̃ꞌyị̃ rá. 2Ãgõ rĩ pi ndrekí dõ ũkú rĩ pi ri tã ꞌo múké, kộpi kúru ꞌde Kúrísítõ ã pámvú ũbĩ. 3Lẽ ku ĩmi ní rizú ẹ́sị́ ꞌbãzú céré ũnyĩ rụ́ꞌbá nõri vé rĩ ã tã ụ̃sụ̃zú áyu, ãzini rizú drị̃ꞌbí tizú ũꞌdũ be túngú túngú, dõku gãlágála dábũ rú ni pi ũꞌyĩzú ĩmi bị́ gé sĩ, ãzini bõngó ãjẽ be ãmbúgú ni pi úsúzú. 4Múké ni, lẽ ĩmivé ũnyĩ ã adri ĩmî ẹ́sị́ agálésĩla. Ũnyĩ ꞌdĩri ã adri rí mụzú nyonyo, ĩmivé ẹ́sị́ ã adri rí kíri, ãzini tã be mãdã. Ũnyĩ ꞌdĩri tã be ãmbúgú Múngú ẹndrẹtị gé ꞌdãá. 5Ũkú ọ́tụ́ Múngú ri ị̃njị̃ꞌbá rĩ pi ꞌokí tã rĩ sụ̃ ꞌdĩri tị́nị. Kộpi ꞌbãkí ẹ́sị́ céré Múngú drị̃gé, kộpi ri ĩ údé ũnyĩ be. Kộpi ri ĩvé ãgõ rĩ pi vé tã ꞌdụ nga rá. 6Sárã ní ágó ni Ãbũrámã3:6 Ãbũrámã: Múngú zị Ãbũrámã ri kĩnĩ, ã ku ívé ꞌbá ꞌbẹ̃tị́ ãsámvú gé rĩ pi, ã ku ívé ãngũ, ã ꞌde mụụ́ ãngũ ãzi úꞌdí ni gé. Ãbũrámã ri ẹ́ꞌbị́pị Yãhụ́dị̃ rĩ pi vé rĩ, tịkí ĩri ílí élĩfũ ãlu mụ̃dụ̃rụ̃lụ̃ ãrõ (1,800) gé, ị́sụ́ tịkí drĩ Yẹ́sụ̃ ri kuyé. ꞌÍ lã Íꞌdóngárá 12-25. ri ị̃njị̃ị́ ị̃njị̃ rĩ sĩ, zị ágó ni ri ívé ãmbúgú. Ĩmi ꞌokí dõ tã pịrị ụ̃rị̃ ãkó, ĩmi anji ũkú Sárã vé ni.
7Ĩmi ãgõ ũkú be rĩ pi, lẽ ĩmi ị̃njị̃kí ĩmivé ũkú rĩ pi ị̃njị̃njị̃, ĩmi rụkí kộpi múké, ĩmi ụ̃sụ̃kí lẹ́tị múké kộpi ẽ ĩzã kozú ãní, kộpi dõ ũkpõ ãkó drãáãsĩyã, Múngú vé ẹ́sị́ múké rĩ sĩ, sẽ ĩmi ní fẽfẽ ídri úꞌdí rĩ vé rĩ céré trõtrõ, ãní ã uga rí ĩmi ní lẹ́tị Múngú ri zịzú rĩ ku.
Ĩzãngã nyangárá tã múké ꞌongárá sĩ rĩ
8Íꞌyó ẹ̃sị̃zú rĩ ꞌdĩ, lẽ ĩmivé yị̃kị̂ ã adri céré ãlu. Ĩmi kukí ĩmi ọ̃gụ̃pị́ị rií ĩzãngã nyaá ọ́ꞌdụ́kụ́lẹ ku. Lẽ ĩmi lẽkí ĩmi lẽlẽ adrizú ẹ́drị́pị́ị rú ãzini ọ́mvụ́pị́ị rú. Ĩmi adrikí ẹ́sị́ be múké, ãzini ĩmi adrikí tã be mãdã. 9ꞌBá ãzi ꞌo dõ ĩmi ũnjí, lẽ ĩmi ꞌokí ĩri ũnjí ku, ꞌbá ãzi ꞌda dõ ĩmi, lẽ ĩmi ꞌdakí ĩri ku, múké ni, lẽ ĩmi zịkí ĩri ní Múngú ri, ã sẽ ĩri ní tãkíri, ãꞌdiãtãsĩyã ĩmi ꞌokí dõ ꞌdíni, Múngú ri ĩmi ní tãkíri sẽ rá. 10Ãꞌdiãtãsĩyã sĩkí búkũ Múngú vé rĩ agá kínĩ,
“ꞌBá rĩ lẽ dõ adrií ãyĩkõ sĩ,
ãzini lẽ dõ adrií mụzú múké,
lẽ ã ũtẽ ívé ádra, ã ri átángá ũnjí átá ku,
ãzini ã ri ũnjõ ụ́lị́ ku.
11Lẽ ẽ ĩfũ ũnjĩkãnyã agásĩ rá, ã ꞌo tã múké,
lẽ ã ndã lẹ́tị tãkíri íjị́zú, ã ꞌdụ tãkíri rĩ vé tã ngaánga.
12Ãꞌdiãtãsĩyã Úpí Múngú ri mị ꞌbã ꞌbá tã ꞌoꞌbá pịrị rĩ pi ndrezú
ãzini ĩri bị́ ꞌbã kộpivé zịngárá yịzú,
ꞌbo ĩri úgóró újá ꞌbá tã ꞌoꞌbá ũnjí rĩ pi ní.”3:12 Sãwụ́mã 34:12-16
13Ĩmi dõ ri úvá ꞌbã tã múké ꞌozú, ãꞌdi ri ícó ĩmi ꞌo ũnjí nĩ? 14ꞌBo ĩmi dõ ri ĩzãngã nya tã ĩmi ní ꞌoó pịrị rĩ sĩ drãáãsĩyã, Múngú ri ĩmi ní tãkíri sẽ rá. “Lẽ ĩmi rukí ngá kộpi ní ruú rĩ ku, lẽ ĩmi ã adrikí ụ̃rị̃ sĩ ku.”3:14 Ĩsáyã 8:1215Lẽ ĩmi ị̃njị̃kí Kúrísítõ ri ĩmî ẹ́sị́ agá ꞌdãlé ꞌyozú kínĩ, ĩri ĩmivé Úpí. ꞌBá ãzi zị dõ ĩmi tã ĩmi ní rizú ẹ́sị́ ꞌbãzú Kúrísítõ drị̃gé rĩ ã tã sĩ, lẽ ĩmi útúkí ĩmi kú ị́nọ́gọ́sị́, ĩmi újákí rí tã ĩri ní zịị́ ꞌdĩri ãní múké. ꞌBo lẽ ĩmi újákí tã rĩ ụ́ꞌdụ́kọ́ adriípi mãdã ni sĩ, ị̃njị̃ngárá be. 16Lẽ tã ĩmi ní újá rĩ ã adri pịrị, ãꞌdiãtãsĩyã ꞌbá riꞌbá átángá ũnjí ꞌyoꞌbá ĩmî rụ́ꞌbá ĩmi ní rií ẹ̃zị́ Kúrísítõ vé rĩ ngaá múké rĩ ã tã sĩ rĩ pi ẽ ị́sụ́kí rí drị̃njá bẽsĩnĩ. 17ꞌBá rĩ dõ ri ĩzãngã nya tã múké ĩri ní ꞌoó rĩ sĩ, Múngú lẽ dõ tã rĩ ã ꞌo ꞌi ꞌdíni, ĩri múké. ꞌBá rĩ dõ ri ĩzãngã nya tã ũnjí ĩri ní ꞌoó rĩ sĩ, adri múké ku. 18Kúrísítõ drã vú ãlu ꞌbávé ũnjĩkãnyã ã tã sĩ, ĩri tã be pịrị ũnjĩkãnyã ãkó, drã ꞌbá ũnjĩkãnyã be rĩ pi vé tã sĩ, ã újá rí ĩmi ícá anji Múngú vé ni. ꞌDịkí ĩri drãá rá, ꞌbo Índrí Múngú vé rĩ sẽ ídrí gõó rá. 19Kúrísítõ mụ tị sẽé índrí ĩ ní ꞌbãá kuú jó ãngũ ũꞌyĩzú rĩ agá rĩ pi ní. 20Índrí ꞌdĩꞌbée gãkí ọ́tụ́ Múngú vé tã sĩ, sâ Núwã3:20 Núwã: Núwã adri sâ ꞌbá rĩ pi ní ũnjĩkãnyã ꞌozú ũnjí ꞌdãri gé rá, kúru Múngú ní ĩri zịzú ã údé kũlúmgba, yị̃ị́ rĩ kãdõ ímụ́ tị̃ị́, ã pa rí ĩrivé ꞌbá rĩ pi ĩrivé ãnyãpá rĩ pi ã ụrụkọ pi be. ꞌÍ lã Íꞌdóngárá 5-9. ní rizú ívé kũlúmgba mọ̃ọ́ngụ́ rĩ sịzú rĩ gé, ꞌbo Múngú ri tẽé ẹ́sị́ be mãdã. Yị̃ị́ tị̃ị́pi rĩ agá ꞌdãá, ꞌyéŋá ꞌbá ãrõ ídríkí nĩ. 21Yị̃ị́ tị̃ị́pi ꞌdĩri iꞌda ífífí bãtízĩmũ vé rĩ, nóni ĩmi paápi ꞌdĩ. ꞌBo bãtízĩmũ vé ífífí adri ꞌyéŋá ụ̃ndị́ rụ́ꞌbá gá rĩ ã ũjĩngárá kuyé, ĩrivé ífífí, ĩmi ní ẹ́sị́ újázú ule Múngú ri ẹ̃ꞌyị̃zú, ãꞌdiãtãsĩyã Yẹ́sụ̃ Kúrísítõ íngá gõó ídri rú drãngárá gálésĩla gí. 22Nóni Yẹ́sụ̃ Kúrísítõ mụ ꞌbụ̃ gé ꞌdãá gí, úrí kuú Múngú vé drị́ ẹ̃ndẹ́pị gé, Múngú ꞌbã mãlãyíkã rĩ pi ꞌbá ãngũ rụꞌbá rĩ pi be adrií ĩri ã pálé gá.
4Adringárá pịrị Múngú agá rĩ
1Kúrísítõ ní ꞌî rụ́ꞌbá adií sẽé ĩzãngã nyaá rĩ sĩ, lẽ kpá ĩmi adikí ĩmî rụ́ꞌbá ĩzãngã nyaá sụ̃ ĩrivé rĩ tị́nị, ãꞌdiãtãsĩyã ꞌbá rĩ adi dõ ꞌi ĩzãngã nyaá Kúrísítõ ã tã sĩ rá, ĩri lũ ꞌyozú kínĩ, ꞌbá rĩ ku ũnjĩkãnyã ꞌongárá gí. 2Ĩri lũ ꞌyozú kínĩ, ĩmi ícókí lókí ĩmi ní adrizú nyọ̃ọ́kụ́ drị̃gé nõgó rĩ izaá rizú tã ũnjí rụ́ꞌbá nõri vé rĩ ngazú ãní ku, ĩmi ẹ́sị́ ꞌbã rizú tã Múngú vé rĩ ꞌdụzú ngazú. 3Ọ́tụ́ ĩmi izakí sâ ambamba, ĩmi rikí tã pãgánõ rĩ pi ní rií ꞌoó rĩ pi ꞌdụụ́ ngaá: Ĩmi rikí tã drị̃njá sẽépi ni ꞌoó, ĩmi rikí ọ̃wụ̃ ꞌbãá, ĩmi rikí ĩmẽrẽé ũnjí ũnjí, ĩmi rikí ụ̃mụ̃ ꞌbãá rizú íwá mvụzú ĩmẽrẽzú tã drị̃njá sẽépi ni pi ꞌozú, ãzini ĩmi rikí múngú ũnjí ĩ ní údé drị́ sĩ rĩ pi ị̃njị̃ị́. 4Nóni ĩmivé ũndĩ ándúrú rĩ pi ẽ drị̃ ábá céré céré, ĩmi ní ĩmi úmú adrií ĩ be trụ́ ku rĩ sĩ, sẽ kộpi nóni ri ĩmi uꞌdaꞌda. 5ꞌBo kộpi ímụ́ pá tu Múngú úmvúlésĩ ꞌbá ídri rú, ãzini ũdrãꞌbá gí rĩ pi vé tã lịị́pi rĩ ẹndrẹtị gé. 6Tã ꞌdĩri sẽ ĩ ní rizú ụ́ꞌdụ́kọ́ múké rĩ ũlũzú ꞌbá ũdrãꞌbá gí rĩ pi ní ĩndĩ ãní. Kúru ĩ tã lị kộpi drị̃gé tã kộpi ní ꞌoó nyọ̃ọ́kụ́ drị̃gé nõgó rĩ sĩ, kộpivé índrí ri kúru mụ adri Múngú be trụ́.
7Ẹ̃sị̃ mãdã, ngá rĩ pi ãrẽvú céré ímụ́ adri ꞌdãáyo. Kúru lẽ ĩmi adrikí mị be kọwụ, ĩmi aꞌbikí ĩmi tã sĩ aꞌbiaꞌbi, ĩmi zịkí Múngú ri. 8Agaápi rá rĩ, lẽ ĩmi lẽkí ĩmi ẹ́sị́ ãlu sĩ, ãꞌdiãtãsĩyã ꞌbá ãzi ꞌo dõ ĩmi ũnjí, lẽngárá ri sẽ ĩmi ꞌbãkí ĩrivé tã ĩmî ẹ́sị́ agá ũnjí ku. 9Lẽ ĩmi ẹ́ꞌyị́kí ꞌbá rĩ pi ĩmivé ꞌbẹ̃tị́ ãsámvú gé lẽngárá sĩ, unungárá ãkó. 10Múngú ri ẹ́sị́ be múké, sẽ ĩmi ní fẽfẽ céré ãndíãndí. Ĩmi áyúkí fẽfẽ ãndíãndí ĩri ní sẽé ĩmi ní ꞌdĩꞌbée ꞌbá ụrụkọ ẽ ĩzã kozú ãní. 11Mívé ẹ̃zị́ dõ rizú tị sẽzú, lẽ mî ri tị Múngú vé rĩ sẽé ꞌbá rĩ pi ní. Mívé ẹ̃zị́ dõ rizú ꞌbá rĩ pi ẽ ĩzã kozú ngá sĩ, lẽ mî ri kộpi ẽ ĩzã koó mụzú ũkpõ Múngú ní sẽé mí ní rĩ sĩ, ẽ íngúkí rí Múngú dị̃ị́pi pọ̃wụ̃pọ̃wụ̃, ãzini ũkpõ be rĩ ãní Yẹ́sụ̃ Kúrísítõ ã rụ́ sĩ mụzú nyonyo. Ãmĩnã.
Ĩzãngã nyangárá adringárá Kũrĩsĩtĩyánĩ rú rĩ vé tã sĩ rĩ
12Ĩmi mávé ũndĩ má ní lẽélẽ rĩ pi, tã ũkpó ũkpó riípi ĩmi ụ̃ꞌbị̃ị́pi ĩmi ní rizú ĩzãngã nyazú ãní ꞌdĩꞌbée, lẽ ĩmî ẹ́sị́ ã ũtĩ ãní ku, tã ĩmi ụ̃ꞌbị̃ị́pi ꞌdĩri ẽ índré ĩmi ní tã úꞌdí rú ni ku. 13ꞌBo lẽ ĩmi adrikí ãyĩkõ sĩ ĩzãngã ĩmi ní rií nyaá ꞌdĩꞌbée sĩ, ãꞌdiãtãsĩyã ĩzãngã Kúrísítõ ní nyaá rĩ ĩmi ní nóni rií nyaá ꞌdĩ. Kádõ ímụ́ ĩri iꞌdaá dị̃ngárá be pọ̃wụ̃pọ̃wụ̃, ĩmi kúru ímụ́ ãyĩkõ ị́sụ́ aga rá. 14Uꞌdakí dõ ĩmi, ĩmi ní Kúrísítõ ri ẹ̃ꞌyị̃ị́ gí rĩ sĩ, ĩmi tãkíri ị́sụ́ rá, ãꞌdiãtãsĩyã Múngú vé Índrí Uletere dị̃ị́pi pọ̃wụ̃pọ̃wụ̃ rĩ adri ĩmi be trụ́. 15Ĩmi dõ ri ĩzãngã nya, lẽ ĩzãngã ĩmi ní rií nyaá rĩ ã adri ꞌbá ꞌdịzú ni ku, dõku ngá ụ̃gụ̃zú ni ku, dõku tã ũnjí ꞌozú ni ku, dõku ꞌdezú tã agá yãyã ni ku. 16Mi dõ ri ĩzãngã nya mí ní adrií Kũrĩsĩtĩyánĩ4:16 Kũrĩsĩtĩyánĩ: ꞌBá ꞌdĩꞌbée ẹ̃ꞌyị̃kí rá ꞌyozú kínĩ, Yẹ́sụ̃ ri Kúrísítõ, pa ĩ nĩ. Zịkí kộpi Kũrĩsĩtĩyánĩ, ãꞌdiãtãsĩyã kộpi ri Yẹ́sụ̃ Kúrísítõ ã pámvú ũbĩ. rú rĩ sĩ, lẽ mî drị̃ ã nja ku, lẽ mî íngú Múngú ri mí ní rií Kúrísítõ ã pámvú ũbĩí rĩ sĩ. 17Ãꞌdiãtãsĩyã lókí tã lịzú rĩ ícá gí, ĩ íꞌdó anji Múngú vé rĩ pi vé tã lị. Dõ ĩ íꞌdó ꞌbávé tã lị drị̃drị̃ pírí, kúru ꞌbá ụ́ꞌdụ́kọ́ múké Múngú vé rĩ yịꞌbá, gãꞌbá tã ni ꞌdụꞌbá ngagá sĩ rĩ pi vé tã ã adri rí íngóni? 18Búkũ Múngú vé rĩ kĩnĩ,
“Ĩri dõ ũkpó ũkpó ꞌbá tã be pịrị rĩ pi ní ídríngárá ị́sụ́zú,
ꞌbá ũnjĩkãnyã ꞌoꞌbá, ãzini Múngú ri ị̃njị̃ꞌbá ku rĩ pi ã ꞌokí rí kộpi íngóni?”4:18 Nãpí 11:31
19Kúru ꞌbá riꞌbá ĩzãngã nyaꞌbée ẹ̃zị́ Múngú vé rĩ ã tã sĩ rĩ pi, lẽ kộpi ã tukí pá tị́tị́, kộpi ẽ ẹ̃ꞌyị̃kí Múngú ũyõ sõópi, tã ni ꞌdụụ́pi ngaápi rá, ĩ gbiípi rĩ, ãzini kộpi ã rikí tã múké ꞌoó mụzú.
5ꞌBá Múngú vé rĩ pi vé ímbángárá
1Ĩmi má ọ̃gụ̃pị́ị drị̃koma rú kãnísã vé rĩ pi, á ndre ĩzãngã Kúrísítõ ní nyaá rĩ rá, ãzini á ndre ĩrivé dị̃ngárá pọ̃wụ̃pọ̃wụ̃ ĩ ní ímụ́ iꞌdaá, ꞌbá ní úmvúlésĩ ímụ́ ãlẽé trụ́ rĩ rá. Á lẽ átá ĩmi ní ꞌdíni. 2Ĩmi drị̃koma kãnísã vé ꞌdĩꞌbée, lẽ ĩmi úcékí kãbĩlõ Múngú vé adriꞌbá ĩmi ãsámvú gé ꞌdĩꞌbée. Lẽ ĩmi ã adrikí drị̃koma rú, ĩmi ũtẽkí kộpi. ꞌBo ã adri ũkpõ sĩ ku, ã adri sụ̃ ĩmî ẹ́sị́ ní lẽé rĩ tị́nị, Múngú lẽ ĩmi ꞌokí ꞌdíni. ꞌBo lẽ ĩmi ꞌbãkí ẹ́sị́ ãmbúgú mũfẽngã drị̃gé ku, lẽ ĩmi ꞌbãkí úvá ẹ̃zị́ rĩ ngazú. 3ꞌBá ĩmi ní rií ũtẽé rĩ pi, lẽ ĩmi ꞌbãkí tã ẹ̃njị̃ẹ̃njị̃ kộpi drị̃gé ku, lẽ ĩmi adrikí kộpi ãsámvú gé ụ̃ꞌbị̃tã rú. 4Kúrísítõ adriípi ꞌbá kãbĩlõ úcéꞌbá rĩ pi drị̃gé rĩ kãdõ ꞌi iꞌdaá, ĩmi ímụ́ kụ̃lá dị̃ngárá adriípi pọ̃wụ̃pọ̃wụ̃ dẹẹ́pi ku rĩ vé rĩ úsú ĩmi drị̃gé.
5Ĩmi kẹ̃rị́anji rĩ pi, lẽ ĩmi yịkí ꞌbá ambugu rĩ pi ẽ tị yịyị. Ĩmi ãrẽvú céré, lẽ ĩmi adrikí ĩmi ãsámvú gé sĩ ẹ́sị́ be mãdã, ãꞌdiãtãsĩyã
“Múngú gã ꞌbá ĩ íngúꞌbá íngúngũ rĩ pi sĩ,
ꞌbo ĩri ẹ́sị́ múké ꞌbã ꞌbá tã be mãdã rĩ pi ní.”5:5 Nãpí 3:34
6Lẽ ĩmi adrikí tã be mãdã Múngú adriípi ũkpõ be rĩ ẹndrẹtị gé, ĩri ímụ́ sẽ ĩ ĩmi ị̃njị̃njị̃ lókí ĩri ní îngá ĩpẽé rĩ gé. 7Tã ĩmi ní rií ĩmi ụ̃sụ̃zú drãzú ãní ꞌdĩri, lẽ ĩmi kukí céré kuú Múngú drị́gé, ãꞌdiãtãsĩyã Múngú ri ĩmi tã mba rá.
8Ĩmi adrikí úmĩ be, ãzini ĩmi adrikí mị be kọwụ, ãꞌdiãtãsĩyã ĩmivé ãríꞌbá ãdróko ri ẹ́cị́ ãngũ mbã sụ̃ kẹ̃mị̃rọ́ riípi lĩípi lẽépi ꞌbá ndãápi nyaápi rĩ tị́nị. 9Ĩmi tukí pá tị́tị́ ĩmivé ẹ̃ꞌyị̃ngárá agá, ĩmi sẽkí ãdróko ã ũꞌbã ĩmî mị ku. Ãꞌdiãtãsĩyã ĩmi nị̃kí rá ĩmi ọ̃gụ̃pị́ị Yẹ́sụ̃ ri ẹ̃ꞌyị̃ꞌbá gí vũ drị̃gé nõgó rĩ pi nyo ri ĩzãngã nya sụ̃ ĩmi ní rií nyaá ꞌdĩri tị́nị.
10ꞌBo ĩmi kádõ ĩzãngã rĩ nyaá lókíŋá be mãdã, vụ́drị̃ ni gé, Múngú ẹ́sị́ be múké ĩmi zịị́pi ímụ́pi dị̃ngárá ꞌdániꞌdáni rĩ ãlẽépi Kúrísítõ agá rĩ, ĩri sẽ ĩmi gõ adri múké rá, ĩri ĩmi ní ũkpõ sẽ rá, ĩri sẽ ĩmi pá tu tị́tị́ ĩmivé ẹ̃ꞌyị̃ngárá agá. 11Ũkpõ Múngú vé rĩ ã adri mụzú nyonyo. Ãmĩnã.
Pétẽró vé átángá ụ̃dụ̃
12Kọ̃kọ̃bị́ má ní sĩí ẹ̃lị́ŋá nõri, Sílã má ní ẹ́sị́ ꞌbãá drị̃ ni gé ẹ́drị́pị rú Yẹ́sụ̃ Kúrísítõ agá rĩ ko mâ ĩzã sĩngárá ni gé nĩ. Tã má ní kọ̃kọ̃bị́ rĩ sĩzú rĩ, á lẽ ĩmî ẹ́sị́ ímbá, ãzini á lẽ lũú ĩmi ní ꞌyozú kínĩ, ádarú Múngú vé ẹ́sị́ múké. Lẽ ĩmi tukí pá tị́tị́ ẹ́sị́ múké Múngú vé rĩ agá. 13Ngúlúmũ Yẹ́sụ̃ ri ẹ̃ꞌyị̃ꞌbée gí Bãbẽlónã gá Múngú ní ũpẽé sụ̃ ĩri ní ĩmi ũpẽé rĩ tị́nị rĩ pi sẽkí ĩmi ní mõdó, ãzini mâ mvọ́pị Mãrákõ sẽ kpá ĩmi ní mõdó. 14Ĩmi adriꞌbá Kúrísítõ agá rĩ pi, ĩmi uꞌdekí ĩmi ẹzịị́ bẹ̃drị̃ sĩ, lẽngárá be céré, Múngú ã ꞌbã tãkíri ĩmi drị̃gé.