Mata

Ŋunyi Habara dacii

Mata

Dzədzəshi’inə ŋga Yeesu

(Luka 3.23-38)

¹Wiinə ləmənyinə ŋga dzədzəshi’inə ŋga Yeesu *Aləmasiihu, jijinə ŋga *Dawuda. Ma Dawuda, Ibərahiima nə dzədzəci. 1.1: Rooma 1.3-4; 2 Tim. 2.8; Mat. 20.30-31.²Ma Ibərahiima, kə pwayi ci tə Isiyaaku. Isiyaaku a poo tə Yakubu. Yakubu a poo tə Yahuda da ndzəkəŋushi’inəkii. 1.2: ’Wat. 21.2-3; 25.26; 29.32–30.24.³Ma daba’əkii, Yahuda a poo tə i Parasa da Zara dashi Tamara. Ma Parasa, kə pwayi ci tə Hasəroona. Hasəroona a poo tə Arama. 1.3: ’Wat. 38.29-30; Ruuta 4.18-22.⁴Arama a poo tə Aminadaba. Aminadaba a poo tə Nashana. Nashana a poo tə Saləmoona. ⁵Saləmoona a poo tə Boowazə dashi Rahaba. Ma Boowazə, kə pwayi ci tə Oobyadə dashi Ruuta. Ma Oobyadə, kə pwayi ci tə Jasii. 1.5 Rahaba: Jasə. 2.1-24; Ruuta da Boowazə: Ruuta 1–4.⁶Jasii a poo tə ŋwaŋwə Dawuda. 1.6 Habara ŋga poonə ŋga Sulayimaanu: 2 Sam. 11 da 12.

Dawuda a poo tə Sulayimaanu. Miitə sha nji ka minə ŋga Uurəya nə məci Sulayimaanu. ⁷Ma Sulayimaanu, kə pwayi ci tə Raba’ama. Raba’ama a poo tə Abiya. Abiya a poo tə Asa. 1.7: 2 Meem. 11.31–13.23.⁸Asa a poo tə Jahusafatə. Jahusafatə a poo tə Yaramə. Yaramə a poo tə Uuzhiya. 1.8: 2 Haba. 13.23–21.20; 26.1.⁹Uuzhiya a poo tə Yatamə. Yatamə a poo tə Ahazə. Ahazə a poo tə Hizikiya. 1.9: 1 Haba. 26.1–28.27.¹⁰Hizikiya a poo tə Manasa. Manasa a poo tə Amoona. Amoona a poo tə Joosiya. 1.10: 2 Haba. 29.1–33.25.¹¹Joosiya a poo tə Yakuniya da ndzəkəŋushi’inəkii. Saa’ikii kəəshi ənji tə manjeevə *Isərayiila aa Babila ka mavaanə. 1.11: 2 Haba. 34.1–36.21.

¹²Ndzaŋənə ka saa’i ŋga mavaanə də Babila wiinə ləmə ŋga dzədzəshi’iitə ɓaanii ənji əsə: Ma Yakuniya, kə pwayi ci tə Salaatiyalə. Salaatiyalə a poo tə Zarababila, ¹³Zarababila a poo tə Abihuda. Abihuda a poo tə Iliyakimə. Iliyakimə a poo tə Azoora. ¹⁴Azoora a poo tə Zadookə. Zadookə a poo tə Akima. Akima a poo tə Ilihuda. ¹⁵Ilihuda a poo tə Iliyazara. Iliyazara a poo tə Matanə. Matanə a poo tə Yakubu. ¹⁶Yakubu a poo tə Yusufu ŋgurii Mariyaama. Ma kya, ki nə məci Yeesu. Tə ci ’wii ənji *Aləmasiihu. 1.16: Luka 1.27.

¹⁷Də ha’ə ɗii zamananyinə pu’u aji ənfwaɗə ndzaŋənə ka Ibərahiima ka dzənə ka Dawuda. Ha’ə əsə, tə’i zamananyinə pu’u aji ənfwaɗə ndzaŋənə ka Dawuda ka dzənə ka saa’i ŋga dzənə ka mavaanə aa Babila. Tə’i zamananyinə pu’u aji ənfwaɗə əsə ndzaŋənə ka dzənə ka mavaanə aa Babila ca’ə ka saa’itə pwayi ənji tə Aləmasiihu.

Poonə tə Yeesu Aləmasiihu

(Luka 2.1-7)

¹⁸Wiinə makə sətə pwayi ənji tə Yeesu Aləmasiihu. Ma Mariyaama məci Yeesu, Yusufu ghə’i tə ki. Amma, ma taabu’u kaa kya da məhura, ma ɗii səkii, kə ɗasəkii ki də baawəɗa ŋga Malaaɓa Ma’yanə. 1.18: Luka 1.35.¹⁹Ma Yusufu, əndə ətə ca slənə taa mi patə də rəgwakii. Paa ci mwayi ɗavə ayinə ka Mariyaama agi ənji əsə. Acii ha’ə, kə ɗii ci aniya ŋga səɗəpaa maɗanaakii ci saakii, yadə shiinə ŋga ənja. ²⁰Ma ci ma’ə agi hiimanə agyanəkii, wata malaa’ika ŋga Slandanə a shigi ka ci agi səniinə, ca ba ka ci, “Yusufu, jijinə ŋga Dawuda, ga ha ŋgwalə ka ŋgərənə tə Mariyaama, kaa kya ndzaa ka minaaku. Acii də Malaaɓa Ma’yanə nə ki də ɗasəka. ²¹Ka poonə nə ki uundzə ŋgura. Yeesu1.21 Ma Yeesu də uuratii, makə bana, luupaanə ŋga Slandanə tə ənja. nii kwa ɗəkə ka ci ləma. Acii ci na luupaa tə ənjaakii agi ’waslyakəənatii.” 1.21: Jab. 130.7; Mat. 1.25; Luka 1.31; Slənə 4.12.

²²Ma slənyi ətsə patə, ka mbu’utəginə də sətə waɓi Slandanə da ma *anabi. ²³Ma bii ca, “Kadə nə kadəmə a ɗasəka, kya poo uundzə ŋgura, ənjə a ’wa tə ci Imaniyalə”, makə bana, ‘Ləɓə daamə nə Əntaŋfə’. 1.23: Isaa. 7.14.

²⁴Wata, makə ma’i Yusufu ka ŋunyinə, ca ŋgərə tə Mariyaama, kaa kya ndzaanə ka minaakii, makə sətə bii malaa’ika ŋga Slandanə ka ci ɗanə. ²⁵Amma, mabaamə ci də ki taabu’u pwayi ki uundzə ŋgurəta. Makə pwayi ki, ca ɗəkə ka uuzənəkii ləmə Yeesu. 1.25: 1.21.

Ənjitə shii agyanə tikisanyinə

¹Ma Yeesu, asəkə vəranə ŋga Bayitilaama anə hanyinə ŋga Yahudiya pwayi ənji tə ci, agi zamana ŋga ŋwaŋwə *Hirudusə. Ma daba’əkii, wata ənjitə shii agyanə tikisanyinə a ma’ya da tsaaŋwə, təya dzə aa Urusaliima. ²Mbu’unatii, təya ləgwa, əŋki tii, “Miinə uuzəətə pwayi ənji kaa ca ndzaa ka ŋwaŋwə ŋga Yahudiina? Kə nee inə ka tikisaakii, makə lə’yagi ki da tsaaŋwə. Ka paslənə tə ci shiinə.” 2.2 Luka 2.4-7; Ŋwaŋwə ŋga Yahudiinə: Mat. 27.11.

³Makə fii ŋwaŋwə Hirudusə waɓəətsa, kə ma’i haŋkalaakii ka shaŋə. Ha’ə nə patənə ŋga ənji əsə asəkə vəranə ŋga Urusaliima. ⁴Wata ca ’waa’watə patənə ŋga matakəŋwanyinə ŋga limanyinə da *maliminə ŋga bariya, ca ləgwa ka tii, əŋki ci, “Da saŋə ci ənjə a poo tə *Mataɗəkii ŋga Əntaŋfwa?2.4 Waatoo: Aləmasiihu” ⁵Təya ba ka ci, “Asəkə vəranə ŋga Bayitilaama, anə hanyinə ŋga Yahudiya nə ənjə a poo tə ci. Acii wiinə sətə nyaahə *anabi:

⁶‘’Ya’ə Bayitilaama, anə hanyinə ŋga Yahudiya, 2.6 Mika 5.1da 2 Sam. 5.2; Yooh. 7.42.

rəŋwə nə hə agi vəranyinə ŋga Yahudiya

ətə palee də məghərəvənə,

acii asəkəku nə matakəŋwanə a shigi.

Ci na ndzaa ka magəra

ŋga ənji ŋga Əntaŋfə, ənji *Isərayiila.’ ”

⁷Wata Hirudusə a ’wa tə ənjitə shi da tsaaŋwə, kaa ca ɗa mətərəkinə da tii yadə shiinə ŋga ənja. Ca ləgwatə a matii taa ka ŋgutə saa’i ɗaŋə lə’yagi tikisakii. ⁸Wata ca sləkee ka tii aa Bayitilaama, ca ba ka tii, “Dəmə ka nəəhətə uuzənəkii. Maɗa kə lapaa unə tə ci, shoomə ka bapaanə ka nyi, nyi maa, kaa nya dzə ka paslənə tə ci.”

^9-10Ma daba’ə waɓənatii da ŋwaŋwa, wata təya maɗə, təya palə. Ma təya palə, təya ənə ka neenə ka tikisatə nee tii da tsaaŋwə. Makə ənyi tii ka neenə ka tikisakii, kə ɗii tii maŋushinə ka shaŋə. Tikisakii a dzə də ta ka tii kəŋwanə, ha’ə shi tikisakii ka kəŋaanənə dagyanə hatə ɗii uuzənəkii davə. ¹¹Təya dzəgərə aasii, təya lapaa tə uuzənəkii tii da məcikii Mariyaama, təya gərə’waanə ka paslənə tə ci. Ma daba’əkii, təya pəərəgi mbuurənyinatii, təya ŋgyaaragi kanyeera da urədya ŋga ɗəzənə da əndə’i tsarə ŋga urədya ətə ci ənjə a ’wa miira, təya vii ka ci. ¹²Ma daba’əkii, makə kə bii Əntaŋfə ka tii agi səniinə oo’i, ga təya ənə aa ha Hirudusə, wata təya ənə satii aa hatii aa vəra ka əndə’i rəgwa pamə.

Huyinə aanə hanyinə ŋga Misəra

¹³Makə pyalə ənjitə shi da tsaaŋwə satii, wata malaa’ika ŋga Slandanə a shigi ka Yusufu agi səniinə, ca ba ka ci, “Ma Hirudusə, kadə nii kəya alə uuzəətsə kaa ca ɓələgi. Acii ha’ə, maɗətə, ha ŋgərə tə tii da məcikii, una palə aanə hanyinə ŋga Misəra, una ndzaa davə see maɗa bii nyi ka hə dzəginə davə.” ¹⁴Makə fii Yusufu ha’ə, wata ca maɗətə, ca ŋgərə tə uuzəətə tii da məcikii davəɗə, ca huyi də tii aanə hanyinə ŋga Misəra. ¹⁵Ca ndzaa davə see də makə əntəgi Hirudusə. Ma ɗii ətsə ha’ə, ka mbu’utəginə də sətə bii Slandanə da ma anabi oo’i: 2.15 Hoos. 11.1.

“Kə ’wagi nyi uuzənaaki anə hanyinə ŋga Misəra.”

Ɓəələ uuji manjeevənə

¹⁶Makə paaratəgi Hirudusə oo’i, kə ha’uunə ənjitə shi da tsaaŋwə ka ci, kə ɓəzhi səkəkii ka shaŋə. Ca sləkee ka ənjə a ɓəələgi patənə ŋga uuji ŋguyirənə asəkə vəranə ŋga Bayitilaama da sətə gəŋutəgi də ki patə, ndzaŋənə ka kura poonə ka dzənə ka fəzə bəra’i, makə sətə ɓaanya ci, ndzaŋənə ka saa’itə ləguyi ci ama ənjitə shi da tsaaŋwə, waatoo, saa’itə ’watəgi tikisakii lə’yaginə. ¹⁷Də ha’ə ndzaa ka tantanyinə nə sətə bii anabi Irimiya. Ma bii ca:

¹⁸“Kə fii ənji bwaya uura asəkə vəranə ŋga Rama, 2.18 Irim. 31.15-16.

uura ŋga bwaya tuunə da maɓətəsəka.

Rahila ca tuu atsa manjeevənatə.

Kə təkuree ənji ka puutəpaanə tə ki,

acii kə məətəgi manjeevənatə.”

Ənyanə anə hanyinə ŋga Misəra

¹⁹Daba’ə makə əntəgi Hirudusə, wata kə shigi malaa’ika ŋga Slandanə ka Yusufu agi səniinə, ci anə hanyinə ŋga Misəra, ²⁰ca ba ka ci, “Maɗətə, ha ŋgərə uuzəətsə tii da məcikii, kaa ha ənə aanə hanyinə ŋga Isərayiila. Acii, ma ənjitə ali rəgwa ŋga ɓələgi uuzəətsa, kə məətəgi tii.”

²¹Makə fii Yusufu ha’ə, wata ca maɗətə, ca ŋgərə uuzəətə da məcikii, təya ənə aanə hanyinə ŋga Isərayiila. ²²Amma, makə fii Yusufu oo’i, Arəkilayasə ŋgirə dəgələ ŋga dii, waatoo, ŋga Hirudusə, kaa ca ndzaa ka ŋwaŋwə ŋga Yahudiya, kə ŋgwali ci ka ənənə aa dəvə. Əntaŋfə a ənə ka banə ka ci agi səniinə tə sətə ɗanəkii. Wata ca dzə saakii aanə hanyinə ŋga Galili, ²³ca dzə ka ndzaanə asəkə vəranə ŋga Nazaratu. Də ha’ə ɗii ka tantanyinə nə sətə bii anabinyinə agyanə Aləmasiihu oo’i: 2.23 Luka 1.26; 2.39,51; Yooh. 1.46.

“Ka ’wanə nə ənji tə ci əndə Nazaratu.”

Waazanə ŋga Yoohana əndə ɗa bapətisəma

(Mar. 1.1-8; Luka 3.1-18; Yooh. 1.19-28)

¹Ma daba’ə fəzənyinə, kə gi Yoohana əndə ɗa bapətisəma ka waazanə aagi bilinə ŋga Yahudiya. ²Ca ba, “Uneemə ka ɗa ’waslyakəənə, una baanə ka Əntaŋfə, acii kədəhə nə ci ka ɗa ŋwaŋuunaakii.” 3.2 4.17; Luka 3.3.³Ma Yoohana, ci nə əndətə shi *anabi Isaaya a waɓi agyanəkii, banə tuu’ina: 3.3 Isaa. 40.3.

“Wiitə əndə ca kaala agi bilinə, əŋki ci:

‘Haɗatəgimə də rəgwa ka Slandana,

kəŋeemə ka ci ka rəgwa.’ ”

⁴Ma Yoohana, də shiŋkinə ŋga ŋgyalooba ɗii ənji kəjeerənaakii. Ca əgəgi ŋukii də gyara ŋga kuvə’unə. Ayiwa da moozəŋa nji zəmaakii. 3.4 2 Meem. 1.8.⁵Kə giigi ənji aaɓiikii daga də Urusaliima da anə patənə ŋga hanyinə ŋga Yahudiya da patənə ŋga hanyinə ətə ama gəərə ŋga Urədunə. ⁶Təya baabagi ’waslyakəənatii, ca ɗa ka tii bapətisəma asəkə gəərə ŋga Urədunə.

⁷Makə nee Yoohana ka *Farisanyinə da *Sadukiinə laŋə təya shi aaɓiikii, kaa ca ɗa ka tii bapətisəma, ca ba ka tii, “Unə rəhunyinə, goona səkəpaanə ka banə oo’i, ka mbərəɗənə nuunə acii maɓətəsəkə ŋga Əntaŋfə ətə na shi. 3.7 rəhunyinə: 12.34; 23.33; maɓətəsəkə: 24.15-25,37-39.⁸Amma, ma ɗanuuna, slənəmə sətə ca ɓaarii oo’i, kə baa unə ka Əntaŋfə. ⁹Goona səkəpaanə ka banə oo’i, ka mbərəɗənə nuunə, acii ɗii Ibərahiima ka dzədzəshi’inuunə. Wanyinə ka banə koonə: ma Əntaŋfə, ka mbeenə nə ci ka zhi’weenə ka faariinyiina, təya ndzaa ka jijinyinə ŋga Ibərahiima! 3.9 Luka 1.54-55; Yooh. 8.39; Rooma 2.28-29; 4.12.¹⁰Ma əsə, tə’i raha acii, ka cisləginə də ənfuginə ka slərəginətii. Taa ŋgutə ənfwə nəndə pooshi ka poonə ŋga’ə, ka cisləginə nə ənja, ənjə a kagərə aagi gunə. 3.10 7.19.¹¹Ma nya, də ma’inə cii kya ɗa koonə bapətisəma ka ɓaariinə oo’i, kə baa unə ka Əntaŋfə. Amma, ma əndətə na uugya ba’ə ka shinə, də Malaaɓa Ma’yanə da gunə nii kəya ɗa koonə bapətisəma. Ɗuunuunaakii palee ka naaki. Mambu’umə nyi bahə nya kərə ɓiɓinaakii. 3.11 Luka 3.16.¹²Tə’i ɗəvə bə’unaakii ŋga bə’ugi də səkəŋwa. Ka fəɗənə nə ci səkəŋwaakii, ca əjigərə aa əjimə. Amma, ma lyaafa, ka dzatəginə nə ci, ca pukəgərə aagi gunə ətə pooshi ka əntənə.” 3.12 Irim. 13.24; Mat. 13.30.

Ɗa bapətisəma ka Yeesu

(Mar. 1.9-11; Luka 3.21-22)

¹³Wata Yeesu a maɗə də Galili, ca dzə aa gəərə Urədunə, kaa Yoohana a ɗa ka ci bapətisəma. ¹⁴Amma Yoohana a ɗa gazhi’waanə ŋga təŋapaanə tə ci, ca ba ka ci: “Ma dəɓee, hə nə ɗa ka nyi bapətisəma. Amma wahənə kə shi aaɓiiki əsə!” ¹⁵Amma Yeesu a ba ka ci, “Luuvə sətsə bii nyi ka hə. Acii də ha’ə ɗatənaaŋwə patənə ŋga sətə ca kaɗeesəkə ka Əntaŋfə.” Wata Yoohana a luuvə. 3.15 5.17; 28.19.¹⁶Makə uugi ənji ɗa bapətisəma ka Yeesu, pii ca gimagi agi ma’inə. Wata səkəntaŋfə a wunəgi ka ci, ca nee ka Ma’yanə ŋga Əntaŋfə ca jima aanəkii makə kurəkuta. 3.16 səkəntaŋfə a wunəgi: Isaa. 63.19; Əzaki. 1.1-3; Yooh. 1.51; Slənə 7.56.¹⁷Wata ənjə a fa waɓənə dadagyə ca ba, “Waatsə Uuzənaaki, kə uu’i nyi tə ci. Ci ca uuɗagi səkəki.” 3.17 Isaa. 42.1; Jab. 2.7; Mat. 12.18; 17.5.

Təɓənə ŋga *Seetanə tə Yeesu

(Mar. 1.12-13; Luka 4.1-13)

¹Makə uugi ənji ɗa bapətisəma ka Yeesu, wata Malaaɓa Ma’yanə a ŋgərə tə ci, ca kərəgərə aagi bilinə, kaa Seetanə a təɓətə tə ci. 4.1 Ibər. 2.18; 4.15.²Makə baa ci ənfwaɗə pu’unə da uusəra ənfwaɗə pu’unə yadə zəmə amakii, kə ɗii maɗəfənə tə ci. 4.2 Shig. 34.28; Mat. 6.16-17.³Wata Seetanə a dzə aaɓiikii, əŋki ci ka ci, “Makə ɗii ci *Uuzənə ŋga Əntaŋfə nə hə, bawə ka faariitsa təya zə’ugi ka zəma.” ⁴Amma Yeesu a ba ka ci, “Tə’i manaahəkii tuu’ina, ‘Əntaa də zəmə daanəkii mbəɗənə ənda, amma ka mbəɗənə nə əndə də taa ŋgutə waɓənə ətə ca shigi da ma Əntaŋfə.’ ” 4.4 Dzək. 8.3.

⁵Ma daba’əkii, Seetanə a ŋgərə tə ci, ca kərə aa Urusaliima, waatoo malaaɓa maɗuunə vəranə, ca kəŋee ka ci ka makiɗakiɗaŋənə ŋga maɗuunə kuvə ŋga Əntaŋfə, ⁶əŋki ci ka ci, “Makə ɗii ci, Uuzənə ŋga Əntaŋfə nə hə tanyi, ləɗəgərə aa panə, acii tə’i manaahəkii tuu’ina, ‘Ka banə nə Əntaŋfə ka malaa’ikanyinaakii, kaa təya nəhətə tə hə, təya kətsa’utə tə hə də ciinətii, acii ga ha dəgəgi taa səɗəku anə faara.’ ” 4.6 Jab. 91.11-12.⁷Yeesu a ba ka ci, “Tə’i manaahəkii əsə tuu’ina, ‘Ga ha təkə tə Əntaŋfə Slandanəku.’ ” 4.7 Dzək. 6.16.

⁸Wata Seetanə a ənə ka ŋgərənə tə ci, ca kərə aagyanə magərə giŋwə ka shaŋə, ca ɓaarii ka ci hanyinə ŋga duuniya patə da gənatə asəkəkii, 4.8 5.1.⁹ca ba ka ci, “Ma ətsə patə, ka viinə nə nyi ka hə, maɗa kə gərə’waanə hə ka paslənə tə nyi.” ¹⁰Wata Yeesu a ba ka Seetanə, əŋki ci, “Dzəgi gadəvə Seetanə! Tə’i manaahəkii tuu’ina, ‘Ka Əntaŋfə Slandanəku daanəkii gərə’unəku, tə ci daanəkii paslənəku əsə.’ ” 4.10 Dzək. 6.13; 5.9.¹¹Makə fii Seetanə ha’ə, wata ca bwasee ka Yeesu. Ma daaba’əkii, malaa’ikanyinə a dzə ka tsakənə tə Yeesu.

’Watəginə ŋga slənə ŋga Yeesu anə hanyinə ŋga Galili

(Mar. 1.14-15; Luka 4.14-15)

¹²Kə fii Yeesu oo’i, kə kəsəgərə ənji tə Yoohana aa furəshina. Makə fii ci ha’ə, ca maɗə, ca palə aanə hanyinə ŋga Galili. 4.12 14.3.¹³Paa ci kəŋaanə də Nazaratu, amma ca palə aa Kafarənahumə, ca ndzaanə davə. Ma Kafarənahumə, əndə’i vəranə ama uunəvə ŋga Galili, anə hanyinə ŋga Zabuloonə da Nafətalima. 4.13 Yooh. 2.12.¹⁴Ma ɗii ətsə patə, ka mbu’utəginə də sətə waɓi anabi Isaaya ətə bii ci, 4.14-16 Isaa. 8.23–9.1.

¹⁵“Ma ənjitə agyanə hanyinə ŋga Zabuloonə da ŋga Nafətalima,

a rəgwa uunəva, a taŋəgi Urədunə,

hanyinə ŋga məshipətə ənja, waatoo Galili,

¹⁶agi təkunə nə tii. 4.16 Luka 1.79.

Ka neenə nə tii ka ɓərənə ka shaŋə.

Ma ənjitə ndzaanə agi təkunə ŋga wa,

ka ɓərəginə nə ɓərənəkii ka tii.”

¹⁷Ndzaŋənə ka saa’ikii, ’watəgi Yeesu waazanə, ca dzə də banə: “Uneemə ka ɗa ’waslyakəənə, una baanə ka Əntaŋfə, acii kədəhə nə ci ka ɗa ŋwaŋuunaakii.” 4.17 3.2; 4.23; 6.10; 10.7.

’Wanə ŋga Yeesu tə ənji təəmənə ənfwaɗə

(Mar. 1.16-20; Luka 5.1-11)

¹⁸Ma Yeesu a dzə də wiigi’inə ama uunəvə ŋga Galili, kə lapaa ci ənji bəra’i, təya təəmə. Ndzəkəŋushi’inə nə tii, waatoo, Simoonə ətə ci ənjə a ’wa Piita tii da Andərawəsə ndzəkəŋuci. Ma təya, təəmənə nə slənatii. ¹⁹Yeesu a ba ka tii, “Shoomə atsaki, kaa nya dzəgunə koonə makə sətə ci ənjə a ɗa slənə ŋga təəmə ənja.” ²⁰Pii wata təya bwasee ka slaaɗatii, təya palə atsakii. 4.20-22 8.21-22.

²¹Yeesu a dzə aakəŋwa, ca lapaa tə hara ndzəkəŋushi’inə bəra’i əsə, Yakubu da Yoohana, manjeevənə ŋga Zabadiya. Asəkə kumbawalatii nə tii da i dəsənətii Zabadiya, təya haɗa də slaaɗatii. Yeesu a ’wa tə tii. ²²Pii wata təya bwasee ka dəsənətii da kumbawala, təya palə atsakii.

Dzəgunənə ŋga Yeesu da mbəɗəpaanaakii də ənja

(Luka 6.17-19)

²³Kə wiigi’i Yeesu taa dama patə anə hanyinə ŋga Galili, ca dzə də dzəgunənə ka ənji asəkə *kuvə də’wanyinə, ca waaza Ŋunyi Habara agyanə *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə, ca mbəɗəpaa də taa ŋgutə tsarə ŋga bwaneanyinə. 4.23 9.35; 4.17.²⁴Kə huwugi habaraakii taa dama patə anə hanyinə ŋga Siriya. Wata ənjə a kyaara ka ci patənə ŋga ənjitə da bwaneanyinə kama kama ashitii, waatoo ənji ginaaji, da ənji ma’idə’ida, da maɓiiyi ənja. Ca mbəɗəpaa də tii patə. ²⁵Daɓaala laŋə nyi’u tə ci anə hanyinə ŋga Galili. Kə shi hara ənji daga anə hanyinə ŋga Dikapooli4.25 Ma Dikapooli, makə bana, Vəranyinə pu’u. da ŋga Yahudiya, da asəkə vəranə ŋga Urusaliima, ha’ə da ataŋəgi gəərə ŋga Urədunə, təya nə’u tə ci.

Waazanə ŋga Yeesu anə ɗaŋgəra

(Luka 6.20-23)

¹Makə nee Yeesu ka daɓaala laŋə, wata ca ndərəgi aanə ɗaŋgəra, ca ndzaanə dasə. Lyawarənaakii a əntsahə aaɓiikii. 5.1–7.29 Luka 6.20-49.5.1 4.8; 14.23; 15.29; 17.1; 28.16.²Ca ’watəgi dzəgunənə ka tii, əŋki ci,

³“Tə’i barəkaanə ashi ənjitə shii oo’i, 5.3 Isaa. 57.15; 61.1.

tyalakinə nə tii akəŋwacii Əntaŋfə.

Ma təya, ka tii də ŋwaŋuunə ŋga dagyə.

⁴Tə’i barəkaanə ashi ənjitə ka maɓətəsəka, 5.4 Jab. 126.5.

acii ka puutəpaanə nə Əntaŋfə tə tii.

⁵Tə’i barəkaanə ashi ənjitə banee ka nətii 5.5 Jab. 37.11.

akəŋwacii ənja,

acii tii na upaa sətə bii Əntaŋfə viinə.

⁶Tə’i barəkaanə ashi ənjitə ca moo ka shaŋə

tə slənə sətə ci Əntaŋfə a moo ənjə a slənə.

Acii ma təya, ka viinə nə Əntaŋfə ka tii

baawəɗa ŋga ɗa slənəkii makə sətə mwayi tii.

⁷Tə’i barəkaanə ashi ənjitə ca nəhə təgunuunə ŋga hara ənja. 5.7 18.33; Yak. 2.13.

Acii tii maa, ka nəhənə nə Əntaŋfə təgunuunatii.

⁸Tə’i barəkaanə ashi ənjitə ɗii ədzəmətii malaaɓakii. 5.8 Jab. 24.3-5.

Acii kadə nə təya nee ka Əntaŋfə.

⁹Tə’i barəkaanə ashi ənjitə ca slənə 5.9 Ibər. 12.14.

sətə ca kira jamənə aahada ənja.

Acii ka ’wanə nə Əntaŋfə tə tii manjeevənaakii.

¹⁰Tə’i barəkaanə ashi ənjitə ci ənjə a ciɓə də tii 5.10 1 Piita 3.14.

putə ŋga slənə sətə ci Əntaŋfə a moo.

Acii ka tii də ŋwaŋuunə ŋga dagyə.

¹¹Tə’i barəkaanə ashuunə, maɗa dzaanii ənji tuunə, ənjə a ciɓə duunə, ənjə a jaarakə kama kama aashuunə putə ŋga nə’unə goonə tə nyi. 5.11 10.22; Luka 6.22.¹²Ɗamə maŋushinə ka shaŋə, acii tə’i maɗuunə shikwa goonə kiɗə dagyə. Ha’ə makə ətsə nji ənjə a ciɓə də anabinyinə ŋga ŋukə.” 5.12 2 Haba. 36.16; Mat. 23.30; Luka 6.23; Slənə 7.52; Ibər. 11.32-38; Yak.5.10.

Makə zhatanə da ɓərənə nə ndzaanə ŋga ənji nə’unə

(Mar. 9.50; Luka 14.34-35)

¹³“Ma una, makə zhatanə nuunə ka patənə ŋga ənji shiŋkinə. Amma, maɗa kə ləvəgi zhatanə saakii, pooshi ənji ka mbeenə ka ənətəginə njamə njamə ma’ə. Pooshi nafaakii ma’ə, maɗaamə pukəginə aa panə, ənjə a wiigi anəkii də səɗa. 5.13 Mar. 9.50.

¹⁴“Ma una, unə nə ɓərənə ka *duuniya. Ma vəraatə ghənyi ənji anə ɗaŋgəra, pooshi ka umbənə shaŋə. ¹⁵Pooshi əndə ca təzəvə gunə ka garəkuwa, ca umbətə də kəŋwa. Amma ka madzəgamə ha dzakəpaanəkii, hatə ca ɓərə taa dama patə asəkə ya. 5.15 Mar. 4.21; Luka 8.16.¹⁶Ha’ə makə ətsə əsə, wa ɓərənə goonə a ɓərə taa ka wu patə, kaa təya shii nee ka ŋunyi slənə goonə, təya dəla də Dəsənuunə ətə dadagyə. 5.16 Af. 5.8; Fil. 2.15; 1 Piita 2.12.

Dzəgunənə ŋga Yeesu agyanə *bariya

¹⁷“Goona nəhə noonə makə ma shinaaki, ka uulagi bariya ŋga Muusa da dzəgunənə ŋga anabinyinə shi nyi. Aa’a, poosha. Mashimə nyi ka uulaginə. Ma shi nyi, ka mbu’utəginə də dzəgunənatii, kaa ca ndzaa tantanyinə. 5.17 3.15; 7.12; 22.40; Rooma 3.31.¹⁸Tantanyinə cii kya ba koonə: taa uushi pirihu gi’u, pooshi ka dzəginə agi bariya ca’ə ka saa’itə nə duuniya a uudə, see maɗa mbu’utəgi Əntaŋfə də aniyaakii patə. 5.18-19 Yak. 2.10.¹⁹Acii ha’ə, taa wu bwasee ka nə’u bariya taa ətə palee də uundzuundzuunə maa, ha’ə ca dzəgunə ka ənji kaa təya ɗa makə naakii əsə, moodəba’a ndzaanəkii agi ŋwaŋuunə ŋga dagyə. Amma taa wu patə nə’utə makə sətə bii bariya, ca dzəgunə ka ənji kaa təya nə’utə makə naakii, gawə ndzaanəkii agi ŋwaŋuunə ŋga dagyə. ²⁰Acii wanyinə ca ba koonə: ma slənə goonə ətə ci Əntaŋfə a moo ənjə a slənə, maɗa mapaleemə ka slənə ŋga maliminə da ka ŋga *Farisanyinə, pooshi unə ka upaa dəməgərənə aagi ŋwaŋuunə ŋga dagyə.”

Dzəgunənə ŋga Yeesu agyanə ɓəzə səka

²¹“Kə fii unə ənjə a ba ka ənji daga ŋukə oo’i: ‘Ga ha ɓələ hiinə. Taa wu ɓəli əndə, ka kərənə nə ənji tə ci aakəŋwacii gəŋwanə.’ 5.21 Shig. 20.13; Leew. 24.17.²²Amma, ma nya, wanyinə ca ba koonə: taa wu patə ɓəzhi səkə aashi əndə nə’unə makə ci, ka kərənə nə ənji tə ci aakəŋwacii gəŋwanə. Taa wu patə dzaanii tə əndə nə’unə makə ci, əŋki ci ka ci: maɗəəkə ənda, ka kərənə nə ənji tə ci aakəŋwacii madiigərə gayinə. Taa wu patə əsə dzaanii tə əndə nə’unə makə ci, əŋki ci ka ci: mazaɓə ənda nə hə! kə ɗii bahə kanə tə ci aagi gunə. 5.22 1 Yooh. 3.15.²³Acii ha’ə, taa ka ha ŋga ɗa sataka nə hə ka vii satakaaku ka Əntaŋfə, maɗa kə buurətə hə oo’i, kə ɓəzee hə ka səkə ŋga ndzəkəŋu, ²⁴ma ɗanəkwa, bwasee ka satakaaku davə gatə, ha palə, ha dzə ka naranə da ndzəkəŋu zəku’i, taabu’u nii kwa ənə ka vii satakaaku ka Əntaŋfə. 5.24 6.14-15.²⁵Maɗa kə wulii əndə tə hə akəŋwacii gəŋwanə, aluu haɗatəginə da ci pii pii taabu’u mbu’unuunə aakəŋwacii gəŋwanə. Acii maɗa kə mbu’yuunə aakəŋwacii gəŋwanə, ka viinə nə ci tə hə aacii əndə la gəŋwanə, əndə la gəŋwanəkii a vii tə hə aacii soojiinə, təya dzə ka pa’əginə tə hə a furəshina. 5.25-26 Luka 12.58-59.²⁶Tantanyinə cii kya ba ka hə: davə ndzaanəku, paa hə ka gimaginə, see maɗa ki’igi hə patənə ŋga kwaɓatə lii ənji ka hə.” 5.26 18.34.

Dzəgunənə ŋga Yeesu agyanə aləhiinə

²⁷“Kə fii unə ənjə a ba ‘Ga ha aləhiinə’. 5.27 Shig. 20.14.²⁸Amma, ma nya, wanyinə ca ba koonə: taa wu ca tsaamə minə ətə əntaa naakii ŋga mwamwa’inə, kə baa ci də ki ətsə asəkə ədzəməkii. 5.28 Ayb. 31.1; 2 Piita 2.14.²⁹Acii ha’ə, maɗa ginəku ŋga ciizəmanə ca kavə tə hə ka ɗa ’waslyakəənə, hurə’yagi, ha kagi. Gəɗə əndə’i purəŋanə ŋga shishinəku ətee hə, acii kagərənə tə patənəkii aagi gunə. 5.29-30 18.8-9; Mar. 9.43-47.³⁰Maɗa ciizəmaku ca kavə tə hə ka ɗa ’waslyakəənə, lagi, ha kagi. Gəɗə əndə’i purəŋanə ŋga shishinəku ətee hə, acii kagərənə tə patənəkii aagi gunə.”

Dzəgunənə ŋga Yeesu agyanə lakəgi minə

(Mat. 19.9; Mar. 10.11-12; Luka 16.18)

³¹“Agi banə nə ənji daga ŋukə, ‘Taa wu lakəgi minaakii, wa ca vii ka ki manaahə ləkaləkatə ŋga kaginə də ki.’ 5.31 Dzək. 24.1; Mat. 19.7; Mar. 10.3-4.³²Amma, ma nyi, wanyinə ka banə koonə: taɗa wu lakəgi minaakii, maɗa əntaa agyanə aləhiinə, kə kavə ci tə ki ka aləhiinə ətsa, maɗa kə ŋgirə ki əndə’i ŋgura. Ma ŋgurətə ŋgirə tə ki əsə, kə ali ci hiinə ətsa.” 5.32 19.9; Mar. 10.11-12; 1 Koor. 7.10-11.

Dzəgunənə ŋga Yeesu agyanə jiɗənə

³³“Kə fii unə əsə ənjə a ba ka ənji daga ŋukə oo’i, ‘Ga ha əɓipaa aləkawalaaku. Amma ɗawə sətə ɗii hə aləkawalə akəŋwacii Slandanəku ŋga ɗanə’. 5.33-37 23.16-22; Yak. 5.12.5.33 Leew. 19.12; Ɓaan. 30.3.³⁴Amma, ma nyi, wanyinə ca ba koonə, goona ’wa ləmə ŋga Slandanə shaŋə, una ɗa aləkawala. Goona jiɗə də dadagyə, acii ci nə dəgələ *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə. 5.34-35 Isaa. 66.1; Slənə 7.49.³⁵Taɗa də hanyinə əsə, goona jiɗə, acii ci nə ha ŋga əji səɗəkii. Taɗa də Urusaliima əsə, goona jiɗə, acii vəranə ŋga Əntaŋfə ətsa. Ci nə maɗuunə Ŋwaŋwa. 5.35 Jab. 48.3.³⁶Goona jiɗə taa də nuunə əsə, acii pooshi unə ka mbee ka dəvətə taɗa shiŋkinə rəŋwə ŋga ənduuɗa taa əndə dəŋwa. ³⁷Ma ɗanuuna, bamə ‘awa’ taa ‘aa’aa’ə’ tanə. Taɗa mi shigi da moonə ma’ə, dacii *Seetanə shigi.” 5.37 2 Koor. 1.17-19.

Dzəgunənə ŋga Yeesu agyanə ki’itənə

(Luka 6.29-30)

³⁸“Kə fii unə ənjə a ba ka ənji oo’i, ‘Maɗa kə jikwagi əndə’i əndə ginə ŋga əndə’i ənda, ginəkii jikwaginə ənji naakii əsə. Maɗa kə kuriŋagi əndə’i əndə linyinə ŋga əndə’i ənda, linyinəkii kuriŋaginə ənji naakii əsə’. 5.38 Shig. 21.24.³⁹Amma, ma nyi, wanyinə ka banə koonə: maɗa kə ɓəzee əndə’i əndə ka səkəku, ga ha ki’i naaku. Maɗa kə tsagi əndə ka hə meeciinə ka hwahwaaməku ŋga ciizəmanə, zhi’wee ka ci ka hwahwaamə ŋga madzəna əsə. 5.39 Rooma 12.17.⁴⁰Maɗa kə kirə əndə tə hə aakəŋwacii gəŋwanə, kaa ca shii ləwutə də kəjeerənaaku, bwasee ka ci, ca ŋgərə baləwaaku əsə. 5.40 1 Koor. 6.7; Ibər. 10.34.⁴¹Maɗa kə kavə əndə’i əndə tə hə tyasə ka kərə ka ci əndə’i uushi ŋga kiloomeeta rəŋwə, kərəwə ka ci ŋga kiloomeeta bəra’i. ⁴²Maɗa kə kədii əndə uushi aciiku, vii ka ci səkii. Maɗa kə shi əndə aaɓiiku ka ndzəma, ndzəmuu ka ci.”

Dzəgunənə ŋga Yeesu agyanə uuɗənə tə ənji daawaanə

(Luka 6.27-28,32-36)

⁴³“Kə fii unə ənjə a ba ka ənji oo’i, ‘Uuɗuu tə əndətə aɓiiku, ha kaaree ka ənji daawaanaaku’. 5.43 Leew. 19.18; Mat. 22.39; Mar. 12.31; Luka 10.27.⁴⁴Amma, ma nyi, wanyinə ka banə koonə: uuɗəmə tə ənjitə ca ka koonə daawaanə, una ɗa də’wa ka ənjitə ca ciɓə duunə. 5.44 Shig. 23.4-5; Rooma 12.20; 1 Piita 2.20-23; də’wa: Luka 6.28; 23.34; Slənə 7.60; Rooma 12.14; 1 Koor. 4.12; 1 Piita 3.9.⁴⁵Maɗa kə ɗii unə ha’ə, ka ndzaanə nuunə ka manjeevənə ŋga Dəsənuunə dadagyə. Acii ma ɗatə ci uusəraakii, kaa ca ɓərə ka bwaya ənji da ŋunyi ənji patə ka ciinə rəŋwə. Ca ndzəmə vənə ka ənjitə ca slənə bwaya sləna da ənjitə ca slənə ŋunyi slənə patə. 5.45 Af. 5.1.⁴⁶Maɗa wata tə ənjitə ca uuɗə tuunə cuuna uuɗə tanə, pooshi unə ka upaa shikwa dadagyə. Taa ənji luu tsəkə maa, agi ɗanə nə tii ha’ə makə ətsa. ⁴⁷Maɗa wata ka guviinuunə cuuna waɓə, pooshi unə slənyi uushi palee ka ŋga hara ənji, acii taa ənjitə mashiimə tə Əntaŋfə maa, agi ɗanə nə tii ha’ə makə ətsa. ⁴⁸See a ndzaa unə ka ənjitə yadə idəpaa uushi ashitii, makə sətə ɗii Dəsənuunə ətə dadagyə yadə idəpaa uushi ashikii.” 5.48 Leew. 19.2.

Dzəgunənə ŋga Yeesu agyanə vii sataka

¹“Ŋgərəmə haŋkala! Ma una slənə sətə ci Əntaŋfə a moo, goona ɗa kaa ənjə a shii neenə. Maɗa ha’ə cuuna ɗa, pooshi unə ka upaa shikwa acii Dəsənuunə dadagyə. 6.1 23.5.²Acii ha’ə, ma ha vii uushi ka əndə kədiinə, ga ha ɓaarəgi paŋgəraŋə kaa ənjə a shii neenə. Acii tə’i hara ənji ca ɗa ha’ə makə ətsə asəkə kuvə də’wanyinə da anə rəgwanyinə, kaa ənjə a shii dəlanə də tii. Ma təya, də bəra’i asəkətii ci təya kərə ka Əntaŋfə. Tantanyinə cii kya ba koonə: ma ənjitsa, kə uugi shikwatii, pooshi ma’ə aakəŋwa. ³Amma, ma ha vii sataka ka əndə kədiinə, vii ka ci ka rəgwatə taa ŋunyi guvaku, pa ca shii. ⁴Maa kə ɗii hə ha’ə, ka ndzaanə nə satakaaku ma’umbəkii. Ma Duu ətə ca nee ka ma’umbə uushi əsə, ci na vii ka hə shikwa.”

Dzəgunənə ŋga Yeesu agyanə ɗa də’wa

(Luka 11.2-4)

⁵“Ma una ɗa də’wa, goona ɗa makə ŋga ənjitə ca kərə ka Əntaŋfə də bəra’i asəkətii. Acii ma təya, parakə kaɗeesəkə ka tii nə maɗətənə ahada ənja, təya ɗa də’wa asəkə *kuvə də’wanyinə da ka mətikətikənə ŋga rəgwa, kaa ənjə a shii neenə ka tii. Tantanyinə cii kya ba koonə, ma ənjitsa, kə uugi shikwatii ha’ə, pooshi ma’ə aakəŋwa. ⁶Amma, ma ha ɗa də’wa, dzəgərə aa kumu, ha pa’aanə makuvə ka naaku na, ha ɗa də’wa ka Duu ətə pooshi ənji ka neenə. Ma ca, agi neenə nə ci ka sətə cii kwa ɗa ma’umbeekii, ci na vii ka hə shikwa.

⁷“Ma una ɗa də’wa, goona siiyiitəgi də waɓənə ətə pooshi nafakii, makə sətə ci ənjitə mashiimə tə Əntaŋfə a ɗa. Ma nə tii ka nəhəna, ka fanə nə Əntaŋfə tə tii putə ŋga magərə də’watii. ⁸Goona ɗa makə natii. Acii kə shii Dəsənuunə sətə cuuna moo kədiinə, unə ma’ə makədiimə aciikii. 6.8 6.32; Luka 12.30.⁹Wiinə makə sətə ɗanuunə də’wa: 6.9 Əzaki. 36.23.

‘’Ya’ə Dəsəniinə ətə dagyə,

ɗawə ka taa wu patə a dəla də ləməku.

¹⁰Ɗawə ŋwaŋuunaaku taa da patə. 6.10 4.17; 7.21; 12.50; 18.14; 21.31; 26.39-42; Mar. 3.35; 14.36; Luka 22.42; Yooh. 4.34; 6.38-40; Slənə 21.14.

Wa ənjə a ɗa sətə cii kwa moo ganə a duuniya

makə sətə ci ənjə a ɗa gatə dagyə.

¹¹Ndii keenə zəmə ŋga ka də uusəra ənshinə, 6.11 6.24-34.

¹²ha tifyagi keenə ’waslyakəənə geenə, 6.12 6.15.

makə sətə ciina tyaafagi ka ənji ɗaaɗa keenə ’waslyakəənə.

¹³Ga ha kapaa tiinə ka rəgwa pu’unə, 6.13 10.16-25; 24.3-28; Yak. 1.12-15; Yooh. 17.15; 2 Tees. 3.3; 2 Tim. 4.18.

amma luupaa tiinə acii *Seetanə.

[Acii naaku nə ŋwaŋuunə da baawəɗa da ɗuunuunə

ka ca’ə ndəŋwə ndəŋwə. *Aamiina.]’

¹⁴“Maɗa kə tifyagyuunə ka ənji ɗaaɗa koonə ’waslyakəənə, ma Dəsənuunə ətə dadagyə, ka tifyaginə nə ci koonə noonə ’waslyakəənə əsə. 6.14-15 5.24; Luka 6.37; Af. 4.32.¹⁵Amma, maɗa pooshi unə tifyagi ka hara ənji ’waslyakəənatii, yoo, pooshi Dəsənuunə ka tifyagi koonə ’waslyakəənə goonə əsə.” 6.15 18.35.

Dzəgunənə ŋga Yeesu agyanə suumaya

¹⁶“Ma unə agi ɗa suumaya, goona ɓəzee ka ginuunə makə ŋga ənjitə ca kərə ka Əntaŋfə də bəra’i asəkətii. Ka ɗatənə nə tii də natii nə rəgujiɓə, kaa ənjə a shii neenə oo’i, agi ɗa suumaya nə tii. Tantanyinə cii kya ba koonə, ma ənjitsa, kə uugi shikwatii ha’ə, pooshi ma’ə aakəŋwa. 6.16-17 Isaa. 58.5; Mat. 4.2; 9.14-15; 17.21; Mar. 2.18; 9.29; Luka 2.37; 4.2; 5.33; 18.12; Slənə 13.2-3; 14.23; 2 Koor. 6.5; 11.27.¹⁷Amma, ma ha ɗa suumaya, yiɓəgi ginəku, ha ɓəzəpaa nəku də maara, ha haɗatəgi də shiŋkinaaku ŋga’ə. ¹⁸Maa kə ɗii hə ha’ə, pooshi hara ənji ka shiinə oo’i, agi ɗa suumaya nə hə, maɗaamə Duu ətə pooshi ənji ka neenə. Ma ca, ci ca nee ka ma’umbee uushi, ka viinə nə ci ka hə shikwa.”

Tsəkə gəna asii dagyə

(Luka 12.33-34)

¹⁹“Goona dzatə də gəna ka noonə nə ganə a duuniya. Ma a duuniya, ka saaweenə nə məbərə da magənaza, taa mahiirənə əsə, təya hərəma. 6.19 Yak. 5.2-3.²⁰Amma tsəkəmə gəna goonə gatə dagyə, hatə pooshi məbərə da magənaza ka saaweenə, pooshi mahiirənə ka hərəmanə əsə. 6.20 19.21; Mar. 10.21; Luka 12.33.²¹Acii ma hatə ɗii gənaaku, davə ndzaanə nəku sliŋə.”

Ndzaanə ŋga ginə makə garəkuwa

(Luka 11.34-36)

²²“Ma ginə, makə garəkuwa nə ci ka shishinə. Maɗa jamə nə ginəku, agi maɓərəha nə hə ətsa. ²³Amma maɗa pooshi ginəku ndaŋə ndaŋə, agi təkunə nə hə ətsa. Acii ha’ə, maɗa ma ɓərəətə ashiku, wata təkunə tanə, iitə saŋə ndzaanəkii də təku təkuuna?”

Paslənə tə Əntaŋfə taa tə gəna

(Luka 16.13; 12.22-31)

²⁴“Pooshi mava ca mbee ka slənətənə ka slanjiinə bəra’i. Ka kaareenə nə ci ka əndə’i əndə, ca uuɗə tə əndə’i ənda. Ka gaɗeenə nə ci ka əndə’i əndə, ca ushapaa tə əndə’i ənda. Pooshi rəgwa ŋga paslənə tə Əntaŋfə, unə kə kavə nuunə ka alə gəna. 6.24-34 6.11.

²⁵“Aciikii, wanyinə ka banə koonə, goona buurə sətə cuuna kavə aa moonə taa sətə cuuna sa koona gərə də əpinə; taa sətə cuuna umbee də purəkinə əsə, goona buurə. Mapaleemə əpinə ka zəmə də məghərəvənə kwa? Anii mapaleemə shishinə ka kəjeerəna? 6.25 Fil. 4.6; 1 Piita 5.7.²⁶Tsaaməmə əginyinə: pooshi ratii, paa tii ka slənə cifanə, pooshi dəɓwatii əsə. Amma Dəsənuunə ətə dadagyə ca adəvə ka tii. Mapaleemuunə ka əginyinə də məghərəvənə kwa? 6.26 10.29-31; Luka 12.6-7.²⁷Wu saŋə agyuunə ca mbee ka tsakəvə gərənə ŋga əpinaakii taa gi’u putə ŋga buurə uushi’inaakəya? ²⁸Mi saŋə cuuna buurə haala ŋga kəjeerəna? Tsaaməmə makə sətə ci gudəzənyinə a gərə də bilə: pooshi tii ka slənənə, pooshi tii ka ɗatə kəjeerənə ka shishinətii əsə. ²⁹Amma, wanyinə ka banə koonə: taa ŋwaŋwə Sulayimaanu da patənə ŋga məghərəvənaakii maa, makamə ci dagwa kəjeerənə makə gudəzənyinə də bilə. 6.29 1 Meem. 10.³⁰Kə kavə Əntaŋfə kəjeerənə ka kuzhinyinə ənə ənshinə una nee, ma doorə, ənjə a ətsagi. Sakwa unə ɗii, paa ci agi vii koonə kəjeerənə kwa? Una! Gi’u nə gi’inə goonə tə Əntaŋfə! 6.30-31 14.31.

³¹“Acii ha’ə, goona ənvutə noonə nə də buurə sə ŋga adənə, taa sə ŋga sanə, taa kəjeerənə. ³²Acii ma uushi’iitsə patə, ənjitə mashiimə tə Əntaŋfə ca ka haŋkalatii davə. Ma Dəsənuunə ətə dadagyə, kə shii ci oo’i, ŋga’ə koonə nə patənə ŋga uushi’iitsa. 6.32 6.8.³³Amma, ma ŋga təkəŋwanə, kavəmə nuunə tanə ka ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə, una ɗa patənə ŋga sətə mwayi ci. Maa kə ɗii unə ha’ə, ma hara uushi’iitsə patə ma’ə, ka tsakəənənə nə ci koonə. 6.33 1 Meem. 3.11-14; Jab. 37.4-5.³⁴Acii ha’ə, goona buurə uushi’inə ŋga doorə. Acii ma doorə, tə’i uushi’inə pamə ŋga buurənə. Wa mabuurənə ŋga uusəra rəŋwə a ndzaanə anə naakii uura, goona tsəkə aamakii.” 6.34 Shig. 16.4,19-20.

Dzəgunənə agyanə lagi gəŋwanə agyanə hara ənja

(Luka 6.37-38,41-42)

¹“Goona lagi gəŋwanə agyanə hara ənja, acii ga Əntaŋfə a lagi gəŋwanə agyanuunə noonə əsə. 7.1 Yak. 4.11-12; 1 Koor. 4.5.²Acii ma ca, ka laginə nə ci agyanuunə makə sətə lagyuunə agyanə hara ənji noonə. Də kəŋutə gəlatuunə ka ənja, də ci nə ənjə a gəla koonə noonə əsə. 7.2 Mar. 4.24; Rooma 2.1; 14.10-12.³Ka mi saŋə cii kwa tsaamə uundzə kada agi ndzəkəŋu, ha bwasee ka rintə agiku naakwa? ⁴Iitə saŋə mbeenəku ka banə ka ndzəkəŋu oo’i: ‘Taku kaa nya ŋgərəgi ka hə kada agiku’, yoo, wahənə da rintə agiku naakwa? ⁵Hə əndə kərənə ka Əntaŋfə də bəra’i! Ma ɗanəkwa, ŋgərəgi rintətsə agiku zəku’i. Ma daba’əkii, ka neenə nə hə tahu tahu bahə ha ŋgiragi uundzə kada agi ndzəkəŋu.

⁶“Goona vii sətə malaaɓakii ka ədiinə, acii ga təya ənə ka laakətənə tuunə. Goona kagi gəna goonə akəŋwacii dagəliinə, acii ga təya mama’əgi.”

Kədiimə, aləmə, dzamə makuva

(Luka 11.9-13)

⁷“Kədiimə, ka viinə nə ənji koonə sətə kədii unə. Aləmə, ka upaanə nuunə sətə alyuunə. Dzamə makuva, ka wunəginə nə ənji koonə makuva. 7.7 Irim. 29.12-14; Mat. 18.19; 21.22; Mar. 11.24; Yooh. 14.13-14; 15.7; 16.24; Yak. 1.5; 1 Yooh. 5.14-15.⁸Acii taa wu patə kədii, ka viinə nə Əntaŋfə ka ci. Taa wu patə ali əsə, ka upaanə nə ci səkii. Ka wunəginə nə ənji ka əndətə dzii makuvə əsə. ⁹Ŋgutə əndə saŋə ahadoonə ca ŋgərə faara, ca vii ka uuzənaakii maɗa ləguyi ci buroodya? ¹⁰Anii ka ŋgərənə nə ci rəhunə, ca vii ka ci, maɗa ləguyi ci hərəfina? Pooshi. ¹¹Taa unə məŋgərəkikinyinə maa, kə shii unə vii ŋunyi uushi’inə ka manjeevənə goonə. Sakwa Dəsənuunə ətə dagyə ɗii, kə palee ci də vii ŋunyi uushi’inə ka ənjitə kədii aciikii. 7.11 Yak. 1.17.¹²Ma patənə ŋga sətə cuuna moo ənjə a ɗa koonə, ɗamə ka tii ha’ə. Acii ci nə ginə ŋga *bariya da dzəgunənə ŋga anabinyinə.” 7.12 5.17; Rooma 13.8-10; Gal. 5.14.

Matya’u rəgwa

(Luka 13.24)

¹³“Ŋgərəmə matya’u rəgwa, acii ma mabwaŋə rəgwa, aagi gunə ca dzə. Ŋgufə nə dzənə davə a rəgwa, laŋə əsə nə ənji dzənə davə a rəgwa. ¹⁴Amma, ma rəgwa ŋga upaa əpinə, tya’u ka shaŋə, dzawə nə dzənə davə a rəgwa. Ma ənjitə ca nə’u rəgwakii əsə, gi’u nə tii.” 7.14 Slənə 14.22.

Ənfwə da pawaakii

(Luka 6.43-44)

¹⁵“Nəhəmə noonə nə acii majirakinə ŋga anabinyinə: ma ci təya shi aaɓii unə, makə sətə ci furətsoofanyinə a geegi ka natii nə makə bagiinə, təya dzəgərə aagitii ka tsəɓənə tə tii. 7.15 Dzək. 13.2-4; Mat. 24.11,24; Slənə 20.29; 2 Koor. 11.13-15; 2 Piita 2.1; 1 Yooh. 4.1.¹⁶Ka shiinə nuunə tə tii dagi slənatii. Pooshi ənji ka slirəɓa pawə ŋga papawə a ənfwə dəhə uuɗa. Pooshi ənji ka slirəɓa pawə ŋga uudəvə a ənfwə kaaya əsə. 7.16-18 12.33.7.16 Yak. 3.12.¹⁷Maa ŋunyikii nə ənfwa, ŋunyikii poonəkii. Amma, maɗa bwayakii nə ənfwa, bwayakii poonəkii. 7.17 Gal. 5.19-23.¹⁸Pooshi ŋunyi ənfwə ka poonə bwayakii. Ha’ə əsə, pooshi bwaya ənfwə ka poonə ŋunyikii. ¹⁹Taa ŋgutə ənfwə nəndə pooshi ka poonə ŋunyikii, ka cisləginə nə ənji hisə, ənjə a kagərə aagi gunə. 7.19 3.10; Luka 3.9; Yooh. 15.2,6.²⁰Də ha’ə, ka shiinə nuunə majirakinə ŋga anabinyinə dagi sətə cii təya slənə.”

Waɓənə ŋga Yeesu oo’i, “Mashiimə nyi tuunə”

(Luka 13.25-27)

²¹“A shii unə, əntaa patənə ŋga ənjitə ca ba ka nyi ‘’Ya’ə Slandana, Slandana’ nə upaa dzənə aagi ŋwaŋuunə ŋga dagyə, amma see ənjitə ca slənə sətə ci Daadə ətə dagyə a moo təya slənə. 7.21 6.10; 7.24-27; 21.28-31; Rooma 2.13; Yak. 1.22-25; 2.14-26.²²Maɗa kə mbu’ya uusəra ŋga ɗa gəŋwanə, ənji laŋə na ba ka nyi: ‘Slandana, Slandana, kə waazii inə waɓənə ŋga Əntaŋfə də ləməku. Də ləməku əsə lyaakagiinə ginaajinyinə laŋə, ina ɗa sə ŋga hurəshishinə laŋə əsə.’ ²³Wata ma nii kya ba ka tii: ‘Paa nyi sha shii tuunə, dzəgimə aɓiiki, məza ənja!’ ” 7.23 25.12; 2 Tim. 2.19.

Misaali də ənji ghənə yi bəra’i

(Luka 6.47-49)

²⁴“Də ha’ə taa wu patə fii waɓəənaaki, ca nə’utə, kə ndzaa ci makə macicirə ənda ətə ghənyi yaakii anə pasla. 7.24-27 7.21.²⁵Kə njimə vəna, huyinə nə təhwanyinə, əgənə nə məɗə də ŋgeerənə anə yikii. Amma pooshi uulii, acii agyanə pasla ghənyi ənji. ²⁶Amma taa wu patə nə əndə fii waɓəənaaki, amma, manə’utəmə ci, kə ndzaa ci makə maba ŋga ənda ətə ghənyi yaakii anə mandzənə. ²⁷Kə njimə vəna, huyinə nə təhwanyinə, əgənə nə məɗə də ŋgeerənə anə yikii. Wata ghəɓə, ca uulagi, ma’inə a taasəənə, ca vyavinəgi dza’ə.”

Baawəɗa ŋga Yeesu

²⁸Makə uudəpaa Yeesu baaba uushi’iitsa, ənji patə, kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə ka shaŋə nə makə sətə cii kəya dzəgunə ka tii. 7.28-29 Mar. 1.22; Luka 4.32.7.28 11.1; 13.53; 19.1; 26.1; Luka 7.1.²⁹Acii də shiinaakii saakii jigunyi ci ka tii, əntaa makə sətə ci maliminatii a dzəgunə ka tii.

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də əndə uyikuzəna

(Mar. 1.40-45; Luka 5.12-16)

¹Makə jimagərə Yeesu anə ɗaŋgəra, daɓaala a dzə də nə’unə tə ci. ²Wata əndə uyikuzənə a shi, ca gərə’waanə akəŋwaciikii, əŋki ci ka ci, “Slandana, maɗa ka luuvənə nə hə, ka mbeenə nə hə ka mbəɗəpaanə də nyi kaa nya shii ndzaanə malaaɓakii.” ³Wata Yeesu a təɗapaa ciinəkii, ca təɓətə tə ci, ca ba ka ci, “Awa, kə luuvə nyi. Mbəɗuu.” Pii wata kə dzəgi uyikuzənətə ashi əndəta. ⁴Yeesu a ba ka ci, əŋki ci, “Fatə ŋga’ə, kaa nya ba ka hə: Ga ha bapaa ka əndə sətsə ɗii shaŋə. Amma, ma ɗanəkwa, duu aa ha *limanə, ha ɓaarii ka ci naaku na, ca tsaamətə taa iitə nə hə. Ma daba’əkii, ha ɗa sataka makə sətə bii Muusa, kaa ənji patə a shii oo’i, kə mbə’i hə tanyi.” 8.4 Leew. 14.2-32; Mat. 12.16; Mar. 7.36; Luka 17.14.

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də lawarə ŋga gawə ŋga soojiinə

(Luka 7.1-10)

⁵Makə dzəgərə Yeesu aasəkə vəranə ŋga Kafarənahumə, wata gawə ŋga soojiinə ŋga ənji Rooma a əntsahə aaɓiikii, soojatə a kədii tsakənə tə ci, ⁶əŋki ci, “Slandana, tə’i lawaraaki gwakə asii. Paa ci ka mbee ka wiinə acii agi ɗanə nə bwanea tə ci laŋə laŋə.” ⁷Yeesu a ba ka ci, “Ka dzənə nə nyi ka mbəɗəpaanə də ci.” ⁸Wata gawə ŋga soojiitə a ba ka Yeesu, əŋki ci, “Slandana, mambu’umə nyi bahə dzənaaku aa haki aasii. Amma, maɗa waɓi hə rəŋwə dyaŋə, ka mbəɗənə nə lawaraaki. ⁹Ma bii nyi ha’ə, acii nyi maa, tə’i gayinə akəŋwaciiki, tə’i soojiitə cii kya ɗa ka tii gawuunə əsə. Ka mbeenə nə nyi ka banə ka əndə’i əndə: Duu aa hatə! wata ca palə. Nya ba ka əndə’i əndə: Shiwa! ca shi. Nya ba ka mavaaki: Slənuu sətsə ha’ə! ca slənətə ha’ə.”

¹⁰Makə fii Yeesu waɓəətsa, kə ɗii ka ci ka sə ŋga hurəshishinə. Wata ca ba ka ənjitə ca nə’u tə ci, əŋki ci, “Tantanyinə cii kya ba koonə, taa ahada ənji *Isərayiila maa, paa nyi sha lapaa əndətə gi’i tə nyi makə ŋga əndəna. ¹¹Wanyinə ka banə koonə, tə’i hara slikərənə laŋə na ma’ya da tsaaŋwə i da waka, təya dzə ka ndzaanə dasə ka hakii tii da i Ibərahiima, Isiyaaku da i Yakubu, təya zəmə əndzanə ka hakii agi ŋwaŋuunə ŋga dagyə. 8.11 Isaa. 25.6.¹²Amma, ma ənjitə dəɓee ka tii nə ŋwaŋuunəkii, ka əjiginə nə ənji tə tii aagi təkunə. Davə tuunətii, təya tsəɓə linyinətii.” 8.12 13.42,50; 22.13; 24.51; 25.30.¹³Wata əŋki Yeesu ka ŋwaŋwə ŋga soojiita, “Duu saaku aasii. Ma sətə vii hə gooŋga, ka ɗanə nə ənji ka hə.” Wata kə mbə’i lawarə ŋga soojatə agi saa’ita. 8.13 9.22; 9.29; 15.28.

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də ənji bwanea laŋə

(Mar. 1.29-34; Luka 4.38-41)

¹⁴Yoo, Yeesu a dzə aa ha Piita aasii. Ma gi ci, gwakə nə sərəhu ŋga Piita minəkii. Kə tsəfəgi shishinətə iza’u. 8.14 1 Koor. 9.5.¹⁵Makə nee ci ka ki ha’ə, wata ca təɓətə ciinətə. Wata iza’unə ŋga shishinətə a əpigi. Miitə a maɗətə, kya gwaŋə ka ɗa ka ci zəma.

¹⁶Ma ətsə kulagərənə ŋga uusəra, kə kyaara ənji ka Yeesu ənji ginaaji laŋə. Ca lyaakagi ginaajinyinə də waɓənə tanə, ca mbəɗəpaa də hara ənji bwanea patə. ¹⁷Ma ɗii ha’ə, kaa sətə bii *anabi Isaaya a ndzaa ka tantanyinə ətə bii ca, “Ci də naakii nə ŋgərəgi ghatə ndzaanə gaamə jamə, ca luupaa taamə acii bwaneanyinə gaamə.” 8.17 Isaa. 53.4.

Ənji banə oo’i, ka nə’unə nə tii tə Yeesu

(Luka 9.57-62)

¹⁸Makə nee Yeesu ka laŋənə ŋga daɓaala aɓiikii, wata ca ba ka lyawarənaakii, “Taŋəgyaamə aa taŋəgi uunəva.” ¹⁹Wata əndə’i maləmə a əntsahətə aaɓiikii, ca ba ka ci, “Maləma, taa aama gi hə patə ka nə’unə nə nyi tə hə.” ²⁰Yeesu a ba ka ci, “Ma gwahyanə, tə’i gu’unyinatii. Ha’ə nə əginyinə əsə, tə’i kuvənyinatii. Amma, ma nyi, *Uuzənə ŋga ənda, pooshi haaki bahə ŋga kapaa taŋgalaki davə.” 8.20 2 Koor. 8.9.²¹Wata əndə’i əndə nə’unə tə ci a ba ka ci, “Slandana, taku kaa nya dzə ka ŋgəɗəgi tə daadə zəku’i.” 8.21-22 4.20,22; 9.9; 19.21; Mar. 1.18,20; 2.14; 10.21; Luka 5.11,28; 18.22; Yooh. 1.43; 21.19,22.²²Yeesu a ba ka ci, “Nyi’wawə tə nyi. Wa maməətə ənjə a ŋgəəɗə maməətə ənjatii.”

Dədəkənə ŋga mandalə məɗa

(Mar. 4.35-41; Luka 8.22-25)

²³Wata Yeesu a ndərəvə aasəkə kumbawala, lyawarənaakii a ndərəvə atsakii. ²⁴Pii wata mandalə məɗə a ndzaŋə kyanə anə uunəva də ŋgeerənə, gi’u mbərə’i kaa kumbawalə a lipəgərə saakii. Amma, ma Yeesu, ka ŋunyinə nə ci saakii. ²⁵Wata lyawarənaakii a əntsahətə aaɓiikii, təya maɗee ka ci, əŋki tii ka ci, “’Ya’ə Slandana, luupaa taamə! Wanaamə ka zanə!” ²⁶Wata ca ba ka tii, “Acii mi ŋgwalyuunə ha’ə kwa? Matəkii nə vii gooŋga goonə!” Wata ca maɗətə, ca la ŋguruunə ka məɗəta da ka ma’iita. Wata shakətə təya ənəgi, təya dədəkə kyakya’ə. 8.26 Jab. 89.10; Mat. 14.30-32.²⁷Tii patə, kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə. Təya ba ahadatii: “Tsarə ŋga ŋgutə əndə ənə kwa? Taa məɗə da uunəvə maa, agi fanə nə tii tə ci.”

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də ənji ginaaji bəra’i

(Mar. 5.1-20; Luka 8.26-39)

²⁸Yoo, kə mbu’i Yeesu aanə hanyinə ŋga Gadara ataŋəgi uunəva. Wata ənji bəra’i a shigi ahada gu’u ənja, ənji ginaaji nə tii. Pooshi ənji ka wiinə davə a rəgwa, acii sə ŋga ŋgwalənə nə tii ka shaŋə. Təya lapaa tə Yeesu, ²⁹pii wata təya wagi vurənə, əŋki tii, “’Ya’ə *Uuzənə ŋga Əntaŋfə, mi cii kwa alə ashiinə kwa? Kə shi hə ka ciɓənə diinə zəku’i, taabu’u mbu’yanə saa’i kwa?” 8.29 Mar. 3.11; 1 Koor. 15.24.

³⁰Ma davə kədəhə gi’u, tə’i gəranə ŋga dagəliinə ca zəmə. ³¹Wata ginaajinyiitə a kədii acii Yeesu, təya ba, “Maɗa kə lakəgi hə tiinə, bwasee keenə, ina dzəgərə aashi dagəliita.” ³²Əŋki Yeesu ka tii, “Paləmə!” Wata təya shigi ashi ənjita, təya palə, təya dzəgərə aashi dagəliita. Patənə ŋga dagəliinəkii, təya huyi, təya kwaalagərə aagi ma’inə, təya zagi dza’ə. ³³Wata magəriinə a huyi aasəkə vəranə, təya dzə ka ba patənə ŋga sətə slənyi da sətə ɗii tə ənji ginaajita. ³⁴Pii wata patənə ŋga vəranəkii, kə shigi tii ka guŋunə da Yeesu. Makə nee tii ka ci, wata təya kədii aciikii kaa ca maɗəgi ka tii anə hanyinatii.

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də mahurəməsə ənda

(Mar. 2.1-12; Luka 5.17-26)

¹Wata Yeesu a ndərəvə aasəkə kumbawalə, ca taŋəgi uunəva, ca ənə saakii aa hakii aa vəra. ²Hara ənjə a kira ka ci əndə’i mahurəməsə əndə pərəɓə asəkə ədzaakii. Makə nee Yeesu ka gi’inatii tə ci, wata ca ba ka mahurəməsə əndəta, “Uuzənaaki, tsakuu ɗa gazhi’waanə! Kə upaa hə tifyaginə ŋga ’waslyakəənaaku.” 9.2 Luka 7.48; Jab. 103.3; Yooh. 9.2.³Makə fii *maliminə ŋga bariya ha’ə, wata təya ndzaŋə waɓənə agi hiimatii, təya ba, “Ma əndətsa, kə geegi ci ka naakii nə makə Əntaŋfə.”

⁴Asee, kə shii Yeesu sətə ci təya hiima a ədzəmətii patə. Əŋki ci ka tii, “Ka mi də tsarə ŋga bwaya hiimatsə a ədzəmuunə ha’ə kwa? ⁵Ŋgutə palee də ŋgufənə saŋa? Gəɗə banə ka ci oo’i, kə upaa hə tifyaginə ŋga ’waslyakəənaaku nii, anii gəɗə banə ka ci, maɗuu, wiiwa? ⁶Amma takumə kaa nya ɓaarii koonə oo’i, ma nyi Uuzənə ŋga ənda, tə’i nyi da baawəɗa ŋga tifyagi ’waslyakəənə ŋga ənji ganə a duuniya.” Wata Yeesu a ba ka mahurəməsə əndəta, “Maɗətə, ŋgəruu ədzaaku, ha palə saaku aasii.” 9.6 Yooh. 5.36.⁷Əndətə a maɗətə, ca palə saakii aasii. ⁸Makə nee ənji ha’ə, kə ŋgwali tii, wata təya dəla də Əntaŋfə putə ŋga vii tsarə ŋga baawəɗatsə ka ənja.

’Wanə ŋga Yeesu tə Mata

(Mar. 2.13-17; Luka 5.27-32)

⁹Yoo, Yeesu a maɗə, ca palə. Wata ca lapaa tə əndə luu tsəka ətə ɗii ləməkii Mata, ci dasə asəkə kuvə ŋga slənaakii. Əŋki Yeesu ka ci, “Shiwa atsaki.” Wata hatsə Mata a maɗətə, ca nə’u tə ci. 9.9 8.21-22.

¹⁰Wata Yeesu a dzə ka zəmənə aa ha Mata aasii. Ma ca zəmə, kə shi hara ənji luu tsəkə laŋə da hara ma’waslyakə ənji laŋə, təya ndzaa ka hakii tii da i Yeesu da lyawarənaakii ka zəmənə. 9.10 11.19; Mar. 2.15; Luka 5.29; 7.34; 15.1-2; 19.7.¹¹Neenə ŋga *Farisanyinə ha’ə, wata təya ləgwa ama *lyawarənə ŋga Yeesu, əŋki tii, “Mi saŋə ɗii ci maləmə goonə a zəmə da ənji luu tsəka da i hara ma’waslyakə ənji əsa?” ¹²Asee, kə fii Yeesu təya ba ha’ə. Wata əŋki ci ka tii, “Pooshi mandandaŋə ənji ka alə kuzəka, see ənji bwanea. ¹³See a shii unə taa mi ci malaaɓa ləkaləkatə a moo banə zəku’i ətə bii Əntaŋfə tuu’ina, ‘Nəhə təgunuunə ŋga ənji mwayi nyi, əntaa ɗa ka nyi sataka də daba.’ Acii ha’ə, ma shi nyi aasəkə duuniya, ka ’waa’wanə tə ma’waslyakə ənji aaɓiiki, əntaa kaa nya ’wa tə ənjitə ca slənə uushi də rəgwakii.” 9.13 Hoos. 6.6; Mat. 12.7; Luka 19.10.

Ləgwanə agyanə suumaya

(Mar. 2.18-22; Luka 5.33-39)

¹⁴Ma daba’əkii, kə shi *lyawarənə ŋga Yoohana aaɓii Yeesu, təya ləgwa ka ci, əŋki tii, “Ya makə agi ɗanə niinə suumaya, inə da i Farisanyinə, mi saŋə ɗii pooshi lyawarənaaku ka ɗa suumaya?” 9.14 6.16-17; 11.18-19; Luka 7.33-34.¹⁵Yeesu a ənigi ka tii də waɓənə agyanə naakii nə, əŋki ci, “Yaci tə’i guviinə ŋga dagwa maɗanə ətə bii ci ka tii da məhuraakəya, maɗa kə gi tii ka luu maɗanəkəya, ka ndzaanə nə tii də maɓəzəsəkə aɓii dagwa maɗanə kwa? Pooshi! Amma kadə nə uusəra mbu’ya ətə nə ənjə a ŋgərəgi dagwa maɗanə aɓitii, saa’ikii nə təya ɗa suumaya. 9.15 22.2; 25.10; Yooh. 2.1-12; 3.29; Səniinə 19.7.

¹⁶“Pooshi əndə ka mbakə iirə kəjeerənə də kurakii, acii ka mushataginə nə iirə kəjeerənə saakii, ca bwasee ka kurakii, ca tsakə ɗanə bwaŋə.

¹⁷“Pooshi əndə əsə ka ciirə kura ma’i inaba aasəkə iirə mbuurə kuvə’unə. Maɗa kə ɗii ha’ə, ka taginə nə mbuurə kuvə’unəkii acii əbunə ŋga ma’i inaba. Wata inaba a əjagi saakii, mbuurə kuvə’unə a saawagi əsə. Amma aasəkə kura mbuurə kuvə’unə ciirənə ənji kura ma’i inaba, təya ndzaa satii mbərə mbərə.”

Uuzənə ŋga Jayirusə ba’a miitə təɓətə kəjeerənə ŋga Yeesu

(Mar. 5.21-43; Luka 8.40-56)

¹⁸Ma Yeesu agi waɓənə ka ənja, wata əndə’i gawə ŋga *Yahudiinə a shi aaɓiikii, ca gərə’waanə akəŋwaciikii, ca ba ka ci, “Kə əntəgi uuzənaaki əndzə’i, amma, shiwa kwadzaaŋwə, kaa ha dzə ka kavə ciinə agyanətə, kya ənə ka upaa əpinə.” ¹⁹Makə fii Yeesu ha’ə, wata ca maɗətə, ca nə’u tə ci. Lyawarənaakii a palə atsakii.

²⁰Ma dava, tə’i əndə’i minə ciɓee bwanea ka ki fəzə pu’u aji bəra’i. Uushi’inə nja ɗa tə ki. Wata kya əntsahətə daba’ə Yeesu, kya təɓətə kəjeerənaakii, 9.20 Leew. 15.25-27; Mat. 14.36; Mar. 5.27; 6.56; Luka 6.19; 8.44.²¹kya dzə də hiimanə agi haŋkalatə tuu’inə, “Maɗa kə təɓətə nyi taa wata kəjeerənaakii, ka mbəɗənə nə nyi.” ²²Wata Yeesu a zə’ugi, ca nee ka ki, ca ba ka ki, “Uuzənaaki, tsakuu ɗa gazhi’waanə! Kə mbə’i hə putə ŋga gi’inaaku tə nyi.” Shiku ha’ə, wata kə mbə’i miita. 9.22 8.13; Mar. 5.34; 10.52; Luka 7.50; 8.48; 17.19; 18.42; Slənə 3.16.

²³Makə mbu’i Yeesu aa ha gawəta, ca dəməgərə aa hakii aasii, ca lapaa ənji tuu wa da ənji laŋə, təya ŋgəərə ma. ²⁴Wata ca ba, “Dəməgimə patə aa mayi! Acii əntaa əntənə əŋki uundzə rəməətsa, amma ŋunyinə cifə ki.” Wata təya ŋusəgi tə ci. 9.24 Yooh. 11.11-13.²⁵Amma, pii makə səbagi ənji tə daɓaala aa mayi, wata Yeesu a dəməgərə aaɓii mantə uuzəəta, ca kəsə tə ki ka ciinətə, wata hatsə kya maɗətə. 9.25 Mar. 5.41.²⁶Kə huwugi habarakii taa dama patə anə hanyinəkii.

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də muurəfinə bəra’i

²⁷Yoo, Yeesu a maɗə gatə, ca palə. Wata muurəfinə bəra’i a dzə də nə’unə tə ci, təya maɗee ka uuratii, təya dzə də banə, “Jijinə ŋga *Dawuda, nəhuu təgunuunə geenə!” 9.27-30 20.29-34.²⁸Makə dzəgərə Yeesu aasəkə ya, wata muurəfiitə bəra’i a dzə aaɓiikii, ca ba ka tii, “Kə gi’yuunə tə nyi oo’i, ka mbeenə nə nyi ka mbəɗəpaanə duunə kwa?” Əŋki tii, “Awa, ka mbeenə nə hə, ’ya’ə Slandana.” ²⁹Wata Yeesu a təɓətə ginətii, ca ba, “Makə sətə gi’yuunə tə nyi, wa ca ɗa ha’ə.” 9.29 8.13.³⁰Ginətii a wunəgi. Ca dzaləpaa tə tii oo’i, ga təya bapaa habarakii taa ka wu. 9.30 12.16; Mar. 7.36.³¹Amma, makə pyalə tii satii, təya dzə ka ənsləpaa habarakii anə hanyinəkii patə. 9.31 Mar. 7.36.

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də kadəguləma

³²Ma ənjitə a palə satii, wata hara ənjə a kira ka Yeesu əndə’i kadəguləma. Ma ca, paa ci ka mbee ka waɓənə, acii tə’i ginaaji ashikii 9.32-34 12.22-24.³³Amma Yeesu a lyakagi ginaajitə anə əndəta, pii wata əndətə a waɓə. Kə ɗii ka sə ŋga hurəshishinə ka ənji patə, təya ba, “Pooshi uushi sha ɗii ha’ə makə ətsa anə hanyinə ŋga *Isərayiila shaŋə.” ³⁴Farisanyinə a ba natii, əŋki tii, “Ŋwaŋwə ŋga ginaajinyinə vii ka ci baawəɗa ŋga lyaakagi də ginaajinyinə.” 9.34 10.25; 12.24,27; Mar. 3.22; Luka 11.15,19.

Nəhənə ŋga Yeesu tə təgunuunə ŋga ənja

³⁵Yoo, kə giigi Yeesu aasəkə patənə ŋga madiigərə vəranyinə da uuji vəranyinə, ca dzəgunə asəkə *kuvə də’wanyinə, ca waaza Ŋunyi Habara agyanə *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə, ca mbəɗəpaa də taa ŋgutə tsarə ŋga bwaneanyinə. 9.35 4.23.³⁶Makə nee ci ka daɓaala, kə nyihə ci təgunuunatii, acii wata shitə nə tii ha’ə, makə bagiinə yadə magəra. Pooshi əndə tsakənə tə tii. 9.36 Ɓaan. 27.17; Əzaki. 34.5; Zak. 10.2; Mat. 14.14; 15.32; Mar. 8.2.³⁷Wata ca ba ka lyawarənaakii, əŋki ci, “Laŋə nə slənə cifanə, amma gi’u nə ənji slənəkii. ³⁸Acii ha’ə, ɗamə də’wa ka Slanda ra, kaa ca tsakə sləkeenə ka ənji sləna, təya shi ka slənə cifanə.”

*Lyawarənə ŋga Yeesu pu’u aji bəra’i

(Mar. 3.13-19; Luka 6.12-26)

¹Ma daba’əkii, wata Yeesu a ’waa’watə lyawarənaakii pu’u aji bəra’i, ca vii ka tii baawəɗa ŋga lyaakagi də ginaajinyinə, təya mbəɗəpaa də taa ŋgutə tsarə ŋga bwanea əsə. ²Wiinə ləmənyinə ŋga masləkee ənji pu’u aji bəra’i: ŋga ’watəginə ci nə Simoonə ətə ci ənjə a ’wa Piita tii da ndzəkəŋuci waatoo Andərawəsə; i Yakubu tii da ndzəkəŋuci waatoo Yoohana, manjeevənə ŋga Zabadiya nə tii; 10.2-4 Yooh. 1.40-44; Slənə 1.13.³Filibusə da Barətalamawusə; Tooma da Mata əndə luu tsəka; Yakubu uuzənə ŋga Haləfa da Tadawusə; ⁴Simoonə əndə moo dimwaanə ŋga hanyinaakii da Yahuda Isəkariyootə. Ma uudəpaa ba’a, ci vii tə Yeesu aacii ənja.

Sləkeenə ŋga Yeesu ka lyawarənaakii ka waazanə

(Mar. 6.7-13; Luka 9.1-6)

⁵Ma lyawariitsə pu’u aji bəra’i ŋga Yeesu, kə sləkee ci ka tii də banə oo’i, “Goona dzə aanə hanyinə ŋga harii slikərənə taa aasəkə vəranyinə ŋga *Samariya. 10.5-15 Luka 10.4-12.10.5 Luka 10.33.⁶Amma aa ha ənji *Isərayiila dzənuunə, acii makə maza bagiinə nə tii. 10.6 Irim. 50.6; Mat. 15.24; Slənə 13.46.⁷Dəmə ka waazanə, una ba: ‘Kədəhə nə Əntaŋfə ka ɗa ŋwaŋuunaakii.’ 10.7 4.17.⁸Mbəɗəpaamə də ənji bwanea, una maɗee ka maməətə ənja, una mbəɗəpaa də ənji uyikuzəna, una laakəgi ginaajinyinə. Də zaɓə liwuunə, viimə də zaɓə əsə. ⁹Goona dzə da i kwaɓa a lipoonə. ¹⁰Goona dzə da i mbuurə, una dzə ka jahaŋgala, goona ŋgərəənə əndə’i kəjeerənə, goona ŋgərəənə əndə’i ɓiɓinə, taa zala wiigi’inə, goona ŋgərəvə aacii unə. Acii ma əndə sləna, kə dəɓee ənjə a vii ka ci zəmaakii. 10.10 1 Koor. 9.14; 1 Tim. 5.18.¹¹Maɗa kə lapaa unə vəranə, dzəgərəmə aasəkəkii, una alə əndətə ca moo luunə tuunə, una ndzaanə gakii, see saa’itə nuuna bwasee ka vəranəkii. ¹²Taɗa ŋgutə yi gimuunə aa dəvə patə, ma banuunə ŋga təkəŋwanə: ‘A ndzaa unə da jamənə.’ ¹³Maɗa kə liwə slanjii yikii tuunə, wa ndzaanə jamə ətə bii unə a ndzaa davə asii. Amma, maɗa maluumə tii tuunə, yoo, ŋgərəənəmə jamənə goonə. 10.13 Luka 2.14.¹⁴Maɗa pooshi ənji liwə tuunə taa fii waɓəətə gi a moonə, shigimə sə goonə davə asii taa asəkə vəranəkii, una gwa’agi bərəbərə ŋga hakii a səɗuunə. Ci na ɓaarii oo’i, maɗamə tii ŋga’ə. 10.14 Slənə 13.51.¹⁵Tantanyinə cii kya ba koonə: ma uusəra ŋga ɗa gəŋwanə, kadə nə gəŋwanə ŋga ənji vəranəkii a palee ka ŋga ənji *Sadooma da ŋga ənji *Gwamoora də iza’unə.” 10.15 ’Wat. 18.20; 19.1-29; Mat. 11.24.

Ciɓətə nə *lyawarənə ŋga Yeesu a sa

(Mar. 13.9-13; Luka 21.12-17)

¹⁶“Fatəmə, wanyinə ka sləkeenə koonə makə sətə ci bagiinə a dzəgərə aagi furətsoofanyinə. Aciikii, see a ndzaa unə macicirəkii,10.16 Ma asəkə hara zhi’eenə, tə’i ‘macicirəkii makə rəhunyinə.’ Ma ahada ənji Guɗe, zhiina palee də cicirənə. una ndzaa yadə saaweenə ka uushi’inə makə kurəkutiinə. 10.16 Luka 10.3.¹⁷Nəhəmə noonə na, acii tə’i ənji na kəəsə tuunə, təya kərə aakəŋwacii gəŋwanə, təya fəslə tuunə asəkə *kuvə də’wanyinə. 10.17-22 24.9-14; Mar. 13.9-13; Luka 21.12-19; Yooh. 16.1-4.10.17 Slənə 5.40; 2 Koor. 11.24.¹⁸Ka kərənə nə ənji tuunə aakəŋwacii meeminə putə ŋga nə’unə goonə tə nyi. Ka ɗanə nə ətsə ha’ə koona shii mbee ka ba Ŋunyi Habara ka tii da ka ənjitə əntaa Yahudiinə. 10.18 Slənə 24.1-26.¹⁹Maɗa kə kirə tii tuunə aakəŋwacii gəŋwanə, goona ənvutə noonə nə ka buurənə agyanə makə sətə nuuna waɓə taa sətə nuuna dzə ka banə ka tii. Acii maɗa kə mbu’i saa’ikii, ka shiinə nuunə sətə nuuna ba. 10.19-20 Luka 12.11-12.²⁰Acii ma sətə nuuna ba, əntaa noonə, amma dacii Ma’yanə ŋga Dəsənuunə na shi. Ci na waɓə da moonə.

²¹“Kadə nə ndzəkəŋunə a ŋgərə tə ndzəkəŋuci, ca vii ka ɓələginə. Dəsənə manjeevənə əsə, ka ɗanə nə tii ha’ə. Ha’ə ɗanə nə manjeevənə əsə, ka viinə nə tii tə mapoo tə tii ka ɓələginə. 10.21 Mika 7.6; Mat. 10.35; Luka 12.52-53.²²Taa wu patə, kadə nii kəya ushapaa tuunə putə ŋga nə’unə goonə tə nyi. Amma taa wu patə sə’watə ciɓənyinəkii ca’ə ka muudinə, ka upaanə nə ci luupaanə. 10.22 5.11; Yooh. 15.18.²³Maɗa kə ciɓee ənji koonə asəkə əndə’i vəranə, huyimə sə goonə ka əndə’i. Acii tantanyinə cii kya ba koonə: pooshi unə ka uudəpaa gəŋutəgi də vəranyinə ŋga *Isərayiila patə, taabu’u shinaaki, nyi *Uuzənə ŋga Ənda. 10.23 16.28; Slənə 8.1.

²⁴“Pooshi lawarə ka paleenə ka maləmaakii də məghərəvənə. Ha’ə nə mava əsə, paa ci ka paleenə ka slandanəkii. 10.24-25 Luka 6.40; Yooh. 13.16; 15.20.²⁵Kə mbu’i ha’ə kaa lawarə a ndzaa mbərə mbərə tii da maləmaakii. Ha’ə nə mava əsə, ca ndzaa mbərə mbərə tii da slandanəkii. Maɗa kə ’wii ənji tə slanda yi də Byaləzabulə,10.25 Ma Byaləzabulə, əndə’i ləmə ŋga *Seetanə. ləmətə palee də bwaya bwayaanə ’wanə ənji də ənji yaakii.” 10.25 9.34.

Goona ŋgwalə ənda

(Luka 12.2-7)

²⁶“Acii ha’ə, goona ŋgwalə ənja. Taa mi patə nəndə ma’umbeekii, kadə na shigi agyə. Taa mi patə nə sətə pooshi ənji shii, kadə nə ənjə a shii. 10.26 Mar. 4.22; Luka 8.17.²⁷Ma sənə cii kya ba koonə ka təkutəkunə, bagimə ka macamə ha. Ma sətə bavə ənji koonə aa limuunə də matatahinə, baabagimə paŋgəraŋə paŋgəraŋə ka ənja. ²⁸Goona ŋgwalə acii ənja. Acii wata tə ba shishinə mbeenə nə tii ka ɓələginə, amma, paa tii ka mbeenə ka ɓələgi əpinə. Amma ŋgwaləmə tə Əntaŋfə. Ci nə əndə da baawəɗa ŋga zamaginə də ba shishinə patə da əpinə agi gunə. 10.28 Ibər. 10.31.²⁹Əntaa bəra’i ci ənjə a vii əginyinə ka kwaɓa rəŋwə kwa? Amma patə da ha’ə, pooshi taa rəŋwə agitii ca əntə, yadə luuvənə ŋga Əntaŋfə Dəsənuunə. ³⁰Taa shiŋkinə ŋga nuunə maa, maɓaanakii patə acii Əntaŋfə. 10.30 Luka 21.18.³¹Acii ha’ə, goona ŋgwalə, kə palee unə ka əginyinə patə də məghərəvənə.”

Seedanə tə Yeesu

(Luka 12.8-9)

³²“Maɗa kə bagi əndə paŋgəraŋə akəŋwacii ənji oo’i, naaki nə ci, nyi maa, ka banə nə nyi paŋgəraŋə akəŋwacii Daadə dadagyə oo’i, naaki nə ci. 10.32 Səniinə 3.5.³³Amma, ma əndətə kaaree ka nyi akəŋwacii ənja, nyi maa, ka kaareenə nə nyi ka ci akəŋwacii Daadə dadagyə.” 10.33 Mar. 8.38; Luka 9.26; 2 Tim. 2.12.

Kira təəkəshinə ŋga Yeesu aagi duuniya

(Luka 12.51-53; 14.26-27)

³⁴“Goona nəhə noonə makə jamənə shi nyi ka kiranə aasəkə duuniya. Aa’a, əntaa jamənə kira nyi, panə kira nyi. 10.34 Luka 2.14.³⁵Ma shi nyi, ka mbəzeenə ka uuji ŋguyirənə da dəsənətii, uuji makinə da məsənətii, maɗanə da sərəhwatə əsə. 10.35-36 Mika 7.6.10.35 10.21; 24.10; Mar. 13.12; Luka 21.16.³⁶Ənjitə asəkə yi rəŋwə na ndzaanə ka ənji daawaanə ŋga natii na.

³⁷“Taa wu patə uu’i tə dii taɗa tə məci palee ka nyi, mambu’umə ci bahə ndzaanə ka lawaraaki. Taa wu patə uu’i tə uundzə ŋguraakii taa uncitə minaakii palee ka nyi, mambu’umə ci bahə ndzaanə ka lawaraaki. 10.37 Dzək. 13.7-10; 33.9; Mat. 19.29; Mar. 10.29; Luka 18.29.³⁸Ma əndətə pooshi ŋgirə ənfwaakii ŋga gwa’avənə tə ci aashikii, ca nə’u də nyi, mambu’umə ci bahə ndzaanə ka lawaraaki. 10.38-39 16.24-25; Mar. 8.34-35; Luka 9.23-24; Yooh. 12.25-26.³⁹Taɗa wu patə ɗii gazhi’waanə ŋga luupaa əpinaakii, zamaginə cii kəya zamagi ətsa. Amma, taɗa wu patə zamagi də əpinaakii putə ŋga nə’unə tə nyi, ka upaanə nə ci bwatyakii.”

Slənə ŋga shikwa

(Mar. 9.41)

⁴⁰“Taa wu patə liwə tuunə, tə nyi liwə ci ətsa. Taa wu patə liwə tə nyi əsə, tə Əndətə sləkee ka nyi liwə ci ətsa. 10.40 18.5; Mar. 9.37; Luka 9.48; Yooh. 13.20; Gal. 4.14.⁴¹Taa wu patə liwə tə *anabi ŋga Əntaŋfə acii ɗii ci ka anabi ŋga Əntaŋfə, ka upaanə nə əndəkii shikwa makə sətə ci anabi a upaa. Ha’ə əsə, taa wu patə liwə ŋunyi ənda acii ɗii ci ka ŋunyi ənda, ka upaanə nə ci shikwa makə ŋga ŋunyi ənda. ⁴²Tantanyinə cii kya ba koonə: taa wu patə ndii ma’inə taa ka moodəba’a agi ənji nə’unə tə nyi acii ɗii ci ka lawaraaki, ka upaanə nə ci shikwakii.”

Waɓənə ŋga Yeesu agyanə Yoohana

(Luka 7.18-35)

¹Makə uudəpaa Yeesu baabagi waɓəətsə ka lyawarənaakii pu’u aji bəra’i, wata ca maɗə gatə, ca palə ka dzəgunənə da waazanə asəkə makədəhə vəranyinə. 11.1 7.28.²Ma Yoohana, əndə ɗa bapətisəma, mapa’əkii nə ci a furəshina. Makə fii ci uushi’iitə ci *Aləmasiihu a ɗaaɗa, wata ca sləkee ka hara lyawarənaakii aaɓiikii. 11.2 14.3.³Təya dzə aaɓiikii, uu’i tii ka ci, “Ma bii Yoohana kwaa, hə nə əndətə na shi nii, anii a gəreenə əndə’i əndə pama?” 11.3 Yooh. 1.15,27; 3.31; 11.27.⁴Yeesu a ba ka tii, “Ənəmə, una dzə ka banə ka Yoohana sənə cuuna fa da sənə cuuna nee. ⁵Waatoo, agi wuunənə nə ginə ŋga muurəfinə, agi wiinə nə mahurəməsə ənja, ənji uyikuzənə əsə, agi mbəəɗənə nə tii. Agi wuunənə nə liminə ŋga kadəguləminə, agi maɗeenə nə ənji ka maməətə ənja, agi waazanə nə ənji Ŋunyi Habara ka maaghiinə əsə. 11.5 Isaa. 35.5-6; 26.19; 61.1; Luka 4.18.⁶Tə’i barəkaanə ashi əndətə pooshi na unee ka nə’unə tə nyi.”

⁷Ma saa’itə *lyawarənə ŋga Yoohana a palə satii, Yeesu a ndzaŋə waɓənə ka daɓaala agyanə Yoohana, əŋki ci, “Ya saa’itə gyuunə aaɓii Yoohana aagi bilina, mi saŋə mwayi unə neena? Kuzənə ətə ca ba’agi agi məɗə kwa? ⁸Aa mi saŋə gyuunə ka caamana? Ka caama əndətə ŋgii dagwa kəjeerənə kwa? Ma ənjitə ca ŋga tsarə kəjeerənə ha’ə, agi ənji ŋga ŋwaŋwə nə tii. ⁹Bamə ka nyi: mi gyuunə ka caamanə kwa? *Anabi gyuunə ka caamanə kwa? Ha’ə tanyi, sətə palee ka anabi gyuunə ka caamanə. ¹⁰Acii ci nə əndətə waɓi malaaɓa ləkaləkatə agyanəkii. Ma bii Əntaŋfə: 11.10 Mal. 3.1; Shig. 23.20; Mar. 1.2; Luka 1.76.

‘Wanyinə ka sləkeenə ka masləkee əndaaki,

kaa ca ta ka hə kəŋwanə,

ca haɗatəgi ka hə də rəgwa, taabu’u nii kwa dzə.’ ”

¹¹Yeesu a tsakə banə, əŋki ci, “Tantanyinə cii kya ba koonə: ma Yoohana əndə ɗa bapətisəma, pooshi ənji sha pwayi əndə ganə a duuniya ətə palee ka ci. Amma, ma əndətə palee də uundzuundzuunə agi ŋwaŋuunə ŋga dagyə, kə palee ci ka Yoohana. ¹²’Watəginə ka zamana ŋga Yoohana ca’ə mbu’ya ka əndzə’i, ha’ə nə ŋwaŋuunə ŋga dagyə agi paka’ə də purətə haŋkaliinə. Agi ɗa gazhi’waanə ŋga saaweenə nə tii. ¹³Patənə ŋga anabiinə da bariya ŋga Muusa, kə ɗii tii anabaakwaanə ha’ə mbu’ya zamana ŋga Yoohana. ¹⁴Maɗa ŋga’ə koonə nə luuvənə, ma Yoohana, ci nə *Iliya ətə bii malaaɓa ləkaləkatə agyanəkii oo’i, ka shinə nə ci. 11.14 1 Meem. 17.1; Mal. 3.23; Mat. 17.12-13; Mar. 9.13.¹⁵Ma əndətə da liminə ŋga fanə, wa ca fa. 11.15 13.9,43; Mar. 4.9,23; 7.16; Luka 8.8; 14.35.

¹⁶“Amma, də mi saŋə mbərə mbərətəginəki də ənji ŋga zamanana? Makə manjeevənə təya ɓuurə asəkə luuma nə tii, təya ’waa’wa hara manjeevənə makə tii, ¹⁷təya ba: ‘Kə əgiinə koonə uuɗaləma; pooshi unə ujə. Kə kii inə koonə wanyanə ŋga wa, amma, matuumuunə.’ ¹⁸Ma bii nyi ha’ə, acii makə shi Yoohana, kə ɗii ci suumaya, paa ci nja sa ma’i inaba. Taa wu patə, kə bii ci: ‘Əndə gu’wə nə ci!’ 11.18-19 9.14; Mar. 2.18; Luka 5.33.¹⁹Amma makə shi nyi naaki, nyi *Uuzənə ŋga ənda, agi adənə nə nyi zəma, nya sa ma’i inaba. Kə bii ənji ka nyi: ‘Tsaaməmə tə əndətsa! Bwaŋkara nə ci, masa ma’i inabi, guva ŋga ənji luu tsəka da hara ma’waslyakə ənji nə ci!’ Patə da ha’ə, ma hiima ŋga Əntaŋfə, agi neenə nə ənji ka tantanyinəkii dagi slənaakii.” 11.19 9.10; 11.2.

Wazənə ŋga Yeesu ka vəranyiitə maviimə gooŋga ka ci

(Luka 10.13-15)

²⁰Ma vəranyiitə ɗii Yeesu sə ŋga hurəshishinə laŋə asəkətii, pooshi tii unee ka ɗa ’waslyakəənə. Wata Yeesu a ndzaŋə wazənə ka tii. ²¹Ca ba, “Kə ɗii anuunə, ənji Koorazinə, kə ɗii anuunə, ənji Batəsayida! Acii maci ma sə ŋga hurəshishiitə ɗaaɗii asəkə vəranyiitsə goonə, də Tiira da də Sidoonə ɗii, kaɗa kə ŋgaaŋgii tii dəgəjinyinə, təya ndzaanə agi əntəɗaka ka ɓaariinə oo’i, kə baa tii ka Əntaŋfə. 11.21 Tiira da Sidoonə: Isaa. 23.1-16.²²Amma, wanyinə ka banə koonə: ma uusəra ŋga ɗa gəŋwanə, kadə nə gəŋwanə goonə a palee ka ŋga ənji Tiira da ŋga ənji Sidoonə də iza’unə. ²³Ya unə, ənji Kafarənahumə, ma nuunə ka banə saŋa, kadə ndərənə nuunə aadəgyə kwa? Pooshi unə ka ndərənə. Aagi gutə suŋwə kagərə nə ənji tuunə! Acii maci ma sə ŋga hurəshishiitə ɗii ənji koonə, ka ənji *Sadooma ɗii ənji, kaɗa ma’ə vəranəkii ca’ə ənshinə. 11.23 Isaa. 14.13,15.²⁴Amma, wanyinə ka banə koonə: ma uusəra ŋga ɗa gəŋwanə, gəɗə təgunuunə ŋga ənji hanyinə ŋga Sadooma nə Əntaŋfə a nee acii noonə.” 11.24 10.15; Luka 10.12.

Dzənə aaɓii Yeesu ka upaa əpisəka

(Luka 10.21-22)

²⁵Ma ka ətə saa’i, wata Yeesu a ba, “’Ya’ə Daada, Slandanə ŋga dadagya da ŋga duuniya, kə kuyirii nyi tə hə, acii ma sətə hiwee hə acii ənjitə shii uushi’inə da ənji hiima, kə ɓaarəgi hə ka ənji saakii. 11.25 Isaa. 29.14; 1 Koor. 1.18-29.²⁶Ha’ə ɗii, Daadə, acii ha’ə makə ətsə kaɗeesəkə ka hə.”

²⁷Wata əŋki ci ka ənja, “Patənə ŋga uushi’inə, aaciiki ba’avə Daadə. Pooshi əndə shii tə nyi, maɗaamə Daadə. Ha’ə əsə nə Daadə, pooshi əndə shii tə ci, maɗaamə nyi da ənjitə ta’i nyi kaa nya ɓaariigi ka tii tə ci. 11.27 28.18; Yooh. 1.18; 3.35; 10.15; 13.3; 17.2.²⁸Shoomə aaɓiiki, unə ənə zhaarə acii mazəzəkə kərənə, kaa nya vii koonə əpisəka. 11.28-30 Isaa. 28.12.²⁹Luumə dzəgunənaaki, una nə’u dərəpaaki. Acii pu’u nə səkəki. Paa nyi ka ka uushi aa səkəki. Ka upaanə nuunə əpisəka. 11.29 Irim. 6.16.³⁰Acii ma dzəgunənaaki ənə cii kya vii koonə, ŋgufə. Ma kərəənə cii kya kaanə koonə əsə, katsatsa’ə.”

Ləgwanə agyanə *uusəra ŋga əpisəka

(Mar. 2.23-28; Luka 6.1-5)

¹Ma ka ətə saa’i, Yeesu a pitəgi da səkərə, waatoo rə ŋga aləkamaara. Ma uusərakii, uusərə ŋga əpisəka. Ma lyawarənaakii, kə ɗii maɗəfənə tə tii. Wata təya dzə də ɓiiyiinə aləkamaara, təya tsəɓə. 12.1 Dzək. 23.25-26.²Makə nee *Farisanyinə ka tii, wata təya ba ka Yeesu, “Tsaamuu! Watiitsə lyawarənaaku ka ɗaaɗa sətə maviimə *bariya rəgwa ŋga ɗanə uusərə ŋga əpisəka.” 12.2 Shig. 20.8-10.³Əŋki Yeesu ka tii, “Pooshi unə jaŋgii sətə ɗii *Dawuda tii da ənjaakii saa’itə maɗəfənə a ɗa tə tii kuna? 12.3-4 1 Sam. 21.2-7; Leew. 24.5-9.⁴Kə dəməgərə ci aasəkə *yi ŋga Əntaŋfə, ca ŋgiragi burooditə ɗəkəpaa ənji ka Əntaŋfə, təya adə da ənjaakii, taa ŋgahi ma buroodita, pooshi bariya vii ka tii rəgwa ŋga adənə, maɗaamə ka limanyinə daanətii. ⁵Anii pooshi unə jaŋgii asəkə bariya ŋga Muusa oo’i, taa ŋgutə uusəra ŋga əpisəka patə, ma limanyinə, ha’ə nə tii agi taŋəgi bariya ŋga uusəra ŋga əpisəka acii agi slənənə nə tii asəkə yi ŋga Əntaŋfwa? Amma, patə da ha’ə, pooshi ’waslyakəənə ashitii. 12.5 Ɓaan. 28.9-10.⁶Wanyinə ca ba koonə: tə’i uushi ganə palee ka yi ŋga Əntaŋfə. ⁷Kə bii Əntaŋfə asəkə malaaɓa ləkaləkatə oo’i: ‘Nəhə təgunuunə ŋga ənji mwayi nyi, əntaa ɗa ka nyi sataka də daba.’ Maci kə shii unə sətə ci waɓəətsə a moo banə, kaɗa pooshi unə nja ba oo’i, tə’i ’waslyakəənə ashi ənjitə pooshi agi ɗa ’waslyakəənə. 12.7 9.13.⁸Acii ma nyi *Uuzənə ŋga ənda, Slanda uusəra ŋga əpisəkə nə nyi.”

Əndə mantə ciinə

(Mar. 3.1-6; Luka 6.6-11)

⁹Ma daba’əkii, wata Yeesu a maɗə gatə, ca dzə, ca dəməgərə aasəkə *kuvə də’watii. 12.9-14 Mar. 2.27-28.¹⁰Asee, tə’i əndə davə ətə ɗii ciinəkii mantəkii. Hara ənji davə a ləgwa ka Yeesu, əŋki tii, “Ya əna, maɗa kə mbəɗəpaa ənji də əndə uusəra əpisəka, kə taŋəgi ənji bariya kwa?” Ma bii tii ha’ə, kaa təya shii upaa sə ŋga idəpaanə ashikii. ¹¹Yeesu a ba ka tii, “Yaci tə’i əndə’i əndə da bagaakii agyuuna, maɗa kə kulagərə aa gu’u uusərə ŋga əpisəka, paa ci ka ŋgiraginə kwa? 12.11-12 Luka 13.15-16; 14.5.¹²Kə palee əndə ka baga ka shaŋə. Acii ha’ə, kə vii *bariya rəgwa ŋga ɗa ŋga’əənə uusərə ŋga əpisəka.” ¹³Wata əŋki Yeesu ka əndətə ɗii ciinəkii mantəkii, “Təɗapaa ciinəku.” Wata ca təɗapaa, ciinəkii a ənəpaa ndalə makə ŋga əndə’i. ¹⁴Makə nee Farisanyinə ha’ə, wata təya palə, təya dzə ka ɗa mətərəkinə ŋga ɓələginə tə Yeesu. 12.14 Yooh. 5.16,18.

Mataɗə əndə ŋga Əntaŋfə

¹⁵Makə fii Yeesu oo’i, agi ɗanə nə ənji mətərəkinə ŋga ɓələginə tə ci, ca palə saakii. Daɓaala a dzə də nə’unə tə ci. Ca mbəɗəpaa də patənə ŋga ənji bwanea, ¹⁶ca wazə ka tii, “Goona bagi taa wu nə nyi.” 12.16 8.4; 9.30; Mar. 7.36.¹⁷Ma bii ci ha’ə, ka mbu’utəginə də sətə waɓi anabi Isaaya ətə bii ca: 12.17-21 Isaa. 42.1-4.

¹⁸“Wiitsə lawaraaki ətə ta’i nyi, 12.18 3.17.

kə uu’i nyi tə ci, ci ca uuɗagi səkəki.

Ka sləkeenə nə nyi ka Ma’yanaaki aagyanəkii

kaa ca ba aniyaaki ka patənə ŋga ənji agi duuniya.

¹⁹Paa ci na ɗaaɗa mabizhinə da ənja, taa wazənə,

pa ca waɓə də ŋgeerənə ahada ənja,

²⁰paa ci ka ɓiiyigi uushi’iitə gwaaŋəgi satii,

paa ci ka ɓələgi garəkuwatə kədəhə ka əntəginə.

Ka ɗanə nə ci ha’ə, see maɗa

jaalii gooŋgaanə ŋga Əntaŋfə agyanə *duuniya.

²¹Tə ci nə patənə ŋga ənji a gi’i.”

Bərapaanə ŋga ənji tə slənə ŋga Malaaɓa Ma’yanə

(Mar. 3.22-30; Luka 11.14-23)

²²Ma daba’əkii, wata ənjə a kira ka Yeesu əndə’i muurəfa, kadəguləmə nə ci əsə, acii tə’i ginaaji ashikii. Yeesu a mbəɗəpaa də ci. Ha’ə əndətə a mbee ka waɓənə, ca nee ka ha əsə. 12.22-24 9.32-34.²³Daɓaala patə a ləgwa, əŋki tii, “Matuu maɗuunə jijinə ŋga *Dawuda ətsə nii?” Acii kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə ka shaŋə nə sətə ɗii Yeesu. 12.23 20.30-31.²⁴Makə fii Farisanyinə ətsə ha’ə, təya ba, “Ma ci əndətsə a lyaakagi ginaajinyinə, də baawəɗa ŋga *Byaləzabulə, ŋwaŋwatii.” 12.24 10.25.

²⁵Shiinə ŋga Yeesu tə sətə ci təya hiima, wata əŋki ci ka tii, “Taa ŋgutə ŋwaŋuunə təkəgi bəra’i putə ŋga mabizhinə, ka əntənə nə ŋwaŋuunəkii. Ha’ə, taa ŋgutə vəranə taa ya ətə təkəgi bəra’i, ka ənslənə nə vəranəkii taa yikii. ²⁶Maɗa *Seetanə ca vii baawəɗa ŋga lyaakagi sətə ndzaa ka naakii, kə ndzaa ci ətsə kə təkəgi yikii bəra’i, ka ənslənə nə ŋwaŋuunəkii. ²⁷Yoo, maɗa də baawəɗa ŋga Byaləzabulə cii kya lyaakagi ginaajinyinə, aa wu ɗii vii ka *lyawarənə goonə natii baawəɗa ŋga ɗanə ha’a? Slənatii na ɓaarii oo’i, ma sətə cuuna hiima, pooshi tahu tahu. ²⁸Amma, makə ɗii ci, də baawəɗa ŋga Ma’yanə ŋga Əntaŋfə cii kya lyaakagi ginaajinyinə, yoo, ci ɓaarii oo’i, kə njaŋə Əntaŋfə ɗa ŋwaŋuunə ahadoonə. 12.28 Luka 17.21.

²⁹“Pooshi əndə ca dzəgərə aasii aa ha mandalə əndə, ca fə’yagi uushi’inaakii patə, maɗaamə ci kə anəgi mandalə əndəkii zəku’i, taabu’u fə’yaginəkii uushi’inə. 12.29 Isaa. 49.24.

³⁰“Taɗa wu nə əndə pooshi liwə tə nyi, əndə daawaanaakii nə ci ətsa. Taɗa wu nə əndə pooshi agi tsakənə tə nyi agi tsəəkənə əsə, əndə kuzhiɗəginə nə ci. 12.30 Mar. 9.40; Luka 9.50.³¹Acii ha’ə, wanyinə ka banə koonə, taɗa ŋgutə ’waslyakəənə da bərapaanə tə Əntaŋfə, ka tifyaginə nə Əntaŋfə ka ənja. Amma, ma bərapaanə tə Malaaɓa Ma’yanə, pooshi Əntaŋfə ka tifyaginə. 12.31-32 12.24.³²Ha’ə əsə, taɗa wu bii bwaya uushi aashiki, nyi Uuzənə ŋga ənda, ka tifyaginə nə Əntaŋfə tə ci. Amma, taɗa wu patə bii bwaya uushi aashi Malaaɓa Ma’yanə, pooshi Əntaŋfə ka tifyaginə tə ci əndzə’i ka ca’ə ndəŋwə ndəŋwə.”

Ənfwə da pawaakii

(Luka 6.43-45)

³³“Yoo, maɗa ŋunyikii nə ənfwa, ŋunyikii ndzaanə pookii. Maɗa bwayakii nə ənfwa, bwayakii ndzaanə pookii əsə. Acii ka pookii shiinə ənji ənfwa. 12.33 7.16-18.³⁴Ya unə rəhunyina, iitə mbeenuunə ka ba ŋunyi uushi, wiinə boo bwayakii nuunə kwa? Acii sətə pasə asəkə ədzəmə ŋga əndə cii kəya ba. 12.34 3.7.³⁵Ma ŋunyi ənda, ŋunyikii ndzaanə slənaakii, acii ŋunyikii nə aginaakii. Ma bwaya əndə əsə, bwayakii ndzaanə slənaakii, acii bwaya aginə nə ci. ³⁶Wanyinə ka banə koonə: ma uusərə ŋga ɗa gəŋwanə, taa wu patə, ka baabaginə nə ci patənə ŋga uushi’iitə pooshi nafakii ətə shi ca waɓə. 12.36-37 Yak. 3.6-10.³⁷Waɓənə goonə nə ənjə a ŋgərə ka la koonə də gəŋwanə. Waɓənə goonə na ɓaarii tuunə taa pooshi ’waslyakəənə ashuunə, taa ka ma’waslyakə ənji nuunə.”

Ləgwa sə ŋga hurəshishinə ama Yeesu

(Mar. 8.11-12; Luka 11.29-32)

³⁸Ma daba’əkii, hara maliminə da hara Farisanyinə a ba ka Yeesu: “Maləma, ŋga’ə keenə ha ɗa sə ŋga hurəshishinə keena nee.” 12.38-39 16.1-4; Mar. 8.11-12.12.38 Yooh. 6.30; 1 Koor. 1.22.³⁹Amma əŋki ci ka tii: “Ma ənji ŋga zamanana, bwaya ənja, ənjitə pooshi ka nə’utə bariya ŋga Əntaŋfə nə tii. Agi alənə nə tii kaa ənjə a ɗa ka tii sə ŋga hurəshishinə. Amma pooshi sə ŋga hurəshishinə ci ənjə a ɗa ka tii, maɗaamə ətə ɗii Əntaŋfə də *anabi Yunana. ⁴⁰Makə sətə baa Yunana vəɗə makkə da uusəra makkə asəkə hərəfinə, ha’ə nə Uuzənə ŋga əndə a baanə vəɗə makkə da uusəra makkə maŋgəɗəkii agi hanyinə. 12.40 Yun. 2.1; Mat. 27.63.⁴¹Ma uusəra ŋga ɗa gəŋwanə, kadə nə ənji Niniva a maɗə, təya vii ma’inə ka ənji ŋga zamanana, acii makə fii tii waazanə ŋga Yunana, kə baa tii ka Əntaŋfə. Yoo, tə’i sətə palee ka Yunana ganə, amma pooshi unə baanə ka ci. 12.41 Yun. 3.5.⁴²Ma uusəra ŋga ɗa gəŋwanə, kadə nə miitə ɗii ŋwaŋuunə agyanə hanyinə ŋga Saba a maɗə, kya vii ma’inə ka ənji ŋga zamanana, acii kə ma’ya ki dzaɗə daga anə hanyinatə, kya shi aaɓii ŋwaŋwə Sulayimaanu, kaa kya fa macicirə dzəgunənaakii. Yoo, tə’i sətə palee ka Sulayimaanu ganə, amma pooshi unə agi fa waɓənaakii.” 12.42 1 Meem. 10.1-10.

Waɓənə ŋga Yeesu agyanə ənyanə ŋga ginaaja

(Luka 11.24-26)

⁴³“Maɗa kə dzəgi ginaaji ashi ənda, ka dzənə nə ci kura’ə aagi bilinə ka hatə pooshi ma’inə davə ka alə ha ŋga əpisəka. Amma paa ci ka upaanə. ⁴⁴Ka banə nə ci ka naakii na: ‘A ənə nyi saaki ka hatə shigi nyi davə.’ Maɗa kə ənyi ci aa dəvə, ca lapaa hakii gbəŋə, maslaabakii, mahaɗakii ŋga’ə əsə. ⁴⁵Makə nee ci ha’ə, wata ca palə ka ’waa’wa hara ginaajinyinə məɗəfə ətə palee ka ci də məzaanə. Təya shi, təya dəməgərə aashi əndəta, təya ndzaanə. Wata ndzaanə ŋga əndətə a ɗagi təgugunə palee ka ŋga ŋukə. Ha’ə ɗii na slənə də bwaya ənji ŋga zamanana.” 12.45 2 Piita 2.20.

I məci Yeesu da ndzəkəŋushi’inəkii

(Mar. 3.31-35; Luka 8.19-21)

⁴⁶Ma Yeesu ma’ə agi waɓənə ka ənja, wata kə mbu’ya məci tii da ndzəkəŋushi’inəkii, təya kəŋaanə agyə, təya ləgwa kaa təya waɓə da Yeesu. ⁴⁷Wata əndə’i əndə a ba ka ci oo’i, “Watiitsə i muu tii da ndzəkəŋushi’inəku kəŋə kəŋə agyə. Ŋga’ə ka tii nə waɓənə da hə.” ⁴⁸Əŋki Yeesu ka ci, “Wu saŋə nə yaaya? I wu nə ndzəkəŋushi’inəkya?” ⁴⁹Wata ca shiku tə lyawarənaakii, əŋki ci, “Watiinə i yaayi da ndzəkəŋushi’inəki. ⁵⁰Acii taɗa wu patə ca slənətə sətə ci Daadə ətə dadagyə a moo, ci nə ndzəkəŋunəki da cikəŋunəki da yaayi.” 12.50 6.10.

Misaali də əndə giirə slikərənə

(Mar. 4.1-9; Luka 8.4-8)

¹Agi uusəratə rəŋwə ha’ə, Yeesu a maɗə asii, ca palə, ca ndzaanə ama uunəvə kaa ca dzəgunə ka ənja. ²Laŋə ka shaŋə nə daɓaala aɓiikii, see də makə ndərəvə ci aasəkə kumbawalə, ca ndzaanə asəkəkii, ənjə a kəŋaanə anə ndəra. ³Kə slənyi ci də misaalinyinə ka baaba ka tii uushi’inə laŋə. Əŋki ci, “Tə’i əndə gi aasəkə rə ka giirə slikərənə. ⁴Ma ca giirə slikərənəkii, tə’i harakii kwaalii ahada rəgwa. Əginyinə a ɗəmətə. ⁵Harakii a kwaala ama pasla hatə ɗii hanyinə gi’u anəkii. Slikərənəkii a givagi pii pii, acii wata lyavərəvərə nə hanyinə anə faara. ⁶Makə cifə uusəra, wata magiva slikərənəkii a naa’ugi saakii, acii pooshi slərəginəkii tahu tahu bahə sha ma’inə. Magiva slikərənəkii a huurəgi saakii. ⁷Hara slikərənəkii a kwaala aagi dəha. Makə giva slikərənəkii, dəhəkii a pa’aanə ka ci, pooshi rəgwa ŋga gərənə. ⁸Amma, ma hara slikərənəkii, kə kwaalii tii anə ŋunyi hanyinə, kə vii tii ŋunyi cifanə. Harakii gya’ə gya’ə, harakii kuwa pu’unə kuwa pu’unə, harakii makkə pu’unə makkə pu’unə.” ⁹Yeesu a uudəpaa, əŋki ci, “Ma əndətə da liminə ŋga fanə, wa ca fa.” 13.9 11.15.

Ka mi də misaali?

(Mar. 4.10-12; Luka 8.9-10)

¹⁰Wata *lyawarənə ŋga Yeesu a shi aaɓiikii, təya ləgwa ka ci, əŋki tii, “Ka mi saŋə cii kwa ɗa misaali, ha waɓə ka ənja?” ¹¹Yeesu a ba ka tii, əŋki ci, “Ma unə, koonə vii Əntaŋfə rəgwa ŋga shii ma’umbee uushi’inə ŋga ŋwaŋuunaakii, əntaa ka tii. ¹²Acii, ma əndətə kavə nəkii ka shii uushi’inəkii, ka ci tsakənə nə ənji paaratəginə kaa ca shii ɗanə laŋə aciikii. Amma, ma əndətə ɗii naakii shiinə gi’u, taa gi’ukii maa, ka luuginə nə ənji aciikii. 13.12 25.29.¹³Ci nee unə cii kya waɓə ka tii də misaali, acii ka tsaamənə nə tii, amma, paa tii ka neenə, ka kapaanə nə tii liminətii, amma, paa tii ka fanə, paa tii ka paaratəginə əsə. ¹⁴Tii ca mbu’utəgi də waɓəətə waɓi Əntaŋfə ka ənji *Isərayiila da ma anabi Isaaya ətə bii ci: 13.14-15 Isaa. 6.9-10; Yooh. 12.40; Slənə 28.26-27.

‘Ka fanə nuunə anəkii anəkii,

amma, pooshi unə ka paaratəginə shaŋə.

Ka tsaamənə nuunə anəkii anəkii,

amma, pooshi unə ka neenə shaŋə.

¹⁵Acii ma ədzəmə ŋga ənjitsa, mapa’əkii,

liminətii əsə, manjiikəkii,

təya dzaa’agi ginətii.

Maci maɗamə tii ha’ə,

kaɗa kə nee tii də ginətii,

təya fatə də liminətii,

təya paaratəgi də ədzəmətii,

təya zhi’wagi aaɓiiki əsə,

nya mbəɗəpaa də tii.’

¹⁶Amma, ma unə, tə’i barəkaanə ashuunə, acii agi neenə nə ginuunə, ha’ə agi fanə nə liminuunə əsə. ¹⁷Tantanyinə cii kya ba koonə: laŋə nə anabinyinə da ənji ŋga Əntaŋfə mwayi ka shaŋə kaa təya nee ka sənə cuuna nee, amma maneemə tii. Kə mwayi tii fanə tə sənə cuuna fa, amma mafamə tii əsə.” 13.17 1 Piita 1.10-12.

Dzəgunətənə ŋga Yeesu tə misaali ŋga əndə giirə slikərənə

(Mar. 4.13-20; Luka 8.11-15)

¹⁸“Fatəmə ɗii kaa nya ba koonə sətə ci misaali ŋga əndə giirə slikərənə a moo banə: ¹⁹maɗa kə fii ənji waɓənə agyanə *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə, amma mapaaratəgimə tii, ka ndzaanə nə tii makə slikəriitə kwaalii ahada rəgwa, *Seetanə a shi, ca ɗəməgi waɓəətə giirə ənji a ədzəmətii. ²⁰Ma slikəriitə kwaalii ama pasla, tii nə ənjitə ca fa waɓənə ŋga Əntaŋfə, təya luu pii də mooɗasəka. ²¹Amma pooshi waɓənəkii əji slərəginə a ədzəmətii bahə sə’watə uushi’inə ŋga uundzə saa’i. Acii ha’ə, maɗa kə lii ŋgəra’wə da ciɓə tə tii putə ŋga waɓənə ŋga Əntaŋfə, pii wata təya bwasee. ²²Ma slikəriitə kwaalii aagi dəhə əsə, tii nə ənjitə ca fa waɓənə ŋga Əntaŋfə, amma putə ŋga buurə uushi’inə ŋga *duuniya da uuɗə gəna, kə saawagi waɓənəkii, pooshi nafakii. 13.22 1 Tim. 6.9-10.²³Ma slikəriitə kwaalii anə ŋunyi hanyinə əsə, tii nə ənjitə ca fa waɓənə ŋga Əntaŋfə, təya paaratəgi ŋga’ə, təya ndzaanə makə slikərəətə ca vii ŋunyi cifanə, harakii gya’ə gya’ə, harakii kuwa pu’unə kuwa pu’unə, harakii əsə makkə pu’unə makkə pu’unə.”

Misaali də kuzəna

²⁴Yoo, kə ɗii Yeesu ka tii əndə’i misaali əsə də banə, “Ma ŋwaŋuunə ŋga dagyə, kə ndzaa ci mbərə mbərə da sətə ɗii də əndətə gi ka ləga ŋunyi slikərənə asəkə raakii. ²⁵Ma davəɗə, ətsə taa wu patə ka ŋunyinə nə ci, wata əndə daawaanaakii a dzə ka ləgavə kuzənə aagi aləkamaarakii, ca palə saakii. ²⁶Makə givagi aləkamaara, kə girə, kə uugi ŋgərə manjeevənə, wata kuzənə a shigi ha’ə naakii. ²⁷Ənji slənə ŋga slanda rə a dzə ka banə ka ci, əŋki tii: ‘Slandana, əntaa ŋunyi slikərənə ləgii ha? Aa dama ɗii gyavagi kuzənə agikəya?’ ²⁸Wata ca ba ka tii: ‘Əndə daawaanə ɗii ha’ə.’ Ənji slənaakii a ba ka ci: ‘Ŋga’ə ka hə maɗa kə giinə ka mbuuɗəginə kwa?’ ²⁹Amma ca ba ka tii: ‘Aa’aa’ə, bwaseemə, goona dzə ka mbuuɗəginə, acii maɗa kə gyuunə ka mbuɗənə, ka mbuɗəənənə nuunə da i aləkamaara atsakii. ³⁰Wa təya gərə patə. Maɗa kə mbu’ya saa’i ŋga cifanə, kadə nii kya ba ka ənji slənə cifanə, aa təya mbuuɗəgi kuzənə zəku’i, təya pukəgərə aagi gunə, taabu’u slənənətii ka nyi cifanə ŋga raaki, nya pukəgərə aa dəɓwə.’ ” 13.30 3.12; Səniinə 14.14-15.

Misaali də manshiɗəɗə slikərənə

(Mar. 4.30-32; Luka 13.18-19)

³¹Yeesu a ɗa ka tii əndə’i misaali, əŋki ci, “Ma ŋwaŋuunə ŋga dagyə, kə ndzaa ci makə hi’u iza,13.31 Hi’ukii palee də ənshiɗəɗənə anə hanyinə ŋga Guɗe. Amma ma waɓənə ŋga Yeesu, agyanə əndə’i slikərənə pamə anə hanyinə ŋga Isərayiila waɓi ci. əndə a ŋgərə, ca ləgapanə gakii asəkə tsanə. 13.31 17.20; Luka 17.6.³²Slikərənəkii palee patə də ənshiɗəɗənə. Amma, maɗa kə girə, ka ɗaginə ka dandza ka shaŋə. Əginyinə a shi, təya ɗa kuvənyinatii davə.” 13.32 Əzaki. 17.23.

Misaali də burəŋanə

(Luka 13.20-21)

³³Yeesu a ɗa ka tii əndə’i misaali, əŋki ci, “Ma ŋwaŋuunə ŋga dagyə, kə ndzaa ci makə burəŋanə. Minə a gwazətəgi də kəŋwə əjima makkə ŋga əmpunə. Wata əmpunəkii patə a asləgi divə.” 13.33 1 Koor. 5.6; Gal. 5.9.

Ɗa waɓənə ŋga Yeesu də misaali

(Mar. 4.33-34)

³⁴Ma uushi’iitsə patə, kə waɓi Yeesu ka daɓaala də misaali, pooshi uushi cii kəya ba ka ənji yadə misaalikii. 13.34-35 13.10-17.³⁵Ma ətsə patə, ka mbu’utəginə də sətə bii anabi oo’i: 13.35 Jab. 78.2.

“Ka waɓənə nə nyi ka tii də misaalinyinə,

ka banə nə nyi ka tii sətə nji ma’umbeekii

daga ka ’watəginə ŋga duuniya.”

Dzəgunətənə ŋga Yeesu tə misaali də kuzəna

³⁶Ma daba’əkii, kə bwasee Yeesu ka daɓaala, ca dəməgərə aasii. Wata lyawarənaakii a shi aaɓiikii, təya ləgwa ka ci, əŋki tii, “Batə keenə taa mi ci misaali də kuzənə a səkərə a moo banə.” ³⁷Yeesu a ba ka tii, əŋki ci, “Ma əndətə ləgii ŋunyi slikərənə, ci nə *Uuzənə ŋga ənda. ³⁸Ma ra, ci nə duuniya. Ma ŋunyi slikərənə əsə, tii nə ənji ŋga ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə. Ma kuzəna, tii nə ənji ŋga Seetanə. ³⁹Ma əndə daawaatə gi ka ləgavə kuzənəta, ci nə Seetanə. Ma saa’i ŋga cifanə, ci nə muudinə ŋga duuniya. Ənji slənə cifanə əsə, tii nə malaa’ikanyinə. ⁴⁰Makə sətə ci ənjə a dzatəgi də kuzhinyinə, ənjə a kaanə gunə, ha’ə na ɗa ka muudinə ŋga duuniya. 13.40 7.19; Yooh. 15.6.⁴¹Kadə nə Uuzənə ŋga əndə a sləkee ka malaa’ikanyinaakii, kaa təya dzatəgi də ənjitə ca kavə ənji ka ɗa ’waslyakəənə da ənjitə ca ɗa bwaya uushi’inə, təya fəɗəgi tə tii agi ŋwaŋuunaakii, 13.41 24.31; Mar. 13.27.⁴²təya əjigərə tə tii aagi gunə. Davə tuunətii, təya tsəɓə linyinətii. 13.42 8.12.⁴³Ma ənjitə da gooŋga ashitii əsə, ka ɓərənə nə tii makə uusəra agi ŋwaŋuunə ŋga Dəsənətii. Ma əndətə da liminə ŋga fanə, wa ca fa.” 13.43 Dan. 12.3; M.Gəŋw. 5.31; Mat. 11.15.

Misaali də maŋgəɗə gəna

⁴⁴“Ma ŋwaŋuunə ŋga dagyə, kə ndzaa ci mbərə mbərə da maŋgəɗə gəna ətə upaa əndə’i əndə asəkə rə, ci ka ha ŋga uuzanə. Makə upaa ci, ca ənə ka ŋgəɗəginə davə. Ka mooɗasəkə nə ci ka shaŋə. Ca dzə ka ɗərəmagi də uushi’inaakii patə, ca ɗərəgi də rəta.” 13.44 Fil. 3.7-14.

Misaali də lu’ulu’u

⁴⁵“Ha’ə əsə, ma ŋwaŋuunə ŋga dagyə, kə ndzaa ci mbərə mbərə da əndətə ca alə ŋunyi lu’ulu’u. ⁴⁶Wata makə upaa ci ŋunyikii, ca dzə ka ɗərəmagi də uushi’inaakii patə, ca ɗərəgi də ŋunyi lu’ulu’uta.”

Misaali də slaaɗa

⁴⁷“Ha’ə əsə, ma ŋwaŋuunə ŋga dagyə, kə ndzaa ci mbərə mbərə da slaaɗa ətə kagərə ənji aagi uunəva, ca kaasha hərəfinə kama kama laŋə. ⁴⁸Makə nii slaaɗəkii, ənjə a əlyagi aanə ndəra, ənjə a ndzaanə ka tsəəkəgi ŋunyi hərəfinə aasəkə ɗəva. Bwayakii əsə, ənjə a pukəgi. ⁴⁹Ha’ə na ɗa əsə uusəra ŋga muudinə ŋga duuniya. Kadə nə malaa’ikanyinə a dzə ka tsəəkəgi bwaya ənji ahada ŋunyi ənja, ⁵⁰təya əjigərə tə tii aagi gunə. Davə tuunətii, təya tsəɓə linyinətii.” 13.50 8.12.

Kura uushi’inə da iirə uushi’inə

⁵¹Yoo, Yeesu a ləgwa ka tii, əŋki ci, “Kə fii unə uushi’iitsə patə kwa?” Təya ba ka ci, “Awa, kə fii inə.” ⁵²Wata ca ba ka tii, “Taɗa wu agi maliminə ndzaa ka lawara agi ŋwaŋuunə ŋga dagyə, makə ŋga slanda yi nə ci, ətə ca ŋgiragi kura uushi’inə da iirə uushi’inə asəkə kuvə shigaakii.”

Kaareenə ka Yeesu də Nazaratu

(Mar. 6.1-6; Luka 4.16-30)

⁵³Makə uudəpaa Yeesu baaba misaalinyiitsa, ca maɗə gatə, ca palə saakii 13.53 7.28.⁵⁴aa hakii aa vəra, hatə girə ci davə, ca dzəgunə ka ənji asəkə *kuvə də’watii. Kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə, təya ba ahadatii, “Da saŋə upaa əndətsə shiinə ha’a? Da upaa ci baawəɗa ŋga ɗa sə ŋga hurəshishina? 13.54 Yooh. 7.15.⁵⁵Əntaa uuzənə ŋga əndə gwaa’a ənfuginə nə ca? Əntaa Mariyaama nə məca? Əntaa i Yakubu da Yusufu da Simoonə da Yahuda nə ndzəkəŋushi’inəkəya? 13.55 Yooh. 6.42.⁵⁶Əntaa ganə ahadaamə nə cikəŋushi’inəkii pata? Da saŋə upaa əndətsə sətsə ha’a?” ⁵⁷Wata təya kaaree ka ci. Yeesu a ba ka tii, “Ma *anabi, taa ka ŋgutə vəranə gi ci patə, ka upaanə nə ci məghərəvənə. Amma ma gakii də vəra da ahada ənji yaakii, paa ci ka upaa məghərəvənə.” 13.57 Yooh. 4.44.

⁵⁸Maɗamə Yeesu sə ŋga hurəshishinə laŋə davə putə ŋga ghatə vii gooŋgatii.

Əntənə ŋga Yoohana əndə ɗa bapətisəma

(Mar. 6.14-29; Luka 9.7-9)

¹Ma ka saa’ita, kə fii *Hirudusə, ŋwaŋwə anə hanyinə ŋga Galili, habara ŋga Yeesu. ²Ca ba ka ənji slənaakii, “Ci nə Yoohana əndə ɗa bapətisəma. Kə ma’i ci agi maməətə ənja. Ci nee unə upaa ci baawəɗa ŋga ɗaaɗa sə ŋga hurəshishinə ha’ə.” 14.2 16.14.

³Ma bii ci ha’ə, acii kə shi ca bii ka ənjə a kəsə tə Yoohana, ənjə a anəgi, ənjə a pa’əgi a furəshina. Ma ɗii ci ha’ə, putə ŋga Hiroodiya, minə ŋga ndzəkəŋuci, waatoo Filibusə. Ma miita, kə ŋgərəma Hirudusə tə ki kaa kya ndzaa ka minaakii. 14.3-4 Leew. 18.16; 20.21; Luka 3.19-20.⁴Amma kə bii Yoohana ka ci oo’i, “Madəɓeemə ha ŋgərə tə Hiroodiya ka minaaku shaŋə.” ⁵Kə mwayi Hirudusə ɓələginə tə Yoohana, amma ŋgwaliikii acii daɓaala, acii kə ŋgirə tii tə Yoohana ka anabi. 14.5 21.26; Mar. 11.32; Luka 20.6.⁶Makə zhi’wa kumənə ŋga uusəratə pwayi ənji tə Hirudusə, kə uji uuzənə ŋga Hiroodiya uncitə minəkii akəŋwacii ənja. Ha’ə, kə kaɗeesəkə ka Hirudusə. ⁷Ca ɗa ka ki aləkawalə də jiɗə oo’i, taa mi patə bii ki, ka viinə nə ci ka ki. ⁸Məci a ba ka ki, wa kya kədii nə ŋga Yoohana. Wata uncitə miitə a ba ka Hirudusə, “Ŋga’ə ka nyi ha vii ka nyi nə ŋga Yoohana əndə ɗa bapətisəma əndzə’i asəkə kəŋwa.” ⁹Makə fii ŋwaŋwə ha’ə, kə zhimə tə ci asəkəkii. Amma putə ŋga jiɗəətə ji’i ci da putə ŋga madiigərə ənjitə ’waa’wa ci, kə bii ci, wa ənjə a vii ka ki sətə mwayi ki. ¹⁰Wata ca sləkee ka ənjə a dzə ka lyagi nə ŋga Yoohana a furəshina. ¹¹Makə lyagi ənji, wata ənjə a kira asəkə kəŋwa, ənjə a vii ka uncitə miitə, kya luu, kya kərə ka məci. ¹²Wata lyawarənə ŋga Yoohana a shi, təya ŋgərə waakii, təya dzə ka ŋgəɗəginə. Ma daba’əkii, təya dzə ka banə ka Yeesu tə sətə ɗii.

Adəvənə ŋga Yeesu ka ənji dəbu’u tufə

(Mar. 6.30-44; Luka 9.10-17; Yooh. 6.1-14)

¹³Makə fii Yeesu habara agyanə Yoohana, ca ndərəvə saakii aasəkə kumbawalə, kaa ca dzə ka ndzaanə daanəkii ka hatə pooshi ənji davə. Amma, makə fii daɓaala ha’ə, təya bwasee ka vəranatii, təya nə’u tə ci də səɗətii. 14.13-21 15.32-39.¹⁴Yeesu a jimagərə asəkə kumbawalə aanə ndəra. Makə nee ci ka daɓaala laŋə, kə nyihə ci təgunuunatii. Wata ca mbəɗəpaa də ənji bwaneatii. 14.14 9.36.

¹⁵Ma ətsə kaa uusəra a kula, lyawarənaakii a shi aaɓiikii, əŋki tii, “Kə ɗii kədəwanə; wiinə agi bilinə naamə ganə. Acii ha’ə, bawə ka ənji, wa təya dzə aasəkə vəranyinə ka ɗərə zəmə ka natii na.” ¹⁶Wata Yeesu a ba ka tii, “Pooshi bwatya ŋga dzənatii. Unə nə vii ka tii zəma.” ¹⁷Təya ba ka ci, “Pooshi zəmə acii inə bahə viinə ka tii. Wata buroodi tufə ba’ə hərəfinə bəra’i nəndə acii inə.” ¹⁸Wata ca ba ka tii, “Kiramə ka nyi.” ¹⁹Ca ba ka daɓaala, wa təya ndzaanə agyanə kuzəna, ca ŋgərə burooditə tufə da hərəfiitə bəra’i, ca maɗee ka ginəkii aadəgyə, ca kuyirii tə Əntaŋfə, ca ɓaatsəpaa buroodita, ca vii ka lyawarənaakii, təya vii ka daɓaala. ²⁰Ənji patə a zəmə, təya əburə. Ma daba’əkii, lyawarənaakii a tsəəkətə tə ətə mbəɗaanə, ɗəvə pu’u aji bəra’i. 14.20 2 Meem. 4.43-44.²¹Ma ənjitə agi zəməta, kə mbu’i tii bahə dəbu’u tufə, tsaŋə nə makinə da manjeevənə.

Wiinə ŋga Yeesu anə ma’inə

(Mar. 6.45-52; Yooh. 6.15-21)

²²Wata Yeesu a ba ka lyawarənaakii, wa təya ndərəvə aasəkə kumbawala, təya takəŋwa ka ci aa taŋəgi uunəva, kaa ca ba ka daɓaala a palə satii. ²³Ma ənji agi palənə satii, ma ci naakii, wata ca ndərə aa giŋwə, ci daanəkii, kaa ca ɗa də’wa. Kə uugi vəɗə ɗanə, ci daanəkii nə əndə davə, 14.23 5.1; Luka 5.16.²⁴dzaɗə ahada uunəvə nə kumbawalə əsə. Dzawə ka kumbawaləkii nə dzənə aakəŋwə ma’ə, acii laŋə dərəva nə məɗə agi əgyanə dakəŋwacii, ma’inə a dzə də dəgənə ashi kumbawala. ²⁵Ma ətsə ha wurə wurə kaa ca pukə, wata Yeesu a dzə aaɓii lyawarənaakii də wiinə anə ma’inə. 14.25 Ayb. 9.8.²⁶Makə nee lyawarənaakii ka ci ka wiinə anə ma’inə, kə ŋgwaləgi tii ka shaŋə, əŋki tii, “Wiitsə ɓərəhinə!” təya kaala vurənə. 14.26 Luka 24.37.²⁷Amma pii Yeesu a waɓə ka tii, əŋki ci, “Baneemə ka mooɗəfuunə. Nyi əna, goona ŋgwalə!” ²⁸Wata Piita a ba ka ci, əŋki ci, “Slandana, maɗa hə ətsə tanyi, bawə ka nyi, kaa nya dzə aaɓiiku anə ma’inə.” ²⁹Yeesu a ba ka ci, “Shiwa!” Wata Piita a jiməgərə asəkə kumbawala, ca wii anə ma’inə, ca dzə aaɓii Yeesu. ³⁰Amma, makə nee ci ka məɗə anə ma’inə, ca ŋgwaləgi. Wata ndzaŋə lipənə nə ci aagi ma’inə, ca ka vurənə, “Slandana, luupaa tə nya!” 14.30-32 8.26.³¹Pii wata Yeesu a vii ciinəkii ka ci, ca kəsətə tə ci ka ciinə, ca ba ka ci, “Kə əki gi’inaaku tə nyi. Ma nə hə ka nəhənə, paa nyi ka kavənə tə hə ka wiinə anə ma’inə kwa?” 14.31 6.30; 8.26; 16.8; 17.20; Luka 12.28.³²Təya ndərəvə aasəkə kumbawala, wata məɗə a dədəkə. ³³Lyawarənaakii a gərə’waanə asəkə kumbawala, təya paslə tə Yeesu, təya ba, “Tantanyinə, *Uuzənə ŋga Əntaŋfə nə hə.” 14.33 16.16; 27.54; Mar. 15.39.

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də ənji bwanea də Ginazarətə

(Mar. 6.53-56)

³⁴Makə taŋəgi tii uunəva, təya mbu’u aanə hanyinə ŋga Ginazarətə. ³⁵Ma ənji davə, kə puləgi tii oo’i, Yeesu ətsə shi. Wata təya sləkee taa dama patə anə hanyinəkii, ənjə a kyaara ka ci ənji bwanea patə. ³⁶Təya kədii aciikii, taa wata kəjeerənaakii, wa ənji bwanea a təɓətə. Patənə ŋga ənjitə təɓətə, kə mbə’i tii. 14.36 9.20.

Alə’aada ŋga dzədzəshi’inə

(Mar. 7.1-13)

¹Kə shi harii *Farisanyinə da maliminə daga də Urusaliima aaɓii Yeesu, təya ləgwa ka ci, əŋki tii, ²“Ka mi saŋə ci lyawarənaaku a taŋəgi alə’aada ŋga dzədzəshi’inaama? Acii ma təya, paa tii agi yiɓəgi ciinətii taabu’u zəmənətii.” 15.2 23.25; Luka 11.38-39.³Yeesu a ba ka tii, əŋki ci, “Ya unə noona, ka mi dee cuuna taŋəgi bariya ŋga Əntaŋfə putə ŋga alə’aada goona? ⁴Acii kə bii Əntaŋfə oo’i: ‘Ɗuunətə tə i duu da muu. Taa wu waɓi bwaya uushi aashi dii taa məci, wa ənjə a ɓələgi tə ci.’ 15.4 Shig. 20.12; 21.17.⁵Amma, ma unə, agi dzəgunənə nuunə ka ənji oo’i, ma sətə dəɓee əndə a vii ka dii taa məci, maɗa bii ci ka tii: ‘Ma səna, kə vii nyi ka Əntaŋfə’, taɗa paa ci ɗuunətə tə tii ma’ə, pooshi haala. ⁶Də ha’ə bwasee unə ka waɓənə ŋga Əntaŋfə putə ŋga alə’aada goonə. ⁷Unə ənjitə ca nə’u tə Əntaŋfə də mooɗəfə bəra’i, asee, tantanyinə nə anabaakwaanə ŋga Isaaya ətə bii ci anuunə oo’i: 15.7-9 Isaa. 29.13.

⁸‘Ma ənjitsa, amatii ci təya haŋətə tə nyi,

Amma, ma ədzəmətii, dzaɗə da nyi ka shaŋə.

⁹Zaɓə nə paslənatii tə nyi,

acii ma alə’aadanyiitə ci təya dzəgunə ka ənja,

banə ŋga əndə shiŋkinə, əntaa banaaki.’ ”

Uushi’iitə ca ajijinətə tə ənda

(Mar. 7.14-23)

¹⁰Wata Yeesu a ’waa’watə daɓaala aaɓiikii, ca ba ka tii, “Fatəmə, una paaratəgi: ¹¹Əntaa sətə ca dzəgərə da ma ənda ca ajijinətə tə ci, amma sətə ca shigi da makii ca ajijinətə tə ci.” 15.11 Slənə 10.15; 1 Tim. 4.4; Tit. 1.15.¹²Wata lyawarənaakii a shi aaɓiikii, təya ləgwa ka ci, “Kə shii hə oo’i, ma waɓəətsə bii hə, kə kulii aasəkə Farisanyinə nii?” ¹³Ca ba ka tii, əŋki ci, “Taɗa ŋgutə slikərənə giva patə, maɗa əntaa Daadə ətə dadagyə ləgii, ka mbuɗəginə nə ənji. ¹⁴Bwaseemə ka tii, goona buurə tə tii, muurəfinə ca kərə tə harakii. Maɗa muurəfə ca kərə tə muurəfə makə ci, tii kyakya’ə ca kwaalagərə aa gu’u.” 15.14 23.16,24; Luka 6.39; Rooma 2.19.

¹⁵Amma əŋki Piita ka ci, “Bawə keenə taɗa mi ci misaalitsə a moo banə.” ¹⁶Ca ba ka tii, “Ma’ə unə yadə paaratəgi də uushi makə ŋga ənjitsə kwa? ¹⁷Asee, ma’ə unə mapaaratəgimə. Taɗa mi patə dzəgərə da ma ənda, ka dzəgərənə kura’ə aasəkə, ca gimagi. ¹⁸Amma, ma sətə ca shigi da ma ənda, a ədzəmə ca shigi. Ci ca ajijinətə ənda. ¹⁹Acii a ədzəmə nə əndə ka buurətə bwaya uushi’inə ca kavə tə ci ka ɓələ ənda, ca aləhiinə, ca ɗa badawaanə, ca hərə, ca jirakə, ca waɓə bwaya uushi’inə aashi ənda. 15.19 Gal. 5.19-21.²⁰Wiitsə tsarə ŋga uushi’iitə ca ajijinətə ənda. Amma, ma adənə yadə yiɓəgi ciinə, pooshi ka ajijinətə ənda.”

Gi’inə ŋga məshipətə minə tə Yeesu

(Mar. 7.24-30)

²¹Wata Yeesu a maɗə gatə, ca palə aanə hanyinə ŋga Tiira da ŋga Sidoonə. ²²Ma anə hanyinəkii, tə’i əndə’i mitə Kana’ana. Wata kya shi də tuunə, əŋki ki, “’Ya’ə Slandana, jijinə ŋga *Dawuda, nəhuu təgunuunaakya! Tə’i uuzənaaki, uncitə minəkii da i ginaaji ashitə. Lya’ə lya’ə nə ki ka shaŋə.” 15.22 20.30-31.²³Amma, majikəmə Yeesu ka ki taɗa rəŋwə də makii. Wata lyawarənaakii a əntsahə aaɓiikii, təya kədii aciikii, əŋki tii, “Bawə ka ki, wa kya dzə satə, acii agi shinə nə ki də nə’unə taamə də wazənə laŋə.” ²⁴Yeesu a jikəvə, əŋki ci, “Ma sləkee ənji ka nyi, wata ka ənji *Isərayiila tanə, acii makə maza bagiinə nə tii.” 15.24 10.6; Rooma 15.8.

²⁵Amma miitə a shi, kya gərə’waanə atsaa səɗə Yeesu, əŋki ki, “’Ya’ə Slandana, tsakuu tə nyi.” ²⁶Yeesu a ba, “Pooshi ŋga’ə nə ŋgərətə zəmə ŋga manjeevənə, ənjə a kagi ka ədiinə.” ²⁷Əŋki miitə, “Ha’ə tanyi, ’ya’ə Daadə, amma taa ədiinə əsə, agi adənə nə tii murəmurinə ŋga zəmətə ca kwaalagi acii slanjiinətii.” ²⁸Yeesu a ba ka ki, “Mina, laŋə nə gi’inaaku tə nyi. Ma sətə cii kwa uuɗə, ka ɗanə nə ənji ka hə.” Wata kə mbə’i uuzənatə ka saa’ita. 15.28 8.13.

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də ənji bwanea laŋə

²⁹Ma daba’əkii, wata Yeesu a maɗə davə, ca dzə də palənə ama uunəvə ŋga Galili, ca ndərəgi aanə ɗaŋgəra, ca ndzaa dasə davə. 15.29 5.1.³⁰Ənji ɓəzəkii a dzə aaɓiikii, təya kərə ənji bwaneanyinə kama kama, maɓiiyi ənja, mahurəməsə ənja, muurəfina i kadəguləmina da hara ənji bwaneanyinə laŋə. Təya banee ka tii akəŋwaciikii. Ca mbəɗəpaa də tii. ³¹Makə nee ənji kadəguləmə a waɓə, maɓiiyi ənji əsə, kə ənyi ilənyinatii ka guuŋunə, mahurəməsə ənji əsə, watiinə ka wiinə, muurəfinə əsə, watiinə ka neenə, kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə ka shaŋə. Wata təya ɗuunətə tə Əntaŋfə ŋga ənji *Isərayiila.

Adəvənə ŋga Yeesu ka ənji dəbu’u ənfwaɗə

(Mar. 8.1-10)

³²Wata Yeesu a ’waa’watə tə lyawarənaakii aaɓiikii, ca ba ka tii, “Agi nəhənə nə nyi təgunuunə ŋga ənjitsa, acii baanə makkə nə tii aɓiiki ənshinə, pooshi tii da sə ŋga kavənə aa matii. Pa nya moo təya palə də maɗəfənə, acii ga maɗəfənəkii a mbee ka tii a rəgwa.” 15.32-39 14.13-21.15.32 9.36.³³Wata lyawarənaakii a ba ka ci, “Ya əna, da upaanaamə zəmə bahə zəməvənə ka ənjitsə laŋə ha’ə ganə agi bilina?” ³⁴Yeesu a ləgwa a matii, “Buroodi moonə nəndə acii una?” Təya ba ka ci, “Buroodi məɗəfə da uuji hərəfinə.” ³⁵Wata ca ba ka daɓaala, kaa təya ndzaanə patə. ³⁶Ca ŋgərə burooditə məɗəfə da hərəfiita, ca kuyirii tə Əntaŋfə, ca ɓaatsəpaa, ca vii ka lyawarənaakii, təya təəkəpaa ka ənja. ³⁷Patənatii, təya zəmə, təya əburə. Lyawarənaakii a tsəəkətə ətə mbəɗaanə, ɗəvə məɗəfə. ³⁸Ma ənjitə agi zəməta, dəbu’u ənfwaɗə, tsaŋə nə makinə da manjeevənə. ³⁹Wata ca ba ka daɓaala, kaa təya palə satii. Ma daba’əkii, ca ndərəvə aasəkə kumbawala, ca palə aanə hanyinə ŋga Magadanə.15.39 Magadanə: uushi rəŋwə da Magədala. Mitə vəranə ŋga Magədala nji Mariyaama Magədalina.

Ləgwa sə ŋga hurəshishinə ama Yeesu

(Mar. 8.11-13; Luka 12.54-56)

¹Yoo, kə shi hara *Farisanyinə da *Sadukinyinə aaɓii Yeesu, kaa təya təkə tə ci. Təya ba ka ci, kaa ca ɗa ka tii sə ŋga hurəshishinə ətə ca ɓaarii oo’i, tə’i ci da baawəɗa ŋga Əntaŋfə. 16.1-4 12.38-39; Luka 11.16,29-30.16.1 Yooh. 6.30.²Əŋki Yeesu ka tii, “Ma uusəra a kula, maɗa dizə nə səkəntaŋfə, agi banə nuunə: ‘Pooshi ha ka tsəfənə doorə.’ ³Ma tsəɗakə əsə, maɗa tsaaməgyuunə aagi əntaŋfə, una nee dizə təku təku nə ha, agi banə nuunə: ‘Ka ndzəmənə nə vənə ənshinə.’ Maɗa tsaaməgyuunə aagi əntaŋfə, ka mbeenə nuunə ka batənə taa iitə nə ha a ndzaanə. Amma, pooshi unə ka mbee ka paaratəgi də ndzaanə ŋga zamanana. ⁴Ma ənji ŋga zamanana, bwaya ənja, ənjitə pooshi ka nə’utə bariya ŋga Əntaŋfə nə tii. Agi alənə nə tii kaa ənjə a ɗa ka tii sə ŋga hurəshishinə. Amma, pooshi sə ŋga hurəshishinə ci ənjə a ɗa ka tii, maɗaamə ətə ɗii Əntaŋfə də anabi Yunana.” Makə waɓi ci ha’ə, wata ca palə saakii.

Burəŋanə ŋga *Farisanyinə da ŋga *Sadukinyinə

(Mar. 8.14-21)

⁵Ma təya dzə də taŋənə asəkə kumbawala, wata lyawarənaakii a buurətə oo’i, kə zaanə ka tii nə ŋgərəənə buroodi. ⁶Yeesu a ba ka tii, “Nəhəmə noonə na acii burəŋanə ŋga Farisanyinə da ŋga Sadukinyinə.” 16.6 Luka 12.1.⁷Makə fii tii ha’ə, təya gwaŋə ka waɓənə ahadatii, əŋki tii, “Ma bii ci ha’ə, ətə pooshi amə ŋgiraanə buroodi.” 16.7-9 Mar. 6.52.⁸Asee, kə shii Yeesu sətə ci təya ba. Wata əŋki ci ka tii, “Ya una, kə əki gi’inə goonə tə nyi. Ka mi cuuna waɓə agyanə ghatə buroodya? 16.8 14.31.⁹Ca’ə əndzə’i, ma’ə unə mapaaratəgimə kuna? Kə zaanə koonə nə burooditə tufə ətə agi ənji dəbu’u tufə kwa? Ɗəvə moonə tsəəkətuunə tə ətə mbəɗaana? 16.9 14.20.¹⁰Aa ya burooditə məɗəfə əsa, ətə agi ənji dəbu’u ənfwaɗa? Ɗəvə moonə tsəəkətuunə tə ətə mbəɗaana? 16.10 15.37.¹¹Iitə təkuree unə ka paaratəginə oo’i, ma cii kya waɓə koonə əna, əntaa agyanə buroodi. Nəhəmə noonə na acii burəŋanə ŋga Farisanyinə da ŋga Sadukinyinə.” ¹²Wata təya paaratəgi oo’i, əntaa banə bii ci ka tii oo’i, wa təya nəhə natii nə acii burəŋaatə ci ənjə a ɗa də buroodi. Amma, wa təya nəhə natii nə acii dzəgunənə ŋga Farisanyinə da ŋga Sadukinyinə.

Banə ŋga Piita oo’i, Yeesu nə *Mataɗəkii ŋga Əntaŋfə

(Mar. 8.27-30; Luka 9.18-21)

¹³Yoo, kə gi Yeesu aanə hanyinə ətə kədəhə da vəranə ŋga Kayisariya Filipi. Makə gi ci, kə ləguyi ci ama lyawarənaakii, əŋki ci, “Ya nyi *Uuzənə ŋga ənda, wu saŋə nə nyi ci ənjə a ba?” ¹⁴Əŋki tii, “Agi banə nə hara ənji, hə nə Yoohana əndə ɗa bapətisəma. Əŋki hara ənji, hə nə anabi *Iliya. Hara ənji əsə, əŋki tii, hə nə Irimiya taa əndə’i anabi ŋga ŋukə.” 16.14 14.2; 17.10-13; Mat. 21.11.¹⁵Yeesu a ba ka tii, “Ya unə noona? Wu nə nyi cuuna ba?” ¹⁶Simoonə Piita a jikəvə, əŋki ci, “Hə nə Mataɗəkii,16.16 Waatoo, Aləmasiihu. Uuzənə ŋga Əntaŋfə Əndə vii əpinə.” 16.16 14.33; Yooh. 1.49; 11.27.¹⁷Yeesu a ba ka ci, “Əndə barəkaanə nə hə, Simoonə, uuzənə ŋga Yunana. Acii əntaa əndə shiŋkinə ɓaarəgi ətsə ka hə, amma Daadə ətə dadagyə ɓaarəgi ka hə. ¹⁸Wanyinə ka banə ka hə əsə: hə nə Piita, makə banə pasla. Anə paslanə nii kya mbukya Ikəliisiyaaki. Taa wa, pooshi na palee ka ŋgeerənə ŋga Ikəliisiyakii. 16.18 Luka 22.32; Yooh. 1.42; 21.15-17; Af. 2.20.¹⁹Ka viinə nə nyi ka hə lakila ŋga makuvə ŋga ŋwaŋuunə ŋga dagyə. Taa mi patə anətə hə ganə a duuniya, ma’anəkii gatə dagyə. Ha’ə əsə, taa mi patə pərəgi hə ganə a duuniya, mapərəkii gatə dagyə.” 16.19 Luka 11.52; Mat. 18.18; Yooh. 21.15-17.

²⁰Wata Yeesu a ɗa ka lyawarənaakii bariya də ŋgeerənə tuu’inə, “Goona ba ka taa wu oo’i, nyi nə *Mataɗəkii ŋga Əntaŋfə.” 16.20 17.9.

Waɓənə ŋga Yeesu agyanə tsarə ŋga əntəətə nii kəya əntə

(Mar. 8.31–9.1; Luka 9.22-27)

²¹Daga ka saa’ikii ’watəgi Yeesu dzəgunətənə ka lyawarənaakii oo’i, tyasə see a dzə ci aa Urusaliima. Ma dava, ka sanə nə ci ciɓənyinə laŋə acii gayinə da madiigərə limanyinə da maliminə, ənjə a ɓələgi tə ci. Ma ka makkənə ŋga uusəra, ca maɗətə agi maməətə ənja. 16.21 17.22-23; 20.17-19; 26.2.²²Makə fii Piita ha’ə, wata ca kəsəgi tə ci aataŋgala, ca wazə ka ci, əŋki ci, “Wa Əntaŋfə a dzagi ətsa, Slandana, pooshi ətsə ka ɗanə shaŋə!” ²³Amma Yeesu a zə’wugi aaɓii Piita, əŋki ci ka ci, “Dzəgi aɓiiki, *Seetanə! Hərəmbəɗə nə hə ka nyi. Acii ma hiimatsaaku, ŋga əndə shiŋkinə, əntaa ŋga Əntaŋfə.”

²⁴Wata Yeesu a ba ka lyawarənaakii, əŋki ci, “Taa wu patə ca moo nə’unə tə nyi, tyasə see a kaaree ci ka naakii nə, ca ŋgərə ənfwə ŋga gwa’avənə tə ci aashikii, ca nə’u də nyi. ²⁵Taɗa wu patə ca ɗa gazhi’waanə ŋga gərətə əpinaakii, ka əteenə nə ci ka əpinəkii. Amma taɗa wu patə ətee ka əpinaakii putə ŋga nə’unə tə nyi, ka upaanə nə ci bwatyakii. ²⁶Mi saŋə nə bwatya ŋga upaa patənə ŋga uushi’inə asəkə duuniya, amma əndə ətee ka əpinaakəya? Pooshi bwatyakii. Maɗa kə zii əpinə ŋga ənda, pooshi uushi cii kəya vii kaa ca ənə ka upaa də əpinəkii. ²⁷Acii kədəhə nə Uuzənə ŋga əndə ka shinə tii da malaa’ikanyinaakii agi məghərəvənə ŋga Dii, ca vii shikwa taa ka wu makə sətə slənyi ənda. 16.27 Jab. 62.13; Ayb. 34.11; Mat. 7.23-27; 13.41; 25.31-46; Luka 13.27; Yooh. 5.29; Rooma 2.6; 1 Koor. 3.13-15; 1 Piita 1.17; 2 Tim. 4.14; Səniinə 22.12.²⁸Tantanyinə cii kya ba koonə, tə’i hara ənji ganə ahadaamə na nee də ginətii, tii ma’ə maməətəmə, ka shinə ŋga Uuzənə ŋga ənda, kaa ca ndzaa ka ŋwaŋwa.” 16.28 10.23; 24.34; Mar. 9.1; 13.30; Luka 9.27; 21.32.

Məghərəvənə ŋga Yeesu

(Mar. 9.2-13; Luka 9.28-36)

¹Ma daba’ə baanə kuwa, Yeesu a ŋgərə tə Piita da i Yakubu tii da ndzəkəŋuci, waatoo Yoohana, ca kərə tə tii aanə magərə giŋwa, wata tii ha’ə. 17.1 5.1.²Ma təya nee, wata ca zə’wə akəŋwaciitii, ɓərənə nə kəŋwaciinəkii makə uusəra. Ha’ə nə kəjeerənaakii əsə, ca ɗagi tyaslyaslya makə əmputə kəbənə. 17.2-8 2 Piita 1.16-18; Səniinə 1.16.³Wata ma təya nee, watiitsə i Muusa da anabi *Iliya, təya waɓəshi da Yeesu. ⁴Wata Piita a ba ka Yeesu, “Slandana, ŋga’ə ɗii makə ganə niinə. Maa ŋga’ə ka hə, ka ratənə nə nyi koonə tsakabanyinə makkə ganə. Naaku rəŋwə, ŋga Muusa rəŋwə, ŋga Iliya rəŋwə.” ⁵Ma ci ma’ə agi waɓənə ha’ə, wata məzhiɗəkwatyaminə ətə ca ɓərə a zaɗəgi dagyanətii. Ma təya fa, əndə a waɓə agi məzhiɗəkwatyaminəkii, ca ba, “Waatsə Uuzənaaki, kə uu’i nyi tə ci. Ci ca uuɗagi səkəki. Famə tə ci.” 17.5 3.17.⁶Makə fii lyawarənaakii ha’ə, wata ŋgwalənə a ɗa tə tii ka shaŋə, təya kwaalagi aa panə aanə kəŋwaciinətii. ⁷Wata Yeesu a əntsahə aaɓiitii, ca təɓətə tə tii, ca ba, “Maɗətəmə, goona ŋgwalə.” ⁸Makə maɗee tii ka ginətii, maneemə tii taa ka wu ma’ə, maɗaamə Yeesu.

⁹Ma təya dzə də jimanə satii a giŋwa, kə bii Yeesu ka tii, “Goona ba taa ka wu tə sətsə nee unə. See daba’ə maɗənaaki agi maməətə ənja, nyi *Uuzənə ŋga ənda.” 17.9 16.20.¹⁰Lyawarənaakii a ləgwa ka ci, əŋki tii, “Aa mi ɗii ci maliminə a ba oo’i, Iliya na takəŋwa shinə ka Aləmasiihu?” 17.10-11 Mal. 3.23-24; Mat. 16.14.¹¹Yeesu a ba ka tii, “Weewee ha’ə makə ətsa, Iliya na shi zəku’i ka haɗatəgi də patənə ŋga uushi’inə. ¹²Amma, wanyinə ka banə koonə: kə uugi Iliya shinə. Mashiimə ənji tə ci, təya ciɓə də ci makə sətə kaɗeesəkə ka tii. Ha’ə makə ətsə, kədəhə nə təya ciɓə də Uuzənə ŋga əndə əsə.” 17.12-13 11.14; Luka 1.17; Yooh. 1.21.

¹³Wata lyawarənaakii a paaratəgi oo’i, ma Iliyatə cii kəya waɓə agyanəkii, ci nə Yoohana əndə ɗa bapətisəma.

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də uuzənə ətə kəshi ginaaji tə ci

(Mar. 9.14-29; Luka 9.37-43a)

¹⁴Ənyanatii aaɓii daɓaala, wata əndə’i əndə a shi, ca gərə’waanə akəŋwacii Yeesu, ¹⁵ca ba, “Slandana, nəhuu təgunuunə ŋga uuzənaaki. Tə’i ma’idə’ida ashikii, agi ɗanə tə ci ka shaŋə. Ka əndə’i ha, ca kulagərə aagi gunə, ka əndə’i ha, aagi ma’inə. ¹⁶Kə kira nyi tə ci ka lyawarənaaku, amma kə təkuree tii ka mbəɗəpaanə də ci.” ¹⁷Əŋki Yeesu, “’Ya’əmə, unə ənji ŋga zamanana, pooshi unə gi’i tə Əntaŋfə, bwaya ənja. Ca’ə guci nii kya ndzaa doona? Ca’ə guci sə’watənəki tuuna? Kiramə ka nyi uuzənəkii ɗii!” 17.17 Dzək. 32.5,20.¹⁸Makə kira ənji, Yeesu a wazə ka ginaajikii, wata ginaajikii a shigi ashi uuzəəta. Pii wata kə mbə’i uuzəəta.

¹⁹Ma daba’əkii lyawarənaakii a əntsahətə aaɓii Yeesu daanətii, təya ləgwa ka ci, “Mi saŋə ɗii təkuree inə ka lyaakagi tə ginaajitsa?” ²⁰Yeesu a ba ka tii, əŋki ci, “Putə ŋga gi’uunə ŋga gi’inə goonə tə nyi. Tantanyinə cii kya ba koonə, maci kə mbu’i gi’inə goonə tə nyi taa wata makə hi’u iza,17.20 Hi’ukii palee də ənshiɗəɗənə anə hanyinə ŋga Guɗe. Amma ma waɓənə ŋga Yeesu, agyanə əndə’i slikərənə pamə anə hanyinə ŋga Isərayiila waɓi ci.17.20 13.31; 14.31; 21.21; Mar. 11.23; Luka 17.6. [²¹1Amma, ma tsarə ŋga ginaajitsa, see də də’wa da suumaya mbeenə ənji ka lyaakaginə.”] kaɗa ka banə nuunə ka giŋuna: ‘Duu aa hatə!’ ka dzənə nə ci əsə. Pooshi uushi ca kaɗee ka ŋgeerənə goonə.

Ənənə ŋga Yeesu ka waɓənə agyanə əntənaakii

(Mar. 9.30-32; Luka 9.43b-45)

²²Guŋənə ŋga lyawarənə ŋga Yeesu patə anə hanyinə ŋga Galili, wata ca ndzaŋə waɓənə ka tii agyanə naakii na, ca ba, “Kədəhə nə ənji ka viinə tə Uuzənə ŋga əndə aacii ənja, 17.22-23 16.21.²³təya ɓələgi tə ci, amma ka maɗeenə nə ənji ka ci agi maməətə ənja ka makkənə ŋga uusəra.” Makə fii tii ha’ə, wata səkə ŋga lyawarənaakii a ɓəzəgi kuzhiɗə kuzhiɗə.

Ki’i tsəkə ŋga *yi ŋga Əntaŋfə

²⁴Kə gi Yeesu da lyawarənaakii aa Kafarənahumə, wata ənji luu tsəkə ŋga yi ŋga Əntaŋfə a dzə aaɓii Piita, təya ləgwa, əŋki tii: “Ya saŋə, agi ki’inə nə maləmə goonə tsəkə ŋga yi ŋga Əntaŋfə nii?” 17.24 Shig. 30.13.²⁵Əŋki Piita, “Də ŋga’ə nə ci agi ki’inə.” Makə ənyi Piita aasii, Yeesu a waɓə ka ci zəku’i, əŋki ci, “Iitə nee hə naaku daa, Simoonə? Wu dəɓee ki’i tsəkə ka meeminə ŋga *duuniyana? Manjeevənatii nii, anii hara ənja?” ²⁶Əŋki Piita, “Hara ənji dəɓee tsəkənə.” Wata Yeesu a ba, “Makə ha’ə ɗii, madəɓeemə manjeevənatii a tsəkə. ²⁷Amma, acii gaaŋwa ɓəzee ka səkətii, ma ɗanəku, duu aama uunəva, ha kagərə maŋgəlaŋa aagi ma’inə. Ma hərəfiitə ’watəgi hə kəsənə, ka lapaanə nə hə kwaɓa a makii bahə ki’inə də tsəkaaki da naaku, ha kərə ka tii.”

Wu saŋə palee də gawuuna?

(Mar. 9.33-37; Luka 9.46-48)

¹Ma ka saa’ikii ha’ə, wata *lyawarənə ŋga Yeesu a shi aaɓiikii, təya ləgwa amakii, əŋki tii, “Wu saŋə palee də ɗuunuunə agi ŋwaŋuunə ŋga dagya?” 18.1 Luka 22.24.²Wata Yeesu a ’watə tə əndə’i uundzə uuzənə, ca kəŋee ka ci ahadatii, ³ca ba, “Tantanyinə cii kya ba koonə: maɗa mazhi’weemə unə ka noonə nə makə ŋga uuji manjeevənə, pooshi unə ka upaa dəmənə aagi *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə shaŋə. 18.3 19.14; Mar. 10.15; Luka 18.17.⁴Taa wu həətəpaa naakii nə, ca ndzaanə makə ŋga uuzəəna, ci palee də ɗuunuunə agi ŋwaŋuunə ŋga dagyə. 18.4 23.12.⁵Taa wu liwə uuzənə, maɗa putaaki liwə ci, tə nyi liwə ci ətsa.” 18.5 Luka 10.16.

Uushi’iitə na ɗa tə ənda putə ŋga slənə ’waslyakəənə

(Mar. 9.42-48; Luka 17.1-2)

⁶“Taa wu patə kavə tə taa rəŋwə agi manjeeviitə vii ka nyi gooŋga kaa ca pu’u, gəɗə anəvə təŋwə aa uurakii ka ci də ŋga’əənə, ca lipəgərə aagi uunəva, acii sətə na upaa tə ci. ⁷Tə’i ŋgəra’wə ashi ənji *duuniya, acii tə’i sətə ca kavə ənji ka ɗa ’waslyakəənə. Pooshi səndə ca təŋapaa tsarə ŋga uushi’iitsə ka ɗanə. Amma kə ɗii anə əndətə ca kavə əndə ka ɗa ’waslyakəənə.

⁸“Maɗa ciinəku taɗa səɗəku ca kavə tə hə ka ɗa ’waslyakəənə, lagi, ha kagi. Gəɗə gi hə ka upaa əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə yadə ciinə taa səɗa, acii ndzaanə da i ciinə bəra’i taɗa səɗə bəra’i, amma ənjə a ka tə hə aagi gunə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə. 18.8-9 5.29-30.⁹Maɗa ginəku ca kavə tə hə ka ɗa ’waslyakəənə, hurə’yagi, ha kagi. Gəɗə gi hə ka upaa əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə də ginə rəŋwə, acii ndzaanə da i ginə kyakya’ə bəra’i, amma ənjə a ka tə hə aagi gunə.”

Misaali də baga ətə zagi

(Luka 15.3-7)

¹⁰“Nəhəmə noonə na, acii goona bərapaa rəŋwə agi uuji manjeeviitsa. Wanyinə ka banə koonə: ma malaa’ikanyinatii, taa guci patə nə tii ka ndzaanə akəŋwacii Daadə ətə dagyə. 18.10-14 Yooh. 10.11-15. [¹¹Acii ma shi *Uuzənə ŋga ənda, ka luupaa tə maza ənja.] ¹²Iitə nee unə noonə agyanə sənə cii kya moo bana? Yaci tə’i əndə da bagiinaakii gya’ə saŋa, wata rəŋwə agitii a zagya, iitə ɗanəkəya? Əntaa ka bwaseenə nə ci ka ətə əliŋə pu’unə aji əliŋə ka zəmənə, ca palə ka alə tə ətə rəŋwə zagi kwa? ¹³Maɗa kə nee ci, tantanyinə cii kya ba koonə: ka ɗanə nə ci mooɗasəkə putə ŋga rəŋwə ətə sha zii, palee ka putə ŋga əliŋə pu’unə aji əliŋə ətə mazamə. ¹⁴Ha’ə əsə, ma Dəsənuunə ətə dadagyə, əntaa də uuɗənaakii zaginə taa rəŋwə agi uuji manjeeviitsa.” 18.14 6.10.

Ndzəkəŋunə ətə slənyi ’waslyakəənə

¹⁵“Maɗa kə ɓəzee əndə nə’unə makə hə ka səkəku, ma ɗanəkwa, duu aaɓiikii, ha dzə ka ɓaarii ka ci ’waslyakəənaakii ahadoonə, unə bəra’i. Maɗa kə luuvə ci ’waslyakəənaakii, kə zhi’wavə hə də əndətə aa rəgwa ətsa. 18.15 Leew. 19.17; Gal. 6.1.¹⁶Amma, maɗa maluumə ci ’waslyakəənaakii, ’waanə tə əndə rəŋwə taa ənji bəra’i atsaku, kaa ənji bəra’i taa makkə a mbee ka vii seeda anə patənə ŋga sətə bii ənji. 18.16 Dzək. 19.15; Yooh. 8.17; 2 Koor. 13.1; 1 Tim. 5.19.¹⁷Maɗa kə kaaree ci ka fa waɓənatii, bawə ka Ikəliisiya. Maɗa kə kaaree ci ka fanə tə Ikəliisiya əsə, geegimə ka ci makə əndətə pooshi ahadoonə taa *ənji luu tsəka.” 18.17 Tit. 3.10.

Anətənə da pərəginə

¹⁸“Tantanyinə cii kya ba koonə: taa mi patə anətuunə ganə a duuniya, ma’anəkii dagyə ətsa. Ha’ə əsə, taa mi patə pərəgyuunə ganə a duuniya, mapərəkii gatə dagyə ətsa. 18.18 16.19; Yooh. 20.23.

¹⁹“Wanyinə ka tsakə banə koonə əsə: maɗa kə anətə ənji bəra’i uura agyuunə kaa təya kədii taa mi patə, ka ɗanə nə Daadə ətə dagyə ka tii tə səkii. 18.19 7.7.²⁰Acii taa da patə liɓə ənji bəra’i taa makkə agi ləməki, davə nə nyi ahadatii.” 18.20 28.20.

Misaali də mava ətə naanagi ka tifyagi ’waslyakəənə ka ənda

²¹Ma daba’əkii, wata Piita a shi aaɓii Yeesu, ca ləgwa ka ci, əŋki ci: “Slandana, moonə səɗə saŋə ɗanə əndə ka nyi ’waslyakəənə, nya tifyagi ka ca? Səɗə məɗəfə kwa?” ²²Yeesu a ba ka ci, “Pooshi. Əntaa wata səɗə məɗəfə bii nyi koonə. Amma, məɗəfə səɗə ha’ə məɗəfə pu’unə. 18.22 ’Wat. 4.24.²³Acii ma ŋwaŋuunə ŋga dagyə, mbərə mbərə nə ci da əndə’i ŋwaŋutə mwayi ɓaanatənə taa iitə nə gəna acii maviinaakii. 18.23 25.19.²⁴Ma ca ’watəgi ɓaananə ha’ə, wata ənjə a kira ka ci mavatə cii kəya nə’u tə ci milyoonyinə ŋga kwaɓa. ²⁵Amma, ma mavakii, paa ci da taa mi bahə kaa ca ki’i kwaɓatə ci ŋwaŋwə a nə’u tə ci. Wata ŋwaŋwə a ba ka ənjə a ɗərəmagi də ci da minaakii da manjeevənaakii da uushi’inaakii patə, kaa ənjə a shii ki’i də kwaɓakii. ²⁶Makə fii mavatə ha’ə, wata ca kulagi akəŋwacii ŋwaŋwa, ca dza ciinə, ca ba: ‘Tuutəta’ə, əsuu ədzəma, ka ki’iginə nə nyi ka hə gənaaku patə.’ ²⁷Wata ŋwaŋwə a nəhə təgunuunaakii, ca tifyagi ka ci, ca kapaa tə ci. Mavatə a palə saakii. 18.27 Luka 7.42.²⁸Amma, makə pyalə ci saakii, wata ca lapaa əndə’i mava makə ci ətə cii kəya nə’u tə ci dəmənə ŋga *hwaslə gya’ə tanə. Wata ca tərəɗəgi kəjeerənə a uura mavata, əŋki ci: ‘Ki’iwu ka nyi dəmənaaki!’ ²⁹Wata mavatə a kulagi akəŋwaciikii, ca dza ciinə, əŋki ci: ‘Tuutəta’ə, əsuu ədzəma, ka ki’inə nə nyi ka hə dəmənaaku.’ ³⁰Amma kə naanagi ci, wata ca kərə tə ci aa furəshina, see maɗa ki’igi ci dəməətə atsakii.

³¹“Makə nee hara maviinə ka sətə slənyi, kə zhima tə tii asəkətii. Wata təya palə aaɓii ŋwaŋwa, təya bagi ka ci sətə slənyi patə. ³²Makə fii ŋwaŋwə ha’ə, wata ca ’wagərə tə mavatə ɗii ha’ə. Ŋwaŋwə a dzaana tə ci, əŋki ci: ‘Ma hə, bwaya mava nə hə. Kə tifyagi nyi ka hə patənə ŋga kwaɓatə nji nya nə’u tə hə putə ŋga kədiinaaku aciiki. ³³Pooshi diɓə ha nəhə təgunuunə ŋga guva-slənaaku makə sətə nyihə nyi naaku kwa?’ 18.33 5.7.³⁴Kə ɓəzhi səkə ŋga ŋwaŋwə ka shaŋə. Wata ca sləkee ka ənjə a pa’əgi tə mavatə a furəshina, ənjə a ciɓə də ci, see maɗa ki’igi ci patənə ŋga gənata.” 18.34 5.26.

³⁵Yeesu a uudəpaa waɓənə, əŋki ci, “Ha’ə əsə nə Daadə ətə dadagyə a ɗa ka taa wu patə agyuunə, maa pooshi ci tifyagi ka ndzəkəŋuci ’waslyakəənaakii də ədzəmə rəŋwə.” 18.35 6.12,15; Af. 4.32; Kwal. 3.13; Yak. 2.13.

Dzəgunənə ŋga Yeesu agyanə lakəgi minə

(Mar. 10.1-12)

¹Makə uugi Yeesu baaba uushi’iitsa, wata ca maɗə anə hanyinə ŋga Galili, ca palə aanə hanyinə ŋga Yahudiya ataŋəgi gəərə ŋga Urədunə. 19.1 7.28; Luka 9.51.²Daɓaala laŋə nyi’u tə ci, ca mbəɗəpaa də ənji bwanea.

³Hara *Farisanyinə a dzə aaɓiikii ka təkənə tə ci də ləgwanə amakii, əŋki tii, “Ya əna, kə vii bariya gaamə rəgwa ka əndə a lakəgi minaakii putə ŋga taa ŋgutə uushi kwa?” ⁴Ca ənəgi ka tii, “Pooshi unə jaŋgii asəkə malaaɓa ləkaləkatə kwa? Ma bii ca: ‘Ma ka ’watəginə, ŋgurə da minə ghənyi Əntaŋfə tə ənja.’ 19.4 ’Wat. 1.27.⁵Əntaŋfə a ba: ‘Putakii ha’ə, wa ŋgurə a bwasee ka dii da məci, ca ləɓə tii da minaakii, təya ndzaa shishinə rəŋwə.’ 19.5 ’Wat. 2.24; Af. 5.31.⁶Də ha’ə, ndzaanə tii əndə rəŋwə, əntaa ənji bəra’i ma’ə. Aciikii, ma sətə gəŋutəgi Əntaŋfə, ga əndə a təkee.” ⁷Farisanyinə a ba ka Yeesu, “Aa, acii mi ɗii bii Muusa, wa əndə a vii ka minə ləkaləkatə ŋga lakəginə tə ki, ca lakəgi tə kya?” 19.7 5.31.⁸Yeesu a ba ka tii, “Putə ŋga ndalənə ŋga ədzəmuunə kapaa Muusa koonə rəgwa ŋga lakəgi makinə goonə. Amma, ma ŋga ŋukə, saa’i ŋga ’watəginə ŋga duuniya, əntaa ha’ə. ⁹Wanyinə ka banə koonə: taa wu patə lakəgi minaakii putə ŋga əndə’i uushi pamə tsaŋə da aləhiinə, ca ŋgərə əndə’i, kə ali ci hiinə ətsa.” 19.9 5.32; Luka 16.18.

¹⁰Lyawarənaakii a jikəvə ka ci, “Maɗa ha’ə ahada i ŋgurə tii da minaakii ətsa, əntaa gəɗə ndzaanə yadə ŋgərəshinə dəŋwa’ə kwa?” 19.10 1 Koor. 7.1.¹¹Amma ca ba ka tii, “Ma dzəgunəətsa, əntaa taa wu ca luu, amma see ənjitə vii Əntaŋfə ka tii. ¹²Acii tə’i rəgwanyinə kama kama ətə pooshi ənji ka ŋgərəshinə: tə’i hara ənji, putə ŋga poonə tə tii ha’ə, paa tii ka ŋgərəshinə. Hara ənji əsə, ənji saawee ka tii. Hara ənji əsə, paa tii ka ŋgərəshinə putə ŋga ŋwaŋuunə ŋga dagyə. Ma əndətə ca mbee ka luu dzəgunəətsa, wa ca luu.”

Ɗaanə barəkaanə ŋga Yeesu ka uuji manjeevənə

(Mar. 10.13-16; Luka 18.15-17)

¹³Ma daba’əkii, kə kirə ənji manjeevənə ka Yeesu, kaa ca ɗaanə ciinə aanətii, ca ɗa ka tii də’wa. Amma, ma lyawarənaakii, kə laalii tii ŋguruunə ka ənja. ¹⁴Amma Yeesu a ba, “Uneemə ka manjeevənə, kaa təya shi aaɓiiki, goona təŋa tə tii, acii ka tsarə ŋga ənji makə tii də ŋwaŋuunə ŋga dagyə.” 19.14 18.3.¹⁵Ca ɗaanə ciinə aanətii. Ma daba’əkii, ca maɗə davə, ca palə saakii.

Əndə gəna

(Mar. 10.17-31; Luka 18.18-30)

¹⁶Ma ka əndə’i uusəra, kə shi əndə’i əndə aaɓii Yeesu, ca ləgwa, əŋki ci, “Maləma, ŋgutə ŋunyi slənə saŋə slənəki, kaa nya upaa də əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwa?” ¹⁷Əŋki Yeesu ka ci, “Ka mi dee cii kwa ləgwa ka nyi agyanə sətə ŋunyikəya? Rəŋwə dyaŋə nə ŋunyi Ənda. Maɗa ŋga’ə ka hə nə upaa əpiitsa, nə’utə *bariya.” ¹⁸Əndətə a ləgwa ka ci, “Ŋgutə tsarə ŋga bariya da?” Yeesu a ba ka ci, “Ga ha ɓələ hiinə, ga ha alə hiinə, ga ha hərə hiinə, ga ha vii seeda ŋga jirakənə anə ənda, 19.18-19 Shig. 20.12-16; Leew. 19.18.¹⁹gaɗee ka i duu da muu, uuɗuu tə əndətə aɓiiku makə sətə cii kwa uuɗə naaku na.” 19.19 22.39.

²⁰Əŋki uundzə dagwatə ka ci, “Ma ətsə patə, kə nə’utə nyi. Ŋgutə mbəɗaanə ka nyi, kaa nya nə’uta?” ²¹Yeesu a ba ka ci, “Maɗa kə mwayi hə ndzaanə makətsəɗəkii, duu ka ɗərəmaginə də uushi’inaaku patə, ha təəkəpaa kwaɓakii ka maaghiinə. Maɗa kə ɗii hə ha’ə, ka ndzaanə nə shigaaku dagyə aɓii Əntaŋfə. Ma daba’əkii, ha shi ka nə’u tə nyi.” 19.21 6.20; 8.21-22; Luka 12.33.²²Makə fii uundzə dagwatə ha’ə, ca palə saakii də maɓətəsəka, acii laŋə dərəva nə gəna aciikii. 19.22 Jab. 62.11.

²³Wata əŋki Yeesu ka lyawarənaakii, “Tantanyinə cii kya ba koonə, dzawə dərəva nə dəmənə ŋga əndə gəna aagi ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə. ²⁴A tsakə nyi banə koonə əsə: gəɗə dəməginə ŋga ŋgyalooba ka rəgwa shinə ŋga libəra də ŋgufənə, acii dəmənə ŋga əndə gəna aagi *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə.” ²⁵Makə fii lyawarənaakii waɓəətsa, kə dzəgəpaa tə tii ka shaŋə, təya ba, “Maɗa ha’ə əna, aa wu ɗii nə upaa luupaana?” ²⁶Amma Yeesu a tsaamə tə tii, ca ba, “Ma əndə shiŋkinə, pooshi uushi cii kəya mbee ka ɗatənə ci saakii ka upaa də luupaanə. Amma, ma Əntaŋfə, ka ɗatənə nə ci taa mi patə.” 19.26 Zak. 8.6; Luka 1.37.

²⁷Piita a jikəvə ka ci, əŋki ci, “Yoo, waniinə kə bwasee inə ka uushi’inə patə əna, ina nə’u tə ha, mi niina upana?” ²⁸Əŋki Yeesu ka tii, “Tantanyinə cii kya ba koonə: maɗa kə ndzaa nyi, nyi Uuzənə ŋga əndə, dasə anə dəgələ ŋga məghərəvənaakii agi kura zamanatə na shi, ma unə ənə pu’u aji bəra’i ənə nyi’u tə nyi, ka ndzaanə nuunə anə dəgələ ŋwaŋuunə pu’u aji bəra’i, una ɗa gəŋwanə ka slikərənyinə pu’u aji bəra’i ŋga *Isərayiila. 19.28 25.31; Luka 22.30; 1 Koor. 6.2; Səniinə 3.21.²⁹Taa wu patə bwasee ka yaakii, taɗa ndzəkəŋushi’inəkii, taɗa cikəŋushi’inəkii, taɗa dii, taɗa məci, taɗa manjeevənaakii, taɗa raakii putə ŋga nə’unə tə nyi, ka upaanə nə ci gya’ə palee ka ətə bwasee ci aaba’ə, ənjə a vii ka ci əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə əsə. 19.29 10.37.³⁰Amma laŋə nə matakəŋwanyinə na ndzaanə ka moodəba’ənyinə. Laŋə nə moodəba’ənyinə əsə na ndzaanə ka matakəŋwanyinə.” 19.30 20.16; Mar. 10.31; Luka 13.30.

Misaali də ənji slənə asəkə tsanə ŋga inabi

¹“Ma ŋwaŋuunə ŋga dagyə, kə ndzaa ci mbərə mbərə da əndə’i slanda ya ətə gimagi tsəɗakə ka alə ənji sləna, kaa təya dzə ka slənənə ka ci asəkə tsanə ŋga inabaakii. ²Makə upaa ci ənji sləna, kə luuvə ci ki’inə ka tii makə sətə ci ənjə a ki’i ŋga ka uusəra, waatoo *hwaslə rəŋwə. Wata ca kərə tə tii aasəkə tsanə kaa təya slənə. ³Ca ənə ka dzənə aa luuma tibisə əliŋə, ca lapaa tə hara ənji pooshi uushi ci təya ɗa. ⁴Wata ca ba ka tii əsə: ‘Dəmə ka ɗa ka nyi slənə asəkə tsanə. Ka ki’inə nə nyi koonə makə sətə diɓə.’ ⁵Wata təya dzə. Makə ənyi ci ka dəməginə uusərə ahadana, ha’ə əsə tibisə makkə, təya ɗa ha’ə da hara ənji slənə makə əta. ⁶Ma ətsə kədəhə ka tibisə tufə əsə, makə gi ci aa luuma, ca lapaa hara ənji əsə kəŋə kəŋə davə. Ca ba ka tii: ‘Mi cuuna kagi uusəra zaɓə kwa?’ ⁷Təya ba ka ci: ‘Acii pooshi əndə ŋgirə tiinə ciina kagi uusəra zaɓə.’ Wata ca ba ka tii əsə: ‘Dəmə ka slənənə ka nyi asəkə tsanə ŋga inabi.’

⁸“Makə ɗii kədəwanə, wata slanda tsanə ŋga inabitə a ba ka gawə ŋga ənji slənaakii: ‘’Waa’wawə tə ənji slənətsa, ha ki’i ka tii kwaɓatii. Ka ənjitə uugi ba’ə ka dzənə ’watəginəku ki’inə, ha uudəpaa də ənjitə ’watəgi dzənə.’ 20.8 Leew. 19.13; Dzək. 24.15.⁹Ma ənjitə gi tibisə tufə, ənjə a vii ka taa wu agitii hwaslə rəŋwə. ¹⁰Yoo, makə mbu’i aanə ənjitə ’watəgi dzənə aadəvə aasəkə tsanə, ma nə tii ka nəhənə, ka viinə nə ənji ka tii sətə palee ka ŋga ənjitə uugi ba’a. Asee, tii maa, hwaslə rəŋwə rəŋwə vii ənji ka tii. ¹¹Makə liwə tii kwaɓatii, wata təya ŋgəərə ma agyanə slanda tsaata, ¹²əŋki tii: ‘Ma ənjinə uugi hə ba’ə ka ŋgərənə, ŋga tibisə rəŋwə tanə slənyi tii. Amma, ha ki’i keenə uushi rəŋwə nii? Inə ənə kagi uusəra pa’ə ka slənənə, əŋki hə tsəfənə ŋga uusəra!’ ¹³Amma slanda tsaata ənəpaagi ka əndə’i əndə agitii, əŋki ci: ‘Guvakya, ma’adəmə nyi tə hə. Əntaa agyanə hwaslə rəŋwə narii aŋwə kwa? ¹⁴Ŋgəruu sətə narii aŋwə, ha palə saaku aasii. Ha’ə mwayi nyi viinə ka əndənə shi ŋga muudinə makə naaku. ¹⁵Anii pooshi nyi da baawəɗa ŋga ɗa sətə mwayi nyi də kwaɓaakya? Anii sərəhə ca ɗa tə hə putə ŋga ŋga’əənaakya?’ ” ¹⁶Yeesu a uudəpaa waɓənə, əŋki ci, “Ha’ə əsə, ma moodəba’a, ka ndzaanə nə ci ka ŋga təkəŋwanə. Ma ŋga təkəŋwanə əsə, ka ndzaanə nə ci ka moodəba’a.” 20.16 19.30.

Makkənə ŋga waɓənə ŋga Yeesu agyanə əntənaakii

(Mar. 10.32-34; Luka 18.31-34)

¹⁷Ma Yeesu a dzə aa Urusaliima, ca ’wagi tə lyawarənaakii pu’u aji bəra’i tsaŋə aataŋgala, ca ba ka tii, təya dzə də palənə, əŋki ci, 20.17-19 16.21; 27.26-31.¹⁸“Fatəmə ŋga’ə! Wanaamə ka dzənə aa Urusaliima. Ma dava, ka dzənə nə ənji ka viinə tə Uuzənə ŋga əndə aacii madiigərə limanyinə da maliminə, təya lagi ka ci gəŋwanə ŋga ɓələnə, ¹⁹təya vii tə ci aacii ənjitə mashiimə tə Əntaŋfə. Ma təya, ka ŋusənə nə tii tə ci, təya fəslə tə ci, təya gwa’avə tə ci aashi ənfwa. Ma ka makkənə ŋga uusəra, ənjə a maɗee ka ci agi maməətə ənja.”

Kədiinə ŋga məci i Yakubu da Yoohana

(Mar. 10.35-45)

²⁰Ma daba’əkii ha’ə, wata məci manjeevənə ŋga Zabadiya a əntsahə tii da manjeevənatə aaɓii Yeesu, kya gərə’waanə akəŋwaciikii ka kədii uushi. ²¹Ca ləgwa ka ki, “Mi cii kwa uuɗə kwa?” Kya ba ka ci, “Ɗawə ka nyi rəgwa kaa manjeevənaaki bəra’i a ndzaanə ataŋgalaku agi ŋwaŋuunaaku, əndə’i da ciizəmaku, əndə’i əsə da madzənaku.” ²²Yeesu a ba ka tii, “Mashiimuunə sətə cuuna kədii. Kadə nuuna mbee ka sə’watə sa ciɓə makə ətə nii kya sa kwa?” Əŋki tii ka ci, “Awa, ka mbeenə niinə.” 20.22 26.39; Mar. 14.36; Luka 22.42; Yooh. 18.11.²³Yeesu a ba ka tii, “Ka sanə nuunə weewee. Amma, ma ndzaanə ataŋgalaki, əntaa nyi nəndə da baawəɗa ŋga viinə. Ma hatsa, ŋga ənjitə taɗəpaa Daadə tə tii.” 20.23 Slənə 12.2.

²⁴Fanə ŋga hara lyawarənaakii pu’u tə waɓəətsa, wata səkətii a ɓəzəgi aashi ndzəkəŋushi’iitə bəra’i. ²⁵Wata Yeesu a ’watə tə tii patə aaɓiikii, ca ba ka tii, “Kə shii unə oo’i, ma ənjitə mashiimə tə Əntaŋfə, meeminatii ca ɗa ŋwaŋuunə agyanətii. Ma madiigərə ənjatii əsə, agi kanə nə tii ka tii *bariya də baawəɗa. ²⁶Amma ma unə, pooshi ka ɗanə ha’ə ahadoonə. Taa wu patə mwayi ndzaanə ka gawə ahadoonə, see a ndzaa ci ka əndə slənə goonə. 20.26-27 23.11; Mar. 9.35; Luka 9.48.²⁷Ha’ə taa wu patə mwayi ndzaanə ka matakəŋwanə ahadoonə, tyasə see a ndzaa ci ka mava goonə. ²⁸Ha’ə nə nyi Uuzənə ŋga əndə əsə. Ma shi nyi, əntaa ka ənjə a slənə ka nyi, amma, kaa nya slənə ka ənja, nya vəgi əpinaaki ka pərapaanə də ənji laŋə.” 20.28 Isaa. 53.12; 1 Koor. 6.20; 7.23; Gal. 1.4; 1 Tim. 2.5-6; 1 Piita 1.18-19.

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də muurəfinə bəra’i

(Mar. 10.46-52; Luka 18.35-43)

²⁹Ma Yeesu da lyawarənaakii a bwasee ka vəranə ŋga Yarikoo, dzənə nə daɓaala laŋə də nə’unə tə tii. 20.29-34 9.27-30.³⁰Tə’i muurəfinə bəra’i dasə dasə ataŋgala rəgwa. Makə fii tii oo’i, Yeesu ətsə ca pitəgi, wata təya maɗee ka uuratii, əŋki tii, “Slandana, *jijinə ŋga Dawuda, nəhuu təgunuunə geenə!” 20.30-31 1.1; 9.27; 12.23; 15.22; 21.9,15; 22.41-46; Mar. 10.47-48; 11.10; Luka 1.32,69; 2.11; 18.38-39; Yooh. 7.42.³¹Daɓaala a wazə ka tii, ənjə a ba ka tii, “Ndzaamə kəɗa’ə!” Amma, ma muurəfiita, wata təya tsakə ŋgəree ka uuratii palee ka əta, əŋki tii, “Slandana, jijinə ŋga Dawuda, nəhuu təgunuunə geenə.” ³²Wata Yeesu a kəŋaanə, ca ’wa tə tii, ca ba, “Mi cuuna moo nya ɗa koona?” ³³Təya ba ka ci, “Slandana, ŋga’ə keenə, keena nee ka ha.” ³⁴Kə nyihə Yeesu təgunuunatii, ca təɓətə ginətii. Pii wata təya ənə ka neenə ka ha, təya nə’u tə ci dəŋwa’ə.

Dəmənə ŋga Yeesu aasəkə vəranə ŋga Urusaliima

(Mar. 11.1-11; Luka 19.28-40; Yooh. 12.12-19)

¹Ma ətsə i Yeesu da lyawarənaakii kədəhə ka mbu’unə aasəkə vəranə ŋga Urusaliima, təya mbu’u aa Bayitifaaji ashi giŋwə ŋga Zayitunə, wata ca sləkee ka hara lyawarənaakii bəra’i ²də banə ka tii, “Dəmə aasəkə vəraatsa. Maɗa kə mbu’yuunə, pii ka lapaanə nuunə vamənda gwalə da uuzənatə. Pəryatəmə, una kira ka nyi. ³Maɗa kə ləguyi əndə a moonə taa ka mi cuuna pərə, bamə ka ci: ‘Slandanə mwayi.’ Maɗa kə fii ci ha’ə, ka bwaseenə nə ci koonə pii pii.”

⁴Ma slənyi ətsa, ka mbu’utəginə də sətə bii anabi oo’i:

⁵“Bamə ka ənji vəranə ŋga *Sihiyoona:21.5 Ma Sihiyoona, əndə’i ləmə ŋga vəranə ŋga Urusaliima.21.5 Isaa. 62.11; Zak. 9.9.

‘Tsaaməmə! Wiitsə ŋwaŋwə goonə ka shinə aa hoonə!

Əndə haŋkala nə ci,

aba’ə vamənda nə ci, waatoo aba’ə uundzə vamənda.’ ”

⁶Wata lyawariitə a maɗə, təya palə, təya ɗatə makə sətə bii Yeesu ka tii. ⁷Təya kira vaməndatə ba’ə uundzəkii, təya luukutəvə kəjeerənyinatii aa ba’ətii. Wata Yeesu a ndərəvə. ⁸Ma daɓaala, kə sasafəpaa tii kəjeerənyinatii a rəgwa, hara ənjə a pusha ba ŋga ənfuginə, təya sasafə a rəgwa. 21.8 2 Meem. 9.13.⁹Ma daɓaalatə davə, dakəŋwaciikii da daba’əkii patə, kə ŋgəree tii ka uuratii, təya ba, “Dəlanə də jijinə ŋga *Dawuda! Tə’i barəkaanə ashi əndətə ca shi də ləmə ŋga Slandana! Dəlaamə də Əntaŋfə!” 21.9 Jab. 118.26; 148.1; Mat. 20.30-31.

¹⁰Makə mbu’i Yeesu aa Urusaliima, wata vəranəkii a gwazəgi purətə, ənji patə a ləgwa, “Wu saŋə nə əndətsa?” ¹¹Daɓaala a ba, “Ma əndətsa, ci nə anabi Yeesu ətə shi daga də Nazaratu anə hanyinə ŋga Galili.” 21.11 16.14; 21.46; 26.68; Luka 7.16.

Dzənə ŋga Yeesu aasəkə *yi ŋga Əntaŋfə

(Mar. 11.15-19; Luka 19.45-48; Yooh. 2.13-22)

¹²Mbu’unaakii wata ca dəməgərə aasəkə yi ŋga Əntaŋfə, ca shaabagi tə patənə ŋga ənji ɗa fiiriinə davə, ca dzaadzapaa ha ŋga pəra kwaɓa da dəgələnyinə ŋga ənji ɗərə də bilyamasariinə, ¹³ca ba ka ənjita, “Tə’i manaahəkii asəkə malaaɓa ləkaləkatə oo’i, ma bii Əntaŋfə, ‘Yi ŋga ɗa də’wa ’wanə ənji yaaki.’ Amma, ma una, agi geeginə nuunə ka yikii ka ha ŋga umbənə ŋga mahiirənə.” 21.13 Isaa. 56.7; Irim. 7.11.

¹⁴Wata muurəfinə da mahurəməsə ənjə a shi aaɓii Yeesu aasəkə yi ŋga Əntaŋfə, ca mbəɗəpaa də tii. ¹⁵Ma madiigərə limanyinə da maliminə, kə zhima tə tii asəkətii, makə nee tii ka sə ŋga hurəshishiitə cii kəya ɗaaɗa, manjeevənə əsə a dzə də ka wanyanə asəkə yi ŋga Əntaŋfə, təya ba, “Dəlanə də jijinə ŋga Dawuda!” 21.15 20.30-31.¹⁶Wata təya ləgwa ka Yeesu, “Agi fanə nə hə sətsə ci manjeeviitsə a ba see?” Yeesu a ba ka tii, “Awa, agi fanə nə nyi. Pooshi unə sha jaŋgii kunə asəkə malaaɓa ləkaləkata? ətə bii ca, ‘Kə tasəkapaa hə tə manjeevənə da ətə ma’ə ka sa ’wanə, kaa təya dəla də hə.’ ” 21.16 Jab. 8.3.¹⁷Ma daba’əkii, Yeesu a bwasee ka tii, ca gimagi asəkə vəranəkii, ca palə saakii aa Bayitaniya, ca baanə davə.

Naalaginə ŋga Yeesu tə ənfwə uudəva

(Mar. 11.12-14,20-24)

¹⁸Pukətə hakii tsəɗakə, ma Yeesu a ənya aasəkə vəranə ŋga Urusaliima, kə ɗii maɗəfənə tə ci. ¹⁹Wata ca lapaa ənfwə uudəvə ataŋgala rəgwa, ca dzə aatsakii. Amma, malapaamə ci pookii davə, wata ba səgafə. Wata ca naalagi tə ənfuta, əŋki ci, “Pa ha poo ma’ə shaŋə!” Pii wata ənfwə uudəvətə a huurəgi hwa’ə. 21.19 Luka 13.6.²⁰Makə nee lyawarənaakii ha’ə, kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə. Əŋki tii, “Iitiitə daa huurəgi uudəvətsə pii pii ha’a?” ²¹Yeesu a ba ka tii, əŋki ci, “Tantanyinə cii kya ba koonə: maɗa kə gi’yuunə tə Əntaŋfə yadə hiimanə oo’i, mbu’u taa pooshi ha’ə ka ɗanə, əntaa wata sənə ɗii nyi ka uudəvətsə ɗanuunə tanə, amma taa ka giŋunə maa, ka mbeenə nuunə ka banə: ‘Mbuɗuu, ha dzə ka kulagərənə aagi uunəva!’ Ka ɗanə ha’ə əsə. 21.21 17.20; Luka 17.6.²²Maɗa kə gi’yuunə tə Əntaŋfə, taɗa mi patə kədii unə agi də’wa, ka upaanə nuunə səkii.” 21.22 7.7.

Wu vii baawəɗa ka Yeesu

(Mar. 11.27-33; Luka 20.1-8)

²³Makə dzəgərə Yeesu aasəkə yi ŋga Əntaŋfə, ca dzəgunə ka ənja, wata madiigərə limanyinə da gayinə a shi aaɓiikii, təya ləgwa ka ci, əŋki tii, “Də ŋgutə baawəɗa saŋə cii kwa ɗaaɗa uushi’iinə ha’a? Wu saŋə vii ka hə baawəɗatsa?” ²⁴Yeesu a ba ka tii, əŋki ci, “Nyi maa, ka ləgwanə nə nyi koonə naaki uushi rəŋwə. Maɗa kə bagyuunə ka nyi, nyi maa, ka banə nə nyi koonə taɗa də ŋgutə baawəɗa cii kya ɗaaɗa uushi’iina. ²⁵Ya əna, wu saŋə sləkee ka Yoohana kaa ca ɗa bapətisəma ka ənja? Əntaŋfə nii, anii ənda?” Wata təya ɗa mabizhinə ahadatii, təya ba, “Mi banaamə əna? Maɗa bii amə oo’i, Əntaŋfə sləkee ka Yoohana, ka banə nə ci, aa mi pooshi unə luuvə waɓənaakii ɗiya? ²⁶Amma maɗa kə bii amə oo’i, ənji sləkee ka ci, ŋgwalii amə acii daɓaala, acii ma təya, kə luuvə tii oo’i, anabi nji Yoohana.” 21.26 14.5.²⁷Wata əŋki tii ka ci, “Mashiimiinə taa wu sləkee ka ci.” Əŋki Yeesu ka tii naakii, “Ha’ə nə nyi əsə, paa nyi ka banə koonə taɗa də ŋgutə baawəɗa cii kya ɗa uushi’iina.”

Misaali də əndə da uuji ŋguyirənaakii bəra’i

²⁸“Iitə nee unə noonə agyanə sənə cii kya moo banə koona? Tə’i əndə sha ɗii da i uuji ŋguyirənaakii bəra’i. Ca dzə aaɓii gawəkii, ca ba ka ci: ‘Uuzənaakya, duu ka slənənə asəkə tsanə ŋga inabi ənshinə.’ 21.28-31 7.21.21.28 Luka 15.11.²⁹Uuzəətə a ba ka ci: ‘Paa nyi ka dzənə.’ Amma, ma daba’ə, ca baanə ka dii, ca dzə ka sləna. ³⁰Dii a dzə aaɓii dara əsə, ca ba ka ci makə sətə bii ci ka gawəkii. Uuzəətə a ba ka dii: ‘Ka dzənə nə nyi ɗii, daadə.’ Amma, madzəmə ci. ³¹Ya agi manjeeviitsa, wu saŋə slənyi sətə mwayi dəsənətəya?” Təya ba, “Gawəkii.” Wata Yeesu a ba ka tii, “Tantanyinə cii kya ba koonə: ənji luu tsəkə da badawiinə ŋga makinə na ta koonə kəŋwanə aagi *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə. 21.31 6.10.³²Acii ma shi Yoohana, kaa ca ɓaarii koonə ŋunyi rəgwa ŋga nə’unə. Amma, maluuvəmuunə waɓənaakii. Amma ənji luu tsəkə da badawiinə ŋga makinə, kə luuvə tii waɓənaakii. Taa makə nee unə ka sətə ɗii ənjitsə maa, makatəmuunə hiima ŋga luu waɓənaakii.” 21.32 Luka 7.29-30.

Misaali də bwaya aginə ŋga mooziinə

(Mar. 12.1-12; Luka 20.9-19)

³³Wata Yeesu a tsakə banə ka tii, əŋki ci, “Fatəmə, kaa nya ba koonə əndə’i misaali. Ma sha ɗii, tə’i əndə’i əndə ɗii rə ŋga inaba. Ca tsatə, ca tələgi gu’u ŋga mya’ə də inaba, ca ghənəgi magərə ha ŋga nəhə uushi’inə, ca ŋgərə rəkii, ca vəgi ka mooziinə, kaa təya təkə cifanə ŋga rəkii da i ci. Ma daba’əkii, ca palə oogə. 21.33 Isaa. 5.1-2.³⁴Makə mbu’ya saa’i ŋga cifanə ŋga inaba, wata ca sləkee ka ənji slənaakii ka liwa ka ci gyaɗalaakii aciitii. ³⁵Wata mooziitə a kəəsətə tə lyawariita, təya fəsləgi rəŋwə, təya ɓələgi rəŋwə. Əndə’i əsa, təya kaalatə tə ci də faariinə. 21.35 22.6.³⁶Slanda rətə a ənə ka sləkee ka hara lyawarənə palee ka ŋga təkəŋwanə də ɓəzəənə. Wata mooziitə a ənə ka ɗanə ka tii ha’ə əsə. ³⁷Ma daba’əkii, ca sləkee ka tii ka uuzənaakii, ca ba, ‘Weewee, ka neenə nə tii ka məghərəvənə ŋga uuzənaaki.’ ³⁸Amma, makə nee mooziitə ka uuzənaakii, wata təya ba ahadatii, ‘Waanə mazəmə yi kə mbu’ya. Shoomə, kaama ɓələgi tə ci, ama zəmə ya.’ ³⁹Wata təya kəsətə tə ci, təya kagi tə ci aa ba’a tsanə, təya ɓələgi tə ci. 21.39 Ibər. 13.12.

⁴⁰“Ya ətsa, maɗa kə gi slanda rətsa, mi ɗanəkii də mooziitsa?” ⁴¹Ənjə a ba ka Yeesu, “Weewee ɓəələginə ɓəələginəkii tə bwaya aginyiitsa, ca vii rəkii ka hara ənji slənə pamə ətə na vii ka ci gyaɗalə ŋga inabaakii ka cifanəkii.” 21.41 22.7.⁴²Yeesu a ba ka tii, “Mashiimuunə a jaŋgii asəkə malaaɓa ləkaləkatə kuna? ətə bii ci: 21.42 Jab. 118.22-23.

‘Ma faaratə kaaree ənji ghənə kuva makə pooshi nafaakii,

ci ənəpaa ka faaratə palee də məghərəvənə.

Ma ətsa, slənə ŋga Slandana.

Ma amə əsə, sə ŋga hurəshishinə kaamə.’

[^43-44“Taa wu kulii aanə faaratsa, ka əɓinə nə ci. Maɗa kə kulii faarakii aanə əndə əsa, ka ədəginə tə ci makə əmpunə.] Acii ha’ə cii kya ba koonə: ma *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə, kadə nə ənjə a ŋgərəgi acii unə, ənjə a vii ka ənjitə ca vii ŋunyi cifanə.” 21.43-44 Dan. 2.34-35,44-45.

⁴⁵Fanə ŋga madiigərə limanyinə da *Farisanyinə tə misaalinyiitsə ɗii Yeesu, wata təya paaratəgi oo’i, agyanətii cii kəya waɓə. ⁴⁶Wata təya alə rəgwa ŋga kəsənə tə ci. Amma təya ŋgwaləgi acii daɓaala, acii ma daɓaala, kə luuvə tii oo’i, anabi nə Yeesu. 21.46 21.11; 26.4-5.

Misaali də zəmə əndzanə ŋga da məhura

(Luka 14.15-24)

¹Yeesu a tsakə waɓənə ka tii də misaali, əŋki ci: ²“Ma ŋwaŋuunə ŋga dagyə, kə ndzaa ci mbərə mbərə da ŋwaŋutə ɗii əndzanə ŋga da məhura ŋga uuzənaakii. 22.2 9.15.³Ca sləkee ka lyawarənaakii ka dzənə ka ’waa’wanə tə ənjitə baabii ci ka tii shinə ka zəmə əndzanəkii. Amma kə naanagi tii ka shinə. ⁴Ŋwaŋutə a ənə ka sləkeenə ka hara lyawarənə də banə oo’i: ‘Kə uugi əndzanə dzəgənə, kə lii nyi uura ŋga liinə. Taa mi patə, kə uugi tasəkanə. Shoomə əndzə’i ka zəmə əndzanə ŋga da məhura.’ ⁵Amma, ma ənjitə baabii ci ka tii əndzanəkii, makamə tii nətii davə. Wata təya palə satii. Harakii, aasəkə rə pyalə tii, harakii, ka ɗa fiiriinatii. ⁶Hara ənjitə baabii ci ka tii əsə, təya kəəsətə tə lyawarənaakii, təya ciɓə də tii, təya ɓəələgi tə tii. 22.6 21.35.⁷Kə ɓəzəgi səkə ŋga ŋwaŋutə ka shaŋə. Wata ca sləkee ka soojiinaakii ka ɓəələginə tə maɓələ ənjita, təya ətsagi vəranatii. 22.7 21.41.⁸Wata ca ’waa’watə tə harii lyawarənaakii, ca ba ka tii: ‘Kə uugi əndzanə tasəkanə kamə, amma, ma ənjinə baabii nyi ka tii, mambu’umə tii bahə zəmə əndzanəkii. ⁹Acii ha’ə, dəmə ka mətikətikənə ŋga rəgwanyinə, una ba ka taa wu patə lapaa unə oo’i, wa ca shi ka zəmə əndzanə.’ ¹⁰Wata lyawariitə a dzə ka baabanə taa ka wu patə lapaa tii, bwaya əndə da ŋunyi əndə patə. Wata pasə, kə nagi yi əndzanə acii ənja.

¹¹“Makə dzəgərə ŋwaŋwə ka tsaamə tə ənjitə ’wii ci, ma ca nee, wiinə əndə’i əndə agitii yadə kəjeerənə ŋga da məhura ashikii. 22.11 Səniinə 19.8.¹²Ŋwaŋwə a ləgwa ka ci: ‘Guvakya, dama gima hə aa hanə aasii yadə kəjeerənə ŋga rəya ashikwa?’ Mashiimə əndətə sə ŋga jikəvənə ka ŋwaŋwa. ¹³Wata ŋwaŋwə a ba ka lyawarənaakii: ‘Anətəmə tə ci ciinəkii da səɗəkii patə, una kagərə tə ci aagi təkunə. Davə tuunə ənji, təya dzə də tsəɓə linyinətii.’ ” 22.13 8.12.¹⁴Yeesu a uudəpaa waɓənaakii, əŋki ci, “Laŋə nə ənjitə ’waa’wii ənji, amma gi’u nə mataɗəkii.”

Ləgwanə agyanə vii tsəkə ka ŋwaŋwə *Kayisarə

(Mar. 12.13-17; Luka 20.20-26)

¹⁵Wata *Farisanyinə a dzə ka ɗa mətərəkinə agyanə makə sətə nii təya mbee ka kəsənə tə Yeesu agi waɓənaakii. ¹⁶Wata təya sləkee ka ci ka hara lyawarənatii da hara ənjitə ŋga kurəgə ŋga *Hirudusə. Təya dzə ka banə ka ci, əŋki tii, “Maləma, kə shii inə oo’i, əndə gooŋga nə hə, agi dzəgunətənə nə hə rəgwa ŋga Əntaŋfə də tantanyinə əsə. Paa hə ka taɗəpaa taa ŋgutə tsarə ŋga ənda, acii paa hə ka tsaamənə ka ɗuunuunə ŋga ənda. ¹⁷Ya əna, iitə nə hiimaakwa? Kə kapaa bariya gaamə kaamə rəgwa ŋga vii tsəkə ka ŋwaŋwə Kayisarə nii? Anii poosha?” ¹⁸Asee, kə shii Yeesu bwaya hiimatii. Wata əŋki ci, “Una! Də bəra’i asəkuunə cuuna kərə ka Əntaŋfə! Mi saŋə cuuna moo təkənə tə nya? ¹⁹Ɓaariimə ka nyi kwaɓa ŋga tsəkəkii.” Təya ŋgiragi ka ci. ²⁰Wata ca ləgwa ka tii, əŋki ci, “Ya əna, kəŋwaciinə da ləmə ŋga wu ənə anə kwaɓana?” ²¹Təya ba, “Ma ətsa, kəŋwaciinə ŋga ŋwaŋwə Kayisarə.” Wata Yeesu a ba ka tii, “Yoo, makə ha’ə ɗiya, viimə ka Kayisarə sətə ndzaa ka naakii, una vii ka Əntaŋfə sətə ndzaa ka ŋga Əntaŋfə.” 22.21 Rooma 13.7.²²Makə fii tii waɓəətsə ŋga Yeesu, wata kə ɗagi ka tii ka sə ŋga hurəshishinə, təya bwasee ka ci, təya palə satii.

Ləgwanə agyanə maɗənə ŋga maməətə ənja

(Mar. 12.18-27; Luka 20.27-40)

²³Agi uusəratə rəŋwə ha’ə, *Sadukiinə a əntsahə aaɓii Yeesu. Ma təya, tii nə kurəgətə ca ba, pooshi maməətə ənji ka maɗənə da i əpinə shaŋə. Təya ləgwa ka ci, 22.23 Luka 20.27.²⁴əŋki tii, “Maləma, ma bii Muusa, maɗa kə əŋki əndə pooshi manjeevənaakii, see ndzəkəŋuci nə ŋgərə mooryafinə, kaa ca poo ka ndzəkəŋuci ətə əŋki. 22.24 Dzək. 25.5-6; ’Wat. 38.8.²⁵Yoo, tə’i ndzəkəŋushi’inə məɗəfə sha ɗii ganə. Gawatii a ŋgərə minə, ca əntə yadə manjeevənə, ca bwasee ka minə ka ndzəkəŋuci. ²⁶Ha’ə slənyi də madzəgəbəra’inə da makkənə, ca’ə ka məɗəfənə. Pooshi əndə upaa uuzənə ashi miita. ²⁷Daba’atii patə, kya əntəgi dəŋwa’ə. ²⁸Ya ətsa, ya uusərə ŋga maɗənə ŋga maməətə ənja, makə watiitsə patənatii ŋgirə tə kya, minə ŋga wu saŋə ndzaanəta?”

²⁹Yeesu a ba ka tii, əŋki ci, “Kə kulii unə patə, acii pooshi unə paaratəgi də malaaɓa ləkaləkatə, mashiimuunə ŋgeerənə ŋga Əntaŋfə. ³⁰Acii maɗa kə ma’i maməətə ənji, pooshi tii na ŋgərəshi. Amma, makə malaa’ikanyinə dadagyə nə təya ndzaanə. ³¹Yoo, ma agyanə maɗənə ŋga maməətə ənji əsə, majaŋgamuunə sətə bii Əntaŋfə koonə kuna? ³²Ma bii ca, ‘Nyi nə Əntaŋfə ətə ci Ibərahiima da Isiyaaku da Yakubu a paslə tə ci.’ Ma ca, ənjitə da i əpinə a matii ca paslə tə ci, əntaa ənjitə yadə əpinə amatii.” 22.32 Shig. 3.6.³³Makə fii daɓaala waɓəətsə ha’ə, kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə nə dzəgunənaakii.

*Bariyatə palee də ɗuunuunə

(Mar. 12.28-34; Luka 10.25-28)

³⁴Makə fii Farisanyinə oo’i, kə pa’əgi Yeesu ma ŋga Sadukinyinə, wata təya shi ka ciinə rəŋwə. ³⁵Əndə’i əndə agitii, maləmə ŋga bariya nə ci. Ca ləgwa uushi ama Yeesu, kaa ca shii kəsənə tə ci agi waɓənaakii, əŋki ci, ³⁶“Maləma, ŋgutə bariya saŋə palee də ɗuunuunə agi bariyanyina?” ³⁷Yeesu a ba ka ci, “ ‘Uuɗuu tə Əntaŋfə Slandanəku də ədzəmə rəŋwə, də patənə ŋga əpinaaku, də patənə ŋga haŋkalaaku.’ 22.37 Dzək. 6.4-5.³⁸Ətsə nə maɗuunə bariya, palee patə də ɗuunuunə. ³⁹Bəra’inəkii də ɗuunuunə əsə, makə ətsə nə ci: ‘Uuɗuu tə əndətə aɓiiku makə sətə cii kwa uuɗə naaku na.’ 22.39 Leew. 19.18; Mat. 5.43; 19.19; Rooma 13.9; Gal. 5.14; Yak. 2.8.⁴⁰Bariyanyiitsə bəra’i nə kilə ŋga patənə ŋga bariyanyinə da dzəgunənə ŋga anabinyinə.” 22.40 5.17; Rooma 13.10.

Ləgwanə agyanə *Aləmasiihu

(Mar. 12.35-37; Luka 20.41-44)

⁴¹Ma Farisanyinə ma’ə ka ha rəŋwa, wata Yeesu a ləgwa ka tii uushi, əŋki ci, 22.41-46 20.30-31.⁴²“Wu saŋə shii unə nə Aləmasiihu? Uuzənə ŋga wu nə ca?” Əŋki tii: “Uuzənə ŋga *Dawuda nə ci.” ⁴³Ca ba ka tii, “Ya əna, maa ha’a, iitə ɗii daa cakə Malaaɓa Ma’yanə tə Dawuda kaa ca ’wa tə ci də Slandanəkəya? Ma bii ca:

⁴⁴‘Əŋki Əntaŋfə Slandanə ka Slandanəki, 22.44 Jab. 110.1; Slənə 2.33-35; 1 Koor. 15.27; Ibər. 1.13; 8.1.

ndzaanə gadəvə da ciizəmaki.

Ka kavənə nə nyi tə ənji daawaanaaku aatsaa səɗəku.’

⁴⁵Aa makə kə ’wii Dawuda tə ci də Slandanə ətsa, iitiitə ɗii ndzaanə Aləmasiihu ka jijinaakəya?” ⁴⁶Wata pooshi əndə mbee ka jikəvənə taa də ma rəŋwə. Ndzaŋənə ka uusərakii, pooshi əndə ənyi ka ləgwa waɓənə amakii ma’ə acii ŋgwalənə. 22.46 Mar. 12.34; Luka 20.40.

Dzalənə ŋga Yeesu tə ənji agyanə *Farisanyinə da maliminə

(Mar. 12.38-39; Luka 11.43,46; 20.45-46)

¹Ma daba’əkii, wata Yeesu a waɓə ka daɓaala da i ka lyawarənaakii, ²əŋki ci ka tii, “Ma maliminə da Farisanyinə, tii nə ənji da baawəɗa ŋga dzəgunətə bariya ŋga Muusa ka ənja. ³Acii ha’ə, ma sətə ci təya ba koonə patə, tyasə see a dzəgunuunə, una nə’utə. Amma goona nə’u slənatii. Acii ka waazanə nə tii, amma paa tii ka slənətəginə. 23.3 Rooma 2.21-23.⁴Agi ŋgərəvənə nə tii ka ənji mazəzəkə tərənə ’wa’ə. Amma, ma tii ka nətii, taa də mashiku ciinətii, paa tii ka təɓətənə. ⁵Patənə ŋga sətə ci təya ɗa, kaa ənjə a shii neenə. Tsaaməmə ka kəŋwaciinətii da basatii acii məsəpaliinə. Tsaaməmə ka yipənə ŋga kəjeerənyinatii. Ma ətsə patə, agi tsakənə nə tii ɗanə madiigərəkii ka ɓaariinə oo’i, ənji paslənə tə Əntaŋfə nə tii də tantanyinə. 23.5 Shig. 13.9; Dzək. 6.8; Ɓaan. 15.38-39; Mat. 6.1.⁶Ma agi zəmə əndzanə, hatə ci ənjə a ɗuunətə tə tii moonətii ndzaanə davə. Ka hatə da ginə davə moonətii ndzaanə asəkə kuvə də’wanyinə. ⁷Nəhəpaanə tə tii ŋga’ə a luuma moonətii əsə, ənjə a ’wa tə tii ‘Maləma’. ⁸Amma, ma una, goona luuvə ənjə a ’wa tuunə də Maləma. Acii rəŋwə dyaŋə nə Maləmə goonə. Unə patə, ndzəkəŋushi’inə ŋga noonə nə nuunə. 23.8 Yooh. 13.13.⁹Goona ’wa taa tə wu ganə a duuniya ‘daadə’, acii rəŋwə dyaŋə nə Dəsənuunə, waatoo ətə dagyə. ¹⁰Ga ənjə a ’wa tuunə ‘slandana’ əsə, acii rəŋwə dyaŋə nə Slandanuunə, waatoo, ci nə *Aləmasiihu. ¹¹Ma əndətə palee də gawuunə ahadoonə, tyasə see a ndzaa ci ka əndə slənənə koonə. 23.11 20.26-27; Mar. 9.35; 10.43-44; Luka 9.48; 22.26.¹²Taa wu patə haŋətə naakii na, ka bərapaanə nə ənji tə ci. Taa wu patə həətəpaa naakii nə əsə, ka haŋətənə nə ənji tə ci.” 23.12 Jab. 75.8; Mat. 18.4; Luka 1.52; 14.11; 18.14.

Dzalənə ŋga Yeesu tə ənjitə ca kərə ka Əntaŋfə

də bəra’i asəkətii

(Mar. 12.40; Luka 11.39-42,44,52; 20.47)

¹³“Tə’i ŋgəra’wə ashuunə, maliminə da Farisanyinə! Acii ma unə, də bəra’i asəkuunə cuuna kərə ka Əntaŋfə. Kə pa’əgyuunə rəgwa ŋga dzənə aagi *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə agyanə ənja, unəkii əsə, pooshi unə ka dəmənə. Ma ənjitə ca moo dəmənə, pooshi unə agi kapaa ka tii rəgwa əsə.

[¹⁴“Tə’i ŋgəra’wə ashuunə, maliminə da Farisanyinə! Acii ma unə, də bəra’i asəkuunə cuuna kərə ka Əntaŋfə. Agi luutənə nuunə uushi’inə ŋga mooryafinə, una ɗa ka tii magərə də’wa ka ənjə a shii dəlanə duunə. Acii ha’ə, maɗuunə dzalənə nuuna upaa.] ¹⁵Tə’i ŋgəra’wə ashuunə, maliminə da Farisanyinə! Acii agi gəŋutəginə nuunə də hanyinə da uunəvənyinə patə koona upaa də əndətə ca nə’u tuunə. Amma, maɗa kə upaa unə, una ɗeegi ka ci ka əndə ŋga gunə palee ka noonə na.

¹⁶“Tə’i ŋgəra’wə ashuunə, unə ənji kərə ənja! Muurəfinə nuunə. Agi dzəgunənə nuunə ka ənji oo’i: ‘Maɗa kə ji’i əndə də *yi ŋga Əntaŋfə, ma ətsa, pooshi taa mi. Amma, maɗa kə ji’i əndə də əndzənə ŋga yi ŋga Əntaŋfə, ka kəsənə nə jiɗəkii tə ci.’ 23.16-22 5.34-37.23.16 15.14.¹⁷Maɗiikə ənja, muurəfinə! Ŋgutə saŋə palee də məghərəvəna? Əndzənə nii, anii yi ŋga Əntaŋfə ətə geegi ka əndzənə malaaɓakəya? ¹⁸Agi dzəgunənə nuunə ka ənji oo’i: ‘Maɗa kə ji’i əndə də ha ŋga ɗa sataka, ma ətsa, pooshi taa mi. Amma, maɗa kə ji’i əndə də satakatə kavə ənji aagyanəkii, ka kəsənə nə jiɗəkii tə ci.’ 23.18 Shig. 29.37.¹⁹Una! Muurəfinə nuunə! Ŋgutə saŋə palee də məghərəvəna? Sataka nii, anii hatə ci ənjə a ɗa sataka ətə ca geegi ka satakakii malaaɓakəya? ²⁰Acii ha’ə, taa wu patə ji’i də ’wa ləmə ŋga ha ŋga ɗa sataka, kə ji’i ci də taa mi patə davə ətsa. ²¹Ha’ə nə yi ŋga Əntaŋfə əsə. Taa wu patə ji’i də ci, kə ji’i əndəkii də ci da də Əntaŋfə ətə asəkəkii. 23.21 1 Meem. 8.13.²²Taa wu patə ji’i də ’wa ləmə ŋga dadagyə, kə ji’i ci də dəgələ ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə da də ci ətə dasə asəkəkii.

²³“Tə’i ŋgəra’wə ashuunə, unə maliminə da Farisanyinə! Acii ma unə, də bəra’i asəkuunə cuuna kərə ka Əntaŋfə. Agi viinə nuunə zaka ŋga ŋunyi banyinə kama kama, amma una bwasee ka nə’utə tə tantanyitə dzəgunənə ŋga *bariya, waatoo, slənə uushi də rəgwakii, da nəhə təgunuunə ŋga ənja, da gooŋgaanə. Wiitsə səndə dəɓee ɗanuunə, amma ga ca zaanə koonə əsə nə vii zaka. 23.23 Leew. 27.30; Mika 6.8; Luka 18.12.²⁴Unə ənji kərə ənja, muurəfinə nuunə! Wanuunə ka ɗəməgi kanshaginə agi sə ŋga sanə goonə, acii ga ca gi aasəkuunə. Amma una ndagərə ŋgyalooba. 23.24 15.14.

²⁵“Tə’i ŋgəra’wə ashuunə, unə maliminə da Farisanyinə! Acii ma unə, də bəra’i asəkuunə cuuna kərə ka Əntaŋfə. Agi ɓəəzəginə nuunə ba’ə ŋga kəra da ŋga kwalaka, amma, ma dasəkətii, pasə acii uushi’inə ŋga əmbanə da suunanyinə. 23.25 Mar. 7.4.²⁶Muurəfə ŋga Farisa! Ɓəəzəgi səkə ŋga kəra da kwalakə zəku’i. Maɗa kə ɗii hə ha’ə, ka ndzaanə nə ba’əkii camə əsə. 23.26 Yooh. 9.40.

²⁷“Tə’i ŋgəra’wə ashuunə, unə maliminə da Farisanyinə! Acii ma unə, də bəra’i asəkuunə cuuna kərə ka Əntaŋfə. Makə gu’u əndə nuunə. Ma da makii, dagwakii ŋga’ə. Amma, ma da səkəkii, pasə acii ilənyinə da maɓəslə wunyinə. ²⁸Ha’ə nuunə makə ətsa. Ma daba’ə unə, ŋga’ə nuunə akəŋwacii ənja. Amma, də bəra’i asəkuunə cuuna kərə ka Əntaŋfə, ma’waslyakə ənjə nuunə.” 23.28 Luka 16.15.

Banə ŋga Yeesu tə makə sətə nə ənjə a dzalə

tə maliminə da *Farisanyinə

(Luka 11.47-51)

²⁹“Tə’i ŋgəra’wə ashuunə, unə maliminə da Farisanyinə! Acii ma unə, də bəra’i asəkuunə cuuna kərə ka Əntaŋfə. Agi ghənətənə nuunə nə ŋga gu’u ŋga anabinyinə ŋga’ə, una haɗatəgi ŋga’ə tə gu’unyinə ŋga ənjitə ndzaa yadə idəpaa uushi ashitii, ³⁰una ba: ‘Maci ma saa’i ŋga i dəsənaamə, da i amə saa’ikii, kaɗa əntaa da i amə ɓiilə anabinyinə.’ 23.30 5.12; Slənə 7.52.³¹Ha’ə vii unə seeda agyanə noonə nə oo’i, manjeevənə ŋga ənjitə ɓəələgi tə anabinyinə nuunə. ³²Makə ha’ə mwayi unə ɗəya, dəmə aakəŋwa də ɗaaɗa sətə nji dəsənuunə a ɗaaɗa! ³³Ya unə rəhunyinə, manjeevənə ŋga rəhunyinə, iitə taa mbeenuunə ka mbərəɗənə acii kanə tuunə aagi guna? 23.33 3.7.

³⁴“Acii ha’ə, fatəmə: ka sləkeenə nə nyi koonə ka anabinyinə da macicirə ənja da hara maliminə. Ka ɓəələginə nuunə harakii agitii, una gwa’avə harakii aashi ənfwa, una fəslə harakii asəkə *kuvə də’wanyinə goonə, una laakəgi tə tii ka vəra ka vəra. 23.34 1 Tees. 2.15.³⁵Acii ha’ə, agyanuunə nə gəŋwanə ŋga ɓəələ tə ənji gooŋga patə, njaŋanə ka ɓələnə tə əndə gooŋga Habiila, ca’ə ka ɓələnə tə Zakariya uuzənə ŋga Barakiya. Ma ca, ahada maɗuunə kuvə ŋga Əntaŋfə da ha ŋga ɗa sataka ɓələgyuunə tə ci. 23.35 ’Wat. 4.8-10.³⁶Tantanyinə cii kya ba koonə: ətsə patə, ka kulaanənə nə dzalənəkii ka ənji ŋga zamanana.”

Uuɗənə ŋga Yeesu tə ənji Urusaliima

(Luka 13.34-35)

³⁷“’Ya’ə unə ənji Urusaliima, unə ənji Urusaliima, kə ɓəələgyuunə anabinyinə, kə kaalatuunə də faariinə tə ənjitə sləkee Əntaŋfə koonə! Taa guci patə nə nyi agi alə rəgwa ŋga dzatəginə duunə aaɓiiki, makə sətə ci gyaagya a dzatəgi də manjeevənatə aatsatə. Amma kə naanagyuunə furəshi. ³⁸Aciikii, ka ndzaanə nə yi ŋga Əntaŋfə gbəŋə yadə əndə davə. 23.38 Əzaki. 10.18-19; 1 Meem. 9.7-8.³⁹Wanyinə ca ba koonə əsə, pooshi unə na nee ka nyi ma’ə shaŋə, ha’ə mbu’yanə uusəratə nuuna ba oo’i: ‘Tə’i barəkaanə ashi əndətə ca shi də ləmə ŋga Slandana!’ ” 23.39 Jab. 118.26.

Waɓənə ŋga Yeesu agyanə uulagi *yi ŋga Əntaŋfə

(Mar. 13.1-2; Luka 21.5-6)

¹Ma daba’əkii, wata Yeesu a dəməgi asəkə yi ŋga Əntaŋfə. Ma ca palə, lyawarənaakii a dzə aaɓiikii ka ɓaarii ka ci makə sətə ghənyi ənji maɗuunə yikii. ²Amma Yeesu a ba ka tii, əŋki ci, “Kə nee unə ka uushi’iitsə patə nii? Tantanyinə cii kya ba koonə: taa rəŋwə, pooshi faara na mbəɗaanə ganə anə əndə’i, ka waalaginə nə ənji patə.” 24.2 Luka 19.44.

Ciɓənyiitə na la tə ənja taabu’u muudinə ŋga duuniya

(Mar. 13.3-13; Luka 21.7-19)

³Kə gi Yeesu ka ndzaanə dasə anə giŋwə ŋga Zayitunə, wata lyawarənaakii a shi aaɓiikii, tii daanətii, təya ləgwa ka ci, əŋki tii, “Bawə keenə guci saŋə nə ətsə ha’ə a ɗa. Mi saŋə na slənə ka ɓaariinə oo’i, saa’i ŋga ənyanaaku da uudənə ŋga duuniya uugi mbu’yana?” ⁴Əŋki Yeesu ka tii, “Nəhəmə acii ga ənjə a gəpi duunə. ⁵Acii tə’i ənji laŋə na shi, təya ɗəkəvə ləməki ka natii na, taa wu ca ba, ci nə *Aləmasiihu, təya ŋuusləgi də hara ənji laŋə a rəgwa. 24.5 24.24; 2 Tees. 2.9-10; 1 Yooh. 2.18.⁶Kadə nuuna fa habara ŋga paapanə taa dama patə. Amma goona buurə. Acii ma ətsa, weewee ka ɗanə ha’ə, amma əntaa ci nə muudinə ŋga duuniya. ⁷Kadə nə əndə’i slikərənə a dzə ka panə da əndə’i. Ŋwaŋuunə a pa da əndə’i ŋwaŋuunə. Kadə nə maɗəfənə a kula, gəgədzənə ŋga hanyinə a ɗaaɗa taa dama patə. 24.7 2 Meem. 15.6; Isaa. 19.2.⁸Ma ətsə patə, makə ’watəginə ŋga ɓərakənə ətsa.

⁹“Ma ka saa’ikii, kadə nə ənjə a kəəsə tuunə, təya kavə tuunə aacii hara ənji kaa təya ciɓə duunə, ənjə a ɓəələgi tuunə. Ənji shiŋkinə patə, kadə nə təya ushapaa tuunə putə ŋga nə’unə goonə tə nyi. 24.9-14 10.17-22; Yooh. 16.1-4.24.9 5.11.¹⁰Laŋə nə ənjitə na təkuree ka sə’watənə ka saa’ikii. Kadə nə təya ŋusləgi, təya taŋəgi magəŋuura ŋga hara ənji, təya kaaree ka hara ənji. 24.10 10.35; Luka 12.52-53.¹¹Laŋə nə majirakinə ŋga anabinyinə na shigi, təya ŋuusləgi də hara ənji laŋə. 24.11 7.15.¹²Putə ŋga tsakənə ŋga slənə bwaya bwayaanə, tə’i ənji laŋə ətə nə uuɗənə a əpigi a ədzəmətii. 24.12 2 Tim. 3.1-5.¹³Amma taa wu patə sə’watə ciɓənyinəkii ca’ə ka muudinə, ka upaanə nə ci luupaanə. 24.13 Səniinə 13.10.¹⁴Ma ŋunyi habara agyanə *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə əsə, ka waazanə nə ənji asəkə patənə ŋga duuniya, ka seedanə ka patənə ŋga ənji shiŋkinə. Ma daba’əkii, ka mbu’yanə nə muudinə ŋga duuniya ha’ə.” 24.14 28.19.

Ciɓətə palee də ajijinəənə

(Mar. 13.14-23; Luka 21.20-24)

¹⁵“Ka neenə nuunə ka ma’ajijinə uushi ətə palee. Ci waɓi *anabi Daniyalə anəkii. Kadə na kəŋaanə anə malaaɓa ha. (Ma əndətə ca jaŋga, wa ca paaratəgi ŋga’ə.) 24.15 Dan. 9.27; 11.31; 12.11.¹⁶Maɗa kə nee unə ha’ə, ma ənjitə ganə anə hanyinə ŋga Yahudiya, wa təya huyi ka umbənə aanə giŋunyinə. ¹⁷Ma əndətə dzakə anə kuvaakii, wa ca jimagərə, ca huyi, ga ca dzə dasii ka ŋgərəənə uushi. 24.17-18 Luka 17.31.¹⁸Ma əndətə də bilə əsə, ga ca ənə aasii ka ŋgira kəjeerənaakii. ¹⁹Tə’i ŋgəra’wə agyanə maki ɗasəkiinə da ŋugiginə ka saa’ikii. ²⁰Kədiimə acii Əntaŋfə, acii ga huyinəkii a ɗii agi vyanə taa uusəra əpisəka. ²¹Acii ma ciɓətə na kula ka saa’ikii, ci na palee patə də bwaya bwayaanə, pooshi tsarəkii sha ɗii shaŋə makə tagii Əntaŋfə duuniya ca’ə ka əndzə’i. Pooshi tsarəkii na ɗa shaŋə ma’ə əsə. 24.21 Dan. 12.1; Səniinə 7.14.²²Maci pooshi ətə galee Əntaŋfə ka saa’ikii, kaɗa pooshi əndə shiŋkinə ca mbəɗə. Amma, acii putə ŋga mataɗə ənjaakii, ka galeenə nə ci ka saa’ikii.

²³“Maa kə bii əndə koonə: ‘Waanə Aləmasiihu ganə’ taa ‘Waatə Aləmasiihu gatə’, goona luuvə. 24.23-25 Luka 17.23-24.²⁴Acii kadə nə aləmasiihunyinə da anabinyinə ŋga jirakənə a shigi, təya ɗaaɗa sə ŋga hurəshishinə ka shaŋə, kaa təya shii ŋuusləgi də ənja. Maci ka mbeenə nə tii maa, da i mataɗə ənji ŋga Əntaŋfə. 24.24 24.5; 7.15; Səniinə 13.13-14.²⁵Buurətəmə ŋga’ə! Acii kə bagi nyi koonə daga saa’ikii ma’ə mambu’yamə. ²⁶Acii ha’ə, maɗa kə bii ənji koonə oo’i: ‘Waatə də bilə!’ goona dzə aa dəvə. Taa maɗa bii ənji koonə oo’i: ‘Waanə a kumu’, goona luuvə. ²⁷Acii ma shinə ŋga *Uuzənə ŋga ənda, paŋgəraŋə a babara makə sətə ci vənə a pyapiɗə, ca ɓərəgi səkəntaŋfə taa dama patə, ndzaŋənə da tsaaŋwə ca’ə aa də waka, ha’ə nii kəya shi. 24.27 24.30,37; 25.31; 1 Koor. 15.23; 1 Tees. 3.13; 4.15; 2 Tees. 2.1,8; Yak. 5.7-8; 2 Piita 3.4; 1 Yooh. 2.28.²⁸Ka hatə ɗii mantə uushi patə, davə dzanə kadəguyinə də na.” 24.28 Ayb. 39.30; Səniinə 19.17-18.

Ənyanə ŋga Uuzənə ŋga ənda

(Mar. 13.24-27; Luka 21.25-28)

²⁹“Ma pii daba’ə ciɓənyiitsa, ka əndəginə nə uusəra, pooshi ləgiɗə ka ɓərənə, tikisanyinə a kwaalya dagyə, ka gaŋgəzənə nə taa mi patə asəkəntaŋfə. 24.29 Isaa. 13.10; 34.4; Hag. 2.6,21; 2 Piita 3.10,12; Səniinə 6.12-14.³⁰Ka saa’ikii nə ənjə a nee agintaŋfə ka sətə ca ɓaarii oo’i, Uuzənə ŋga əndə ca shi. Ənji *duuniya patə a tuu, təya tsaamə tə Uuzənə ŋga əndə ca jima agyanə kuraɓiinə dadagyə, də baawəɗa da məghərəvənə laŋə, 24.30 Zak. 12.10-14; Dan. 7.13-14; Mat. 24.27; 26.64; Mar. 14.62; Səniinə 1.7.³¹ca sləkee ka malaa’ikanyinaakii, təya ədə uutəma ətə ca wazə də ŋgeerənə, təya dzaadzatə də patənə ŋga mataɗə ənjaakii, ndzaŋənə ka əndə’i taŋgala ŋga duuniya ka ca’ə ka əndə’i.” 24.31 13.41; uutəma: 1 Koor. 15.52; 1 Tees. 4.16.

Misaali də ənfwə uudəva

(Mar. 13.28-31; Luka 21.29-33)

³²“Wa ənfwə uudəvə a ka koonə hiima. Maɗa kə nee unə wiitsə kə ’watəgi ənənə, yoo, kə shii unə ətsə, kədəhə nə mətsətsəfə ka ɗanə. ³³Ha’ə əsə, maɗa kə nee unə uushi’iitsə patə a ɗaaɗa, ka shiinə nuunə ətsə, kədəhə nə Uuzənə ŋga ənda, matasəkakii kaa ca shi. ³⁴Tantanyinə cii kya ba koonə: ma ənji ŋga zamanana, pooshi tii ka məətəginə patə, uushi’iitsə ma’ə maɗaaɗamə patə. 24.34 16.28.³⁵Ka uudəginə nə ha a dagyə da ha a panə, amma, ma waɓənaaki, pooshi ka uudənə shaŋə.”

Pooshi əndə na shii uusəra taa saa’i

(Mar. 13.32-37; Luka 17.26-30,34-36)

³⁶“Ma uusəra taa saa’i ŋga ɗanə ŋga uushi’iitsa, pooshi əndə shii. Malaa’ikanyinə ŋga dadagyə maa, pooshi tii shii. Ha’ə nə Uuzənə əsə, paa ci shii, see Dii ci daanəkii. 24.36 Slənə 1.7.³⁷Makə sətə sha ɗii tə ənji agi zamana ŋga Nuuhu, ha’ə na ɗa saa’i ŋga ənyanə ŋga Uuzənə ŋga ənda. 24.37-39 ’Wat. 6.11-13; 7.7-13; 2 Piita 3.6.³⁸Ma agi zamana ŋga Nuuhu taabu’u shi ma’i tuufaanə, kə nji ənjə a zəmə, ənjə a saasa, kə nji ŋguyirənə da makinə a ŋgəərəshi, ha’ə mbu’ya uusəratə dəməgərə Nuuhu aasəkə kumbawala. ³⁹Pooshi ənji puləgi, ha’ə shi ma’i tuufaanə, ca zamagi də tii patə. Ha’ə na ɗa əsə saa’itə nə Uuzənə ŋga əndə a shi.

⁴⁰“Ma ka saa’ikii, ka dzənə nə ənji bəra’i aasəkə rə ka sləna. Ka ŋgərəginə nə ənji əndə’i əndə, ənjə a bwasee ka əndə’i əndə. ⁴¹Ka dzənə nə makinə bəra’i ka ədənə ka təŋwə rəŋwə. Ka ŋgərəginə nə ənji əndə’i minə, ənjə a bwasee ka əndə’i. ⁴²Acii ha’ə, kantsaamə ginə, makə ɗii ci mashiimuunə taa ŋgutə uusəra nə Slandanuunə a shi. 24.42 24.44,50; 25.13; Mar. 13.33,35; Luka 12.40; 21.36.⁴³Shiimə oo’i, maci ka shiinə nə slanda yi saa’itə ci mahərə a dzə ka ci aasii davəɗə, kaɗa ka ba’əginə nə ci də məgigi, acii ga ca gi ka ci aasii. 24.43 1 Tees. 5.1-2; 2 Piita 3.10; Səniinə 3.3.⁴⁴Acii ha’ə, ma unə əsa, see a ndzaa unə matasəkakii ka gəra shinə ŋga Uuzənə ŋga ənda, acii ka shinə nə ci ka uusəratə makamuunə nə ŋga shinaakii.”

Əndə gooŋga ŋga mava

(Luka 12.41-48)

⁴⁵“Ma əndə gooŋga ŋga mava, əndə haŋkala, tə ci kapaanə slandanəkii ka nəhə yaakii, kaa ca vii zəmə ka hara ənji slənə ka saa’itə diɓə. 24.45-47 25.21-23.⁴⁶Maɗa shi slandanəkii ka lapaanə tə ci agi slənə sətə bii ci ka ci, tə’i barəkaanə ashikii. ⁴⁷Tantanyinə cii kya ba koonə: ma mavata, ka ba’avənə nə slandanəkii patənə ŋga uushi’inaakii aaciikii. ⁴⁸Amma mbu’u ka banə nə bwaya mava də səkəkii oo’i: ‘Pooshi slandanəki ka shinə kədəhə.’ 24.48 2 Piita 3.4.⁴⁹Wata ca ndzaŋə fəslənə tə hara maviinə makə ci, ca zəmə, ca saasa ənvwə tii da ənji sa ənvwa. ⁵⁰Amma ka shinə nə slandanəkii uusəratə makamə ci nə ŋga mbu’yanaakii, saa’itə mashiimə ci əsə. 24.50 24.42.⁵¹Ka dzalənə nə slandanəkii tə ci də ŋgwaaŋgwa’ənə, ca vii ka ci shikwa mbərə mbərə da ŋga ənjitə ca kərə ka Əntaŋfə də bəra’i asəkətii. Davə tuunə ənji, təya tsəɓə linyinətii.” 24.51 8.12.

Misaali də uuji kadəmiinə pu’u

¹“Ma ka saa’ita, ka ndzaanə nə ŋwaŋuunə ŋga dagyə makə sətə sha ɗii tə uuji kadəmiinə pu’u. Ma təya, kə fə’i tii garəkuwanyinatii, təya dzə aa ha dagwa maɗanə ka gəŋunə də ci. 25.1 Luka 12.35-36.²Tufə agitii, maɗiikəkii nə tii. Tufə əsə, macicirəkii nə tii. ³Ma maɗiikəkiinyiita, kə ŋgərəənə tii garəkuwanyinatii yadə əgəənə hara maara. ⁴Amma, ma macicirəkiinyiita, kə ŋgərəənə tii maarənyinatii. ⁵Makə səkəpaa dagwa maɗanə na, kə zhikuki tii patə, təya kwaalagi aa ŋunyi.

⁶“Ma ətsə ahada vəɗa, ənjə a wazha də banə: ‘Waanə dagwa maɗanə! Shigimə ka luuginə tə ci!’ ⁷Wata uuji kadəmiitə a maɗə patə ka haɗatəgi də garəkuwanyinatii. ⁸Wata maɗiikə uuji kadəmiitə tufə a ba ka macicirəkiita: ‘Ndiimə keenə maarə gi’u. Wiinə gunə ka məətəginə asəkə garəkuwanyinə geenə.’ ⁹Amma macicirə uuji kadəmiitə a ba ka tii, əŋki tii: ‘Yaci pooshi na mbu’u kaamə pata? Ma ɗanuunə, dəmə ka iracii noonə aa luuma.’ ¹⁰Wata kə pyalə maɗiikə kadəmiitə ka iracii maarəkii. Ma təya palə ha’ə, wata dagwa maɗanə a mbu’ya. Ma uuji kadəmiitə matasəkakii, kə dəməgərə tii atsaa dagwa maɗanə ka zəmə əndzanə ŋga rəya. Ənjə a pa’əgi makuva. 25.10 9.15.¹¹Ma daba’əkii, harakiitə tufə a jiga, təya dza makuva, təya ba: ‘Slandana, Slandana! Wunəgi keenə makuva!’ 25.11-12 Luka 13.25.¹²Amma dagwa maɗanə a ba ka tii, əŋki ci: ‘Tantanyinə cii kya ba koonə: mashiimə nyi tuunə.’ ” 25.12 7.23.

¹³Wata Yeesu a uudəpaa waɓənaakii, əŋki ci, “Nəhəmə, acii mashiimuunə uusəra taa saa’i.” 25.13 24.42.

Misaali də lyawarənə makkə

(Luka 19.11-27)

¹⁴“Ma ŋwaŋuunə ŋga dagyə əsə, ka ndzaanə nə ci makə sətə sha ɗii tə əndə’i əndə da lyawarənaakii makkə. Ma ca maɗə kaa ca palə oogə, ca ’waa’watə lyawariitaakii, ca ba’avə uushi’inaakii aaciitii. 25.14-15 Mar. 13.34.¹⁵Ca təəkəpaa ka tii mbərə mbərə da ŋgeerənatii. Waatoo, ca vii ka əndə’i pamə tufə. Əndə’i əsə, ca vii ka ci pamə bəra’i. Əndə’i əsə, ca vii ka ci pamə rəŋwə. Ma daba’əkii, ca maɗə, ca palə oogə. 25.15 Rooma 12.6.¹⁶Ma əndətə ba’avə ənji ka ci pamə tufə, masəkəpaamə ci na. Pii ca dzə ka ɗa də fiiriinə, ca upaa riiba ŋga pamə tufə aagyanə əta. ¹⁷Ha’ə ɗii əndətə ba’avə ənji ka ci pamə bəra’i əsə. Ca upaa riiba ŋga pamə bəra’i aagyanə əta. ¹⁸Amma, ma əndətə ba’avə ənji ka ci pamə rəŋwə, ca dzə, ca tələgi gu’u, ca umbee ka kwaɓa ŋga slandanəkii davə.

¹⁹“Ma daba’ə baanə laŋə, wata slandanətii a ənya aasii. Ca ləgwa amatii taa mi ɗii tii ka ci də gənaakii. 25.19 18.23.²⁰Wata əndətə ba’avə ənji ka ci pamə tufə a shi aakəŋwacii slandanəkii, ca vii ka ci hara pamə tufə, əŋki ci: ‘Slandanəkya, kə vii hə ka nyi pamə tufə, nya dzə ka ɗa fiiriinə də ci. Wiinə riiba tufə ətə upaa nyi aagyanəkii.’ ²¹Əŋki slandanəkii ka ci: ‘Ŋga’ə ɗii, kə kuyirii nyi tə hə. Ŋunyi əndə slənə nə hə, əndə gooŋga. Kə ɗii hə gooŋgaanə agi ɗa fiiriinə də magi’u kwaɓa. Acii ha’ə, ka ba’avənə nə nyi malaŋəkii aaciiku. Shiwa aa hanə aaɓiiki ka ɗa mooɗasəkə da nyi.’ 25.21-23 24.45-47; Luka 16.10.²²Ma əndətə ba’avə ənji ka ci pamə bəra’i, kə shi ci, ca ba ka slandanəkii: ‘Slandanəkya, kə vii hə ka nyi pamə bəra’i. Wiinə riiba bəra’i ətə upaa nyi aagyanəkii.’ ²³Əŋki slandanəkii ka ci: ‘Ŋga’ə ɗii, kə kuyirii nyi tə hə. Ŋunyi əndə slənə nə hə, əndə gooŋga. Kə ɗii hə gooŋgaanə agi ɗa fiiriinə də magi’u kwaɓa. Acii ha’ə, ka ba’avənə nə nyi malaŋəkii aaciiku. Shiwa aa hanə aaɓiiki ka ɗa mooɗasəkə da nyi.’ ²⁴Ma əndətə ba’avə ənji ka ci pamə rəŋwə, kə shi ci əsə, əŋki ci ka slandanəkii: ‘Slandanəkya, kə shii nyi, ma ha, maŋgwa’ə ŋgwa’ə əndə nə hə. Ma moonəku, see a upaa hə cifanə ka hatə maləgamə hə davə, ha dzatəgi ka hatə mabu’umə hə davə. ²⁵Acii ha’ə, kə ŋgwaləgi nyi, nya dzə ka umbee ka kwaɓaaku a gu’u. Wiinə kwaɓaaku.’ ²⁶Wata slandanəkii a ba ka ci, əŋki ci: ‘Bwaya əndə slənə nə hə, manyaɗa! Kə shii hə oo’i, ka upaanə nə nyi cifanə ka hatə maləgamə nyi davə, nya dzatəgi ka hatə mabu’umə nyi davə. ²⁷Maɗa ha’ə ɗii, paa hə ɗii ŋga’ə. Maci taa ma ɗii hə, ha dzə ka shigaginə ka hatə ci ənjə a zhi’igyə də gəna, kaɗa kə shi nyi ka luunə saaki da i riibakii.’ ²⁸Slandanəkii a ba ka hara ənji slənaakii: ‘Luugimə pamətsə rəŋwə aciikii, una vii ka əndətə da pamə pu’u aciikii. ²⁹Acii, ma əndətə da i uushi aciikii, ka ci tsakənə ənji viinə, kaa ca shii ɗanə laŋə aciikii. Amma, ma əndətə ɗii naakii gi’u, taa gi’ukii maa, ka luuginə nə ənji aciikii. 25.29 13.12; Mar. 4.25; Luka 8.18; 19.26.³⁰Ma mazaɓə əndə slənətsa, ŋgərəmə tə ci, una kagərə tə ci aagi təkunə. Davə tuunə ənji, təya tsəɓə linyinətii.’ ” 25.30 8.12.

Ɗa gəŋwanə ŋga muudinə

³¹“Maɗa kə shi Uuzənə ŋga əndə da malaa’ikanyinaakii patə agi məghərəvənə ŋga ŋwaŋuunaakii, ka ndzaanə nə ci dasə agyanə dəgələ ŋwaŋuunaakii. 25.31-46 16.27.25.31 Dzək. 33.2; Zak. 14.5; Mat. 16.27; 19.28; 1 Tees. 3.13; Yahu. 14.³²Ənjə a dzatəgi tə patənə ŋga ənji a duuniya aakəŋwaciikii. Ca təkee ka tii kurəgə bəra’i, makə sətə ci magəra a ŋgwaɗəgi bagiinə agi uuhinə. ³³Ca kapaa tə ənji gooŋga da ciizəmakii. Ma ənji ’waslyakəənə əsə, ca kapaa tə tii da madzənakii. ³⁴Wata ŋwaŋwə a ba ka ənjitə da ciizəmakii, ‘Shooma, unə ənə ɗaanə Daadə koonə barəkaanə. Shoomə koona luu barəkaanə ŋga ŋwaŋuunə ətə ɗəkəpaa ci koonə daga ’watəginə ŋga duuniya. ³⁵Acii kə shi maɗəfənə a ɗii tə nyi, kə ndii unə ka nyi zəma. Kə ɗii meegiirənə tə nyi, una ndii ka nyi ma’inə. Kə ɗii nyi mu’umuunə, una luu tə nyi aa hoonə aasii. 25.35-36 Isaa. 58.7.³⁶Kə ɗii purəkinə tə nyi, una ndii ka nyi sə ŋga umbee də purəkinə. Kə gwakə nyi ka bwanea, una dzə ka nəhəpaanə tə nyi. A furəshina nji nyi, una dzə ka nəhəpaanə tə nyi.’ ³⁷Wata ənji gooŋga a ləgwa ka ci, ‘Slandana, guci shiina nee ka hə ka maɗəfənə, ina vii ka hə zəma? Guci nee inə ka hə ka meegiirənə, ina vii ka hə ma’ina? ³⁸Guci əsə nee inə ka hə mu’umə, ina luu tə hə aa heenə aasiya, taa hə də purəki, ina vii ka hə sə ŋga umbee də purəkina? ³⁹Guci əsə nee inə ka hə gwakə taa a furəshinə, ina dzə ka nəhəpaanə tə ha?’ ⁴⁰Ŋwaŋwə a ba ka tii, ‘Tantanyinə cii kya ba koonə: taɗa guci patə ɗii unə ha’ə ka rəŋwə agi ənjitə pooshi da məghərəvənə akəŋwacii ənja, amma ndzəkəŋushi’inəki nə tii, ka nyi ɗii unə ətsa.’ 25.40-45 Waɓ. 19.17; Mat. 10.40,42; 12.50; 28.10.

⁴¹“Ma daba’əkii, ca ba ka ənjitə da madzənakii əsə: ‘Dzəgimə aɓiiki, manaalya ənja, dəmə aagi gunə ətə ɗatə ənji ka *Seetanə da malaa’ikanyinaakii. 25.41 Yahu. 7; Səniinə 20.10,15.⁴²Acii kə kəshi maɗəfənə tə nyi, amma pooshi unə ndii ka nyi zəma. Kə kəshi meegiirənə tə nyi, amma pooshi unə ndii ka nyi ma’inə. ⁴³Kə ɗii nyi mu’umuunə, amma kə kaaree unə ka luunə tə nyi aa hoonə aasii. Kə ɗii purəkinə tə nyi, amma kə təkuree unə ka ndii ka nyi sə ŋga umbee də purəkinə. Gwakə nji nyi da a furəshina, amma kə təkuree unə ka dzənə ka nəhəpaanə tə nyi.’ ⁴⁴Amma təya ləgwa ka ci, əŋki tii: ‘Slandana, guci saŋə nee inə ka hə də maɗəfənə taa meegiirənə kə kəshi tə hə, taa hə mu’uma, taa hə də purəkya, taa hə gwaka, taa a furəshina, amma kə təkuree inə ka tsakənə tə ha?’ ⁴⁵Wata ŋwaŋwə a ənəgi ka tii, əŋki ci: ‘Tantanyinə cii kya ba koonə: ma sətə pooshi unə ɗii ka ənjitə pooshi da məghərəvənə akəŋwacii ənja, ka nyi təkuree unə ka ɗanə ətsa.’ ⁴⁶Ma ənjita, ka kərənə nə ənji tə tii aagi dzalənə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə. Amma, ma ənji gooŋga, ka kərənə nə ənji tə tii ka əpinə ŋga ha’ə ndəŋwə ndəŋwə.” 25.46 Dan. 12.2; Yooh. 5.29; Yak. 2.13.

Alə rəgwa ŋga kəsənə tə Yeesu

(Mar. 14.1-2; Luka 22.1-2; Yooh. 11.45-53)

¹Makə uudəpaa Yeesu dzəgunə ka ənji patənə ŋga uushi’iitsa, əŋki ci ka lyawarənaakii: 26.1 7.28.²“Kə shii unə, ma cifədoorə, uusəra ŋga *Pasəka. Ma nyi, Uuzənə ŋga ənda, ka viinə nə ənji tə nyi ka gwa’avə aashi ənfwa.” 26.2 16.21.

³Ma ka saa’ikii, kə dzii madiigərə limanyinə da gayinə də nə asii ga gawə ŋga limanyinə patə, waatoo, asii ga Kayafasə. ⁴Təya anə uura ŋga kəsətənə tə Yeesu yadə shiinə ŋga ənja, ənjə a ɓələgi tə ci. 26.4-5 21.46.⁵Amma təya ba, “Gaama kəsə tə ci agi kumənə, acii ga ənjə a maɗee ka panə.”

Ɓəzəpaanə tə Yeesu də urədya də Bayitaniya

(Mar. 14.3-9; Yooh. 12.1-8)

⁶Ma saa’itə Yeesu də Bayitaniya asii ga Simoonə ətə shi uyi kuzənə a kəshi tə ci, 26.6-7 Luka 7.37-38.⁷ma ca adə zəma, wata əndə’i minə a dzə aaɓiikii da i əbwə urədya aciitə. Ma urədita, ŋga mandalə kwaɓa. Wata kya dzə, kya əjivə aanə Yeesu. ⁸Amma, makə nee lyawarənaakii ha’ə, kə zhimagi tə tii asəkətii, əŋki tii, “Ka mi saawee ki ətsa? ⁹Maci ɗərəmaginə ɗərəmagi ənji də urəditsa, kaɗa kwaɓa laŋə nji ənjə a upaa anəkii, ənjə a təəkəpaa kwaɓakii ka maaghiinə.” ¹⁰Asee, kə shii Yeesu sətə ci təya ba, wata əŋki ci ka tii, “Ka mi cuuna kavə tə miitsə ka buurə uushi’inə kwa? Acii ma sətsə ɗii ki ka nyi, ŋunyikii ka shaŋə. ¹¹Ma maaghiinə, ka hakii nuunə taa guci patə. Amma, ma nyi, paa nyi na ndzaanə aɓii unə. 26.11 Dzək. 15.11.¹²Ma əjivə ki urəditsə aashiki ku’u, kə ɗii ki ha’ə ka tasəkatə shishinəki ka ŋgəɗənə. ¹³Tantanyinə cii kya ba koonə: taɗa da nə ənjə a waaza Ŋunyi Habaranə asəkə duuniya patə, ma sətsə ɗii ki, ka waɓənə nə ənji anəkii ka buurətənə də ki davə.”

Luuvənə ŋga Yahuda kaa ca vii tə Yeesu aacii ənja

(Mar. 14.10-11; Luka 22.3-6)

¹⁴Ma daba’əkii, rəŋwə agi *lyawarənə ŋga Yeesu pu’u aji bəra’i, ətə ɗii ləməkii Yahuda Isəkariyoota, a maɗə, ca palə aaɓii madiigərə limanyinə, ¹⁵ca ba ka tii, “Maɗa vii nyi koonə tə Yeesu, iitə saŋə viinuunə ka nya?” Wata təya ɓaanagi kwaɓa tibisə makkə pu’unə,26.15 Ma kwaɓa tibisə makkə pu’unə, ci nə kwaɓa ŋga ɗərə də mava (Shig. 21.32). təya vii ka ci. 26.15 Shig. 21.32; Zak. 11.12; Yooh. 11.57; 13.2.¹⁶Daga saa’ikii ’watəgi Yahuda tsaamə ŋunyi saa’i ŋga viinə tə Yeesu ka tii.

Zəmə əndzanə ŋga Pasəka

(Mar. 14.12-21; Luka 22.7-14,21-23; Yooh. 13.21-30)

¹⁷Ma ka təkəŋwanə ŋga uusəra ŋga *kumənə ŋga adə buroodi yadə burəŋanə, kə shi lyawarənə ŋga Yeesu aaɓiikii, əŋki tii, “Da daa moonəku ina dzə ka dzəgə ka hə əndzanə ŋga Pasəka?” 26.17-29 Shig. 12.1-20.¹⁸Əŋki ci ka tii, “Dəmə aasəkə vəranə aa ha zana, una ba ka ci: ‘Ma bii Maləmə tuu, kə uugi saa’yaaki ɗanə kədəhə. Ma nyi da lyawarənaaki, gaku asii niina zəmə əndzanə ŋga Pasəka.’ ” ¹⁹Wata lyawarənə ŋga Yeesu a ɗatə makə sətə bii ci ka tii ɗanə, təya dzəgə əndzanə ŋga Pasəka davə.

²⁰Makə ɗii kədəwanə, wata Yeesu da lyawarənaakii pu’u aji bəra’i a ndzaanə ka zəma. 26.20-25 Yooh. 13.2,21-30.²¹Ma təya dzə də zəmənə, kə bii ci ka tii, “Tantanyinə cii kya ba koonə: kadə nə rəŋwə ahadoonə a vii tə nyi aacii ənja.” ²²Makə fii tii ha’ə, kə ɓəzəgi səkətii ka shaŋə. Wata taɗa wu patə ahadatii, ca ləgwa amakii, əŋki tii, “Slandana, nyi kwa?” ²³Əŋki ci ka tii, “Əndənə caama adə ka ha rəŋwə na vii tə nyi ka ənja. 26.23 Jab. 41.10.²⁴Ma nyi *Uuzənə ŋga ənda, ka əntənə nə nyi tə əntənə, makə sətə nyaahə ənji agyanəki, amma kə ɗii anə əndətə na vii tə nyi ka ənja. Ma əndəta, maci mapoomə ənji tə ci, biɗə ci ka ci.” 26.24-25 10.38-39; Luka 14.27; 17.33; Yooh. 12.25-26; 1 Piita 2.21.26.24 Jab. 22.7-8,16-19; Isaa. 53.9.²⁵Wata Yahuda ətə vii tə ci a ləgwa, əŋki ci, “Maləma, nyi kwa?” Wata Yeesu a ba ka ci, “Hə bagi ha’ə.”

Zəmə əndzanə ŋga Slandana

(Mar. 14.22-26; Luka 22.15-20; 1 Koor. 11.23-25)

²⁶Ma tii agi adə zəma, Yeesu a ŋgərə buroodi, ca kuyirii tə Əntaŋfə, ca ɓaatsəpaa, ca vii ka lyawarənaakii, əŋki ci ka tii, “Ndamə, una zəmə. Ma ətsa, shishinəki.” 26.26-28 1 Koor. 10.16.²⁷Ca ŋgərə kwalaka da ma’i inaba asəkəkii, ca ənə, ca kuyirii tə Əntaŋfə, ca vii ka tii, ca ba, “Saasaciimə, patənə goonə. ²⁸Ma ətsa, idənaaki. Ci ca mbu’utəgi də aləkawalə ŋga Əntaŋfə. Idənəkii na əjigi ka putə ŋga ənji laŋə ka tifyagi də ’waslyakəənyinə. 26.28 Shig. 24.8; Irim. 31.31; Ibər. 7.22; 9.15-20.²⁹Wanyinə ca ba koonə: ma daba’ə əna, paa nyi ka ənənə ka sa ma’i inaba ma’ə, see uusəratə nii kya sa kurakii doonə agi ŋwaŋuunə ŋga Daadə.” ³⁰Ma daba’əkii, təya ka wanyanə, təya maɗə, təya palə aashi giŋwə ŋga Zayitunə. 26.30 Luka 22.39; Yooh. 18.1.

Waɓənə ŋga Yeesu agyanə hiweenə ŋga Piita

(Mar. 14.27-31; Luka 22.31-34; Yooh. 13.36-38)

³¹Əŋki ci ka lyawarənaakii, “Unə patə, kadə nuunə a huyi ənshinə davəɗə, una bwasee ka nyi. Ka ɗanə makə sətə waɓi Əntaŋfə asəkə malaaɓa ləkaləkatə oo’i: ‘Ka ɓələginə nə nyi tə magəra, bagiinə a təəkəgi patə əsə.’ ” 26.31 Zak. 13.7; Mat. 26.56; Yooh. 16.32.³²Wata ca tsakə banə, əŋki ci, “Amma, maɗa kə maɗee ənji ka nyi agi maməətə ənja, ka tanə nə nyi koonə kəŋwanə ka dzənə aanə hanyinə ŋga Galili.” 26.32 28.7,16.³³Piita a jikəvə ka ci, əŋki ci, “Taa kə huyi hara ənji patə aciiku, ma nyi kamə, paa nyi ka bwaseenə ka hə shaŋə.” ³⁴Əŋki Yeesu ka Piita, “Tantanyinə cii kya ba ka hə: ma taabu’u wanə gyaagya ənshinə davəɗə, ka jikənə nə hə makkə ka hiweenə ka shiinə tə nyi.” 26.34-35 Luka 22.33-34; Yooh. 13.36-38.26.34 26.75.³⁵Piita a ba ka ci, “Taa əntənə cii kwa əntə, aŋwə da hə nə əntənə. Paa nyi ka hiweenə ka shiinə tə hə.” Ha’ə makə ətsə əsə bii hara lyawarənaakii patə.

Ɗa də’wa ŋga Yeesu də Gyatsimani

(Mar. 14.32-42; Luka 22.39-46)

³⁶Ma daba’əkii ha’ə, wata Yeesu a dzə da lyawarənaakii ka əndə’i ha ətə ci ənjə a ’wa Gyatsimani. Mbu’unatii aadəvə, ca ba ka tii, “Ndzaamə gadəvə, kaa nya əntsahə aakəŋwa ka ɗa də’wa.” 26.36-46 Luka 5.16; Ibər. 5.7-8.³⁷Ca ’waanə tə Piita da manjeevənə ŋga Zabadiya bəra’i. Ma təya dzə, wata ca ndzaŋə buurə uushi’inə ka shaŋə, səkəkii a ɓəzəgi kuzhiɗə kuzhiɗə. ³⁸Əŋki ci ka tii, “Maɓəzəkii nə səkəki makə a əntəgi nyi. Ənəgimə ganə, una ndzaa də məgigi atsaki.” ³⁹Ca əntsahə aakəŋwa gi’u, ca kulapaa aanə səkəkii, ca ɗa də’wa, “Daadə, maɗa ka moonə nə hə, əntsahee ka nyi ka ciɓətsə akəŋwaciiki. Amma, ɗawə sətə kaɗeesəkə ka hə, ga ha ɗa sətə kaɗeesəkə ka nyi.” 26.39 6.10; 20.22; Yooh. 18.11; Ibər. 10.9.

⁴⁰Ca ənya aaɓii lyawariitə makkə. Ma shi ci, ka ŋunyinə nə tii patə. Wata əŋki ci ka Piita, “Iitiitə daa təkuree unə ka ndzaanə də məgigi atsaki taa ŋga tibisə rəŋwə dyaŋa? ⁴¹Ndzaamə də məgigi, una ɗa də’wa, acii goona bwasee ka rəgwa ŋga Əntaŋfə saa’itə nə *Seetanə a təɓə tuunə. Ma asəkə ədzəmuunə, ŋga’ə koonə nə ɗa gazhi’waanə, amma mazaarəkii nə shishinə.” 26.41 Af. 6.18; Ibər. 2.18.

⁴²Yeesu a ənə ka əntsahənə ŋga bəra’inə əsə ka ɗa də’wa, əŋki ci: “Daada, maɗa pooshi rəgwa ŋga əntsaheenə ka ciɓənə anəki, yoo, sətə mwayi hə patə, wa ca ɗa.” ⁴³Ca ənya aaɓii lyawariita. Ma ənya ci əsə, ka ŋunyinə nə tii, acii kə uugi ŋunyinə ɗanə laŋə agitii. ⁴⁴Yeesu a bwasee ka tii, ca əntsahə, ca ənə ŋga makkənə ka ɗa də’wa makə əta. 26.44 2 Koor. 12.8.⁴⁵Ma daba’əkii, ca ənya aaɓii lyawariita, ca ba ka tii, “Ma’ə unə a ŋunyi kuna, una əpi səka? Yoo, wiinə, kə uugi saa’i ɗanə ka ənjə a vii tə Uuzənə ŋga əndə aacii ma’waslyakə ənja. 26.45 Yooh. 12.23; 13.1; 17.1.⁴⁶Tsaaməmə! Waatsə əndətə ca vəgi tə nyi. Maɗətəmə kaamə dzə.”

Kəsənə tə Yeesu

(Mar. 14.43-50; Luka 22.47-53; Yooh. 18.3-12)

⁴⁷Yeesu ma’ə ma’uudəpaamə waɓənə ha’ə, wata kə mbu’ya Yahuda, waatoo əndətə agi lyawarənaakii pu’u aji bəra’i. Kə shi ci dzuɓə da ənji daba’əkii, da i ŋgila purəŋanyinə da i zaliinə aciitii. Madiigərə limanyinə da gayinə sləkee ka tii. ⁴⁸Asee, ma Yahuda, ətə vii tə Yeesu aacii ənja, kə bii ci ka tii makə sətə nii kəya ɗatə ka ɓaarii də ci ka tii oo’i, “Ma əndətə nii kya nəhəpaa ŋga’ə, ci nə əndəkii, kəsəmə tə ci.” ⁴⁹Pii wata ca əntsahətə aaɓii Yeesu, əŋki ci ka ci, “Usa Maləma”, ca nəhəpaa tə ci ŋga’ə. ⁵⁰Yeesu a jikə ka ci, əŋki ci, “Guvakya, ɗawə sətə kira tə hə.” Wata təya əntsahə, təya kəsə tə ci.

⁵¹Wata rəŋwə agi ənji ŋga Yeesu a əlyagi ŋgila purəŋanaakii, ca patsəgi liminə ŋga mava ŋga gawə ŋga limanyinə. ⁵²Wata Yeesu a ba ka ci, “Ənəgərə də ŋgila purəŋanaaku. Taa wu pii də ŋgila purəŋanə, də ci ɓələnə ənji tə ci naakii. 26.52 ’Wat. 9.6.⁵³Mashiimə hə oo’i, ka mbeenə nə nyi ka kədii tsakənə tə nyi acii Daadə, pii pii ca sləkee ka nyi kurəgənyinə ŋga malaa’ikanyinə palee ka pu’u aji bəra’i kwa? ⁵⁴Amma, maɗa kaa nya kədii tsakənə acii Daadə əna, guci ɗii nə sətə bii malaaɓa ləkaləkatə a ndzaa ka tantanyinə, ətə bii ci, tyasə ka slənənə ha’a?”

⁵⁵Ma ka saa’ita, kə waɓi Yeesu ka ənjitə shi ka kəsənə tə ci, əŋki ci ka tii, “Mi shuunə ka kəsənə tə nyi ka ŋgila purəŋanə ka ŋgila purəŋanə, ka zala ka zala kwa? Ya saŋə əndə ɗa maabə nə nyi kwa? Uusəra patə nji nya ndzaanə dasə asəkə *yi ŋga Əntaŋfə ka dzəgunənə ka ənja, patə da ha’ə, pooshi unə kəshi tə nyi. 26.55 Luka 19.47.⁵⁶Amma, ma slənyi ətsə patə, kaa malaaɓa ləkaləkatə ŋga anabiinə a ndzaa ka tantanyinə.” 26.56 Mat. 26.31; Luka 24.46.

Wata lyawarənaakii patə a bwasee ka ci, təya huyipaa satii.

Yeesu akəŋwacii *mətərəkinə ŋga Yahudiinə

(Mar. 14.53-65; Luka 22.54-55,63-71; Yooh. 18.13-14,19-24)

⁵⁷Ma ənjitə kəshi tə Yeesu, kə kirə tii tə ci aasii aa ha Kayafasə gawə ŋga limanyinə. Davə dzii maliminə da gayinə də na. ⁵⁸Ma Piita, kə gi ci də nə’unə tə Yeesu ba’ə ba’ə ha’ə mbu’i ci kura’ə aasii aa ha gawə ŋga limanyinə, ca dzə ka ndzaanə dasə da ənji nəhə yi ŋga Əntaŋfə, kaa ca nee ka muudinə ŋga səkii.

⁵⁹Ma madiigərə limanyinə da patənə ŋga mətərəkinə, kə ali tii waɓənə ŋga jirakənə aashi Yeesu, kaa ənjə a shii ɓələginə tə ci. ⁶⁰Amma taa ŋgahi ənji laŋə kyaara waɓənyinə ŋga jirakənə aashikii, patə da ha’ə kə təkuree tii ka upaanə taa rəŋwə. Ma ka muudinə, wata ənji bəra’i ahadatii a maɗətə ⁶¹əŋki tii, “Ma bii əndətsa, tə’i ci da baawəɗa ŋga uulagi yi ŋga Əntaŋfə, ca ənə ka ghənətənə agi baanə makkə.” 26.61 27.40; Yooh. 2.19; Slənə 6.14.⁶²Wata gawə ŋga limanyinə a maɗətə, əŋki ci ka Yeesu, “Pooshi waɓənaaku ŋga jikəvənə aagyanə waɓəətsə waɓi ənjitsə aashiku kwa?” ⁶³Amma, ma Yeesu, majikəmə ci ka ci. Wata gawə ŋga limanyinə a ba ka ci, “Wiinə kə ləɓətə nyi duunə da Əntaŋfə Əndə vii əpinə: bawə keenə gooŋga, hə nə *Aləmasiihu Uuzənə ŋga Əntaŋfə tanyi nii?” 26.63 majikəmə ci: Isaa. 53.7; Mat. 27.12-14; Uuzənə ŋga Əntaŋfə: Mat. 14.33; 27.40,43; Luka 22.70.⁶⁴Yeesu a ba ka ci, “Hə bagi ha’ə. Dagyanəkii ha’ə maa, wanyinə ka banə koonə: ka neenə nuunə ka Uuzənə ŋga əndə dasə da ciizəma Əntaŋfə Əndə baawəɗa, una nee ka ci ca jima agyanə kuraɓiinə dadagyə.” 26.64 Dan. 7.13; Mat. 22.44; 24.30; Mar. 13.26; Luka 21.27.⁶⁵Makə fii gawə ŋga limanyinə ha’ə, wata ca tsəərəgi kəjeerənə ashikii, əŋki ci, “Kə geegi ci ka naakii nə kədəhə da Əntaŋfə. Gaama alə hara uushi’inə ma’ə, kə uugi ama fa bwaya sətə waɓi ci. 26.65 tsəərəgi kəjeerənə: Ɓaan. 14.6; Ees. 9.3; geegi naakii nə... da Əntaŋfə: Leew. 24.16; Yooh. 19.7.⁶⁶Iitə nee unə noona?” Wata əŋki tii, “Weewee, see ɓələginə tə ci.”

⁶⁷Wata təya tiifə giirənə aagikii, təya dəgə tə ci, hara ənjə a tsa ka ci meeciinə a hwahwaaməkii, 26.67 Isaa. 50.6; 53.5.⁶⁸təya dzə də banə ka ci, “Aləmasiihu, makə ɗii ci anabi nə hə, kuragi keenə taa wu digə tə hə!” 26.68 21.11.

Hiweenə ŋga Piita tə shiinə tə Yeesu

(Mar. 14.66-72; Luka 22.56-62; Yooh. 18.15-18,25-27)

⁶⁹Ma ka saa’ikii, dasə nə Piita ahada ya. Wata əndə’i kadəmə a dzə, kya kəŋaanə dagyanəkii, əŋki ki ka ci, “Hə maa, rəŋwə nə hə agi ənji ŋga Yeesu əndə Galili.” ⁷⁰Amma, ma Piita, kə hiwee ci akəŋwaciitii patə, əŋki ci, “Mashiimə nyi sətsə cii kwa ba.” ⁷¹Piita a dzəgi a uura maya, əndə’i kadəmə a nee ka ci, wata əŋki ki ka ənjitə davə, “Ma əndətsa, tii da i Yeesu əndə Nazaratu nji tii.” ⁷²Wata ca ənə ka hiweenə, ha’ə maa də jiɗa, əŋki ci, “Mashiimə nyi tə əndəkii.” ⁷³Makə ta’avə gi’u əsə, wata ənjitə kəŋə kəŋə davə a əntsahə, təya ba ka Piita, “Weewee, agitii nə hə tanyi. Waɓənaaku ɓaarəgi keenə ha’ə.” ⁷⁴Makə fii Piita ha’ə, wata ca gwaŋə ka nyaalya naakii na, ca jiiɗə, əŋki ci, “Tantanyinə, mashiimə nyi tə əndətsa.” Pii wata ga’ə gyaagya a wagi. ⁷⁵Fanə ŋga Piita ha’ə, wata ca buurətə sətə shi Yeesu a bii ka ci oo’i, ma taabu’u wanə ŋga gyaagya, ka jikənə nə hə makkə ka hiweenə ka shiinə tə nyi. Buurətənaakii ha’ə, wata ca dəməgi, ca dzə də tuunə də kiinə ka shaŋə. 26.75 26.34.

Kərənə tə Yeesu aakəŋwacii *Pilaatu

(Mar. 15.1; Luka 23.1-2; Yooh. 18.28-32)

¹Ma ətsə tsəɗakə, wata patənə ŋga madiigərə limanyinə da *gayinə ŋga Yahudiinə a ɗa *mətərəkinə ŋga ɓələginə tə Yeesu. ²Təya anəgi tə ci, təya palə da ci, təya dzə ka viinə tə ci ka Pilaatu ŋgwaməna.

Əntənə ŋga Yahuda

(Slənə 1.18-19)

³Makə nee Yahuda əndətə vii tə Yeesu aacii ənji oo’i, ka ɓələginə nə ənji tə Yeesu, wata ca ɗa wakaɗakinə, ca ənəpaagi də kwaɓa tibisətə makkə pu’unə ka madiigərə limanyinə da gayinə, 27.3 26.15.⁴əŋki ci ka tii, “Kə ɗii nyi ’waslyakəənə ŋga vii tə əndətə yadə bwaya uushi ashikii.” Wata əŋki tii ka ci, “Mi dee nə neenə dava? Shoonaakwa.” ⁵Wata Yahuda a wa’agi kwaɓatə asəkə *yi ŋga Əntaŋfə, ca palə saakii, ca dzə ka əgəvə zə’wa a uurakii, ca əntəgi.

⁶Wata madiigərə limanyinə a ɗəmətə kwaɓata, əŋki tii, “Ma kwaɓana, madəɓəmə ənjə a əjigərə aasəkə mbuurə shiga ŋga yi ŋga Əntaŋfə, makə ɗii ci kwaɓa ŋga əpinə ŋga ənda.” 27.6 Dzək. 23.19.⁷Wata təya ɗa mətərəkinə agyanə kwaɓakii, təya ŋgərə, təya ɗərəgi də babara acii maghənə uuda, kaa ənjə a ŋgəəɗə mu’uminə davə. ⁸Ci ’wii ənji babarakii “babara ŋga idəna”. Ca’ə ənshinə, ha’ə nə ləmə ŋga babarakii. ⁹Də ha’ə ɗii waɓənə ŋga anabi Irimiya ka tantanyinə ətə bii ci: “Wata ənjə a ŋgərə kwaɓa tibisə makkə pu’unə, waatoo, kwaɓatə luuvə hara ənji *Isərayiila ɗərəginə də ci, 27.9-10 Zak. 11.12-13; Irim. 32.8-9.¹⁰təya ŋgərə kwaɓakii, təya ɗərəgi də babara acii maghənə uuda, makə sətə bii Slandanə ka nyi ɗanə.”

Yeesu akəŋwacii Pilaatu ŋgwaməna

(Mar. 15.2-5; Luka 23.3-5; Yooh. 18.33-38)

¹¹Makə kirə ənji tə Yeesu aakəŋwacii ŋgwaməna, ŋgwaməna a ləgwa ka ci, əŋki ci, “Hə nə ŋwaŋwə ŋga *Yahudiinə kwa?” Əŋki Yeesu ka ci, “Hə bagi ha’ə.” 27.11 2.2; 27.29,37,42; Mar. 15.2,9,12,18,26,32; Luka 23.3,37-38; Yooh. 1.49; 12.13; 18.33,39; 19.3,15,19,21.¹²Amma, makə rii madiigərə limanyinə da gayinə tsaa səɗəkii, majikəmə ci taa rəŋwə. 27.12-14 Yooh. 19.9; Mat. 26.63.¹³Wata əŋki Pilaatu ka ci, “Paa hə agi fa uushi’iitsə ci təya baaba agyanəku kwa?” ¹⁴Amma majikəmə Yeesu ka ci taa rəŋwə. Wata ca ɗagi ka ŋgwaməna ka sə ŋga hurəshishinə ka shaŋə.

La ka Yeesu gəŋwanə ŋga ɓələnə tə ci

(Mar. 15.6-15; Luka 23.13-25; Yooh. 18.39–19.16)

¹⁵Taa agi ŋgutə kumənə ŋga *Pasəka patə, kə sənaavə ka ŋgwaməna nə kapaa əndə furəshinə rəŋwə ətə ci ənjə a moo ənjə a kapaa tə ci ka tii. ¹⁶Ma ka saa’ikii, tə’i əndə furəshina ətə ɗii ləməkii Yeesu Barabasə. Taa wu patə, kə shii ci tə ci. ¹⁷Makə dzii ənji də na, wata əŋki Pilaatu ka tii, “Tə wu cuuna moo nya kapaa koona? Barabasə nii, anii Yeesu ətə ci ənjə a ’wa Aləmasiihu?” ¹⁸Acii kə shii ci ndilə ndilə oo’i, ma vii *gayinə ŋga Yahudiinə tə Yeesu ka ci, acii putə ŋga sərəha.

¹⁹Wata Pilaatu a ndzaanə dasə asəkə dəgələ ŋga la də gəŋwanaakii, minaakii a sləkee ka ci ka waɓənə də banə oo’i, “Ma əndə gooŋgatsa, ga ha ɗa taa mi də ci, acii kə sənii nyi bwaya səniinə agyanəkii ənshinə davəɗə.” 27.19 Luka 23.47.

²⁰Wata madiigərə limanyinə da gayinə a gwaŋə ka tsəkutə ənji kaa təya kədii tə ci, kaa ca kyapaa ka tii tə Barabasə, ənjə a ɓələgi tə Yeesu. 27.20-23 Slənə 3.13-14.²¹Wata ŋgwaməna a ənə ka ləgwanə ama ənja, əŋki ci, “Tə wu agi ənjinə bəra’i cuuna moo nya kapaa koonə kwa?” Wata əŋki tii, “Kyapaa keenə tə Barabasə!” ²²Əŋki Pilaatu ka tii, “Aa mi ɗii cuuna moo nya ɗa də Yeesu ətə ci ənjə a ’wa Aləmasiihu?” Əŋki tii patə, “Wa ənjə a gwa’avə tə ci aashi ənfwa!” ²³Amma əŋki Pilaatu, “Mi nə bwaya uushi ɗii ci kwa?” Wata təya tsakə ŋgəree ka uuratii də ŋgeerənə, əŋki tii, “Wa ənjə a gwa’avə tə ci aashi ənfwa.” ²⁴Makə nee Pilaatu oo’i, pooshi uushi mbeenəkii ka ɗanə ma’ə, amma see panə ca moo maɗənə, wata ca ŋgərə ma’inə, ca yiɓəgi ciinəkii akəŋwacii ənji patə, əŋki ci, “Pooshi waɓənaaki agi əntənə ŋga əndətsa, shoonə goonə ma’ə.” 27.24 Dzək. 21.6-9; Jab. 26.6.²⁵Wata əŋki ənji patə, “Wa hakya ŋga əntənaakii a ndzaanə ooreenə da manjeevənə geenə.” 27.25 Slənə 5.28.²⁶Wata Pilaatu a kapaa ka tii tə Barabasə. Ca kavə kaa ənjə a fəslə tə Yeesu, ca vii tə ci əsə kaa ənjə a dzə ka gwa’avənə tə ci aashi ənfwa. 27.26-31 20.19.

Ha’unə ŋga soojiinə də Yeesu

(Mar. 15.16-20; Yooh. 19.2-3)

²⁷Ma daba’əkii, wata soojiinə ŋga Pilaatu a ŋgərə tə Yeesu, təya kərəgərə tə ci aasəkə yi ŋga ŋgwaməna. Soojiinə patə, təya dzaanə ka ci də na, ²⁸təya səɗəgi tə ci, təya əgəvə ka ci əndə’i madizə gwada, 27.28 Luka 23.11.²⁹təya ŋgərə dəha, təya fuuɗə makə madiŋəna, təya ŋgavə ka ci aanəkii, təya kavə ka ci zala aa ciizəmakii, təya gərə’waanə ka ha’unə də ci, əŋki tii, “Wa əpinaaku a gərə aakəŋwa, ŋwaŋwə ŋga Yahudiina!” 27.29 27.11.³⁰Təya tiifə giirənə aagikii, təya luugi zalatə aciikii, təya dəgə də ci anəkii. 27.30 26.67.³¹Makə uudəpaa tii ha’unə də ci, təya ŋgərəgi gwadata, təya ŋgavə ka ci naakii kəjeerənə, təya kərə tə ci ka gwa’avənə tə ci aashi ənfwa.

Gwa’avənə tə Yeesu aashi ənfwa

(Mar. 15.21-32; Luka 23.26-43; Yooh. 19.17-27)

³²Ma təya palə a rəgwa, wata təya lapaa əndə’i əndə Sirina ətə ɗii ləməkii Simoonə. Soojiinə a ŋgərəvə ka ci ənfwə ŋga gwa’avə tə Yeesu aashikii. ³³Təya mbu’u ka əndə’i ha ətə ci ənjə a ’wa Gwaləgoota, makə bana “Kəŋwə na.” ³⁴Təya vii ka Yeesu ma’i inaba gwazə da maŋgərəkiki kuzəka, kaa ca sa. Makə təɓətə ci, wata ca kaaree.

³⁵Təya gwa’avə tə ci aashi ənfwa, təya təəkəpaa kəjeerənaakii ahadatii də kwaaranə. 27.35 Jab. 22.19.³⁶Wata təya ndzaa davə ka nəhənə tə ci, ³⁷təya tsa’avə manaahə uushi dagyanəkii, waatoo, ’waslyakəətə lii ənji ashikii. Ma sətə nyaahə ənji dagyanəkii, “Ma əndəna, ci nə Yeesu, ŋwaŋwə ŋga Yahudiinə.” 27.37 27.11.³⁸Təya gwa’avə əsə ənji maabə bəra’i aashi hara ənfuginə ataŋgalakii, rəŋwə da ciizəmakii, əndə’i da madzənakii. 27.38 Isaa. 53.12.

³⁹Ma ənji piitinə dadavə əsə, təya ha’u də ci, təya dzə də udzə də nətii, 27.39 Jab. 22.8; 109.25.⁴⁰təya ba, “Hə ətsə bii ka uulaginə nə hə yi ŋga Əntaŋfə, ha ənə ka ghənətənə agi baanə makkə, maɗa *Uuzənə ŋga Əntaŋfə nə hə, luupaa naaku na, ha jimagərə ashi ənfutsa!” 27.40 26.61,63.⁴¹Ha’ə makə ətsə əsə ha’u madiigərə limanyinə da maliminə da gayinə də ci, əŋki tii: ⁴²“Kə mbee ci ka luupaa hara ənji, amma kə təkuree ci ka luupaa naakii na. Əntaa kə bii ci, ŋwaŋwə ŋga *Isərayiila nə ca? Wa ca jimagərə gadəvə ashi ənfutsa, kaama vii ka ci gooŋga! 27.42 27.11.⁴³Kə kii ci nəkii oo’i, ka luupaanə nə Əntaŋfə tə ci. Əŋki ci əsə, Uuzənə ŋga Əntaŋfə nə ci. Taku kaama nee maɗa kə uu’i Əntaŋfə tə ci, ca luupaa tə ci əndzə’i!” 27.43 Jab. 22.9; Mat. 26.63.⁴⁴Ənji maabətə gwa’avə ənji tə tii ataŋgalakii maa, ha’ə dzaanii tii tə ci əsə.

Əntənə ŋga Yeesu

(Mar. 15.33-41; Luka 23.44-49; Yooh. 19.28-30)

⁴⁵Ma ətsə uusəra takərə, kə ɗii təkunə anə hanyinəkii patə dəgwamə dəŋə ka tibisə makkə ŋga kədəwanə. 27.45 Am. 8.9.⁴⁶Ma ətsə bahə tibisə makkə, wata Yeesu a ŋgəree ka uurakii, ca ka vurənə, əŋki ci, “Eeli, Eeli, lyama sabakətani?”, makə bana, “’Ya’ə Əntaŋfwaakya, ’ya’ə Əntaŋfwaakya, ka mi bwasee hə ka nyi kwa?” 27.46 Jab. 22.1.⁴⁷Wata hara ənjitə kəŋə kəŋə davə ca fa tə ci, əŋki tii, “Waatsə əndətsə ka ’wanə tə *Iliya.” ⁴⁸Əndə’i əndə agitii a huyipaa pii pii, ca dzə ka ŋgərə soosa, ca shimwatə agi mahwarəkinə, ca tsa’avə aama magərə kada, ca vii aadəgyə aama Yeesu kaa ca shiɓə. 27.48 Jab. 69.22.⁴⁹Amma hara ənjə a ba, “Taku zəku’i kaama nee maɗa ka shinə nə Iliya ka luupaanə tə ci.” ⁵⁰Yeesu a ənə ka ŋgəree ka uurakii, ca ka vurənə, wata əpinə a dzəgi amakii.

⁵¹Tə’i gwada wahə ama hatə palee də laaɓanə asəkə yi ŋga Əntaŋfə. Əntəginaakii ha’ə, wata pyaahu! gwadatə a təkəgi bəra’i, kəshanə dagyə kura’ə aa dəgərə. Hanyinə a udzə, taalanə nə faariinə. 27.51 Shig. 26.3; Ibər. 10.19-20.⁵²Gu’u ənji a wuunəgi əsə, ənji ŋga Əntaŋfə laŋə ətə sha məətəgi, kə ma’i tii da i əpinə. ⁵³Daba’ə makə ma’i Yeesu agi maməətə ənja, təya shiishigi asəkə gu’unyinatii, təya dəməgərə aasəkə malaaɓa vəranə. Ma dava, kə nee laŋənə ŋga ənji ka tii.

⁵⁴Makə nee gawə ŋga soojiinə da ənjaakii ətə ca nəhə tə Yeesu ka gaŋgəzənə ŋga hanyinə da sətə slənyi, kə ŋgwaləgi tii ka shaŋə, təya ba: “Tantanyinə, ma əndətsa, Uuzənə ŋga Əntaŋfə nə ci.” 27.54 14.33; 26.63; Mar. 15.39.

⁵⁵Tə’i makinə laŋə davə ca tsaama dzaɗə. Ma təya, atsaa Yeesu shi tii daga anə hanyinə ŋga Galili, təya tsakə tə ci. ⁵⁶Ahadatii nə Mariyaama Magədalina, da Mariyaama məci i Yakubu da Yusufu. Ahadatii əsə nə məci manjeevənə ŋga Zabadiya.

Ŋgəɗənə tə Yeesu

(Mar. 15.42-47; Luka 23.50-56; Yooh. 19.38-42)

⁵⁷Makə ɗii kədəwanə, kə shi əndə’i əndə gəna ətə ɗii ləməkii Yusufu, əndə Aramatiya. Ci maa, lawarə ŋga Yeesu nə ci. 27.57-58 Dzək. 21.22-23.⁵⁸Kə gi ci aaɓii Pilaatu, ca kədii rəgwa kaa ca dzə ka ŋgiragərə wə ŋga Yeesu. Wata Pilaatu a ba, wa ənjə a vii ka ci. ⁵⁹Wata Yusufu a dzə, ca jimagərəgi də wə ŋga Yeesu, ca haɗətə asəkə kura marəma, ⁶⁰ca dzə ka baneenə asəkə kura gu’u ətə tələpaa ənji ka ci ka naakii na ashi pasla, ca dəlavə maɗuunə faara aama gu’ukii, ca palə saakii. ⁶¹Ma Mariyaama Magədalina da əndə’i Mariyaama, davə nə tii dasə dasə akəŋwacii gu’ukii.

Ənji nəhə gu’u ŋga Yeesu

⁶²Pukyatə hakii, waatoo, *uusəra ŋga əpisəka, wata madiigərə limanyinə da Farisanyinə a dzə aa ha Pilaatu ka ciinə rəŋwə, ⁶³təya ba ka ci, “’Ya’ə maɗuunə ənda, kə buurətiinə uushi: ma saa’itə majirakətə ma’ə da i əpinə, kə bii ci oo’i, ma daba’ə baanə makkə, ka ənənə nə ci ka maɗənə agi maməətə ənja. 27.63 12.40.⁶⁴Acii ha’ə, bawə ka ənjə a nəhə gu’waakii ŋga’ə, see maɗa dzəgi baatsə makkə, acii ga lyawarənaakii a dzə ka hərətə waakii, təya ba ka ənja, kə ma’i ci agi maməətə ənja. Maa kə ɗii ha’ə, ma jirakəətsa, ka ɗanə laŋə palee ka ŋga ŋukə.” 27.64 28.13.⁶⁵Əŋki Pilaatu ka tii, “Fəɗəmə soojiinə, una kərə aa dəvə. Wa təya nəhətə ŋga’ə makə sətə kaɗeesəkə koonə.” ⁶⁶Wata təya palə, təya dzə ka ɗavə sagida ama gu’ukii, acii ga ənjə a wunəgi, təya kavə ənji nəhə gu’ukii.

Maɗətənə ŋga Yeesu agi maməətə ənja

(Mar. 16.1-10; Luka 24.1-12; Yooh. 20.1-10)

¹Ma daba’ə *uusərə ŋga əpisəka, ətsə tsəɗakə də uusəra alatə, kə gi Mariyaama Magədalina da əndə’i Mariyaama ka tsaamə nə ŋga gu’u ŋga Yeesu. ²Pii wata hanyinə a gaŋgəzə ka shaŋə, acii kə jima malaa’ika ŋga Slandanə dadagyə. Ca dalagi faaratə ama gu’uta, ca ndzaanə dasə anəkii. ³Ma jiganaakii, ɓərənə nə ci makə pyapiɗənə ŋga vəna. Makə əmputə kəbənə nə kəjeerənaakii də tyaslyaslyaanə əsə. ⁴Makə nee ənji nəhə gu’ukii ha’ə, udzənə nə shishinətii acii ŋgwalənə, təya kwaalagi aa panə makə maməətə ənja.

⁵Wata malaa’ikakii a waɓə ka makiita, əŋki ci, “Goona ŋgwalə. Kə shii nyi, tə Yeesu cuuna alə, ətə gwa’avə ənji aashi ənfwa. ⁶Paa ci ma’ə ganə, kə ma’i ci agi maməətə ənji makə sətə bii ci. Shoomə, nda neemə ka hatə nji ci pərəɓə davə. 28.6 16.21.⁷Ma ɗanuunə, dəmə pii pii, una dzə ka banə ka lyawarənaakii oo’i, kə ma’i ci agi maməətə ənja. Ci na ’watəgi mbu’unə koonə aanə hanyinə ŋga Galili. Davə nuuna nee ka ci. Buurətəmə sətsə bii nyi koonə.” 28.7 26.32.

⁸Makə fii tii ha’ə, wata təya maɗə pii davə, təya palə də ŋgwalənə ləɓə da mooɗasəkə ka shaŋə, təya huyi ka kərə habarakii ka *lyawarənə ŋga Yeesu. ⁹Pii wata Yeesu a lapaa tə tii, əŋki ci, “Usamə!” Wata makiitə a əntsahətə aaɓiikii, təya gərə’waanə, təya kəsətə səɗəkii ka paslə tə ci. ¹⁰Əŋki Yeesu ka tii, “Goona ŋgwalə, dəmə ka banə ka ndzəkəŋushi’inəki kaa təya dzə aanə hanyinə ŋga Galili. Davə nə təya nee ka nyi.” 28.10 12.50; Yooh. 20.17.

Banə ŋga ənji nəhə gu’u tə sətə slənyi

¹¹Ma makiitə a palə, wata hara ənji agi soojiitə nja nəhə gu’utə a maɗə, təya palə aasəkə vəranə, təya dzə ka banə ka madiigərə limanyinə tə patənə ŋga sətə slənyi. ¹²Madiigərə limanyinə a dza də nə da gayinə ka ɗa *mətərəkinə, təya ŋgərə kwaɓa laŋə, təya vii ka soojiita, ¹³təya ba ka tii, “Ma banuuna: ‘Lyawarənaakii shi davəɗə, təya shi ka hərəma waakii, inə ka ŋunyinə.’ 28.13 27.64.¹⁴Maɗa kə mbu’i habarakii aa limə ŋgwaməna, ka zə’utənə niinə də haŋkalaakii də banə, pooshi sə ŋga idəpaanə ashuunə, ina luupaa tuunə.” ¹⁵Wata soojiitə a luu kwaɓata, təya ɗatə makə sətə bii ənji ka tii. Ha’ə huwugi habarakii ahada *Yahudiinə ca’ə ka ənshinə.

Waɓənə ŋga Yeesu ka lyawarənaakii pu’u aməntaŋə

(Mar. 16.14-18; Luka 24.36-49; Yooh. 20.19-23; Slənə 1.6-8)

¹⁶Yoo, lyawarənə ŋga Yeesu pu’u aməntaŋə a palə aanə hanyinə ŋga Galili, aanə giŋutə bii Yeesu ka tii dzənə. 28.16 5.1; 26.32; 28.10.¹⁷Makə nee tii ka ci, təya paslə tə ci. Amma, ma hara ənji ahadatii, kə shakii tii tə ci, mbu’u əntaa ci ətsa. 28.17 14.31.¹⁸Yeesu a əntsahə aaɓiitii, əŋki ci ka tii, “Kə vii Əntaŋfə ka nyi patənə ŋga baawəɗa dadagyə da ganə a duuniya. 28.18 Dan. 7.14; Mat. 11.27.¹⁹Acii ha’ə, dəmə aaɓii patənə ŋga ənji ŋga *duuniya, una zhi’wee ka tii ka lyawarənaaki, una ɗa ka tii bapətisəma aagi ləmə ŋga Dəna, da ləmə ŋga Uuzəna, da ləmə ŋga Malaaɓa Ma’yanə, 28.19 patənə ŋga ənji: 10.5-6; 24.14; Mar. 16.15; Luka 24.47; bapətisəma: Mat. 3.15; Mar. 16.16; Slənə 2.38; 8.36; 1 Koor. 1.13-16; Af. 4.5; Yooh. 3.22; 4.1-2; Rooma 6.3-4; Dənə, Uuzənə, Malaaɓa Ma’yanə: 2 Koor. 13.13.²⁰una dzəgunə ka tii kaa təya nə’utə patənə ŋga sətə bii nyi koonə. Ma nyi, ka ndzaanə nə nyi doonə taa guci patə, ca’ə ka muudinə ŋga duuniya.”