NINA PAPI
KO RUT
Na Vuresi Makaliana Na Omea Ara Marea Tana Papi Iani
Iani e kesa na turupatu dou sosongo rago tana rongona Ko Rut, aia kesa na daki ni Moab. Maia e mauri kesa tana tagu seko sosongo i tana ara laba danga na vailabu vaga ara marea tana papi ara soaginia Na Tinoni Pede. Ko Rut e taugâ kesa na mane ni Israel. Mi kalina na mane ia e mate tania, maia ko Rut e sauvulagia nina vainorugi laka kolua ko Naomi na tarungana, ma nina galuve loki vania niqira God igira na Israel. Mi muri, maia e taugatugua i laoqira nogo na puku i konina na savana ida. Mi laona nina taugatugua, maia ko Rut e gini lia na tinakavena a David niqira taovia loki tsapakae bâ igira na Israel.
Igira na turupatu ara maregira i laona na papi Na Tinoni Pede ara sauvulagia na omea seko loki God e tamia kara laba vanigira nina tinoni vivili kalina igira ara piloligi tania. Ma nina papi Ko Rut e sauvulagia nina vangalaka loki God e tusuvania kesa na daki ni veratavosi, aia e norukakaia niqira God igira na Israel, me vaga ia maia e gini sangasage i laona nina tinoni nogo God.
Na Omea Ara Totu Tana Papi Iani
Ko Naomi e visutugua i Betlehem kolua ko Rut 1:1-22
Ko Rut e aqo tana nina uta a Boas 2:1–3:18
A Boas e taugâ ko Rut 4:1-22
1A Elimelek ma Nina Tamadale Ara Tu Vano i Moab
1-2I sau oka nogo, tana tagu kalina igira na Israel ara tau vati tamanina kesa niqira taovia tsapakae, e liu kesa na uvirau seko i veraqira. Me kesa na mane a Elimelek na soana, aia na duli konina a Eprat, e mauri i Betlehem tana Juda, maia e aligiri kolua na tauna ko Naomi ma ka daleqira, kaira nogo a Malon ma Kilion, mara tu ba totu oka tetelo tana butona kao ni Moab. Mi kalina ara tu totu i tana, 3ma Elimelek e mate. Maia ko Naomi e totu segenina kolukaira ruka na dalena mane. 4Mi kaira na baka mane ara ka taugakaira ruka na baka daki ni Moab, kaira nogo ko Orpa ma ko Rut. Mi tana gana ngongo sangavulu na ngalitupa i muri 5mara ka mate goto kaira a Malon ma Kilion. Ma ko Naomi e totu segenina saikesa, me tagara goto sa savana se sa dalena.
Ko Naomi e Visutugua i Betlehem Ma Ko Rut e Dulikolua
6Mi kalina ko Naomi e totu moa i Moab, maia e rongomia laka na Taovia e vangalaka vanigira tugua nina tinoni, me naua ke gini dato dou niqira omea tsukatsuka sui. 7Maia e onioni na mololeana i Moab kolukaira na tarungana na vano tana Juda. Mi sautu 8maia ko Naomi e tsarivanikaira na tarungana, “E dou kamu ka visu i ka veramui segeni kagamu, ma kamu ka ba totu kolukaira ka tinamui. Ma na Taovia ke dou vanikagamu vaga nogo amu ka dou vaniau inau me vanitugira goto tugira ara tu mate nogo tanigita. 9Ma na Taovia ke naua me ke lakagana vanikagamu na taugatugua ma na tamani ka valemui segeni.”
Mi tana, ma ko Naomi e domikaira me vailivukaira. Mi kaira ara ka tuturiga na ngangai, 10mara ka tsarivania ko Naomi, “!Tagara! Ami ka ngaoa nomoa kami ka tsarimurimu igoe tsau i koniqira nimu tinoni.”
11Ma Naomi e tsarivanikaira, “Dalequ kagamu, kamu ka visu nomoa. ?Rongona gua ti amu ka ngaoa na tsarimuriqu inau? ?Egua amu ka pada laka sauba kau tamani dalequ mane tugua ma kamu ka taugâ? 12Kamu ka visu moa i ka veramui, rongona inau au kavekave sosongo nogo me tau ulagaqu na taugatugua. Me atsa moa ti au padâ laka e tuguau na taugatugua, ma kau tauga ke bongi ma kau tamanikaira ruka na dalequ mane, 13?me laka sauba nomoa tangomana kamu ka pipitukaira, ma kamu ka tau goto lave ka savamui poi tsau kalina kara ka loki kaira? Tagara, dalequ, i kagamu amu ka dona nogo laka e tau tangomana ke vaga. Na Taovia e piloligi taniau inau, maia nogo na rongona ti au gini padasavi sosongo tana ka rongomui kagamu.”
14Mara ka tuturiga tugua na ngangai. Maia ko Orpa e tû me domia na tarungana, me vailivua me aligiri na visutugua i verana. Maia ko Rut e sove saikesa na mololeana ko Naomi. 15Maia ko Naomi e tsarivania ko Rut, “Ko Rut igoe, ko reia ko Orpa na logamu e visu nogo i verana i koniqira na kamana segeni ma nina god. Ko bâ mo ko visu kolua.”
16Maia ko Rut e tsarivania ko Naomi, “Ko laka na raivisuaqu i vera. Mo ko tamivaniau moa ma kau tsarimurimu. Iava moa ko vano igoe, i tana inau goto kau vano; miava moa ko mauri igoe, inau goto sauba kau mauri. Nimu tinoni igoe kara lia goto niqu tinoni, ma nimu God igoe ke lia goto niqu God inau. 17Iava moa ko mate igoe, i tana inau goto kau mate, mi tana nogo sauba kara qiluau. !Au vatsa i matana nimu God igoe, laka e utu goto ke kesa na omea tangomana ke votaau tanigo igoe! Na mate moa ti sauba ke votakaita.”
18Mi kalina ko Naomi e reia laka ko Rut e padakuti matena na tsarimurina, maia ko Naomi e tau goto tsaria sa omea.
19Mara ka dulivano poi ara ka ba tsau i Betlehem. Mi kalina ara ka ba tsau i vera, ma na vera popono ara gini mage sosongo, migira sui na daki i laona na vera ia ara qenâ mara tsaria, “?Laka ko Naomi manana nogoria ngana?”
20Me tsaria ko Naomi, “Kamu laka na soaginiaqu ko Naomi. Kamu soaginiau ko Mara,1:20 Tana goko Hibru na soa ko Naomi e vaga moa ‘pui sosongo,’ ma na soa Mara e vaga moa ‘vavai’. rongona na God Susuliga Sosongo e naua te e gini melu sosongo na mauriqu. 21Eo, kalina inau au mololea ieni na vano i Moab, au tamani danga sosongo niqu omea, mi kalina ia, ma na Taovia e adivisumaiau lê tagara sa niqu omea. ?Vaga ia, ma na rongona gua ti amu soaginiau ko Naomi, kalina na Taovia Susuliga Sosongo e kedeau me molovaniau na rota vaga ia?”
22Aia nogo e vaga na visumaiana ko Naomi talu i Moab kolua ko Rut na tarungana, aia na daki ni Moab. Mi tana tagu ara ka mailaba i Betlehem, aia tsotsodo nogo na tagu e ganoga na barli1:22 “na barli” Aia na piuna kesa na omea tsukatsuka vaga na raisi ara dona tinoni na ganiana. mara tuturiga na pipitsu.
2Ko Rut e Aqo Tana Nina Uta a Boas
1Maia ko Naomi e tamanina kesa na kamana, a Boas na soana. Aia kesa na tinoni e tamanina levo sosongo nina omea, ma na tinoni nonoru ia, e talu tana duli konina a Elimelek na tauna ko Naomi. 2Me kesa dani, ma ko Rut e tsarivania ko Naomi, “Au nongigo ko tamivaniau ma kau vano kesa tana uta ma kau tsakogira na piuna na barli igira na maneaqo ara tsidavaginilea. Inau au dona nogo laka sauba kau tsodovulagia ke kesa, maia ke tamivaniau ma kau aqo kolua tana nina uta.”
Ma ko Naomi e tsarivania, “Bâ igoe dalequ.”
3Me tû ko Rut, me vano kesa tana uta, me tsatsari i muriqira na tinoni ara aqo tana. Me tsakogira na vuana ara tsidavaginia igira. Ma na uta i tana e ba tsatsako ko Rut aia nogo nina uta a Boas.
4Me tau oka, maia segenina nogo a Boas e labamai e talu i Betlehem, me soadougira nina tinoni aqo me tsarivanigira, “!Na Taovia ke totu i konimui!” Migira ara tuguvisua mara tsaria, “!Ma na Taovia ke tabugo igoe!”
5Ma Boas e veisua na mane e reitutugugira na tinoni aqo me tsaria, “?Laka asei vaga na daki vaolu garia?”
6Ma na mane ia e tsaria, “Aia e kesa na daki ni veratavosi e dulikolumaia ko Naomi, mara ka talu i Moab. 7Maia e nongiau laka kau tamivania me ke tsarimuriqira na tinoni aqo, me ke tsakogira na piuna ara tsidavaginia igira. E mailaba ieni tana matsaraka bongibongi me aqoaqo, me tau goto mango. Me vasini moa e mai mango tetelo me totu auau tana babale.”
8Me bâ a Boas me tsarivania ko Rut, “Ko tamivaniau ma kau sauvanigo ke visana na goko parovata. Ko laka goto na tsatsako i laona sa uta tavosi. Mieni lelê moa kolugira na daki girani ko tsatsako. 9Ko reigira iava tana ara pipitsu igira, mi tana nogo ko totu kolugira. Minau au molo parovata nogo vanigira niqu maneaqo girani kara laka na nauana sa omea seko vanigo. Mi kalina ti vaga ko marou me dou ti ko ba inu tana popovatu ara tore manogatinogoa.”
10Maia ko Rut e taotsuporu tsuna tana kao, me tsarivania a Boas, “?Egua ti igoe o gini boe sosongo tana rongoqu inau, inau na daki ni veratavosi?”
11Ma Boas e gokovisu vania me tsaria, “Inau au rongomigira nogo pipi sui na omea igoe o nauvania na kavemu tû kalina e mate tanigo na savamu. Mau donagininogoa e koegua o mololekaira na tamamu ma na tinamu ma na veramu goto, mo mai totu i laoqira na tinoni igoe o tau saikesa donaginigira i sau. 12Na Taovia ke sauvanigo na peluna nimu aqo sui igoe o naugira. !Ma na Taovia na God ni Israel, aia igoe o mai totu vataragi i konina, aia nogo ke sauvanigo na matena popono nimu aqo dou!”
13Maia ko Rut e tsarivania, “Igoe o dou sosongo rago vaniau taovia. E tango e gini dou sosongo bâ na tobaqu inau nimu goko laka igoe o tsarivaniau, atsa moa ti inau au tau nogo atsa kolugira nimu tinoni aqo igoe.”
14Bâ, mi kalina e tsau tana tagu na mutsa, ma Boas e tsarivania ko Rut, “Ko mai, mo ko adia kesa gamu piqena bredi, mo ko lumia tana uaeni.” Te e mai ko Rut, me totu i lao kolugira na tinoni aqo. Ma Boas e saua bâ vania visana gana sila kodokodo. Maia e mutsa gana tsau kalina e vatsa. Me tsaravisu lê na turina na mutsa. 15-16Mutsa sui, maia ko Rut e tû me vano tugua na tsatsako. Mi kalina e vano ia, ma Boas e ketsaligira nina tinoni aqo me tsarivanigira, “Kamu molovania na daki ia ke tsatsako i tana goto ara tsaro na ivogo amu sori manogatigira nogo, ma kamu laka na tongovaniana. Ma kamu loqoligigotoa ke visana tania na ivogo ma kamu molovania ke tsakogira.”
17Mi tana, maia ko Rut e tsatsako babâ moa tana uta ia poi tsau tana ngulavi. Mi kalina e labududusigira sui na piuna me reia laka e varangi ke tsaulia sangavulu na kilo na mamavana. 18Me sungigira me visutugua i vera. Maia ko Rut e sauvulagia vania ko Naomi na kavena na dangana na barli e tsakosaigira tana dani ia. Me sauvanigotoa na turina na mutsa ara tsaravisu tana mutsa na niaso. 19Ko Naomi e veisuâ ko Rut, “?Iava sagata o tsakogira na dangana vaga sagata girani? ?Masei tana nina uta o aqo i laona? !Aia God ke soadoua na mane aia e gini boeginigo vaga ia!”
Ma ko Rut e tsarivania ko Naomi laka aia e aqo i laona na uta e tamanina kesa na mane a Boas na soana.
20Ko Naomi e gokodato me tsaria, “!Na Taovia ke soadoua a Boas! Eo, na Taovia e manalia pipi kalina na veke aia e nauvanigira igira ara mamauri moa migira ara mate nogo.” Ma ko Naomi e goko babâ moa me tsarivania ko Rut, “Aia na mane ia, aia e kesa ka kamada varavara kaita, maia nogo gana aqo manana ke reitutugukaita.”
21Me tsaria ko Rut, “Eo, me tsarivaniau goto kau sanga tsatsako kolugira nina tinoni aqo, poi ke tsau kalina ke sui na tagu na pipitsu.”
22Ma ko Naomi e tsarivania ko Rut, “Eo, dalequ e dou bâ vanigo nomoa ti ko ba aqo kolugira na daki ara aqo tana nina uta a Boas. Rongona ti vaga ko vano aqo i laona nina uta sa tinoni tavosi, me tau utu sauba kara naua sa omea seko vanigo.” 23Ma ko Rut e tototu moa kolua na tarungana, me pipi dani e vano aqo tana nina uta a Boas kolugira nina dakiaqo, poi e sui na taguna na pipitsu.
3Ko Rut ma Boas
1Kesa tana tagu i muri, maia ko Naomi e tsarivania ko Rut, “Niqu aqo nomoa inau kau lavevanigo ke kesa na savamu, rongona ko gini tamanina na valemu segeni. 2Ko padatugua laka a Boas, aia nina dakiaqo igoe o aqo kolugira, aia ka kamada nogo kaita. Bâ, mo ko rorongo dou. Tana ngulavi ieni nogo sauba a Boas ke aqo tana labududusiaqira na piuna na barli. 3Igoe ko vano mo ko leso male dou. Ko tsonia na kô sisigini dou, mo ko sagelia na polomu dou bâ. Mo ko bâ tana nauna aia e aqo, mo ko laka na mavi na tû labalaba ke tau reigo, poi tsau kalina aia e sui na mutsa ma na inu. 4Ko morosidoua tana aia ke ba tsaro, mi kalina e maturu tatanu, migoe ko ba dodo mo ko katekaea na polo e gini tsatsavu mo ko tsaro i tutuarana.3:4 “tsaro i tutuarana” Tana niqira lavu igira na Tsiu ni sau, na tsaro i tutuarana kesa aia na papadana na nongi reitutugu i konina. Maia nogo sauba ke tsarivanigo nagua ko naua.”
5Maia ko Rut e tsarivania ko Naomi, “Sauba kau naugira na omea sui vaga igoe o tsaria.”
6Me tû ko Rut, me vano tana nauna tana ara labududusigira na piuna na barli, me naua na omea vaga e tsarivaninogoa na tarungana. 7Mi kalina a Boas e sui na mutsa ma na inu, me dou sosongo na vavatsangina na konina. Me tû me bâ tana ara tsupulaginigira na ivogo na barli, mi tana e tsaro me maturu. Maia ko Rut e ba dodo me katekaea na tsatsavuna me tsaro bâ i tutuarana. 8Mi tana bongi, ma Boas e mamata me pilo, me gini beke sosongo na reiana kesa na daki e tsaro i tutuarana. 9Me veisuâ, “?Laka asei igoe?”
Me gokovisu ko Rut me tsaria, “Taovia, inau ko Rut. Ma na rongona igoe nogo kesa na kamaqu varavara, ma nimu aqo nomoa ko reitutuguau inau. Vaga ia mau nongigo ko taugaau.”
10Ma Boas e tsarivania, “Na Taovia ke soadougo, rongona tana omea vaga o naua igoe kalina ia, o sauvulagiginia laka o pada mamavasia na puku liusi bâ kalina o totu kolua na tarungamu. E tugugo rago igoe ko vano mo ko lalavea ke kesa na mane vaolu ke tamani omea danga se ke tau tamani sa omea, me tagara. Igoe o mai nomoa ieni. 11Ko laka na gini boe sosongo igoe. Ara dona nogo na tinoni sui tana vera ieni laka igoe kesa na daki dou sosongo. Minau sauba kau naua pipi na omea sui igoe o nongia i koniqu. 12E mana sosongo rago laka inau na kamamu varavara igoe, ma niqu aqo inau kau reitutugugo. Eo, me totu ieni kesa na mane, maia na kamamu varavara goto bâ igoe liusiau inau. 13Vaga ia, mo ko totu moa ieni tana turina na bongi ieni. Me ke matsaraka ti kau ba reia na mane ia, ma kau veisuâ ti vaga ke tami na reitutuguamu se tagara. Me ti ke tami aia, me dou moa. Me ti ke tagara minau au gini vatsa na God mamauri laka inau nogo sauba kau reitutugugo. Bâ, ko tsaro tana poi ke matsaraka.”
14Maia ko Rut e tsaro rago moa tana tutuarana a Boas. Mi tana matsaraka rovorovo kalina e tau vati dani dou moa, maia ko Rut e mamata idaida nogo, rongona a Boas e tau ngaoa ke kesa ke donaginia laka aia e talu i tana. 15Me mamata goto a Boas me tsarivania ko Rut, “Ko tsoraligia nimu polo na tsavugotu mo ko mai tsaboa ieni.” Ma ko Rut e nauvaganana ia. Maia Boas e karo vania e gana ngongo rukapatu na kilo na barli, maia e sangâ na sulukaeana tana lovana. Maia ko Rut e sungia me visu i vera. 16Mi kalina e mailaba ko Rut i vera, maia na tarungana e veisuâ, “?Agoena, egua na omea o ba matena ri?”
Ma ko Rut e turupatuna vania pipi sui na omea vaga a Boas e nauvania. 17Me tsarigotoa, “Aia e tsarivaniau goto laka e tau dou kau visumai lê i vera, te e gini sauvaniau na barli sui girani.”
18Ma ko Naomi e tsarivania ko Rut, “Dou, mi kalina ia ko totupitu moa poi kalina ko reia nagua ke laba. Rongona i dani eni a Boas e utu goto ke mango poi kalina ke gotosia na goko tana rongona na omea iani.”
4A Boas e Taugâ ko Rut
1Ma Boas e tû me vano tana nauna gana na sai tana matsapakapuna na vera ia, me totupuka i tana. Mi tana tagu tsotsodo ia, e liumai na kamana varavara saikesa a Elimelek, aia na mane a Boas e gini goko nogo tana rongona. Ma Boas e soâ me tsarivania, “Kulaqu igoe ko mai totu i lao koluau ieni.” Me mai ia, me totu i lao kolua. 2Me tû a Boas, me soatugira goto ara tu sangavulu na tinoni lokiloki tana vera ia, me nongigira kara tu sanga totu i tana. Mi kalina ara tu totupuka sui i lao, maia Boas e goko me tsarivania na kamana, 3“Kulaqu ko reia, aia ko Naomi e visumaitugua talu i Moab. Maia e ngaoa ke tsabiria na uta e tamanina a Elimelek ka kamada kaita. 4Te inau au padâ laka e dou ko donaginigotoa igoe na omea vaga aia ko Naomi e padâ na nauana. Mi kalina ia, ti vaga igoe ko ngaoa na voliana na kao ia, me dou ti ko volia kalina eni i mataqira sui na tinoni loki ara totu ieni. Me ti vaga igoe ko sove tania, mo ko tsaridoua moa. Rongona igoe talu ti inau.”
Mi tana ma na mane ia e tsaria, “E dou, sauba kau volia.”
5Ma Boas e tsarivania, “E dou sosongo, me ti vaga igoe ko volia na kao ia tania ko Naomi, me sauba ko voligotoa ko Rut, aia na tinamate ni Moab, rongona na kao ia ke gini totu i limaqira na vungu konina na mane e mate.”
6Me tsaria na mane ia, “Me ti ke vaga ia, mau tau tugua padangaoa inau na voliana, rongona sauba ke utu goto vanigira na dalequ inau kara tangolidatoa na kao ia. E dou bâ ko volia igoe, me ke tagara inau.”
7Tana niqira sasaga na tinoni tana tagu ia, tana manaliana na tsabiri omea se na vaioligi na omea tatamani, aia na tinoni e tsabiri omea ke adiligia gana porotua me ke saua bâ vania aia e voli omea. Tana nauvaganana ia, migira na Israel ara sauvulagiginia laka ara manalinogoa na omea ara gini goko rongona.
8Mi kalina na mane ia e tsarivania a Boas, “Igoe ko volia,” maia e adiligia gana porotua me saua bâ vania a Boas. 9Me tû a Boas, me tsarivanigira na tinoni lokiloki migira sui goto ara totu i tana, “Igamu sui lakalaka amu totu ieni i dani eni, amu sangâ na reiana laka inau au volia konina ko Naomi na omea sui e tamanina a Elimelek mi kaira na dalena kaira nogo a Kilion ma Malon. 10Maia goto ko Rut na daki ni Moab aia na tinamatena a Malon, sauba ke lia nogo na savaqu inau. Aia nogo ke vaga ti ke gini totu nina omea tatamani i limaqira igira na vungu konina na mane e mate, ma kara vaitugugi datodato i laoqira nina tinoni mi verana segeni nogo. Igamu saikesa nogo amu sanga na reiana na omea girani i dani eni.”
11Migira na tinoni lokiloki migira sui goto ara totu tana ara tsaria, “Eo, igami nogo ami sanga na reiana na omea girani. Maia na Taovia ke naua ma na savamu ke lia vaga saikesa nogo kaira ko Rasel ma ko Lea, kaira ara ka vasugira danga ka daleqira vania a Jakob. Migoe ko tamanina ke danga nimu omea levolevo tana duli konina a Eprat, me ke tangi loki na rongomu tana Betlehem popono. 12Migira sui na dalemu aia na Taovia sauba ke tusuvanigo tana daki vaolu ia, ke gini pabo me ke dato na vungu konimu igoe, me ke lia vaga saikesa nogo na vungu konina a Peres ka daleqira a Juda ma ko Tamar.”
A Boas Migira na Kukuana
13Vaga ia, maia Boas e adivanoa ko Rut i valena, ma ko Rut e lia na tauna. Na Taovia e vangalaka vania ko Rut, maia e tiana me vasua kesa na dalena mane. 14Migira na daki ni tana ara tsarivania ko Naomi, “!Tsonikaea na Taovia! Aia e vangalaka sosongo vanigo me sauvanigo kesa na kukuamu gana ke aragodougo. !Me ke tangi loki na rongona na baka ia i laoqira na Israel popono! 15Maia ko Rut na tarungamu e galuve sosongoligo manana. Ma nina aqo aia e naunogoa vanigo, e liusia bâ na aqo tangomana kara tu nauvanigo ti vaga igoe ko tamanitugira ke vitu na dalemu mane. Bâ, mi kalina ia, aia e vasuvanigo nogo kesa na kukuamu, ma na baka ia sauba ke naua me ke gini doutugua tobamu mo ko gini magemage, maia nogo sauba ke adisaemu kalina igoe ko kavekave.” 16Maia ko Naomi e adia na baka, me tabea me reitutugudoua.
17Migira na daki tana vera ia ara soaginia na baka ia a Obed.4:17 Tana goko ni Hibru na soa Obed e tangi vaga na goko ‘maneaqo’. Mara tsaribamaia vanigira na toga, “Ko Rut e vasuvania ko Naomi kesa na baka mane.”
Ma Obed e lia na tamana a Jese, maia Jese e lia na tamana a David.
18Iani nogo e vaga na tsokopuku tû konina a Peres me tsau bâ konina a David:
a Peres na tamana a Hesron;
19ma Hesron na tamana a Ram;
ma Ram na tamana a Aminadab;
20ma Aminadab na tamana a Nason;
ma Nason na tamana a Salmon;
21ma Salmon na tamana a Boas;
ma Boas na tamana a Obed;
22ma Obed na tamana a Jese,
ma Jese na tamana a David.