Luka

Ŋunyi Habara dacii

Luka

¹Wiinə waɓənə cii kya naahə ka hə ɗii Tawəfilasə maɗuunəkii. Ənji laŋə ɗii gazhi’waanə ŋga naahə uushi’iitə ɗaaɗii ahadeenə. ²Kə nyaahə tii makə sətə fii inə a ma ənjitə nee də ginətii təkəŋwanə, ətə ndzaanə ka ənji waaza waɓənə ŋga Əntaŋfə. ³Ma nyi əsə, kə caamə nyi də haŋkala agyanə sətə ɗaaɗii daga ŋukə. Acii ha’ə kə nee nyi, maɗa naahətə nyi ka hə sətə ɗaaɗii kada’ə kada’ə, ka ɗanə ŋga’ə. 1.3 Slənə 1.1.⁴Ma ɗii nyi ha’a, kaa ha shii oo’i, ma sətə jigunyi ənji ka ha, gooŋga tanyi.

Banə ŋga malaa’ika poonə tə Yoohana əndə ɗa bapətisəma

⁵Ma agi zamanatə ɗii *Hirudusə ŋwaŋuunə agyanə hanyinə ŋga Yahudiya, tə’i əndə’i *limanə ɗii ləməkii Zakariya. Ma ca, agi kurəgə ŋga limanyinə ŋga Abiya ŋga ŋukə nə ci. Ilizabeetə nə ləmə ŋga minaakii. Ma kya, agi slikərənə ŋga *Haruna, maɗuunə limanə, shigi ki. 1.5 Abiya: 1 Haba. 24.7-19.⁶Ma tii da minaakii, ənji gooŋga nə tii akəŋwacii Əntaŋfə kyakya’ə. Agi nə’utənə nə tii sətə bii Slandanə patə də rəgwakii. ⁷Amma pooshi tii upaa uuzənə, acii ma minaakii Ilizabeetə, əntaa mitə poo nə ki. Tii kyakya’ə əsə, kə uugi tii sasaranə.

⁸Ma ka əndə’i uusəra, makə zhi’wa saa’i ŋga slənə ŋga kurəgətə ɗii Zakariya agikii, kə gi Zakariya ka ɗa slənə asəkə *yi ŋga Əntaŋfə makə sətə izee limanyinə ka ɗanə. ⁹Ma sətə ci limanyinə a ɗa, ka kuratənə nə tii ahadatii taa wu nə dzənə ka ɗəzə urədya a kumu ga Əntaŋfə. Ma saa’ikii, tə Zakariya kuryagi tii. 1.9 Shig. 30.7-8.¹⁰Ma ca ɗəzə urədya a kumu, ma ənjitə agyə patənatii, təya ɗa də’wa. ¹¹Ma ci ma’ə agi ɗəzə urədya, wata kə jigagi malaa’ika ŋga Əntaŋfə ka ci. Ca kəŋaanə da ciizəma hatə ci limanyinə a ɗəzə urədya.

¹²Makə nee Zakariya ka ci, wata kə kəsəgi ŋgwalənə tə ci, mashiimə ci sə ŋga ɗanə. ¹³Wata əŋki malaa’ika ka ci, “Zakariya ga ha ŋgwalə, acii kə fii Əntaŋfə də’waaku. Ma minaaku Ilizabeetə, ka poonə nə ki ka hə uundzə ŋgura, kadə nii kwa ɗəkə ka ci ləmə Yoohana. 1.13 1.60,63.¹⁴Kadə ɗanə nə hə maŋushinə da mooɗasəka putaakii. Kadə na ndzaanə ka sə ŋga maŋushinə ka ənji patə əsə. ¹⁵Acii kadə nii kəya ndzaanə ka gawə əndə akəŋwacii Əntaŋfə. Paa ci na sa ma’i inaba, taa əndə’i sə ŋga sanə ətə ca ka əndə agyanə, paa ci na sa. Kadə ndzaanə nə Malaaɓa Ma’yanə da ci daga asəkə məci əsə. 1.15 Ɓaan. 6.3; M.Gəŋw. 13.4-5; Luka 7.33.¹⁶Kadə ənyatəginə nə ci də ənji ɓəzəkii agi ənji *Isərayiila kaa təya nə’u tə Əntaŋfə Slandana. ¹⁷Kadə nii kəya upaa ŋgeerənə ŋga Ma’yaatə slənyi ashi anabi *Iliya. Kadə nii kəya takəŋwanə ka Slandana, ca haɗatəgi də manjeevənə da dəsənətii, ca ənyatəgi aa rəgwa də ənjitə naanagi ka nə’unə tə Əntaŋfə, kaa təya ndzaanə da haŋkala, təya nə’u tə Əntaŋfə. Kadə nii kəya tasəkatə tə ənji kaa təya gəra shinə ŋga Slandana.” 1.17 Mal. 3.1,23-24; Mat. 17.10-13; Mar. 9.13; Yooh. 1.21.

¹⁸Wata əŋki Zakariya ka malaa’ikata, “Də mi saŋə shiinəki oo’i, gooŋga nə sətsə bii hə ka nya? Acii ma nya, kə uugi nyi iirənə; minaaki əsa, kə paləgi fəzə ŋga pawatə.” 1.18 ’Wat. 17.17; 18.11.¹⁹Əŋki malaa’ikatə ka ci, “Nyi nə Jibərila, akəŋwacii Əntaŋfə nə nyi ka ɗa sləna. Ci sləkee ka nyi kaa nya waɓə ka hə, nya ba ka hə ŋunyi habaratsa. 1.19 Dan. 8.16.²⁰Amma maluuvəmə hə oo’i, gooŋga nə sənə bii nyi ka hə. Amma shiiwə oo’i, maɗa kə mbu’ya uusərakii, kadə na ɗa ha’ə. Aciikii ka ɗaginə nə hə ka masə gana; pa ha mbee ka waɓənə maɗaamə səndə bii nyi ka hə kə ɗii.”

²¹Ma saa’itə i malaa’ika da Zakariya a waɓə ha’a, gəranə nə ənji tə ci agyə. Ka ha’ə kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə nə təkurənə ŋga Zakariya a kumu ga Əntaŋfə. ²²Makə gimagi Zakariya, mambeemə ci ka waɓənə da ənji ma’ə. Davə shii tii oo’i, tə’i uushi ŋga hurəshishinə nee ci a kumu ga Əntaŋfə. Də ciinə waɓi ci ka tii.

²³Makə uugi saa’i ŋga slənə ŋga Zakariya asəkə yi ŋga Əntaŋfə, ca palə saakii aasii. ²⁴Ma daba’ə ətsə ha’ə, wata kə ɗasəkii minaakii Ilizabeetə. Kə ɗii ki ləgiɗə tufə asii ka hakii, manjimə ta dzə ka ha, əŋki ki: ²⁵“Wiinə səndə ɗii Əntaŋfə ka putaaki: kə nee ci ka təgunuunaaki; kə luupaa ci tə nyi, pooshi ma’ə ayinə agiki.” 1.25 ’Wat. 30.23.

Banə ŋga malaa’ika poonə tə Yeesu

²⁶Makə ɗii Ilizabeetə ləgiɗə kuwa də ɗasəka, wata Əntaŋfə a ənə ka sləkeenə ka malaa’ikatə ɗii ləməkii Jibərila aasəkə vəranə ŋga Nazaratu, anə hanyinə ŋga Galili. ²⁷Ma sləkee Əntaŋfə ka ci, aaɓii əndə’i kadəma ətə ɗii ləmətə Mariyaama. Ma kya, maɗanə ŋga əndə’i əndə nə ki ətə ɗii ləməkii Yusufu. Agi slikərənə ŋga ŋwaŋwə *Dawuda shigi ci. 1.27 Mat. 1.16.²⁸Shinə ŋga malaa’ika aaɓii Mariyaama, wata əŋki ci ka ki, “Ɗawə maŋushinə. Acii kə ɗii Əntaŋfə ka hə pwapoonə. Kədəhə nə Slandanə da hə.” ²⁹Makə fii Mariyaama waɓənə ŋga malaa’ikatə ha’ə, wata kə kəɗəpaa tə ki. Kya gwaŋə ka buurənə oo’i, uushi mi saŋə bii waɓəətsa? ³⁰Wata əŋki malaa’ikatə ka ki, “Mariyaama, ga ha ŋgwalə. Acii kə ɗii Əntaŋfə ka hə pwapoonə. ³¹Fatə ŋga’ə: ka ɗasəkanə nə hə, ka poonə nə hə uundzə ŋgura, ha ɗəkə ka ci ləmə Yeesu. 1.31 Isaa. 7.14; Mat. 1.21; Luka 2.21; Slənə 4.12.³²Ka ndzaanə nə ci ka gawə əndə dərəva. Ka ’wanə nə ənji tə ci *Uuzənə ŋga Əntaŋfə, Əndə məghərəvənə ka shaŋə. Ka viinə nə Əntaŋfə ka ci ŋwaŋuunə makə sətə vii ci ka *Dawuda dzədzəci. 1.32 Isaa. 9.6; 2 Sam. 7.16; Mat. 20.30-31.³³Aciikii ka ɗanə nə ci ŋwaŋuunə agyanə ənji Isərayiila ka ca’ə ndəŋwə ndəŋwə. Pooshi ŋwaŋuunaakii ka uudənə shaŋə.” 1.33 Dan. 7.14.

³⁴Əŋki Mariyaama ka malaa’ika, “Iitə ɗanə səkii ha’ə, acii ma nya, ma’ə nyi kadəma.” ³⁵Əŋki malaa’ika ka ki, “Ka shinə nə Malaaɓa Ma’yanə aagyanəku, ka zaɗətənə nə Əntaŋfə Əndə baawəɗa tə hə, ci Əndə məghərəvənə ka shaŋə. Aciikii ma uuzəətə nii kwa pawa, malaaɓakii nə ci; ka ’wanə nə ənji tə ci: Uuzənə ŋga Əntaŋfə. 1.35 Mat. 1.18; Luka 4.18.³⁶Ma Ilizabeetə duurə goonə, taa ŋgahi kə uugi ki iirənə, kə bii ənji masaawa nə ki əsə, amma kuwanə ŋga ləgiɗatə əna də ɗasəka. Ka poonə nə ki uundzə ŋgura. ³⁷Acii pooshi sətə palee ka ŋgeerənə ŋga Əntaŋfə.” 1.37 ’Wat. 18.14; Mat. 19.26; Mar. 10.27; Luka 18.27.

³⁸Əŋki Mariyaama, “Ma nya, ŋga Əntaŋfə nə nyi da nəki. Wa Əntaŋfə a ɗa ka nyi makə səndə bii hə.” Wata malaa’ikatə a unee ka ki, ca palə saakii.

Dzənə ŋga Mariyaama aa ha Ilizabeetə

³⁹Ma daba’əkii, kə ma’i Mariyaama, kya palə pii pii aasəkə əndə’i vəranə agi giŋunyinə, anə hanyinə ŋga Yahudiya. ⁴⁰Mbu’unatə aa dəvə, kya dəməgərə aasii aa ha Zakariya, kya nəhəpaa tə Ilizabeetə. ⁴¹Makə fii Ilizabeetə nəhəpaanə ŋga Mariyaama tə ki, wata guguɗənə nə uuzənə asəkətə. Dəməgərənə nə Malaaɓa Ma’yanə aasəkə ədzəmətə. ⁴²Wata kya ŋgəree ka uuratə, əŋki ki, “Kə ɗii Əntaŋfə ka hə barəkaanə palee ka harii makinə patə. Tə’i barəkaanə ashi uuzəətsə nii kwa poo əsə.” ⁴³Kya tsakə, əŋki ki, “Wu saŋə nə nyi bahə məci Slandanəki a shi aaɓiikya? ⁴⁴Acii kə nee hə, makə fii nyi nəhəpaanaaku tə nyi, wata guguɗənə nə uuzənə asəkəki, guguɗənə ŋga mooɗasəka. ⁴⁵Ma ha, tə’i barəkaanə ashiku, acii ma sətə bii Slandanaamə ka hə ka ɗanə, kə luuvə hə.”

Wanyanə ŋga Mariyaama

⁴⁶Wata əŋki Mariyaama: 1.46-55 1 Sam. 2.1-10.

“Wanyinə ca dəla də Slandana,

⁴⁷Kə ɗii nyi maŋushinə də Əntaŋfə Maluwaaki.

⁴⁸Acii kə tsaaməgi ci aagiki, nyi talaka, mavaakii.

Weewee daga ənshinə ka banə nə ənji patə ka jiji ka jiji oo’i, əndə barəkaanə nə nyi.

⁴⁹Acii kə ɗii Əntaŋfə ka nyi maɗuunə uushi,

ci Əndə baawəɗa, Malaaɓa Ənda.

⁵⁰Agi ɗanə nə ci ŋga’əənə ka jiji ka jiji ka ənjitə ca ŋgwalə tə ci. 1.50 Jab. 103.13,17.

⁵¹Kə ɗii ci maŋgwaarə sləna, 1.51 Dzək. 5.15; 26.8.

kə taakee ci ka ənjitə ca ɗuunətə natii nə rəŋwə rəŋwə.

⁵²Kə jimagərə ci də meeminə anə dəgələ ŋga ŋwaŋuunatii, ca vigi madzəgamə ha ŋga ndzaanə ka talakiinə. 1.52 Jab. 75.8; Mat. 23.12; Yak. 4.6,10.

⁵³Ənji maɗəfəna, kə əburətəgi ci də tii də ŋunyi uushi’inə. Ma ənji gəna, kə laakəənə ci tə tii də maɗəfənə. 1.53 Jab. 107.9; 34.11.

^54-55Kə shi ci ka tsakənə tə ənji Isərayiila, ənji slənaakii, acii mazaanəmə ka ci nə sətə shi ca bii ka dzədzəshi’inaamə oo’i, ka ɗanə nə ci ŋga’əənə ka Ibərahiima da i ka jijinaakii ka ca’ə ndəŋwə ndəŋwə.” 1.54-55 Mika 7.20; Jab. 98.3; ’Wat. 17.7; 22.17.

⁵⁶Kə ɗii Mariyaama bahə ləgiɗə makkə ga Ilizabeetə. Ma daba’əkii, kya maɗə, kya palə satə aasii.

Poonə tə Yoohana, əndə ɗa bapətisəma

⁵⁷Makə mbu’i saa’i ŋga poonə ŋga Ilizabeetə, wata kya poo uundzə ŋgura. ⁵⁸Fanə ŋga guvayinyinə da duurənyinatə oo’i, kə ɗii Əntaŋfə ka ki ŋga’əənaakii, wata təya ɗa mooɗasəkə ka hakii da ki.

⁵⁹Makə ɗii uuzənə luuma rəŋwə, ənjə a shi ka *ryaminiyagi tə ci. Kə mwayi tii ɗəkə ka ci ləmə Zakariya, makə ŋga dii. 1.59 ’Wat. 17.12-13.⁶⁰Əŋki məci, “Aa’a, wa ənjə a ɗəkə ka ci ləmə: Yoohana.” 1.60-63 1.13.⁶¹Əŋki hara ənji ka ki, “Amma pooshi əndə agi duurənyinə goonə ətə ɗii ləməkii ha’ə.” ⁶²Makə nee ənji ha’ə, wata ənjə a ləgwa ka dii də ciinə kaa təya shii taa iitə cii kəya moo ɗəkə ləmə ka uuzənaakii. ⁶³Wata Zakariya a ləgwa sə ŋga naahənə anəkii, ca naahətə, “Yoohana nə ləməkii.” Neenə ŋga ənji ha’ə, kə kəŋee ka tii patə ka shaŋə.

⁶⁴Ma Zakariya a uudəpaa naahəginə ha’ə, wata ca ənəgərə ka waɓənə makə ŋga ŋukə. Ca ndzaŋə dəlanə də Əntaŋfə. ⁶⁵Amma, ma ətsə ha’ə, kə ŋgwalee ka guvayiinaakii patə. Ka ha’ə kə dəlagi haalakii asəkə patənə ŋga vəranyiitə agi giŋunyinə agyanə hanyinə ŋga Yahudiya. ⁶⁶Ma ənjitə fii sətə ɗaaɗii patə, wata təya ndzaŋə buurənə agyanəkii. Əŋki tii, “Ya uuzəətsa, iitə nii kəya ndzaana?” Ma bii tii ha’ə, acii kə nee tii, ma uuzəətsə kamə, weewee kə ndzaa Əntaŋfə Slandanə da ci.

Dəlanə ŋga Zakariya də slənə ŋga Əntaŋfə

⁶⁷Ma Zakariya dii Yoohana, kə dəməgərə Malaaɓa Ma’yanə aasəkə mooɗəfəkii. Wata ca ɗa anabaakwaanə, əŋki ci:

⁶⁸“Wa ənjə a ɗuunətə tə Slandana, Əntaŋfə ŋga ənji Isərayiila, acii kə shi ci ka tsakənə tə ənjaakii,

kə luupaa ci tə tii. 1.68 Jab. 41.14; 72.18; 111.9; Luka 4.18-21; 7.16; 19.44.

⁶⁹Kə kəŋee ci kaamə ka Maluu əndə baawəɗa agi slikərənə ŋga Dawuda, lawaraakii. 1.69 Jab. 132.17; Mat. 20.30-31.

⁷⁰Ci nə sətə shi Əntaŋfə a bii da ma malaaɓa anabiinaakii daga ŋukə, oo’i: 1.70 Rooma 1.2; Isaa. 9.1-6; Mika 5.1-3.

⁷¹Ka luupaanə nə ci taamə acii ənji mbiinə gaamə i acii ənjitə ca usha taamə patə. 1.71 Jab. 106.10.

⁷²Ha’ə ɗii Əntaŋfə ŋga’əənaakii ka dzədzəshi’inaamə,

kə buurətə ci malaaɓa aləkawalətə anyi ci da tii, 1.72 Jab. 106.45; 105.8-9; Leew. 26.42.

⁷³waatoo jiɗətə ji’i ci ka Ibərahiima dzədzəshi’inaamə oo’i, 1.73 ’Wat. 22.16-18.

⁷⁴Kadə nii kəya luupaa taamə acii ənji mbiinə gaamə, kaama mbee ka slənənə ka ci yadə ŋgwalənə, 1.74-75 Tit. 2.12,14.

⁷⁵ama ndzaanə malaaɓakii, ənji gooŋga akəŋwaciikii, ha’ə muudinə ŋga baanə gaamə patə.

⁷⁶Ma hə əsə, uuzənaakya, kadə nə ənjə a ’wa tə hə anabi ŋga Əntaŋfə Əndə məghərəvənə ka shaŋə. Acii kadə nii kwa takəŋwanə ka Slandanə kaa ha haɗatəgi ka ci də rəgwa. 1.76 Mal. 3.1; Mat. 11.10; Mar. 1.2; Luka 7.27.

⁷⁷Waatoo ka ɓaariinə nə hə ka ənjaakii oo’i, agi luupaanə nə Əntaŋfə tə tii də tifyagi ka tii ’waslyakəənatii. 1.77 Irim. 31.34.

⁷⁸Ma Əntaŋfə gaamə, laŋə nə ci ka nəhə təgunuunə gaamə dərəva, agi ɗa kaamə ŋga’əənə nə ci.

Ka kavənə nə ci kaa ɓərəətə na luupaa taamə a lə’ya. 1.78 Shig. 34.6; Isaa. 60.1-2; Mal. 3.20.

⁷⁹Ma ɓərəətsa, kaa ca ɓərə ka ənjitə agi ŋgəra’wə ca ŋgwalə acii wa; ca kərə taamə ka rəgwa jamənə.” 1.79 Isaa. 9.1,5; 42.6-7; Mat. 4.16.

⁸⁰Ma Yoohana, gərənə nə ci, dzənə nə haŋkalaakii də tsakənə. Ca ndzaanə ahada bilinə, ha’ə mbu’i uusəra ŋga jigaginaakii ka ənji *Isərayiila.

Poonə tə Yeesu

(Mat. 1.18-25)

¹Ma agi zamanatə pwayi ənji tə Yoohana, tə’i maɗuunə ŋwaŋwə ŋga ha də Rooma ətə ɗii ləməkii Agusətusə. Kə bii ci oo’i, a naahətə ənji ləmə ŋga ənji patə agyanə hanyinaakii. ²Ci nə təkəŋwatə naahənə, ətə ɗii agi ŋwaŋuunə ŋga Kiriniyusə, ŋgwaməna ŋga hanyinə ŋga Siriya. ³Aciikii patənə ŋga ənja, kə ma’i tii, kə pyalə tii aa vəra aa hatii, kaa ənjə a dzə ka naahəvə ləmətii.

⁴Wata Yusufu a maɗə də Nazaratu anə hanyinə ŋga Galili, ca palə aa Bayitilaama anə hanyinə ŋga Yahudiya, hatə pwayi ənji tə ŋwaŋwə *Dawuda. Acii, ma ca, agi slikərənə ŋga Dawuda shigi ci. 2.4-7 Mat. 2.1; Yooh. 7.42.⁵Kə gi tii ka naahə ləmətii da minaakii Mariyaama. Ma saa’ikii, ki də ɗasəka.

^6-7Ma tii ma’ə də Bayitilaama, wata kə mbu’ya uusəra ŋga poonə ŋga Mariyaama. Ma’upaamə tii ha ŋga ndzaanə a kuvə mu’uminə. Aciikii kə gi tii aasəkə kuvətə nji dabanyinə a ndzaanə davə. Wata Mariyaama a poo uundzə ŋgura, təkəŋwatə pawatə. Kya ləkutətə tə ci də kadəmbula, kya banee ka ci asəkə sətə ci dabanyinə a zəmə asəkəkii.

Jigaginə ŋga malaa’ika ka magəriinə

⁸Ma davə agyanə hanyinəkii, tə’i magəriinə də bilə ca nəhə dabanyinatii davəɗə. ⁹Wata ma təya nee, wiitsə malaa’ika ŋga Əntaŋfə Slandanə kə jigagi ka tii, ɗuunuunə ŋga Əntaŋfə a ləkutətə tə tii. Ɓərənə nə ha agyanətii makə doosərə. Wata dzabala a dzagi tə tii. ¹⁰Əŋki malaa’ika ka tii, “Goona ŋgwalə. Acii ma shinaaki, ka ba koonə ŋunyi habara ətə na ɗa maŋushinə ka patənə ŋga ənja. ¹¹Waatoo, ma ənshinə davəɗə, kə pwayi ənji koonə Maluwa, asəkə vəranə ŋga Dawuda; ci nə *Aləmasiihu Slandana. 2.11 Mat. 20.30-32; Yooh. 4.42; Slənə 5.31; 13.23; 2 Piita 1.11.¹²Wiinə sətə na ɓaarii koonə tə ci: ka lanə nuunə idənə uuzənə maləkutəkii də kadəmbula, pərəɓə asəkə sətə ci dabanyinə a zəmə asəkəkii.”

¹³Pii wata wiitsə daɓaala ŋga malaa’ikanyinə, təya ləɓəgərə da malaa’ikata, təya dəla də Əntaŋfə, əŋki tii:

¹⁴“Ŋga Əntaŋfə nə ɗuunuunə dagyə; 2.14 Isaa. 57.19; Mat. 10.13,34; Mar. 9.50; Luka 1.79; 10.5-6; 12.51; 19.38,42; 24.36; Yooh. 4.27; Slənə 10.36; Af. 2.14,17.

ka ənjitə uu’i ci agi duuniya də jamənə.”

Dzənə ŋga magəriinə aa Bayitilaama

¹⁵Wata malaa’ikanyiitə a unee ka magəriitə, təya ənə satii aadəgyə, wata əŋki magəriinə ahadatii, “Ma ɗanaama, dzaamə aa Bayitilaama əndzə’i əndzə’i kaama dzə ka neenə də ginaamə ka səndə sləkee Əntaŋfə ka malaa’ikaakii ka banə kaamə.” ¹⁶Wata təya maɗə, təya palə aa Bayitilaama pii pii. Mbu’unatii, təya lapaa tə i Mariyaama da Yusufu; wiinə idənə uuzənə əsə pərəɓə asəkə sətə ci dabanyinə a zəmə asəkəkii. ¹⁷Makə nee tii ka idənə uuzənə, təya ndzaŋə baaba sətə bii malaa’ikatə ka tii agyanə uuzəətə. ¹⁸Kə ɗii ka ənji patə ka sə ŋga hurəshishinə nə sətə ndzaa magəriitə ka baabanə. ¹⁹Amma, ma Mariyaama, kə kəsəpaa ki waɓəətsə patə agi haŋkalatə, kya kaala hiimatə agyanəkii. 2.19 2.51.²⁰Ma daba’əkii, magəriitə a ənə satii. Təya dzə də ɗuunətənə tə Əntaŋfə, təya dəla də ci. Acii ma sətə fii tii da sətə nee tii də ginətii pata, weewee makə sətə bii malaa’ikatə ka tii lapaa tii.

²¹Makə ɗii luuma rəŋwə, kə mbu’ya uusəra ŋga *ryaminiyagi uuzənə. Wata ənjə a ryaminiyagi tə ci, ənjə a ɗəkə ka ci ləmə Yeesu, makə sətə shi malaa’ikatə a bii ka məci, ki ma’ə maɗasəkamə. 2.21 1.31.

Kərənə tə Yeesu aasəkə *yi ŋga Əntaŋfə

²²Yoo, kə mbu’i uusəra ŋga ɗa sətə bii bariya ŋga Muusa kaa ŋugiginə a ɗa kaa təya ənə ka ndzaanə malaaɓakii. Wata təya ŋgərə uuzənə, təya kərə tə ci aasəkə vəranə ŋga Urusaliima ka kapaanə tə ci akəŋwacii Əntaŋfə Slandanə kaa ca ndzaanə ka naakii. 2.22-24 Leew. 12; Ɓaan. 18.15-16.²³Acii tə’i manaahəkii asəkə bariya ŋga Slandanə, oo’i, “Taa ŋgutə təkəŋwatə pawa, maɗa uundzə ŋgura, wa ənjə a kapaa akəŋwacii Əntaŋfə kaa ca ndzaanə ka naakii.” 2.23 Shig. 13.2.²⁴Ma gi tii əsa, i ka vii sə ŋga ɗa də sataka, makə sətə bii bariya ŋga Əntaŋfə, waatoo kurəkutiinə bəra’i taa uuji bilyamasariinə bəra’i.

²⁵Tə’i əndə’i əndə də Urusaliima ɗii ləməkii Simiyoonə. Əndə gooŋga nə ci. Agi ŋgwalənə nə ci tə Əntaŋfə. Ma ca, agi gəra shinə ŋga əndə luupaanə tə ənji *Isərayiila nə ci bislya. Kə ndzaa Malaaɓa Ma’yanə da ci əsə. ²⁶Kə bii Malaaɓa Ma’yanə ka ci, “Paa ha əntə maɗaamə hə kə nee ka Aləmasiihu, waatoo *Mataɗəkii ŋga Əntaŋfə.”

²⁷Ma ka əndə’i uusəra, kə kirə Malaaɓa Ma’yanə tə Simiyoonə aasəkə yi ŋga Əntaŋfə. Makə kira i dii Yeesu da məci tə uuzənə aa dəvə əsə ka ɗaaɗa ka ci uushi’iitə baabii Əntaŋfə asəkə ləkaləkatə, ²⁸wata Simiyoonə a nee ka ci, ca ŋgərətə tə ci də bəra’itə cii. Ca kuyirii tə Əntaŋfə, əŋki ci:

²⁹“’Ya’ə Slandana, ma ənə ɗii əna, ma sətə shi ha bii, kə ɗatə hə tanyi. Aciikii agi jamənə nə nyi. Ka mbeenə nə hə ka kapaa ka nyi rəgwa, kaa nya dzə aa vəra.

³⁰Acii kə nee nyi də ginəki saaki ka əndənə sləkee hə kaa ca shi ka luupaa ənja. 2.30-31 Isaa. 52.10.

³¹Taa wu patə əsa, ka shiinə nə ci oo’i, agi luupaanə nə hə ənja.

³²Ci nə maɓərə hatə na ɓaarii tə hə ka patənə ŋga ənji agi duuniya; ci əsə na ɗuunətə tə ənjaaku Isərayiila.” 2.32 Isaa. 42.6; 49.6; 46.13.

³³Fanə ŋga i dii da məci tə sətə ndzaa Simiyoonə ka baabanə agyanə uuzənatii, kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə dərəva. ³⁴Wata Simiyoonə a kəgya ka tii barəkaanə acii Əntaŋfə. Ma daba’əkii, əŋki ci ka Mariyaama məci Yeesu, “Kə nee hə ka uuzəəna, Əntaŋfə ta’i tə ci. Ɓəzəkii nə ənji Isərayiila a puu’u putaakii, ɓəzəkii nə ənjə a mbəɗə əsə. Ka ndzaanə nə ci ka əndətə na ɓaarii oo’i, ma Əntaŋfə, agi ɗa slənə nə ci. Amma ka kaareenə nə ənji ka ci. 2.34 Isaa. 8.14; 1 Piita 2.8.³⁵Də ha’ə makə ətsa, ka kuzhi’yaginə nə ci maŋgəɗə uushə a ədzəmə ɓəzə ənja. Ma hə naaku, Mariyaama, kadə zəmənə nə ədzəməku tə hə, makə də ŋgila jiɓə ənji tə hə.”

*Anabi Hanatu

³⁶Tə’i əndə’i minə ɗii ləmətə Hanatu. Anabi nə ki. Uuzənə ŋga Fanuyilə agi slikərənə ŋga Asarə nə ki. Ma kya, iirə minə nə ki, kə fəzhi ki tighəsə pu’unə aji ənfwaɗə. Fəzə məɗəfə tanə ɗapaa tii da ŋgurii, ca əntəgi. ³⁷Ma kya, kə iirə ki agi mooryafiinə. Mabwaseemə ki ka ndzaanə asəkə yi ŋga Əntaŋfə. Agi gərə’unə nə ki ka Əntaŋfə taa guci patə. Waatoo, kya ɗa də’wa, kya ɗa suumaya əsə. 2.37 1 Tim. 5.5; Mat. 6.16-17.³⁸Ma saa’itə kira ənji tə Yeesu, kə dzəənə ki ɗaŋə, wata ki maa, kya ndzaŋə kuyiriinə tə Əntaŋfə. Kya waɓə haala ŋga uuzəətə ka patənə ŋga ənjitə ca gəra luupaanə ŋga Əntaŋfə tə Urusaliima. 2.38 Isaa. 52.9.

Ənənə aa Nazaratu

³⁹Makə uudəpaa i Yusufu da Mariyaama ɗaaɗagi sətə bii bariya ŋga Slandanə patə, təya ənə satii aa hatii aa vəra, waatoo aa Nazaratu anə hanyinə ŋga Galili. ⁴⁰Gərənə nə uuzənə, ca dzə də upaa ŋgeerənə da hiima. Kə ɗaanə Əntaŋfə ka ci barəkaanə əsə.

Dzənə ŋga Yeesu aasəkə *yi ŋga Əntaŋfə, ci fəzə pu’u aji bəra’i

⁴¹Taa ŋgutə fəzə patə, maɗa zhi’wa kumənə ŋga *Pasəka, agi dzənə nə i dii Yeesu da məci aa Urusaliima. 2.41 Shig. 12.1-27; 23.14-17.⁴²Makə ɗii Yeesu fəzə pu’u aji bəra’i, təya ’waanə tə ci aa Urusaliima ka kumənəkii makə sətə izee ənji ka ɗanə. ⁴³Uudənə ŋga kumənəkii, təya maɗə ka palənə satii aasii. Asee, ma Yeesu, kə ənəgi ci saakii də Urusaliima. Amma, mashiimə i dii da məci. ⁴⁴Ma nə tii ka nəhənə, ahada hara ənjitə gi tii nə ci. Təya kagi uusəra pa’ə ka wiinə. Makə ɗii ci, maneemə tii ka ci, təya gwaŋə ka aalənə tə ci ahada duura da i ahada ənjitə shii tə tii. ⁴⁵Makə maneemə tii ka ci, təya ənəgərə cəkwə aa Urusaliima də aalənə tə ci. ⁴⁶Təya lapaa tə ci ka makkənə ŋga uusəra asəkə yi ŋga Əntaŋfə, ci dasə aɓii maliminə ŋga *Yahudiinə. Ca fa sətə nji təya baaba, ca laagwa ka tii uushi’inə. ⁴⁷Ənjitə nja fa waɓənaakii patə, kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə, acii də haŋkala nji Yeesu a jiikə ka maliminə.

⁴⁸Makə nee i dii da məci ka ci aɓii maliminə ha’ə, kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə ŋgaaŋga’ə. Wata əŋki məci ka ci, “Uuzənaakya, ka mi ɗii hə diinə ha’ə kwa? Kə nee hə, kə sakəlagi haŋkala geenə da duu ɗii ka ha ŋga aalənə tə hə.” ⁴⁹Wata Yeesu a jikəvə ka tii, əŋki ci, “Ka mi njuuna aalə tə nya? Mashiimuunə oo’i, kə dəɓee nya ndzaanə ga Daadə asii kwa?” 2.49 Yooh. 2.16.⁵⁰Amma, mashiimə tii ginə ŋga sətə bii ci ka tii.

⁵¹Wata ca maɗə, ca palə atsatii aa Nazaratu. Agi baneenə nə ci ka nəkii akəŋwaciitii uusəra patə. Ma məci, kə kəsəpaa ki uushi’iitsə ɗaaɗii patə agi haŋkalatə. 2.51 2.19.⁵²Gərənə nə Yeesu, tsakənə nə hiimaakii. Kə kaɗeesəkə ci ka Əntaŋfə da i ka ənji əsə. 2.52 1 Sam. 2.26.

Waazanə ŋga Yoohana əndə ɗa bapətisəma

(Mat. 3.1-12; Mar. 1.1-8; Yooh. 1.19-28)

¹Ma agi pu’u aji tufənə ŋga fəzə ŋga ŋwaŋuunə ŋga Tibeeriyasə, maɗuunə ŋwaŋwə ŋga ha də Rooma, Puntiyu *Pilaatu nə ŋgwaməna agyanə hanyinə ŋga Yahudiya; *Hirudusə nə ŋwaŋwə anə hanyinə ŋga Galili. Ma anə hanyinə ŋga Ituriya da anə hanyinə ŋga Tarakunitisə, Filibusə ndzəkəŋuci Hirudusə nə ŋwaŋwa. Ma anə hanyinə ŋga Abilyanə əsə, Lisaniyasə nə ŋwaŋwa. ²*Anasə da Kayafasə nə gayinə ŋga limanyinə ka saa’ikii.

Agi saa’ikii əsə bagərə Əntaŋfə waɓənaakii ka Yoohana, uuzənə ŋga Zakariya, ci agi bilinə. ³Aciikii kə wiigi’i ci agyanə hanyiitə ama gəərə Urədunə patə, ca dzə də waazanə ka ənja, əŋki ci, “Uneemə ka ɗa ’waslyakəənə, una baanə ka Əntaŋfə, ənjə a yiɓə koonə bapətisəma, kaa Əntaŋfə a tifyagi koonə ’waslyakəənə goonə.” 3.3 Slənə 13.24; 19.4; Luka 24.37.⁴Waatoo kə ɗii makə sətə nyaahə anabi Isaaya asəkə malaaɓa ləkaləkatə, ətə bii ci: 3.4-6 Isaa. 40.3-5.

“Wiitə əndə ca kaala agi bilinə, əŋki ci:

Haɗatəgimə də rəgwa ka Slandana,

kəŋeemə ka ci ka rəgwa.

⁵Ŋgəəɗətəmə maguɗaŋə ha;

ga giŋwə da təpura a ndzaanə.

Kəŋeemə ka madaada rəgwanyinə,

ŋgəərəgimə faariinə davə.

⁶Ka neenə nə ənji patə makə sətə luupaa Əntaŋfə ənja.” 3.6 2.30-31; Slənə 28.28.

⁷Makə nee Yoohana ka ənjitə shiishi aaɓiikii kaa ca ɗaaɗa ka tii bapətisəma, wata əŋki ci ka tii, “Unə rəhunyinə, goona səkəpaanə ka banə oo’i, ka mbərəɗənə nuunə acii maɓətəsəkə ŋga Əntaŋfə ətə na shi. 3.7 Mat. 3.7; Luka 21.5-36.⁸Amma ma ɗanuuna, slənəmə sətə ca ɓaarii oo’i, kə baa unə ka Əntaŋfə. Goona səkəpaanə ka banə əsə oo’i, ka mbərəɗənə nuunə, acii ɗii Ibərahiima ka dzədzəshi’inuunə. Wanyinə ka banə koonə: ma Əntaŋfə, ka mbeenə nə ci ka zhi’weenə ka faariinyiina, təya ndzaa ka jijinyinə ŋga Ibərahiima! 3.8 1.54-55; Mat. 3.9.⁹Ma əsə, tə’i raha acii, ka cisləginə də ənfuginə ka slərəginətii. Taa ŋgutə ənfwə nəndə pooshi ka poonə ŋga’ə, ka cisləginə nə ənja, ənjə a kagərə aagi gunə.” 3.9 Mat. 7.19.

¹⁰Wata daɓaala a ndzaŋə laagwanə a ma Yoohana, əŋki tii, “Mi ɗaniinə əna?” ¹¹Əŋki ci ka tii, “Ma əndətə ɗii kəjeerənaakii bəra’i, wa ca ŋgərə əndə’i, ca vii ka əndətə pooshi naakii. Ma əndətə da zəmə əsa, wa ca ndii ka əndətə ka maɗəfənə.” ¹²*Ənji luu tsəka a shi aaɓiikii əsə, kaa ca ɗaaɗa ka tii bapətisəma. Təya ləgwa ka ci, əŋki tii, “Ya inə əna, mi ɗaniinə daa Maləma?” ¹³Əŋki Yoohana ka tii, “Goona laagwa tsəka acii ənji palee ka sətə bii bariya.” ¹⁴Soojiinə a shi. Təya ləgwa a makii əsə, “Ya inə neena, maci ka dəɓəna, mi ɗaniina?” Əŋki ci ka tii, “Ma ɗanuuna, goona guutsətə uushi’inə acii ənji də ŋgeerənə taa də jaarakənə ashitii. Amma luumə shikwa ŋga slənə goonə tanə.”

¹⁵Fanə ŋga ənji ha’ə, wata təya ndzaŋə kaala hiima agyanə Yoohana oo’i, ci nə *Aləmasiihu. ¹⁶Wata əŋki Yoohana ka tii patə, “Ma nya, də ma’inə cii kya ɗa koonə bapətisəma. Amma tə’i əndətə palee ka nyi də ɗuunuunə na shi. Mambu’umə nyi bahə pərəgi zə’u ŋga ɓiɓinaakii. Ma ca, kadə nii kəya ɗa koonə bapətisəma də Malaaɓa Ma’yanə da gunə. 3.16 Slənə 1.5; 11.16; 13.25; 19.2-4; Luka 4.18.¹⁷Tə’i ɗəvə bə’unaakii ŋga bə’ugi də səkəŋwa. Ka fəɗənə nə ci səkəŋwaakii, ca əjigərə aa əjimə. Amma, ma lyaafa, ka dzatəginə nə ci, ca pukəgərə aagi gunə ətə pooshi ka əntənə.”

¹⁸Dagi baaba ɓəəzə waɓənə kama kama ha’ə waazii Yoohana Ŋunyi Habara ka ənja.

¹⁹Ma ŋwaŋwə *Hirudusə, kə ŋgərəma ci tə Hiroodiya minə ŋga ndzəkəŋuci ka ci saakii. Makə wazhi Yoohana ka ci acii ɗanə ha’ə da hara bwaya uushi’iitə ɗaaɗii ci, 3.19-20 Mat. 14.3-4; Mar. 6.17-18.²⁰wata ca tsakə ɗa bwaya bwayaanə, ca kagərə tə Yoohana aa furəshina.

Ɗa bapətisəma ka Yeesu

(Mat. 3.13-17; Mar. 1.9-11)

²¹Makə upaa patənə ŋga ənjitə bapətisəma, kə upaa Yeesu da i ci əsə. Ma ci ka ha ŋga ɗa də’wa, wata wunəginə nə səkəntaŋfə. 3.21 5.16.²²Malaaɓa Ma’yanə a jima aanəkii; ənjə a nee ka ci makə kurəkuta. Wata uura ŋga əndə a waɓya dadagyə, əŋki ci, “Hə nə Uuzənaaki. Kə uu’i nyi tə hə. Hə ca uuɗagi səkəki.” 3.22 4.18; Uuzənaaki: Jab. 2.7; Isaa. 42.1; Luka 9.35; 20.13.

Dzədzəshi’inə ŋga Yeesu

(Mat. 1.1-17)

²³Ma Yeesu, kə ’watəgi ci də slənaakii ci fəzə bahə makkə pu’unə. Patənə ŋga ənja, ma nji təya nəhə, uuzənə ŋga Yusufu nə ci. Yoo, ma Yusufu, uuzənə ŋga Heeli; ²⁴ma Heeli, uuzənə ŋga Matatə; ma Matatə, uuzənə ŋga Leewi; ma Leewi, uuzənə ŋga Meeləki; ma Meeləki, uuzənə ŋga Yanayə; ma Yanayə, uuzənə ŋga Yusufu; ²⁵ma Yusufu, uuzənə ŋga Matatiya; ma Matatiya, uuzənə ŋga Amwasə; ma Amwasə, uuzənə ŋga Nahumə; ma Nahumə, uuzənə ŋga Heesli; ma Heesli, uuzənə ŋga Nagayə; ²⁶ma Nagayə, uuzənə ŋga Maata; ma Maata, uuzənə ŋga Matatiya; ma Matatiya, uuzənə ŋga Səmeenə; ma Səmeenə, uuzənə ŋga Yoosəkə; ma Yoosəkə, uuzənə ŋga Yooda; ²⁷ma Yooda, uuzənə ŋga Yoowanan; ma Yoowanan, uuzənə ŋga Reesa; ma Reesa, uuzənə ŋga Jərubaabila; ma Jərubaabila, uuzənə ŋga Salaatiyalə; ma Salaatiyalə, uuzənə ŋga Neeri; 3.27 Salaatiyalə: 1 Haba. 3.17; Ees. 3.2.²⁸ma Neeri, uuzənə ŋga Meeləki; ma Meeləki, uuzənə ŋga Adi; ma Adi, uuzənə ŋga Koosamə; ma Koosamə, uuzənə ŋga Iləmadamə; ma Iləmadamə, uuzənə ŋga Eeri; ²⁹ma Eeri, uuzənə ŋga Yeesu; ma Yeesu, uuzənə ŋga Iliyazara; ma Iliyazara, uuzənə ŋga Yoorimə; ma Yoorimə, uuzənə ŋga Matata; ma Matata, uuzənə ŋga Leewi; ³⁰ma Leewi, uuzənə ŋga Simoonə; ma Simoonə, uuzənə ŋga Yahuda; ma Yahuda, uuzənə ŋga Yusufu; ma Yusufu, uuzənə ŋga Yoonamə; ma Yoonamə, uuzənə ŋga Iliyakimə; 3.30-33 Ruuta 4.18-22; 1 Haba. 2.1-14.³¹ma Iliyakimə, uuzənə ŋga Məliya; ma Məliya, uuzənə ŋga Meena; ma Meena, uuzənə ŋga Matata; ma Matata, uuzənə ŋga Natanə; ma Natanə, uuzənə ŋga *Dawuda; 3.31 Natan: 2 Sam. 5.14.³²ma Dawuda, uuzənə ŋga Jasii; ma Jasii, uuzənə ŋga Oobyadə; ma Oobyadə, uuzənə ŋga Boowazə; ma Boowazə, uuzənə ŋga Saləmoona; ma Saləmoona, uuzənə ŋga Naasunu; ³³ma Naasunu, uuzənə ŋga Aminadaba; ma Aminadaba, uuzənə ŋga Adəminə; ma Adəminə, uuzənə ŋga Arəni; ma Arəni, uuzənə ŋga Hisəruunu; ma Hisəruunu, uuzənə ŋga Fareesə; ma Fareesə, uuzənə ŋga Yahuda; 3.33-38 ’Wat. 29.35; 25.19-26; 11.10-20; 5.1-32.³⁴ma Yahuda, uuzənə ŋga Yakubu; ma Yakubu, uuzənə ŋga Isiyaaku; ma Isiyaaku, uuzənə ŋga Ibərahiima; ma Ibərahiima, uuzənə ŋga Tara; ma Tara, uuzənə ŋga Nakoorə; ³⁵ma Nakoorə, uuzənə ŋga Saruku; ma Saruku, uuzənə ŋga Ragawə; ma Ragawə, uuzənə ŋga Falikə; ma Falikə, uuzənə ŋga Ibeerə; ma Ibeerə, uuzənə ŋga Sala; ³⁶ma Sala, uuzənə ŋga Kayinamə; ma Kayinamə, uuzənə ŋga Arəfasada; ma Arəfasada, uuzənə ŋga Seemə; ma Seemə, uuzənə ŋga Nuuhu; ma Nuuhu, uuzənə ŋga Lamikə; ³⁷ma Lamikə, uuzənə ŋga Matusala; ma Matusala, uuzənə ŋga Anuuhu; ma Anuuhu, uuzənə ŋga Iyaridə; ma Iyaridə, uuzənə ŋga Mahalaleelə; ma Mahalaleelə, uuzənə ŋga Kayinamə; ³⁸ma Kayinamə, uuzənə ŋga Inoosə; ma Inoosə, uuzənə ŋga Seetu; ma Seetu, uuzənə ŋga Adamu; ma Adamu əsə, uuzənə ŋga Əntaŋfə nə ci.

Təɓənə ŋga *Seetanə tə Yeesu

(Mat. 4.1-11; Mar. 1.12-13)

¹Ənyaginə ŋga Yeesu asəkə gəərə ŋga Urədunə, manakii də Malaaɓa Ma’yanə. Wata Ma’yanəkii a kərəgərə tə ci aahada bilinə. 4.1-2 Mat. 6.16-17; Luka 4.18; Ibər. 4.15.²Baanə ənfwaɗə pu’unə ɗii Seetanə ka təɓənə tə ci agi bilinə. Pooshi Yeesu kavə zəmə aa makii agi baatsə ənfwaɗə pu’unə shaŋə. Makə dzəgi baatsə ha’ə, wata kə mbee maɗəfənə ka ci. ³Wata əŋki Seetanə ka ci, “Makə ɗii ci *Uuzənə ŋga Əntaŋfə nə hə, bawə ka faaratsa, wa ca zə’ugi ka zəma.” ⁴Wata əŋki Yeesu ka ci, “Tə’i manaahəkii tuu’ina, əntaa də zəmə daanəkii mbəɗənə ənda.” 4.4 Dzək. 8.3.

⁵Kə kərəgi Seetanə tə Yeesu ka maɗaŋə ha. Ca ɓaarii ka ci hanyinə ŋga duuniya patə makə dəɗə dəha. ⁶Əŋki ci ka ci əsə, “Ka viinə nə nyi ka hə baawəɗa da wahəkii patə, acii kə vii ənji ka nyi uushi’iitsə patə. Ka mbeenə nə nyi ka viinə ka əndətə mwayi nyi əsə. 4.6 Mat. 28.18; Yooh. 12.31.⁷Aciikii ma ha, maɗa ka paslənə nə hə tə nyi, ka viinə nə nyi ka hə uushi’iitsə patə.” ⁸Yeesu a ba ka ci, “Tə’i manaahəkii tuu’ina, ka Əntaŋfə Slandanəku daanəkii gərə’unəku, tə ci daanəkii paslənəku əsə.” 4.8 Dzək. 6.13; 5.9.

⁹Ma daba’əkii əsə, kə kirə Seetanə tə Yeesu aa Urusaliima. Ca kəŋee ka ci ka makiɗakiɗaŋənə ŋga maɗuunə kuvə ŋga Əntaŋfə, əŋki ci ka ci: “Makə ɗii ci Uuzənə ŋga Əntaŋfə nə hə tanyi, ləɗəgərə aa panə. ¹⁰Acii tə’i manaahəkii tuu’ina, ka banə nə Əntaŋfə ka malaa’ikanyinaakii, kaa təya nəhətə tə hə. 4.10-11 Jab. 91.11-12.¹¹Da əsə: Təya kətsa’utə tə hə də ciinətii acii ga ha dəgəgi taa səɗəku anə faara.” ¹²Yeesu a ba ka ci, “Ma bii malaaɓa ləkaləkatə, Ga ha təkə tə Əntaŋfə Slandanəku.” 4.12 Dzək. 6.16.

¹³Makə uugi Seetanə təəɓəginə tə Yeesu də rəgwa kama kama patə, ca maɗə, ca palə saakii see ka əndə’i uusəra. 4.13 22.3,31.

’Watəginə ŋga Yeesu də slənə anə hanyinə ŋga Galili

(Mat. 4.12-17; Mar. 1.14-15)

¹⁴Ma daba’əkii, Yeesu a ənya aanə hanyinə ŋga Galili. Manakii nə ci də Malaaɓa Ma’yanə. Kə dəlagi haalaakii anə hanyinə ŋga Galili patə. 4.14 4.18.¹⁵Wata ca dzə ka dzəgunənə ka ənji asəkə *kuvə də’wanyinə ka vəra ka vəra. Ənji patə a dəla də ci.

Kaareenə ka Yeesu də Nazaratu

(Mat. 13.53-58; Mar. 6.1-6)

¹⁶Ma ka əndə’i uusəra, kə mbu’i Yeesu aa Nazaratu, vəraatə girə ci davə. Makə mbu’i *uusəra ŋga əpisəka, ca maɗə, ca dzə aasəkə kuvə də’wa makə sətə izee ci ka ɗanə. Ca maɗətə kaa ca jaŋga ləkaləkatə ŋga Əntaŋfə. ¹⁷Ənjə a vii ka ci ləkaləkatətə nyaahə anabi Isaaya. Makə wunəgi ci, ca lapaa hatə nyaahə ənji oo’i:

¹⁸“Tə’i Ma’yanə ŋga Slandanə ashiki. 1.2,5,8; 2.4,17,18

Acii kə ta’i ci tə nyi, kaa nya ba Ŋunyi Habara ka matəgunyinə.

Kə sləkee ci ka nyi kaa nya waazanə ka ənjitə makəəsəkii, təya upaa kapaanə tə tii;

nya ba ka muurəfinə əsə, ka wunənə nə ginətii;

ənjitə ca sa ciɓə əsə, ka mbəɗənə nə tii.

4.18 1.35; 3.16,22; 4.1,14; 10.21; 24.49; Mat. 1.18,20; 3.11,16; 4.1; 12.18,28,31-32; 28.19; Mar. 1.8,10,12; 3.29; Slənə 1.2,5,8; 2.4,17,18.4.18-19 Isaa. 61.1-2; Mat. 11.5; Luka 7.22.4.18-21 1.68.¹⁹Kə sləkee Əntaŋfə Slandanə ka nyi əsə ka ba fəzətə nii kəya ɗa pwapoonaakii ka ənja.” 4.19 Leew. 25.10.

²⁰Makə uudəpaa ci jaŋganə, ca pa’ətə ləkaləkatəkii, ca ənəpaagi ka əndə nəhə kuvə də’wa, ca ndzaanə. Patənə ŋga ənji gatə a kuvə də’wa, aagikii nə ginətii patə. ²¹Wata Yeesu a ndzaŋə waɓənə ka tii, əŋki ci, “Ma waɓəətsə jaŋgii nyi, ənshinə ɗii ka tanyi makə sətə fii unə jaŋgii nyi.” ²²Patənə ŋga ənja, kə dəlii tii də ci. Makə waɓi ci ka tii dagwakii, kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə, əŋki tii, “Əntaa uuzənə ŋga Yusufu ətsa?” 4.22 Yooh. 6.42.

²³Wata əŋki Yeesu ka tii, “Kə shii nyi ŋgufə koonə nə banə ka nyi oo’i: Ma hə ənə ca mbəɗəpaa də ənja, mbəɗəpaa də naaku na. Ma uushi’iitə ɗaaɗii hə də Kafarənahumə fii ina, ɗawə tsarəkii ganə gaku də vəra əsə.”

²⁴Ca tsakə banə ka tii, əŋki ci, “Tantanyinə cii kya ba koonə: pooshi ənji vəranə ŋga *anabi ka gaɗeenə ka ci. 4.24 Yooh. 4.44.²⁵Buurətəmə sətə shi a ɗii agi zamana ŋga anabi *Iliya: kə ɗii fəzə makkə da ləgiɗə kuwa mandzəməmə vəna, kə ɗii məza maɗəfənə agyanə hanyinə patə. Ma ka uusərakii, ŋgaaŋga’ə nə mooryafinə anə hanyinə ŋga *Isərayiila. 4.25 1 Meem. 17.1,8-16.²⁶Amma, patə da ha’ə, pooshi Əntaŋfə sləkee ka Iliya taa aa ha wu agitii. Wata aa ha əndə’i mooryafa də Sarapəta anə hanyinə ŋga Sidoonə tanə sləkee Əntaŋfə ka ci. ²⁷Ma agi zamana ŋga anabi Ilisa əsa, ŋgaaŋga’ə nə ənji uyikuzənə agyanə hanyinə ŋga Isərayiila. Amma, patə da ha’ə, pooshi əndətə mbə’i agitii patə. Amma wata Naamanə, əndə Siriya mbə’i.” 4.27 2 Meem. 5.1-14.

²⁸Fanə ŋga ənjitə asəkə kuvə də’wa patə, wata kə ɓəzəgi səkətii. ²⁹Ghərə təya maɗətə patə, təya əlyagi tə ci, təya kiragi tə ci aanə giŋutə ɗii vəranatii ashikii, kaa təya mbee ka vugəgyagərənə tə ci aa panə ka rəgwa ŋga manjirəŋəkii. ³⁰Amma, ma Yeesu, kə dzəgi ci saakii ahadatii, kə gi ci ka ha ŋga dzənaakii.

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də əndə ginaaja

(Mar. 1.21-28)

³¹Ma daba’əkii, Yeesu a mbu’u aa Kafarənahumə, əndə’i vəranə agyanə hanyinə ŋga Galili. Ma dava, kə jigunyi ci ka ənji *uusərə ŋga əpisəka. ³²Makə fii tii dzəgunənaakii, kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə, acii də shiinaakii saakii cii kəya dzəgunə ka tii. 4.32 Mat. 7.28-29.

³³Ma gatə asəkə *kuvə də’wa, tə’i əndə’i əndə da ginaaji ashikii. Wata ca gwaŋə ka wazənə də ŋgeerənə, əŋki ci, ³⁴“Kwaawu! Yeesu, əndə Nazaratu, mi nə uushi gaamə a pa da hə kwa? Kə shi hə ka zamaginə diinə kwa? Kə shii nyi taa wu nə hə: Malaaɓa Əndətə sləkee Əntaŋfə nə hə.” 4.34 Mar. 3.11.³⁵Wata Yeesu a la ŋguruunə ka ginaajita, əŋki ci, “Ndzaawə kəɗa’ə! Dzəgi ashi əndətsa.” Ginaajitə a sləbəgi tə əndətə ɗadalə akəŋwacii ənji patə, ca shigi saakii, maɗamə ci taa mi də əndətə ma’ə. ³⁶Ənjitə nəhee pata, kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə ka shaŋə. Təya ba ahadatii, “Mi nə uushi ha’ə makə ətsa? Ma əndəna, agi waɓənə nə ci ka ginaajiinə də ŋgeerənə, da baawəɗa əsə, kaa təya shigi; təya shigi tanyi.” ³⁷Də ha’ə waazagi habaraakii taa dama patə anə hanyinəkii.

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də ənji bwanea laŋə

(Mat. 8.14-17; Mar. 1.29-34)

³⁸Makə shigi Yeesu asəkə kuvə də’wa, wata ca dzə aa ha Simoonə aasii. Ma gi ci, gwakə nə sərəhu ŋga Simoonə minəkii. Kə tsəfəgi shishinətə iza’u ka shaŋə. Wata ənjə a kədii tə ci kaa ca mbəɗəpaa də ki. ³⁹Yeesu a əntsahətə aaɓitə, ca gwaŋaanə dagyanətə, ca la ŋguruunə ka sətə ca zəmə tə ki. Wata bwaneatə a dzəgi. Miitə a maɗətə, kya gwaŋə ka ɗa ka tii zəma.

⁴⁰Ma ətsə kulagərənə ŋga uusəra, ənjitə ɗii ənjatii magwaakəkii də bwaneanyinə kama kama patə, wata təya kyaara tə tii ka Yeesu. Yeesu a ɗəkəvə ciinəkii agyanətii də rəŋwə rəŋwə. Ca mbəɗəpaa də tii patə. ⁴¹Kə shigi ginaajiinə ashi ənji ŋgaaŋga’ə əsə də wazənə, əŋki tii ka Yeesu, “*Uuzənə ŋga Əntaŋfə nə hə!” Amma Yeesu a la ka tii ŋguruunə, ca təŋagi waɓənə a matii, acii ma təya, kə shii tii oo’i, ci nə Aləmasiihu. 4.41 Mar. 3.11-12.

Dzənə ŋga Yeesu aanə hanyinə ŋga Yahudiya

(Mar. 1.35-39)

⁴²Pukənə ŋga ha, Yeesu a maɗə, ca palə ka hatə pooshi ənji davə. Daɓaala a ndzaŋə aalənə tə ci. Makə lii tii tə ci, kə mwayi tii səkəpaanə tə ci. Mamoomə tii ca dzəgi aɓitii shaŋə.

⁴³Amma kə waɓi Yeesu ka tii, əŋki ci, “Ma kamə, ŋga’ə ka nyi nə dzənə ka harii vəranyinə, acii tyasə kə dəɓee nya waaza Ŋunyi Habara agyanə *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə davə əsə. Acii ka ətsə ha’ə sləkee Əntaŋfə ka nyi.” 4.43 11.2.

⁴⁴Də ha’ə gi ci də waazanə asəkə kuvə də’wanyinə agyanə hanyinə ŋga Yahudiya.

Taɗənə ŋga Yeesu tə təkəŋwatə lyawarənaakii

(Mat. 4.18-22; Mar. 1.16-20)

¹Ma ka əndə’i uusəra, kə gi Yeesu, ca kəŋaanə ama uunəvə ŋga Ginazarətə.5.1 Ma Ginazarətə, əndə’i ləmə ŋga uunəvə ŋga Galili. Ənjə a shi laŋə aaɓiikii, dzaadzashinə nə tii, acii kə mwayi tii fa waɓənə ŋga Əntaŋfə. ²Ma nee Yeesu, wiitə kumbawalənyinə bəra’i ama ndzaŋa. Kə jaamagərə slanjiinəkii aa panə, təya caakuɓə slaaɗənyinatii. ³Wata Yeesu a ndərə aasəkə əndə’i kumbawalə ŋga əndə’i əndə ahadatii ɗii ləməkii Simoonə. Ca ba ka ci, “Əntsahəgərə də kumbawalənaaku gi’u ahada ma’inə.” Makə əntsahəgərəgi Simoonə də kumbawalətə, wata Yeesu a ndzaanə, ca ndzaŋə dzəgunə waɓənə ŋga Əntaŋfə ka daɓaala.

⁴Makə uudəpaa Yeesu waɓənə, ca ba ka Simoonə, “Ma ɗanəkwa, ŋgəruu kumbawalə, kəruu ka hatə ɗii ma’inə kurəŋə. Kaalavəmə slaaɗənyinə goonə da ənjaaku, koona upaa hərəfinə.” 5.4-9 Yooh. 21.2-11.⁵Əŋki Simoonə ka ci, “Daadə, kə ba’agiinə həmə ka təəmənə ta’a, amma taa gazha ŋga hərəfinə maneemiinə! Amma, makə ɗii ci hə bii keenə a ɗeenə ha’ə, takwa, kaa nya kaalagərə slaaɗənyinə.”

⁶Makə kaalagərə tii slaaɗənyinə, kə upaa tii hərəfinə ŋgaaŋga’ə ha’ə makə a tsaatsagi slaaɗənyinatii. ⁷Təya ’waa’wa tə hara ənjinyiitə asəkə əndə’i kumbawalə də ciinə, kaa təya shi ka tsakənə tə tii. Shinə nə ənjita, təya naanatə kumbawalənyinatii kyakya’ə də hərəfinə. Wata ɗanə nə kumbawalənyinə makə liipənə aagi ma’inə acii zəzəkəənə ŋga hərəfinə.

⁸Makə nee Simoonə Piita ha’ə, wata ca kulagi atsaa səɗə Yeesu, ca ba ka ci, “Əntsahəgi saaku Slandanəki, acii ma nya, ma’waslyakə əndə nə nyi.” ⁹Ma bii Simoonə ha’a, acii kə ŋgwalee ka tii da ənjaakii nə ɓəəzəənə ŋga hərəfiitə upaa tii ha’ə. ¹⁰Kə ŋgwalee əsə ka i Yakubu da Yoohana, manjeevənə ŋga Zabadiya, waatoo ənjinyiitə ca slənə ka hakii da Simoonə. Əŋki Yeesu ka Simoonə: “Ga ha ŋgwalə. Əntaa təəmə hərəfinə nə slənaaku ma’ə; amma daga ənshinə, təəmə ənji nə slənaaku.” ¹¹Wata i Simoonə da ənjitə ci təya slənə da ci a maanyapaagi də kumbawalənyinə aanə ndəra, təya bwasee ka uushi’iitə patə, təya nə’u tə Yeesu. 5.11 Mat. 8.21-22.

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də əndə uyikuzəna

(Mat. 8.1-4; Mar. 1.40-45)

¹²Ma ətə Yeesu asəkə əndə’i vəranə, wata əndə uyikuzənə a mbu’ya. Neenaakii ka Yeesu, ca gərə’waanə akəŋwaciikii, ca kədii tə ci, əŋki ci: “Tuutəta’ə Slandanəkya, maɗa ka luuvənə nə hə, ka mbeenə nə hə ka mbəɗəpaanə də nyi kaa nya shii ndzaanə malaaɓakii.” ¹³Wata Yeesu a təɗapaa ciinəkii, ca təɓətə tə ci, ca ba ka ci, “Awa, kə luuvə nyi. Mbəɗuu.” Pii wata uyikuzənətə a dzəgi ashi əndətə. ¹⁴Yeesu a ɗa ka ci bariya, əŋki ci, “Ga ha bapaa ka əndə sətə ɗii shaŋə. Amma, ma ɗanəku, duu aa ha *limanə, ha ɓaarii ka ci naaku na, ca tsaamətə taa iitə nə hə. Ma daba’əkii, ha ɗa sataka makə sətə bii Muusa, kaa ənji patə a shii oo’i, kə mbə’i hə tanyi.” 5.14 Leew. 14.2-32; Mar. 7.36; Luka 17.14.¹⁵Amma, patə da ha’ə, agi dzənə nə ləmə ŋga Yeesu də waazanə aakəŋwə aakəŋwa. Wata dzaadzadənə nə daɓaala ka fa sətə ci Yeesu a ba i kaa ca mbəɗəpaa də ənji bwaneatə agitii. 5.15 Mar. 7.36.¹⁶Amma, ma Yeesu, taa guci patə agi dzənə nə ci ka ɗa də’wa ka hatə pooshi əndə davə. 5.16 Mat. 14.23; 26.36-46; Mar. 1.35; 6.46; Luka 3.21; 6.12; 9.18,28-29; 11.1; Slənə 1.14; 2.42; 6.4; 12.5.

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də mahurəməsə ənda

(Mat. 9.1-8; Mar. 2.1-12)

¹⁷Ma ka əndə’i uusəra, Yeesu a dzəgunə waɓənə ŋga Əntaŋfə ka ənja. Tə’i *Farisanyinə da i maliminə dasə dasə aɓiikii. Kə shi tii daga asəkə patənə ŋga vəranyinə agyanə hanyinə ŋga Galili da agyanə hanyinə ŋga Yahudiya i də Urusaliima. Ma Yeesu, tə’i baawəɗa ŋga Əntaŋfə ashikii ŋga mbəəɗəpaa də ənji bwanea.

¹⁸Tə’i hara ənji kira mahurəməsə əndə pərəɓə asəkə ədza. Kə ali tii rəgwa ŋga dəməgərəginə də ci aasii ka yitə ɗii Yeesu davə, ka baneenə ka ci akəŋwaciikii. ¹⁹Amma kə təkuree tii ka upaa rəgwa acii ɓəzəkii nə ənja. Wata təya ndərəgi aanə kuva, təya tələgi nə ŋga kuvəta, təya ŋgərə mahurəməsə əndətə patə da i ədzaakii, təya jimagərəgi də ci dadavə, ɗaŋə dahadahadanə ŋga daŋkana akəŋwacii Yeesu. ²⁰Makə nee Yeesu kə gi’i ənjinyiitə tə ci, əŋki ci ka əndə bwaneatə: “Əndəna, kə upaa hə tifyaginə ŋga ’waslyakəənaaku.” 5.20 7.48; Mat. 9.2.

²¹Makə fii maliminə da Farisanyinə ha’ə, wata təya ndzaŋə kaala hiima də banə oo’i, “Wu da nə əndənə ca geegi ka naakii nə makə Əntaŋfwa? Wu saŋə ca mbee ka tifyagi ’waslyakəənə ŋga ənda, maɗaamə Əntaŋfə rəŋwə dyaŋa?” ²²Asee, ma Yeesu, kə shii ci sətə a ədzəmətii patə. Əŋki ci ka tii: “Ka mi də tsarə ŋga hiimatsə a nuunə ha’ə kwa? ²³Ŋgutə palee də ŋgufənə saŋa? Gəɗə banə ka ci oo’ya, kə upaa hə tifyaginə ŋga ’waslyakəənaaku nii, anii gəɗə banə ka ci, Maɗuu, wiiwa? ²⁴Amma takumə kaa nya ɓaarii koonə oo’i, ma nyi Uuzənə ŋga ənda, tə’i nyi da baawəɗa ŋga tifyagi ’waslyakəənə ŋga ənji ganə a duuniya.” Wata əŋki ci ka mahurəməsə əndəta, “Wanyinə ca ba ka hə, maɗətə, ŋgəruu ədzaaku, ha palə saaku aasii.” 5.24 Yooh. 5.36.²⁵Wata hatsə əndətə a maɗətə akəŋwacii ənji patə. Ca ŋgərə ədzaakii, ca palə saakii aasii, ca dzə də dəlanə də Əntaŋfə. ²⁶Ma patənə ŋga ənjitə dava, kə dzəgəpaa tə tii ka shaŋə. Wata təya ɗuunətə tə Əntaŋfə. Kə ŋgwali tii ŋgaaŋga’ə, təya ba, “Kə nee amə ka sə ŋga hurəshishinə ənshinə.”

’Wanə ŋga Yeesu tə Leewi

(Mat. 9.9-13; Mar. 2.13-17)

²⁷Ma daba’əkii, kə shigi Yeesu agyə. Wata ca lapaa tə əndə luu tsəka, ətə ɗii ləməkii Leewi. Dasə a kumu nə ci ka ha ŋga ɗa slənaakii. Əŋki Yeesu ka ci, “Shiwa atsaki.” ²⁸Wata Leewi a maɗətə, ca bwasee ka uushi’iitə gatə patə, ca nə’u tə ci. 5.28 Mat. 8.21-22.

²⁹Wata Leewi a dzə ka dzəgə əndzanə ka Yeesu gakii asii. Ɓəəzə *ənji luu tsəka da hara ənji saakii əsa, kə liɓə tii da i Yeesu anə zəməta. 5.29 Mat. 9.10.³⁰Makə nee Farisanyinə da maliminatii ha’ə, təya ŋguŋgunə. Wata əŋki tii ka lyawarənə ŋga Yeesu, “Mi saŋə ɗii cuuna zəmə, una saasa uushi’inə da ənji luu tsəka, i da ma’waslyakə ənji ka ha rəŋwa?” ³¹Wata əŋki Yeesu ka tii, “Pooshi mandandaŋə ənji ka alə kuzəka, see ənji bwanea. ³²Ma shi nyi aasəkə duuniya, əntaa kaa nya ’wa tə ənjitə ca slənə uushi də rəgwakii, amma ka ’waa’wanə tə ma’waslyakə ənji aaɓiiki, kaa təya unee ka ’waslyakəənatii, təya baanə ka Əntaŋfə.” 5.32 19.10.

Ləgwanə agyanə suumaya

(Mat. 9.14-17; Mar. 2.18-22)

³³Əŋki tii ka Yeesu, “Ma *lyawarənə ŋga Yoohana, kə izee tii ka ɗa suumaya da də’wa. Ha’ə nə lyawarənə ŋga Farisanyinə əsə. Amma, ma lyawarənaaku natii, pooshi tii ka ɗanə ha’ə.” 5.33 Mat. 6.16-17; 11.18-19; Luka 7.33-34.³⁴Yeesu a ənigi ka tii də waɓənə agyanə naakii nə, əŋki ci, “Yaci tə’i guviinə ŋga dagwa maɗanə ətə bii ci ka tii da məhuraakəya, maɗa kə gi tii ka luu maɗanəkəya, ka kavənə nə ənji tə tii ka ɗa suumaya kwa? Pooshi. 5.34 Mat. 9.15.³⁵Amma kadə nə uusəra a mbu’ya ətə nə ənjə a ŋgərəgi dagwa maɗanə aɓitii; saa’ikii nə təya ɗa suumaya.”

³⁶Yeesu a ɗa ka tii əndə’i misaali, əŋki ci, “Pooshi əndə ca tsəərə kura kəjeerənə ka mbakənə də iirəkii. Maɗa kə ɗii ha’ə, ka saawaginə nə kura kəjeeriita. Pooshi kurakii ka ndzaŋənə da iirəkii əsə shaŋə.

³⁷“Pooshi əndə ca ciirə kura ma’i inabi aasəkə iirə mbuurə kuvə’unə. Maɗa kə ɗii ha’ə, ka taginə nə mbuurə kuvə’unəkii acii əbunə ŋga ma’i inabi. Wata ma’i inabi a əjagi saakii, mbuurə kuvə’unə a saawagi əsə. ³⁸Ma dəɓee, aasəkə kura mbuurə kuvə’unə ciirənə ənji kura ma’i inabi. ³⁹Maɗa kə sii əndə ma’i inabi ətə uugi ta’avənə, paa ci ka moo sa kurakii ətə ma’ə ka əbunə. Ma banəkəya, ətə uugi ta’avənə palee də ŋga’əənə ka ətə ma’ə ka əbunə.”

Ləgwanə agyanə *uusəra ŋga əpisəka

(Mat. 12.1-8; Mar. 2.23-28)

¹Ma ka əndə’i uusəra, waatoo uusəra ŋga əpisəka, paləginə nə Yeesu da lyawarənaakii dasəkə ra, waatoo rə ŋga aləkamaara. Ma ca dza, dzənə nə tii də əɓiiyə mana aləkamaara, təya takəɗə, təya tsəɓə. 6.1 Dzək. 23.25.²Ma dava, tə’i hara *Farisanyinə. Makə nee tii ha’ə, təya ba ka tii: “Ka mi cuuna ɗa sətə maviimə *bariya rəgwa ŋga ɗanə uusəra ŋga əpisəka?” 6.2 Shig. 20.8-10.³Wata əŋki Yeesu ka tii, “Pooshi unə jaŋgii sətə ɗii *Dawuda tii da ənjaakii saa’itə maɗəfənə a ɗa tə tii kuna? 6.3-4 1 Sam. 21.2-7; Leew. 24.5-9.⁴Kə dəməgərə ci aasəkə *yi ŋga Əntaŋfə, ca ŋgiragi burooditə ɗəkəpaa ənji ka Əntaŋfə, təya adə da ənjaakii, taa ŋgahi ma buroodita, pooshi bariya vii rəgwa ŋga adənə ka taa wu, maɗaamə ka limanyinə daanətii.” ⁵Yeesu a tsakə banə ka tii, əŋki ci, “Ma nyi *Uuzənə ŋga ənda, Slanda uusəra ŋga əpisəkə nə nyi.”

Əndə mantə ciinə

(Mat. 12.9-14; Mar. 3.1-6)

⁶Makə mbu’ya əndə’i uusəra ŋga əpisəka, kə dəməgərə Yeesu aasəkə *kuvə də’wa. Wata ca ndzaŋə dzəgunə waɓənə ŋga Əntaŋfə ka ənja. Ma dava, tə’i əndə ɗii ciizəmanəkii mantəkii. 6.6-11 Mar. 2.27-28.⁷Davə nə maliminə da Farisanyinə əsə. Təya alə sə ŋga idəpaanə ashi Yeesu, kaa təya kərə tə ci aakəŋwacii gəŋwanə. Wata təya kanətsaa ka ci ginə, kaa təya nee mbu’u ka mbəɗəpaanə nə ci də əndətə uusəra ŋga əpisəka. ⁸Asee, kə shii Yeesu sətə agi haŋkalatii patə. Wata əŋki ci ka əndə mantə ciita, “Maɗətə, kəŋaanə.” Maɗənə nə əndəta, ca kəŋaanə. ⁹Əŋki Yeesu ka maliminə da Farisanyinə, “Wiinə səndə cii kya moo ləgwanə koonə: iitə saŋə vii bariya gaamə kaamə rəgwa ŋga ɗana? Ŋga ɗa ŋga’əənə uusəra ŋga əpisəkə saanii, anii ŋga ɗa bwaya bwayaana? Ŋga mbəɗəpaanə də əndə saanii, anii ŋga zamaginə də ca?” ¹⁰Wata Yeesu a tsaaməgi aagitii patə, əŋki ci ka əndə mantə ciita, “Təɗapaa ciinəku.” Ca təɗapaa ciinəkii. Wata kə ənəgərə ciinə ŋga əndətə makə ŋga ŋukə. ¹¹Makə ɗii ha’ə, wata səkətii a ɓəəzəgi ka shaŋə. Təya ndzaŋə waɓənə agyanə makə sətə mbeenətii ka ɗanə də Yeesu. 6.11 Yooh. 5.16,18.

Taɗə *lyawarənə ŋga Yeesu pu’u aji bəra’i

(Mat. 10.1-4; Mar. 3.13-19)

¹²Ma ka əndə’i uusəra, kə ma’i Yeesu, kə ŋgirə ci aanə giŋwə ka ɗa də’wa. Ca ba’agi həmə ka ɗa də’wa. 6.12 5.16.¹³Makə puki ha, ca ’waa’watə lyawarənaakii aaɓiikii. Ca tagi harakii ahadatii pu’u aji bəra’i. Kə ’wii ci tə tii də masləkee ənja. ¹⁴Ma nə təya: Simoonə, ətə ikə ci ka ci əndə’i ləmə Piita, Andərawəsə ndzəkəŋuci Simoonə, Yakubu, Yoohana, Filibusə, Barətalamawusə, 6.14-16 Slənə 1.13; Yooh. 1.40-44.¹⁵Mata, Tooma, Yakubu uuzənə ŋga Haləfa, Simoonə əndə moo dimwaanə ka hanyinaakii, ¹⁶Yahuda uuzənə ŋga Yakubu ba’ə Yahuda Isəkariyootə. Ma uudəpaa ba’a, ci vii tə Yeesu aacii bwaya ənja.

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də ənji bwanea da waazanaakii ka ənja

(Mat. 4.23-25)

¹⁷Ma daba’əkii, Yeesu a jimagərə da lyawarənaakii anə giŋuta, ca kəŋaanə a babara ka hatə ɗii lyawarənaakii ɓəzəkii. Ma davə əsa, tə’i daŋkana. Kə shi tii daga də Urusaliima da i asəkə hara vəranyinə anə hanyinə ŋga Yahudiya patə, da hara vəranyinə ama maɗuunə uunəva, waatoo vəranə ŋga Tiira da ŋga Sidoonə. ¹⁸Ma shi ənjitsə ha’a, ka fa sətə ci Yeesu a dzəgunə da ka upaa jamənə ŋga shishinətii. Kə mbəɗəpaa Yeesu də tii patə da i ənji ginaaji. ¹⁹Makə ɗii ci agi shiginə nə baawəɗa dashikii ka mbəɗəpaaginə də tii patə, patənə ŋga ənja, kə aali tii rəgwa ŋga dəba’ətənə tə ci. 6.19 Mat. 9.20.

Barəkaanə da ŋgəra’wa

(Mat. 5.1-12)

²⁰Wata Yeesu a tsaaməgi aagi lyawarənaakii, əŋki ci: 6.20-49 Mat. 5–7.6.20 Yak. 2.5.

“Tə’i barəkaanə ashuunə tyalakinə, acii ma unə, koonə də ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə.

²¹Tə’i barəkaanə ashuunə, unə ənə ka maɗəfənə ənshinə, acii kadə nuuna əburə gyaɗə. 6.21 Səniinə 7.16-17; Irim. 31.25; Jab. 126.5; Isaa. 61.3.

Tə’i barəkaanə ashuunə, unə ənə da kiinə a gyuunə ənshinə, acii kadə nuuna ɗa maŋushinə.

²²Tə’i barəkaanə ashuunə maɗa əɓuyi ənji koonə, ənjə a laakə tuunə, ənjə a dzaana tuunə, ənjə a əɓipaa tuunə putə ŋga nə’unə goonə tə Uuzənə ŋga ənda. 6.22 Mat. 5.11; Yooh. 16.2; Slənə 5.41; 1 Piita 4.14.

²³Ɗamə maŋushinə maɗa kə upaa uushi tuunə ha’ə makə ətsa, kamə kyalaliinə ŋga mooɗasəka, acii tə’i maɗuunə shikwa goonə kiɗə dagyə; acii ha’ə makə ətsə nji dzədzəshi’inə ŋga ənjitsə a əɓwa ka anabiinə ŋga ŋukə. 6.23 Mat. 5.12.

²⁴“Amma, agi ŋgəra’wə nuunə, unə ənji gəna, acii kə agyuunə ŋwaŋuunə goonə kə uugi. 6.24 Mat. 19.23-24; Yak. 5.1.

²⁵Agi ŋgəra’wə nuunə, unə ənə maburəkii gyaɗə ənshinə, acii kadə nə maɗəfənə a kutsa tuunə. 6.25 1 Koor. 4.8.

Agi ŋgəra’wə nuunə, unə ənə ka maŋushinə ənshinə, acii kadə nuuna ndzaanə makə ənji ŋga wa, ka ndzaanə nuunə da kiinə a gyuunə.

²⁶Agi ŋgəra’wə nuunə, maɗa kə kuyirii ənji patə tuunə, acii ha’ə makə ətsə nji dzədzəshi’inə ŋga ənjitsə a kuyirii tə anabiitə nja jaarakə.” 6.26 Yak. 4.4; Irim. 5.31.

Uuɗənə tə ənji daawaanə

(Mat. 5.38-48; 7.12a)

²⁷“Ma unə ənə ca fa tə nyi, wanyinə ka ba koonə, uuɗəmə tə ənjitə ca ka koonə daawaanə, una ɗa ŋga’əənə ka ənji ushanə tuunə. ²⁸Kədiimə barəkaanə acii Əntaŋfə ka ənjitə ca mburəzə tuunə; una ɗa də’wa ka putə ŋga ənjitə ca ciɓee koonə. ²⁹Maɗa kə tsagi əndə ka hə meeciinə ka hwahwaaməku, zhi’wee ka ci ka əndə’i hwahwaamə əsə. Maɗa kə gutsətə əndə baləwaaku, unee ka ci kaa ca ŋgərə kəjeerənaaku əsə. 6.29 Rooma 12.17; 1 Koor. 6.7.³⁰Taa wu kədii uushi aciiku, vii ka ci səkii. Maɗa kə gutsətə əndə uushaaku, ga ha ənə ka ləgwa ka ci səkii ma’ə. ³¹Danəkii ha’ə əsə, ɗamə ka ənji ndilə ndilə makə sətə mwayi unə ənjə a ɗa koonə.

³²“Maɗa wata tə ənjitə ca uuɗə tuunə uuɗənuunə, paa unə ka upaa ŋunyi shikwa. Taa ma’waslyakə ənji maa, agi ɗanə nə tii ha’ə makə ətsa. ³³Maɗa wata ka ənjitə ca ɗa koonə ŋga’əənə ɗanuunə ŋga’əənə, paa unə ka upaa ŋunyi shikwa. Taa ma’waslyakə ənji maa, agi ɗanə nə tii ha’ə makə ətsa. ³⁴Maɗa ma nuunə ka vii dəmənə, wata ka ənjitə shii unə oo’i, kadə ənəvəginə nə tii koonə əsə, paa unə ka upaa ŋunyi shikwa. Taa ma’waslyakə ənji maa, agi ɗanə nə tii dəmənə ka ma’waslyakə ənji makə tii, kaa təya ənəvəgi ka tii makə ətəkii. ³⁵Aciikii bii nyi koonə, uuɗəmə tə ənji daawaanə goonə. Ɗamə ka tii ŋga’əənə. Maɗa kə vii unə dəmənə ka ənja, goona ka nuunə davə ma’ə. Maɗa kə ɗii unə ha’ə, ka upaanə nuunə maɗuunə shikwa. Ka ndzaanə nuunə ka manjeevənə ŋga Əntaŋfə Əndə məghərəvənə ka shaŋə. Acii ma ca, ŋga’ə nə ci ka ənjitə pooshi ka ɗa yawa da ka ma’waslyakə ənja. 6.35 vii dəmənə yadə kanə nə davə: Leew. 25.35-36.³⁶Nəhəmə təgunuunə ŋga ənji makə sətə ci Dəsənuunə a nəhə təgunuunə goonə.”

Dzəgunənə agyanə lagi gəŋwanə agyanə hara ənja

(Mat. 7.1-5)

³⁷“Goona lagi gəŋwanə agyanə hara ənja. Ma Əntaŋfə əsa, paa ci na lagi gəŋwanə agyanuunə. Goona vii ka ənji ma’inə. Ma Əntaŋfə əsa, paa ci na vii koonə ma’inə. Tifyagimə tə ənjitə ca ɗa koonə bwaya bwayaanə. Ma Əntaŋfə əsa, ka tifyaginə nə ci tuunə. 6.37 Mat. 6.14-15; Mar. 11.25-26.³⁸Ndiimə uushi ka hara ənja. Ka ndiinə nə Əntaŋfə koonə noonə əsə. Də ŋunyi kəŋwə nə Əntaŋfə a gəla koonə aasəkə mbuurənyinə goonə. Ma kəŋukəya, ka natənə nə ci, ca gaŋgəzətə, ca zhizhivətə ŋga’ə, ca haaja aa panə. Acii də kəŋutə gəliigyuunə ka ənji nə Əntaŋfə a gəlagi koonə noonə əsə.” 6.38 Mar. 4.24.

³⁹Yeesu a ɗa ka tii misaali əsə, əŋki ci, “Pooshi muurəfə ka mbee ka ɓaarii rəgwa ka əndə’i muurəfə makə ci. Maa kə ɗii ha’ə, ka kwaalagərənə nə tii aasəkə gu’wə kyakya’ə. 6.39 Mat. 15.14.⁴⁰Pooshi lawarə ka paleenə ka maləmaakii də məghərəvənə. Amma taa ŋgutə əndə uugi dzəgunə uushi’inə, ka ndzaanə nə ci makə ŋga maləmaakii. 6.40 Mat. 10.24-25.

⁴¹“Ka mi saŋə cii kwa tsaamə uundzə kada agi ndzəkəŋu, ha bwasee ka rintə agiku naakwa? ⁴²Iitə saŋə mbeenəku ka banə ka ndzəkəŋu oo’i, ‘Taku, kaa nya ŋgərəgi ka hə kada agiku’, yoo, paa hə ka nee ka rintə agiku naakwa? Hə əndə kərənə ka Əntaŋfə də bəra’i! Ma ɗanəkwa, ŋgərəgi rintətsə agiku zəku’i. Ma daba’əkii, ka neenə nə hə tahu tahu bahə ha ŋgiragi uundzə kada agi ndzəkəŋu.”

Ənfwə da pawaakii

(Mat. 7.16-20; 12.33-35)

⁴³“Pooshi poo ŋga mandikə ndikə ənfwə ka ndzaanə ŋgərəkiki. Pooshi poo ŋga maŋgərəkiki ənfwə ka ndzaanə ndikə ndikə əsə. ⁴⁴Acii taa ŋgutə ənfwə patə, ka pookii shiinə ənja. Pooshi ənji ka slirəɓa pawə ŋga uudəvə a ənfwə dəhə uuɗa. Pooshi ənji ka slirəɓa pawə ŋga papawə a ənfwə məkaalənə əsə. ⁴⁵Ma ŋunyi ənda, ŋunyikii ndzaanə slənaakii, acii ŋunyikii nə ədzəməkii. Ma bwaya əndə əsə, bwayakii ndzaanə slənaakii, acii bwayakii nə ədzəməkii. Acii sətə a ədzəmə əndə cii kəya nyagi.”

Misaali də ənji ghənə yi bəra’i

(Mat. 7.24-27)

⁴⁶“Ka mi saŋə nuunə ka ’wanə tə nyi Slandanə, Slandana, amma paa unə agi ɗa sətə cii kya ba koona? 6.46-49 Mat. 7.21.6.46 Mal. 1.6.⁴⁷Takumə, a ɓaarii nyi koonə ndzaanə ŋga əndətə ca shi aaɓiiki, ca fa waɓənaaki, ca nə’utə əsə. ⁴⁸Kə ndzaa ci makə əndətə ghənyi yaakii. Kə tələgi ci gu’wə kurəŋə, ca mbukə baŋgwə anə pasla. Kə ŋgyaara gəərə, kə shi ma’inə, kə naanə ka yikii. Amma, makə ɗii ci dəŋə dəŋə nə yita, maguguɗəmə. ⁴⁹Amma, ma əndətə ca fa waɓənaaki, paa ci nə’utə, kə ndzaa ci makə əndətə ghənyi yaakii, wata ca ndzaŋə kanə agyanə hanyinə yadə tələgi gu’wə ka mbukənə. Makə ŋgyaara gəərə, ma’inə a naanə ka yikii. Wata ghəɓə kə uulagi yaakii, kə rarə’igi dza’ə.”

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də mava ŋga gawə ŋga soojiinə

(Mat. 8.5-13)

¹Makə uudəpaa Yeesu baabagi waɓəətsə patə ka ənja, ca maɗə, ca palə aasəkə vəranə ŋga Kafarənahumə. 7.1 Mat. 7.28.²Ma dava, tə’i əndə’i gawə ŋga soojiinə ŋga ha də Rooma. Tə’i mavaakii uu’i ci dərəva. Gwakə də ma də ma nə ci.

³Makə fii gawə ŋga soojiinə slənə ŋga Yeesu, wata ca sləkee ka hara *gayinə ŋga Yahudiinə aaɓiikii ka banə ka ci, a shi ci ka mbəɗəpaanə ka ci də mavataakii. ⁴Maɗənə nə tii, palənə nə tii aaɓii Yeesu. Makə mbu’i tii, təya puutə tə ci, əŋki tii ka ci, “Tuutəta’ə! Kə mbu’i əndətsə bahə ha tsakə tə ci. ⁵Acii kə uu’i ci tə slikərənə gaamə ŋgaaŋga’ə. Ci ghənyi keenə *kuvə də’wa əsə.” ⁶Wata Yeesu a maɗə, ca dzə da tii.

Ma ətsə Yeesu kədəhə ka mbu’unə, wata gawə ŋga soojiitə a sləkee ka guviinəkii aaɓiikii kaa təya shi ka banə ka ci oo’i, “Slandana, ga ha zaarəgi naaku na, acii mambu’umə nyi bahə dzənaaku aa haki aasii. ⁷Ci ɗii paa nyi gi nyi saaki aaɓiiku. Amma bagi waɓənə rəŋwə, kə shii nyi, ka mbəɗənə nə mavaaki. ⁸Ma bii nyi ha’a, acii nyi maa, tə’i gayinə akəŋwaciiki, tə’i soojiitə cii kya ɗa ka tii gawuunə əsə. Ka mbeenə nə nyi ka banə ka əndə’i əndə: ‘Duu aa hatə!’ wata ca palə. Nya ba ka əndə’i əndə əsə: ‘Shiwa!’ ca shi. Nya ba ka mavaaki: ‘Slənuu sətsə ha’ə!’ ca slənətə ha’ə.”

⁹Makə fii Yeesu waɓəətsa, kə ɗii ka ci ka sə ŋga hurəshishinə nə haala ŋga gawə ŋga soojiita. Ca zhi’wagi aaɓii daɓaalatə aɓiikii, əŋki ci ka tii, “Wanyinə ca ba koonə: taa ahada ənji *Isərayiila maa, paa nyi sha lapaa əndətə gi’i tə nyi makə ŋga əndətsa.”

¹⁰Makə ənya ənjitə sləkee gawə ŋga soojiitə aasii, ma lapaa təya, kə mbə’i mavata.

Ənyapaaginə ŋga Yeesu də əpinə ama uuzənə ŋga mooryafinə

¹¹Pii ma daba’əkii, Yeesu a maɗə, ca dzə aasəkə vəraatə ɗii ləməkii Nayinə. Kə gi lyawarənaakii da ɓəzə daɓaala atsakii əsə. ¹²Mbu’unaakii kədəhə da mayi ŋga vəranə, wata təya guŋugərə da ənji təya kərə wə aa gu’wə. Ma əndətə əŋki, ci nə uuzənəkii rəŋwə acii məci. Ma məci əsa, kə əntəgi ŋgurii. Ənji vəraatə laŋə dzatə də nə aɓii miita. 7.12 1 Meem. 17.17.¹³Makə nee Yeesu Slandanə ka ki, ca nəhə təgunuunatə. Əŋki ci ka ki, “Ga ha tuu.” ¹⁴Wata ca əntsahətə, ca təɓətə kararaata. Ənji kərə wutə a kəŋaanə. Əŋki Yeesu ka wuta, “Dagwana, wanyinə ka banə ka hə: maɗətə!” ¹⁵Wata bərəkutə wutə a maɗətə, ca ndzaanə dasə, ca ndzaŋə waɓənə. Wata əŋki Yeesu ka məci, “Wiinə uuzənaaku.” 7.15 1 Meem. 17.22-23.

¹⁶Makə ɗii ha’ə, wata ŋgwalənə a kəsəgi tə ənjitə patə ka shaŋə. Təya ɗuunətə tə Əntaŋfə, təya ba, “Kə shigi maɗuunə *anabi agyaamə. Kə shi Əntaŋfə ka tsakə tə ənjaakii.” 7.16 1.68; 19.44; anabi: Mat. 16.14; 21.11,46; 26.68; Mar. 6.15; 8.28; 14.65; Luka 7.39; 9.8,19; 22.64; 24.19; Yooh. 4.19; 6.14; 7.40; 9.17.¹⁷Ma waɓəətsə bii ənji agyanə Yeesu, kə dəlagi agyanə hanyinə ŋga Yahudiya patə, dəŋə aagyanə hanyinə ətə ɗii tii naahə riɓə.

Waɓənə ŋga Yeesu agyanə Yoohana

(Mat. 11.2-19)

¹⁸Kə dzəgunəgi lyawarənə ŋga Yoohana ka ci uushi’iitsə ɗaaɗii patə. Wata ca ’wa ənji bəra’i ahadatii, ¹⁹ca sləkee ka tii aaɓii Yeesu Slandanə ka ləgwanə ka ci oo’i, “Hə nə əndətə na shi nii, anii a gəreenə əndə’i əndə pama?” ²⁰Makə mbu’i lyawariitə bəra’i aaɓii Yeesu, təya ba ka ci, “Yoohana əndə ɗa bapətisəma sləkee keenə aaɓiiku ka ləgwanə ka hə: Hə nə əndətə na shi nii, anii a gəreenə əndə’i əndə pama?”

²¹Ma saa’ikii ha’a, kə mbəɗəpaa Yeesu də ənji bwanea ɓəzəkii. Kə luupaa ci ənji acii ginaaji. Kə wunəgi ci ginə ŋga muurəfinə laŋə əsə. ²²Wata ca jikəvə ka lyawariitə sləkee Yoohana aaɓiikii, əŋki ci, “Ənəmə, una dzə ka banə ka Yoohana sənə cuuna nee da sənə cuuna fa. Waatoo, agi wuunənə nə ginə ŋga muurəfinə, agi wiinə nə mahurəməsə ənja; ənji uyikuzəna əsə, agi mbəɗənə nə tii. Agi wuunənə nə liminə ŋga kadəguləminə, agi maɗeenə nə ənji ka maməətə ənja, agi waazanə nə ənji Ŋunyi Habara ka maaghiinə əsə. 7.22 4.18-19; Mat. 11.5.²³Tə’i barəkaanə ashi əndətə pooshi na unee ka nə’unə tə nyi.”

²⁴Makə pyalə lyawarənə ŋga Yoohana satii, wata Yeesu a ndzaŋə waɓənə ka daɓaala agyanə Yoohana, əŋki ci, “Ya saa’itə gyuunə aaɓii Yoohana aagi bilina, mi saŋə mwayi unə neena? Kuzənə ətə ca ba’agi agi məɗə kwa? ²⁵Aa mi gyuunə ka caamanə da? Ka caama əndətə ŋgii dagwa kəjeerənə kwa? Ma ənji waha ətə ca kaala ŋunyi kəjeerənə ha’a, asii ga meeminə nə tii. ²⁶Bamə ka nyi, mi gyuunə ka caamanə kwa? *Anabi gyuunə ka caamanə kwa? Ha’ə tanyi, sətə palee ka anabi gyuunə ka caamanə. ²⁷Acii ci nə əndətə waɓi malaaɓa ləkaləkatə agyanəkii. Ma bii Əntaŋfə: 7.27 Mal. 3.1; Shig. 23.20; Mar. 1.2; Luka 1.76.

‘Wanyinə ka sləkeenə ka masləkee əndaaki,

kaa ca ta ka hə kəŋwanə,

ca haɗatəgi ka hə də rəgwa taabu’u nii kwa dzə.’ ”

²⁸Yeesu a tsakə banə, əŋki ci, “Wanyinə ca ba koonə: Ma Yoohana, pooshi ənji sha pwayi əndə ganə a duuniya ətə palee ka ci. Amma ma əndətə palee də uundzuundzuunə agi *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə, kə palee ci ka Yoohana.”

²⁹Makə fii daɓaala da *ənji luu tsəkə tə waɓəətsə waɓi Yeesu, kə dəlii tii də Əntaŋfə makə ɗii ci kə liwə tii yiɓə bapətisəma acii Yoohana. 7.29-30 Mat. 21.32.7.29 3.7,12.³⁰Amma ma *Farisanyinə da maliminə, kə kaaree tii ka luu hiima ŋga Əntaŋfə. Ci ɗii pooshi tii liwə yiɓə bapətisəma acii Yoohana.

³¹Əŋki Yeesu əsə, “Də mi saŋə mbərə mbərətəginəki də ənji ŋga zamanana? Tə wu saŋə pusha təya? ³²Kə ndzaa tii makə manjeevənə təya ɓuurə asəkə luuma, təya ’waa’wa hara manjeevənə makə tii, təya ba, ‘Kə əgiinə koonə uuɗaləma, pooshi unə ujə. Kə kii inə koonə wanyanə ŋga wa, amma, matuumuunə.’ ³³Ma bii nyi ha’a, acii makə shi Yoohana əndə ɗa bapətisəma, kə ɗii ci suumaya, paa ci sii ma’i inaba. Makə nee unə ha’ə, əŋkyuunə, ‘Əndə gu’wə nə ci’. 7.33-34 Mat. 9.14; Mar. 2.18; Luka 5.33.7.33 1.15.³⁴Amma makə shi nyi naaki, nyi *Uuzənə ŋga ənda, agi adənə nə nyi zəma, nya sa ma’i inaba. Yoo, əŋkyuunə əsə, ‘Tsaaməmə tə əndətsa, bwaŋkara nə ci, masa ma’i inabi, guva ŋga ənji luu tsəka da hara ma’waslyakə ənji nə ci!’ 7.34 Mat. 9.10.³⁵Patə da ha’ə, ma ənjitə liwə hiima ŋga Əntaŋfə, agi ɓaariinə nə tii tantanyinəkii.”

Dzənə ŋga Yeesu aa ha əndə’i əndə Farisa

³⁶Tə’i əndə’i əndə Farisa ’wii tə Yeesu aa hakii aasii ka zəma. Yeesu a dzə aa ha əndəta, ca ndzaanə ka zəma. 7.36 11.37.³⁷Asee, tə’i ma’waslyakə minə davə də vəra. Makə fii ki oo’i, ga Farisatə asii nə Yeesu ka zəma, kya ŋgərə əbwə7.37 Ma əbutsa, əndə’i faara ətə ɗii ləməkii ‘aləbasəta’ ci ənjə a huɗəkəgi. urədya, 7.37-38 Mat. 26.6-7; Mar. 14.3.³⁸kya kira, kya gwaŋaanə atsa səɗə Yeesu daba’akii, kya tuu. Wata əjanə nə kiinatə aaba’a səɗə Yeesu. Kya ŋgərə, kya taaɗəgi də shiŋkinə ŋga nətə, kya paatə səɗəkii, kya buləvə urədya aa dəvə.

³⁹Ma Farisatə ’wii tə Yeesu aa hakii aasii, makə nee ci ha’ə, əŋki ci də səkəkii, “Maci anabi nə əndətsə tanyi, kaɗa kə shii ci taa wu nə miitsə ca dəba’ə tə ci; taa mi nə ki əsə, ka shiinə nə ci; waatoo, ma’waslyakə əndə nə ki.” 7.39 7.16.⁴⁰Wata Yeesu a ba ka Farisata, “Simoonə, tə’i nyi da sə ŋga banə ka hə.” Əŋki Simoonə ka ci, “Waɓuu ɗii, Maləma.” ⁴¹Əŋki Yeesu ka ci, “Tə’i əndə nyi’u tə ənji bəra’i dəmənə. Ca nə’u tə əndənə *hwaslə gya’ə tufə. Ca nə’u tə əndə’i əndənə əsə hwaslə tufə pu’unə. ⁴²Makə pooshi taa wu mbee ka ki’i dəməətə agitii, wata əndətə a bwasee ka tii ka dəməəta. Ya ətsa, ŋgutə agi ənjitsə bəra’i palee də uuɗənə tə ca?” 7.42 Mat. 18.27.

⁴³Əŋki Simoonə, “Ma nee nyi naaki, əndətə ɗii dəmənə ŋgaaŋga’ə atsakii palee də uuɗənə tə ci.” Əŋki Yeesu ka ci, “Gooŋgaaku.” ⁴⁴Wata ca zə’ugi aaɓii miita, əŋki ci ka Simoonə, “Kə nee hə ka miitsətsə nii? Kə gimagərə nyi aa haku aasii, amma pooshi hə bii oo’i, wa ənjə a əgəcii ma’inə ka nyi, ənjə a yiɓəgi ka nyi də səɗəki. Amma, ma miitsa, kə yiɓəgi ki ka nyi səɗəki də kiinatə, kya taaɗəgi də shiŋkinə ŋga nətə. 7.44 ’Wat. 18.4; 1 Tim. 5.10.⁴⁵Ma ha, paa hə nəhəpaa tə nyi ŋga’ə. Amma, ma kya, makə gimagərə nyi aa haku aasii, paa ki bwasee ka paatə səɗəki. ⁴⁶Ma ha, pooshi hə əji ka nyi maarə aanəki. Amma, ma kya, kə əji ki ka nyi urədya aaba’a səɗəki. 7.46 Jab. 23.5.⁴⁷Aciikii ka banə nə nyi ka hə əsə: ma maɗuunə uuɗəətsə ŋgiragi miitsa, kə ɓaarii oo’i, kə upaa ki tifyaginə ŋga ’waslyakəətə ɗaaɗii ki patə. Amma, ma əndətə tifyagi Əntaŋfə ka ci ’waslyakəənaakii gi’u, gi’u nə uuɗənaakii əsə.” ⁴⁸Wata əŋki Yeesu ka miita, “Kə upaa hə tifyaginə ŋga ’waslyakəənaaku.” 7.48 5.20; Mat. 9.2; Mar. 2.5.

⁴⁹Ma ənjitə cii kəya zəmə da tii, kə bii tii də səkətii, “Wu da nə əndənə ca tifyagi ’waslyakəənə əsa?” ⁵⁰Amma əŋki Yeesu ka miita, “Kə upaa hə luupaanə putə ŋga gi’inaaku tə nyi. Duu agi jamənə.” 7.50 Mat. 9.22.

Ənjitə nja nə’u tə Yeesu

¹Ma daba’əkii, Yeesu a maɗə, ca dzə ka vəra ka vəra, ca dzə də waaza Ŋunyi Habara agyanə *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə. Kə nyi’u lyawarənaakii pu’u aji bəra’i tə ci. ²Kə nyi’u hara makinə tə ci əsə ətə mbəɗəpaagi ci də tii acii ginaaji da bwanea. Waatoo, Mariyaama Magədalina ətə lyakagi Yeesu ginaajiinə məɗəfə ashitə, 8.2-3 23.49,55-56; 24.1-10; Mat. 27.55-56,61; 28.1,8-10; Mar. 15.40-41,47; 16.1,8.³Yawana, minə ŋga Kuza. Ma ŋgurii, ci nə kadala ŋga yi ŋga ŋwaŋwə *Hirudusə. Suzana da hara makinə ɓəzəkii. Ma tii pata, kə cakə tii tə i Yeesu də gənatii.

Misaali də əndə giirə slikərənə

(Mat. 13.1-9; Mar. 4.1-9)

⁴Ma saa’ikii, kə ma’ya ənji asəkə vəranyinə patə, təya shi aaɓii Yeesu. Makə dzii daɓaala də na, wata Yeesu a ndzaŋə waɓənə ka tii də ɗa misaali, əŋki ci: ⁵“Tə’i əndə gi aasəkə rə ka giirə slikərənə. Ma ca giirə, hara slikərənə a kwaala ahada rəgwa, ənjə a wiigi’i anəkii. Əginyinə əsa, təya shi, təya ɗəmətə. ⁶Hariinəkii əsə a kwaala ama pasla, ca givagi, ca huurəgi, makə pooshi marəɓə hanyinə. ⁷Harii slikərənə əsə, təya kwaala aagi dəha. Gərənə nə tii kyakya’ə da dəha. Dəhəkii a pa’aanə ka səkəŋwa. ⁸Ma harakii, kə kwaalii tii anə ŋunyi hanyinə. Təya dəvə, təya gərə, təya əji hi’wa. Taa ŋgutə patə, kə vii ci ŋunyi cifanə gya’a gya’a.” Makə uudəpaa Yeesu waɓəətsa, wata ca wazəgi də ŋgeerənə, əŋki ci, “Ma əndətə da liminə ŋga fanə, wa ca fa.” 8.8 Mat. 11.15.

Ka mi də misaali?

(Mat. 13.10-17; Mar. 4.10-12)

⁹Ma daba’əkii *lyawarənə ŋga Yeesu a ləgwa ka ci, əŋki tii, “Mi mwayi misaalitsə ɓaariina?” ¹⁰Əŋki Yeesu ka tii, “Ma unə kamə, koonə vii Əntaŋfə rəgwa ŋga shii ma’umbee uushi’inə ŋga ŋwaŋuunaakii. Amma, ma hara ənja, see də misaali fanətii; kaa təya tsaamə, amma paa tii ka neenə; kaa təya kapaa liminətii, amma paa tii ka paaratəginə.” 8.10 Mat. 13.14-15.

Dzəgunətənə ŋga Yeesu tə misaali ŋga əndə giirə slikərənə

(Mat. 13.18-23; Mar. 4.13-20)

¹¹“Wiinə səndə mwayi misaalitsə ɓaariinə: ma slikərəətsa, kə ndzaa ci makə waɓənə ŋga Əntaŋfə. ¹²Ma slikərəətə kwaalii ahada rəgwa, tii nə ənjitə ca fa waɓənə ŋga Əntaŋfə. Wata *Seetanə a shi, ca ɗəməgi waɓəətə a ədzəmətii, acii ga təya vii gooŋga ka Əntaŋfə kaa təya upaa luupaanə. ¹³Ma slikərəətə kwaalii ama pasla əsə, tii nə ənjitə ca fa waɓənə ŋga Əntaŋfə, təya luu də mooɗasəka. Amma pooshi waɓənəkii əji slərəginə a ədzəmətii. Ci ɗii paa tii ka ta’avənə agi nə’unə. Maɗa kə upaa ŋgəra’wə tə tii, təya bwasee. ¹⁴Ma slikərəətə kwaalii aagi dəha, tii nə ənjitə ca fa waɓənə ŋga Əntaŋfə. Amma ma agi ndzaanatii, ka kavənə nə tii natii nə ka buurə uushi’inə kama kama, təya suuna gəna, təya alə sətə ca kaɗeesəkə ka tii. Pooshi ŋunyi uushi ci təya mbee ka ɗatənə. 8.14 1 Tim. 6.9-10.¹⁵Ma slikərəətə kwaalii anə ŋunyi hanyinə, tii nə ənjitə ca fa waɓənə ŋga Əntaŋfə, təya kəsəpaa təŋə təŋə də ədzəmə rəŋwə, təya ndzaanə də sə’watənə, təya ɗa ŋunyi uushi ətə ca nafa.”

Misaali ŋga garəkuwa

(Mar. 4.21-25)

¹⁶“Pooshi əndə ca kavə gunə aasəkə garəkuwa ka umbətənə də ɗəva taa ka kapaanə atsa ədərə əsə. Amma ka kapaanə nə ənji garəkuwa ka madzəgamə ha, ka ənjitə ca dəəmə aa kumu a nee ka ha camə. 8.16 11.33; Mat. 5.15.¹⁷Taa mi patə ɗii ma’umbeekii kadə na shigi aa babara. Ma sətə pooshi ənji shii, kadə nə ənjə a shii, kadə na shigi aa babara əsə. 8.17 12.2; Mat. 10.26.

¹⁸“Ɗamə haŋkala agyanə fanə goonə! Acii ma əndətə da kuɗəpəshinə ŋga paaratə də sətə cii kəya fa, ka ci tsakənə ənji paaratəginə. Amma ma əndətə pooshi kavə nəkii davə, taa ətə gi’u agi hiimaakii maa, ka luuginə nə ənji.” 8.18 Mat. 25.29.

I məci Yeesu da ndzəkəŋushi’inəkii

(Mat. 12.46-50; Mar. 3.31-35)

¹⁹Ma daba’əkii, kə shi i məci Yeesu da ndzəkəŋushi’inəkii kaa təya nee ka ci. Amma kə təkuree tii ka mbu’unə aaɓiikii, pooshi rəgwa acii daɓaala. ²⁰Wata ənjə a ba ka Yeesu, “Watiitsə i muu tii da ndzəkəŋushi’inəku agyə, kə mwayi tii neenə ka hə.” ²¹Amma wata əŋki Yeesu ka tii, “Ənjitə ca fa waɓənə ŋga Əntaŋfə, təya slənətə sətə bii ci, tii nə yaayi da ndzəkəŋushi’inəki.” 8.21 11.28.

Dədəkənə ŋga mandalə məɗa

(Mat. 8.23-27; Mar. 4.35-41)

²²Ma ka əndə’i uusəra, kə ndərəvə Yeesu da lyawarənaakii aasəkə kumbawalə. Əŋki ci ka tii, “Taŋəgyaamə aa taŋəgi uunəva.” Təya maɗə, təya palə. ²³Ma təya dzə də taŋənə də kumbawalə, Yeesu a tsəfə ŋunyinaakii. Wata mandalə məɗə a ndzaŋə kyanə anə uunəva. Ma təya nee, nanə nə ma’inə aasəkə kumbawala kaa təya za. ²⁴Wata təya əntsahətə aaɓii Yeesu, təya maɗee ka ci, əŋki tii ka ci: “Daada, Daada, wanaamə ka zanə.” Yeesu a vəɗəhə, ca la ŋguruunə ka məɗə da ka ma’iitə ca mbuɗə aadəgyə aadəgyə. Wata shakətə təya ənəgi, təya dədəkə kyakya’ə. 8.24 Jab. 89.11.

²⁵Əŋki Yeesu ka lyawarənaakii, “Pooshi ma’ə vii gooŋga goonə kuna?” Amma, ma təya, kə ŋgwaləgi tii. Kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə əsə. Təya laagwashi ahadatii, “Wu saŋə nə əndəna? Taa məɗə da ma’inə maa, agi waɓənə nə ci ka tii, təya fa tə ci.”

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də əndə ginaaja

(Mat. 8.28-34; Mar. 5.1-20)

²⁶Makə taŋəgi Yeesu da lyawarənaakii aa taŋəgi uunəvə ŋga Galili, waatoo aanə hanyinə ŋga ənji Gyarəgasinə, ²⁷jimagərənaakii asəkə kumbawala, wata təya guŋəgərə da əndə’i əndə vəranəkii da ginaajiinə ashikii. Kə uugi baanə laŋə makə tikə ci da kəjeerənə əsə. Paa ci ka ndzaanə asii. Amma ahada gu’u ənji nə ndzaanaakii. ²⁸Neenaakii ka Yeesu, wata ca ka vurənə, ca shi, ca kulagi akəŋwaciikii, ca ŋgəree ka uurakii, əŋki ci, “Yeesu Uuzənə ŋga Əntaŋfə Əndə məghərəvənə, mi cii kwa alə ashiki kwa? Tuutəta’ə! Ga ha ciɓə də nyi.” 8.28 Mar. 3.11.²⁹Ma bii ci ha’a, acii kə bii Yeesu ka ginaajitə kaa ca dzəgi. Ma ginaajikəya, kə nji kəya kəəsə tə əndəkii ŋgaaŋga’ə. Acii ha’ə, mapa’əkii nji əndətə a ndzaanə da i mahyakahyaka’ə aciikii da asəɗəkii. Amma, patə da ha’ə ca dzə də ɓwaatəginə. Ginaajikii a kagi tə ci aagi bilinə.

³⁰Wata Yeesu a ləgwa ka ci, əŋki ci, “Iitə nə ləməkwa?” Əŋki ci, “Ma ləməkya, Ɓəzəkii.” Ma bii ci ha’a, acii ɓəzəkii nə ginaajinyiitə dzii də nə ashikii. ³¹Wata ginaajinyiitə a dza ciinə ka Yeesu, acii ga ca bii ka tii dzənə aasəkə makurəŋə gu’u ŋga zanə.

³²Ma dava, tə’i gəranə ŋga dagəliinə ca alə zəmatii ashi ɗaŋgəra. Wata ginaajinyiitə a kədii acii Yeesu kaa ca vii ka tii rəgwa ŋga dzəgərənə aashi dagəliita. Wata Yeesu a vii ka tii rəgwakii. ³³Təya shigi ashi əndəta, təya dzə, təya dzəgərə aashi dagəliita. Wata dagəliitə a hwayagərə, təya kwaalagərə aagi uunəva, təya zagi davə patə.

³⁴Makə nee magəriinə ŋga dagəliitə ka sətə ɗii, təya huyipaa, təya kərə makii aasəkə vəranə da aanə hanyinəkii patə. ³⁵Makə fii ənjita, wata təya shigi ka tsaamə sətə ɗii. Təya mbu’yagərə aaɓii Yeesu, təya lapaa əndətə dzəgi ginaajinyiitə ashikii dasə a panə aɓiikii. Da i kəjeerənə ashikii nə ci, kə ənya haŋkalaakii. Wata təya ŋgwaləgi. ³⁶Ma ənjitə nee də ginətii makə sətə mbə’i əndə ginaajita, kə jigunyi tii ka ənjitə shi daba’a. ³⁷Wata ənjinyiitə anə hanyinə ŋga Gyarəgasinə patə a ba ka Yeesu, wa ca dzəgi ka tii anə hanyinatii, acii kə ŋgwali tii ka shaŋə. Wata Yeesu a ndərə kumbawalə ka palənə saakii. ³⁸Wata əndətə dzəgi ginaajitə ashikii a kədii acii Yeesu kaa ca dzə atsakii. Amma pooshi Yeesu luuvə ka ci, əŋki ci ka ca, ³⁹“Ənuu saaku aasii. Duu dzəgunəgi ka ənji sətə ɗii Əntaŋfə ka putaaku.” Palənə nə əndəta, ca dzə də baaba ka ənji patə asəkə vəranə sətə ɗii Yeesu ka putaakii.

Uuzənə ŋga Jayirusə ba’a miitə təɓətə kəjeerənə ŋga Yeesu

(Mat. 9.18-26; Mar. 5.21-43)

⁴⁰Ənyanə ŋga Yeesu, kə liwə ənji tə ci ŋgaaŋga’ə, acii agi gəranə tə ci nji tii patə. ⁴¹Tə’i əndə’i əndə ətə ɗii ləməkii Jayirusə. Ma ca, gawə nə ci asəkə *kuvə də’wa davə də vəra. Kə shi ci aaɓii Yeesu, ca gərə’waanə atsaa səɗəkii, ca dza ka ci ciinə kaa ca dzə aa hakii aasii. ⁴²Acii tə’i uuzənaakii rəŋwə, uncitə minəkii. Kə ɗii fəzatə taa pu’u aji bəra’i. Pooshi labaɗatə, də ma də ma ha’ə nə ki.

Ma Yeesu a dzə aa ha əndəta, kə tsəkuyi ənji ŋgaaŋga’ə anəkii. Pooshi rəgwa ŋga zə’uginaakii acii ənja. ⁴³Tə’i əndə’i minə agi ənjita, ciɓee bwanea ka ki fəzə pu’u aji bəra’i. Uushi’inə nja ɗa tə ki. Kə zamagi ki də gənatə patə ka ənji kuzhikinə, amma pooshi əndə mbee ka mbəɗəpaanə də ki. 8.43 Leew. 15.25-27.⁴⁴Wata kya əntsahətə aaɓii Yeesu da ba’akii, kya təɓətə kəjeerənaakii. Pii wata kə dzəgi bwaneatə ashitə. 8.44 Mat. 9.20.⁴⁵Əŋki Yeesu, “Wu daa uree ka nya?” Əŋki patənə ŋga ənji ka ci, əntaa tii. Əŋki Piita ka ci, “Daadə, laŋə nə ənji aɓiiku, pooshi ha ŋga zə’uginə.” ⁴⁶Əŋki Yeesu, “Amma tə’i əndə uree ka nyi, acii kə fii nyi tə’i baawəɗa shigi ashiki.” ⁴⁷Makə nee miitə kə puki ba’atə, wata kya shi. Shishinətə a dzə də udzənə acii ŋgwalənə. Kya gərə’waanə akəŋwacii Yeesu, kya ndzaŋə dzəgunənə ka ci akəŋwacii ənji patə taa ka mi uree ki ka ci, i makə sətə upaa ki mbəɗənə pii əsə. ⁴⁸Wata əŋki Yeesu ka ki, “Uuzənaakya, kə mbə’i hə putə ŋga gi’inaaku tə nyi. Duu agi jamənə.” 8.48 Mat. 9.22.

⁴⁹Daga Yeesu ma’ə ma’uudəpaamə waɓənə ha’ə, kə mbu’ya əndə yi ŋga Jayirusə. Əŋki əndətə ka Jayirusə, “Kə uudee uuzəətə ka na. Ga ha ənvutə tə maləmə ma’ə.” ⁵⁰Amma, makə fii Yeesu ha’ə, wata əŋki ci ka Jayirusə, “Ga ha ŋgwalə. Vii gooŋga ka Əntaŋfə, ka mbəɗənə nə uuzənaaku.” ⁵¹Makə mbu’i Yeesu aa ha Jayirusə, makapaamə ci rəgwa taa ka wu ka dəməgərənə atsakii maɗaamə ka i Piita, da Yoohana, da Yakubu da ka i dii uuzəətə da məci. ⁵²Ənji patə davə asii, ka tuunə, təya ŋgəərə ma. Wata əŋki Yeesu ka ənji, “Goona tuu. Ma uuzəətsa, əntaa əntənə əŋki ki, amma ŋunyinə cifə ki.” 8.52 Yooh. 11.11-13.⁵³Wata təya ŋusəgi tə ci acii kə shii tii, kə əŋki uuzəətə tanyi. ⁵⁴Amma wata Yeesu a kəsətə tə uuzəətə ka ciinə, ca ba ka ki də ŋgeerənə, “Əndzəgəna, maɗətə!” 8.54 Mar. 5.41.⁵⁵Wata kə ənyatə əpinə ama uuzəəta. Kya maɗətə pii. Wata əŋki Yeesu, wa ənjə a vii ka ki zəma. ⁵⁶Ma sətsa, kə ɗii ka sə ŋga hurəshishinə ka i dii da məci uuzəətə ka shaŋə. Amma Yeesu a ba ka tii, ga təya bapaa sətə ɗii taa ka wu. 8.56 Mar. 7.36.

Sləkeenə ŋga Yeesu ka lyawarənaakii pu’u aji bəra’i

(Mat. 10.5-15; Mar. 6.7-13)

¹Yoo, kə dzatəgi Yeesu də lyawarənaakii pu’u aji bəra’i, ca vii ka tii baawəɗa da rəgwa ŋga lyaakaginə də ginaajiinə patə, təya mbəɗəpaa də ənji bwanea. 9.1-6 10.1-12.²Wata ca sləkee ka tii, kaa təya dzə də waazanə agyanə ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə, təya mbəɗəpaa də ənja. 9.2 11.2.³Ma ətsə kaa təya palə, əŋki ci ka tii, “Goona ŋgərə taa mi ka dzəginə, taa zala, taa mbuura, taa zəma, taa kwaɓa əsə. Taa wu agyuunə, ga ca dzə da kəjeerənyinə bəra’i. 9.3 22.35.⁴Maa kə gyuunə aasəkə əndə’i vəranə, ndzaamə ga ənjitə liwə tuunə ahatii asii, dəŋə ka saa’itə nuunə maɗə gatə. ⁵Ma vəraatə maluumə ənji tuunə dava, shigimə sə goonə davə. Gwa’agimə bərəbərə ŋga vəraatsə asəɗuunə, unə dzə sə goonə. Ci na ɓaarii ka tii oo’i, maɗamə tii ŋga’ə.” 9.5 Slənə 13.51.⁶Wata maɗənə nə tii, təya palə, təya dəəmə aasəkə vəranyinə kama kama, təya waaza Ŋunyi Habara, təya mbəɗəpaa də ənji bwanea taa da patə.

Gwazəginə ŋga haŋkala ŋga *Hirudusə

(Mat. 14.1-12; Mar. 6.14-29)

⁷Makə fii Hirudusə, ŋwaŋwə anə hanyinə ŋga Galili, sətə ɗaaɗii patə, wata kə gwazəgi haŋkalaakii. Acii agi banə nə hara ənji, “Kə ma’i Yoohana agi maməətə ənja.” 9.7-9 9.19.⁸Hara ənjə a ba, “Anabi *Iliya jigagi.” Ma hara ənji əsa, təya ba, “Əndə’i əndə agi anabiinə ŋga ŋukə maɗətə agi maməətə ənja.” ⁹Amma kə bii Hirudusə, “Ya makə kə shi nya lagi nə ŋga Yoohana, wu da nə əndətsə cii kya fa, ənjə a mbuɗə maɗa uushi’inaakii ha’a?” Wata Hirudusə a ndzaŋə aalənə tə Yeesu kaa ca nee ka ci. 9.9 23.8.

Adəvənə ŋga Yeesu ka ənji dəbu’u tufə

(Mat. 14.13-21; Mar. 6.30-44; Yooh. 6.1-14)

¹⁰Ma ənjitə sləkee Yeesu ka tii ka waazanə, kə ənya tii aaɓiikii, təya ba ka ci sətə ɗaaɗii tii patə. Wata Yeesu a ’wagi tə tii daanətii, təya əntsahəgi dzaɗə da ənja, aadəɓii vəranə ŋga Batəsayida. 9.10-17 Mat. 15.32-39.9.10 6.13; 10.17.¹¹Asee, kə fii daɓaala. Wata təya ndzaŋə nə’unə tə ci aa dəvə. Yeesu a luu tə tii. Ca waɓə ka tii agyanə ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə. Ma ənjitə ca moo mbəɗəpaanə də tii əsə, kə mbəɗəpaa ci də tii.

¹²Ma ətsə uusəra kədəhə ka kulanə, wata lyawarənaakii pu’u aji bəra’i a əntsahətə aaɓii Yeesu, təya ba ka ci, “Bawə ka ənjitsə, wa təya palə aasəkə vəranyinə da i aasəkə makədəhə kədəhə giwanyiitsə a makwakwa, kaa təya upaa zəmə da ha ŋga baanə davə. Acii ma gana, agi bilinə naamə.” ¹³Amma əŋki Yeesu ka tii, “Unə nə vii ka tii zəma.” Əŋki tii ka ca: “Pooshi zəmə acii inə bahə viinə ka tii. Wata buroodi tufə da hərəfinə bəra’i nəndə acii inə. Maɗaamə inə kə gi ka ira zəmə, pooshi ka mbu’unə ka patənatii.” ¹⁴Ma bii tii ha’ə, acii ŋguyirənə daanətii maa, ka ɗanə nə tii bahə dəbu’u tufə. Wata əŋki Yeesu ka lyawarənaakii, “Kaalamə kurəgənyinə. Ndzaneemə ka ənja. Taa ka ŋgutə kurəga, wa ənji bahə tufə pu’unə a ndzaanə.” ¹⁵Wata təya ndzanee ka ənjitə patə. ¹⁶Yeesu a ŋgərə burooditə tufə da hərəfiitə bəra’i, ca maɗee ka ginəkii aadəgyə, ca kuyirii tə Əntaŋfə, ca ɓaatsəpaa, ca vii ka lyawarənaakii kaa təya təəkəpaa ka daɓaala. ¹⁷Ənji patə a zəmə, təya əburə. Ma daba’əkii, lyawarənaakii a tsəəkətə tə ətə mbəɗaanə, ɗəvə pu’u aji bəra’i. 9.17 2 Meem. 4.43-44.

Banə ŋga Piita, Yeesu nə *Aləmasiihu

Waɓənə ŋga Yeesu agyanə əntənaakii

(Mat. 16.13-21; Mar. 8.27-31)

¹⁸Ma ka əndə’i uusəra, Yeesu a ɗa də’wa daanəkii. Aɓiikii nə lyawarənaakii əsə. Yeesu a ləgwa ka tii, əŋki ci, “Wu saŋə nə nyi ci ənjə a ba?” 9.18 5.16.¹⁹Əŋki tii ka ci, “Ma nə hara ənji ka bana, hə nə Yoohana əndə ɗa bapətisəma. Ma hara ənji əsə, agi banə nə tii, anabi *Iliya nə hə. Hara ənji əsə, agi banə nə tii, əndə’i əndə agi anabiinə ŋga ŋukə maɗətə agi maməətə ənja.” 9.19 9.7-8; Luka 1.17; 7.16.²⁰Əŋki Yeesu, “Ya unə noona, wu nə nyi cuuna ba?” Piita a jikəvə, əŋki ci, “Hə nə Mataɗəkii dacii Əntaŋfə.” 9.20 Mat. 16.16; Luka 22.67.²¹Wata Yeesu a ɗa ka tii bariya, əŋki ci, “Goona bapaa sətsə taa ka wu shaŋə.” 9.21 9.36.

²²Ma daba’əkii ca waɓə agyanə naakii nə, əŋki ci ka tii, “Tyasə ma *Uuzənə ŋga ənda, see a sa ci ciɓənyinə laŋə. Kadə nə gayinə da madiigərə limanyinə da maliminə a kaaree ka ci, ənjə a ɓələgi tə ci. Ma ka makkənə ŋga uusəra, ka maɗənə nə ci agi maməətə ənja.” 9.22 9.43-45; 17.25; 18.31-34; 24.6-7.

Nə’unə tə Yeesu

(Mat. 16.24-28; Mar. 8.34–9.1)

²³Wata əŋki Yeesu ka ənji patə, “Taa wu patə ca moo nə’unə tə nyi, tyasə see a kaaree ci ka naakii nə, ca ŋgərə ənfwə ŋga gwa’avənə tə ci aashikii, ca nə’u də nyi uusəra patə. 9.23-24 14.27; 17.33; Mat. 10.38-39; Yooh. 12.25-26; 1 Piita 2.21.²⁴Taɗa wu patə ca ɗa gazhi’waanə ŋga gərətə əpinaakii, ka əteenə nə ci ka əpinəkii. Amma, taa wu patə ətee ka əpinaakii putə ŋga nə’unə tə nyi, ci na luupaa əpinaakii. ²⁵Mi saŋə nə bwatya ŋga upaa patənə ŋga uushi’inə asəkə *duuniya, amma əndə ətee ka əpinaakəya? Pooshi bwatyakii. ²⁶Acii maɗa kə ɗii ayinə tə əndə ka waɓənə agyanəki da agyanə waɓənaaki, ma nyi Uuzənə ŋga ənda, kadə nə ayinə a ɗa tə nyi ka waɓənə agyanə əndəta uusəratə nii kya shi da i məghərəvənə geenə da Daadə da ŋga malaaɓa malaa’ikanyinə. 9.26 12.9; Mat. 10.33; 2 Tim. 1.8; 2.12.²⁷Tantanyinə cii kya ba koonə: tə’i hara ənji ahadaamə na nee də ginətii, tii ma’ə maməətəmə, ka ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə.” 9.27 Mat. 16.28.

Məghərəvənə ŋga Yeesu

(Mat. 17.1-8; Mar. 9.2-8)

²⁸Makə bii Yeesu waɓəətsə ha’ə, ma daba’a baanə taa tighəsə, kə ŋgirə ci tə i Piita, da Yoohana da Yakubu, təya ndərə aanə giŋwə kaa ca ɗa də’wa. 9.28-29 5.16.²⁹Ma ca ɗa də’wa, wata kə zə’ugi kəŋwaciinəkii, kə uuɗagi kəjeerənaakii talə talə, agi ɓərənə əsə. 9.29-36 2 Piita 1.16-18.³⁰Ndza’a gi’u ha’ə, wata watiitsə ənji bəra’i, təya waɓəshi da Yeesu. Waatoo i Muusa da *Iliya. ³¹Kə jigagi tii da məghərəvənə. Təya waɓə agyanə aniya ŋga mbu’utəgi də slənaakii, waatoo əntənaakii də Urusaliima. 9.31 9.22; 13.33.³²Asee, kə kwaalagi i Piita da ənjitə aɓiikii ca’ə ca’ə ka ŋunyinə. Makə vəɗəhətə tii, wata təya nee ka məghərəvənə ŋga Yeesu da ənjitə bəra’i aɓiikii. 9.32 Yooh. 1.14.

³³Makə nji ənjitə bəra’i a ɗa rəgwa ŋga təkəginə da Yeesu, əŋki Piita ka ci, “Daada, ŋga’ə ɗii makə ganə niinə. Taku keena ratə koonə tsakabanyinə makkə: naaku rəŋwə, ŋga Muusa rəŋwə, ŋga Iliya rəŋwə.” Asee, mashiimə Piita ginə ŋga sətsə bii ci ka Yeesu. ³⁴Ci ma’ə ka banə ha’a, wata kə shi məzhiɗəkwatyaminə, kə zaɗəgi tə tii. Kə ŋgwaləgi lyawarənaakii, makə zaɗəgi məzhiɗəkwatyamiitə tə tii. ³⁵Wata əndə a waɓya dagi məzhiɗəkwatyaminə, əŋki ci, “Waatsə mataɗə Uuzənaaki. Famə tə ci.” 9.35 3.22; Dzək. 18.15.³⁶Uudənə ŋga waɓəətsə ha’ə, wata maneemə lyawarənaakii ka əndə’i əndə ma’ə maɗaamə tə Yeesu daanəkii. 9.36 9.21.

Ma ka tsaakəya, pooshi lyawarənaakii bapaa sətə nee tii taa ka wu.

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də uuzənə ətə kəshi ginaaji tə ci

(Mat. 17.14-18; Mar. 9.14-27)

³⁷Pukətə hakii, makə jimagərə Yeesu da lyawarənaakii a giŋwə, ɓəzə ənjə a shi ka guuŋunə da ci a rəgwa. ³⁸Wata əndə a shigi agi daɓaala, ca maɗee ka uuraakii, əŋki ci: “Maləma, tuutəta’ə! Tsaamuu uuzənaaki, ci nə cikii, marəŋwa. ³⁹Agi kəəsənə nə ginaaji tə ci. Gi’u ta’avənəkii ca ka vurənə, agi ghərəvənə nə ginaajikii tə ci də ŋgwaaŋgwa’ənə, wata əbwyanə nə cikufinə a makii. Ma dzəginə nə ginaajikii kamə, də dzawuunə. ⁴⁰Kə dzii nyi ciinə ka lyawarənaaku kaa təya lyaakagi ginaajikii, amma kə təkuree tii.”

⁴¹Wata Yeesu a ba, “’Ya’əmə, unə ənji ŋga zamanana, pooshi unə gi’i tə Əntaŋfə, bwaya ənja. Ca’ə guci nii kya ndzaa doona? Ca’ə guci sə’watənəki tuuna? Kirawə ka nyi uuzənaakukii ɗii!” ⁴²Ma uuzəətə a shi, wata ginaajitə a sləbəgi tə ci aa panə, ca dəgə tə ci də ŋgwaaŋgwa’ənə. Wata Yeesu a la ŋguruunə ka ginaajita. Ca mbəɗəpaa də uuzəəta, ca ənəpaagi də ci ka dii. ⁴³Ma ənjitə davə patə, kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə nə ɗuunuunə ŋga Əntaŋfə. 9.43-45 9.21-22.

Ənənə ŋga Yeesu ka waɓənə agyanə əntənaakii

(Mat. 17.22-23; Mar. 9.30-32)

Ma patənə ŋga ənjə a tsaamə dagwa dagwaanə ŋga sətə slənyi Yeesu patə, Yeesu a ba ka lyawarənaakii, əŋki ci, ⁴⁴“Kapaamə liminuunə ŋga’ə koona fa sənə cii kya ba koonə: ka vəginə nə ənji tə Uuzənə ŋga əndə aacii ənja.” ⁴⁵Amma, ma lyawarənaakii, pooshi tii paaratəgi də waɓəətsa. Kə ndzaanə ka tii ma’umbeekii, acii ga təya fii. Kə ŋgwaləgi tii əsə ka ləgwanə ka ci agyanəkii. 9.45 18.34.

Wu saŋə palee də gawuuna?

(Mat. 18.1-5; Mar. 9.33-37)

⁴⁶Kə hwaɗəgi mabizhinə ahada lyawarənə ŋga Yeesu, təya laagwashi ahadatii kaa təya shii taa wu palee də gawuunə ahadatii. 9.46-48 22.24-26.⁴⁷Amma, ma Yeesu, makə shii ci hiima ŋga nətii ha’ə, wata ca ŋgərə uuzənə, ca kəŋee ka ci aɓiikii, ⁴⁸əŋki ci ka tii, “Taa wu liwə uuzənə, maɗa putaaki liwə ci, tə nyi liwə ci ətsa. Ma əndətə liwə tə nyi, tə Əndətə sləkee ka nyi liwə ci ətsa. Acii taa wu palee də daraanə ahadoonə patə, ci nə əndə ətə palee də gawuunə.” 9.48 10.16; 22.26; Mat. 10.40; 20.26-27; Mar. 10.43-44; Yooh. 13.20.

Ma əndətə makaareemə koonə, noonə nə ci

(Mar. 9.38-40)

⁴⁹Wata Yoohana a jikəvə ka Yeesu, əŋki ci, “Daada, kə nee inə ka əndə ca lyaakagi ginaajinyinə də ləməku. Amma makə nee inə, paa ci ka maguŋuura deenə, kə təŋapaa inə tə ci.” ⁵⁰Wata əŋki Yeesu ka ci, “Goona təŋapaa tə ci. Acii ma əndətə makaareemə koonə, noonə nə ci.” 9.50 11.23; Mat. 12.30.

Kaareenə ŋga ənji *Samariya ka Yeesu

⁵¹Makə uugi uusəra ŋga ndərənə ŋga Yeesu aadəgyə mbishanə, kə ɗatə ci aniya saakii ŋga dzənə aa Urusaliima. 9.51 24.50-51; Mat. 19.1; Mar. 10.1; Slənə 1.9.⁵²Wata ca sləkee ka ənji zəku’i. Təya palə, təya dzəgərə aasəkə əndə’i vəranə anə hanyinə ŋga Samariya ka haɗa ka ci də ha ŋga ndzaanə davə. 9.52 10.33.⁵³Amma, maluuvəmə ənji vəranəkii ka ci, acii kə shii tii oo’i, aa Urusaliima cii kəya moo dzənə. ⁵⁴Makə fii lyawarənaakii ha’ə, wata əŋki i Yakubu da Yoohana ka ci, “Slandana, kə mwayi hə keena ba, wa gunə a jima kaa ca zamagi də tii kwa?” 9.54 2 Meem. 1.10,12.⁵⁵Amma wata Yeesu a zə’ugi aadəɓii tii, ca wazə ka tii. ⁵⁶Ma daba’əkii, təya palə ka əndə’i vəranə.

Ənji banə oo’i, ka nə’unə nə tii tə Yeesu

(Mat. 8.19-22)

⁵⁷Ma təya dzə a rəgwa, wata əndə’i əndə a ba ka Yeesu, əŋki ci, “Taa aama gi hə patə, ka nə’unə nə nyi tə hə.” ⁵⁸Yeesu a ba ka ci, “Ma gwahyanə, tə’i gu’unyinatii. Ha’ə nə əginyinə əsə, tə’i kuvənyinatii. Amma, ma nyi, Uuzənə ŋga ənda, pooshi haaki bahə ŋga kapaa taŋgalaki davə.”

⁵⁹Əŋki Yeesu ka əndə’i əndə əsə, “Nə’uu tə nyi.” Amma əŋki əndəta, “Slandana, taku kaa nya dzə ka ŋgəɗəgi tə daadə zəku’i.” ⁶⁰Yeesu a ba ka ci, “Wa maməətə ənjə a ŋgəəɗə maməətə ənjatii. Amma, ma ha, duu ka waazanə ka ənji agyanə ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə.”

⁶¹Əŋki əndə’i əndə ka Yeesu əsə, “Slandana, ka nə’unə nə nyi tə hə, amma kapaa ka nyi rəgwa zəku’i kaa nya dzə ka banə ka ənji geenə, a ta’avə tii.” 9.61 1 Meem. 19.20.⁶²Əŋki Yeesu ka ci naakii, “Taa ŋgutə əndə ca uuza, ca dzə də tsaamənə aaba’əkii, pooshi uushi cii kəya ɓələpaa. Makə ətsə ha’ə nə əndə slənənə ka ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə əsə, maɗa kə caamə ci aaba’a, pooshi uushi cii kəya ɗapaa.” 9.62 11.2; Fil. 3.13.

Sləkeenə ŋga Yeesu ka ənji məɗəfə pu’unə aji bəra’i

¹Ma daba’əkii, kə ta’i Yeesu Slandanə hara ənji məɗəfə pu’unə aji bəra’i. Kə sləkee ci ka tii ənji bəra’i bəra’i zəku’i aasəkə vəranyinə patə i ka patənə ŋga hatə cii kəya ba dzənə də naakii na. 10.1-12 9.1-6.²Ma ətsə kaa təya palə, əŋki ci ka tii, “Laŋə nə slənə cifanə, amma gi’u nə ənji slənəkii. Acii ha’ə, ɗamə də’wa ka Slanda ra, kaa ca tsakə sləkeenə ka ənji sləna, təya shi ka slənə cifanə. ³Paləmə! Ma nə nyi ka sləkeenə koonə, makə sətə ci uuji bagiinə a dzəgərə aagi furətsoofanyinə. ⁴Goona ŋgərəənə kwaɓa, taa mbuura. Goona ŋgərəənə əndə’i ɓiɓinə əsə. Ma una dzə, goona səkəpaanə ka nəəhəshinə a rəgwa. 10.4 22.35; 2 Meem. 4.29.⁵Yitə dəməgəruunə aa dəvə patə, bamə zəku’i: ‘Wa Əntaŋfə a kira ndzaanə jamə aa hanə aasii.’ 10.5-6 2.14.⁶Maɗa tə’i əndə bahə upaa ndzaanə jamə gatə asii, ka upaanə nə ci də nəhəpaanə goonə tə ci. Maɗa pooshi, wa jamənə goonə a ənə koonə sə goonə. ⁷Maɗa kə liwə tii tuunə, ndzaamə gatə asii. Adəmə, samə sətə nə ənjə a vii koonə davə. Acii ma əndə sləna, kə dəɓee ənjə a ki’i ka ci zaarənaakii. Goona dəəmə ka yi ka ya. 10.7 1 Tim. 5.18; 1 Koor. 9.6-14.⁸Vəraatə dəməgəruunə aa dəvə patə, maɗa kə liwə ənji tuunə davə, adəmə sətə nə ənjə a vii koonə. ⁹Mbəəɗəpaamə də ənji bwanea. Bamə ka ənji oo’i: ‘Kədəhə nə Əntaŋfə ka ɗa ŋwaŋuunaakii ahadoonə.’ 10.9-11 11.2.¹⁰Amma, vəraatə dəməgəruunə aa dəvə patə, maɗa maluumə ənji tuunə davə, shigimə davə. Dəmə ka hatə ci ənjə a ndzaanə dzuɓə, una ba ka ənja: ¹¹‘Taa bərəbərə ŋga vəranə goonə ənə ndərəvə aa səɗiinə, waniinə ca gwa’aanə koonə sə goonə. Amma shiitəmə oo’i, kədəhə nə Əntaŋfə ka ɗa ŋwaŋuunaakii ahadoonə.’ ” 10.11 Slənə 13.51; 18.6.¹²Yeesu a tsakə banə ka tii, əŋki ci, “Wanyinə ca ba koonə: ma uusəra ŋga ɗa gəŋwana, kadə nə gəŋwanə ŋga ənji vəranəkii a palee ka ŋga ənji *Sadooma də iza’unə.” 10.12 Mat. 10.15.

Wazənə ŋga Yeesu ka vəranyiitə maviimə gooŋga ka ci

(Mat. 11.20-24)

¹³“Kə ɗii anuunə, ənji Koorazinə! Kə ɗii anuunə, ənji Batəsayida! Acii maci ma sə ŋga hurəshishiitə ɗaaɗii asəkə vəranyiitsə goonə, də Tiira da də Sidoonə ɗii, kaɗa kə ŋgaaŋgii tii dəgəjinyinə, təya ndzaanə agi əntəɗaka ka ɓaariinə oo’i, kə baa tii ka Əntaŋfə. 10.13-14 Isaa. 23.1-16.¹⁴Ci ɗii, ma uusəra ŋga ɗa gəŋwana, kadə paleenə nə gəŋwanə goonə ka ŋga ənji Tiira da ŋga ənji Sidoonə də iza’unə. ¹⁵Ya unə, ənji Kafarənahumə, ma nuunə ka banə saŋa, kadə ndərənə nuunə aadəgyə kwa? Pooshi unə ka ndərənə. Aagi gutə suŋwə kagərə nə ənji tuunə!” 10.15 Isaa. 14.13,15.

¹⁶Əŋki Yeesu ka lyawarənaakii əsə, “Ma əndətə fii tuuna, tə nyi fii ci. Ma əndətə kaaree koonə əsa, ka nyi kaaree ci. Ma əndətə kaaree ka nya, ka Əntaŋfə ətə sləkee ka nyi kaaree ci.” 10.16 9.48; Mat. 18.5; Mar. 9.37; Yooh. 13.20.

Ənyanə ŋga ənjitə məɗəfə pu’unə aji bəra’i

¹⁷Ma daba’ə palənə ŋga ənjitə məɗəfə pu’unə aji bəra’i ka ha ŋga ɗa waaza, kə ənya tii də mooɗasəkə ka shaŋə, əŋki tii ka Yeesu, “Slandaniina, taa ginaajinyinə maa, maɗa kə waɓiinə ka tii də ləməku, kə fii tii tiinə.” 10.17 9.10; Mar. 6.30.¹⁸Wata əŋki ci ka tii, “Kə nee nyi ka *Seetanə ca kulya dadagyə makə pyapiɗənə ŋga vəna. 10.18 Yooh. 12.31; Səniinə 12.9.¹⁹Wiitsa, kə vii nyi koonə baawəɗa ŋga wiigi’inə agyanə rəhunə da məgaŋgaŋa i baawəɗa agyanə dabaranyinə ŋga Seetanə patə. Pooshi uushi bwayakii na upaa tuunə. 10.19 Jab. 91.13.²⁰Amma goona ɗa mooɗasəkə acii makə fii ginaajinyinə tuunə. Gəɗə kə ɗii unə mooɗasəkə acii makə ɗii ləmuunə manaahəkii dagyə.” 10.20 Shig. 32.32; Fil. 4.3; Səniinə 3.5.

Ɗa maŋushinə ŋga Yeesu

(Mat. 11.25-27; 13.16-17)

²¹Ma ka saa’ikii ha’ə, kə uuɗagi səkə ŋga Yeesu aashi Malaaɓa Ma’yanə ka shaŋə. Wata əŋki ci, “’Ya’ə Daada, Slandanə ŋga dadagya da ŋga duuniya, kə kuyirii nyi tə hə, acii ma sətə hiwee hə acii ənjitə shii uushi’inə da ənji hiima, kə ɓaarəgi hə ka ənji saakii. Ha’ə ɗii, Daadə, acii ha’ə makə ətsə kaɗeesəkə ka hə.” 10.21 4.18; Mat. 11.25.

²²Wata əŋki ci ka ənja, “Patənə ŋga uushi’inə, aaciiki ba’avə Daadə. Pooshi ənji shii taa wu nə nyi maɗaamə Daadə. Pooshi ənji shii taa wu nə Daadə əsə maɗaamə nyi da ənjitə ta’i nyi kaa nya ɓaariigi ka tii tə ci.” 10.22 Mat. 11.27.

²³Ma daba’əkii, Yeesu a zə’ugi aadəɓii lyawarənaakii, əŋki ci ka tii daanətii, “Tə’i barəkaanə ashuunə acii agi neenə nuunə ka sətə ca ɗaaɗa. ²⁴Acii wanyinə ca ba koonə: laŋə nə anabiinə da meeminə mwayi ka shaŋə kaa təya nee ka sənə cuuna nee, amma maneemə tii. Kə mwayi tii fanə tə sənə cuuna fa, amma mafamə tii əsə.” 10.24 1 Piita 1.10-12.

Misaali də ŋunyi aginə ŋga əndə *Samariya

²⁵Wata əndə’i maləmə a maɗətə, ca gwaŋə ka laagwa uushi’inə ama Yeesu kaa ca shii kəsənə tə ci agi waɓənaakii, əŋki ci ka ci, “Ya ənə Maləma, mi dəɓee ɗanəki kaa nya upaa əpinə ətə pooshi ka uudəna?” 10.25 18.18; Mat. 19.16; Mar. 10.17.²⁶Əŋki Yeesu ka ci, “Mi saŋə bii bariya ŋga Əntaŋfwa? Mi cii kəya moo bana?” ²⁷Wata əndətə a ba ka Yeesu, “Uuɗuu tə Əntaŋfə Slandanəku də ədzəmə rəŋwə, də patənə ŋga əpinaaku, də patənə ŋga ŋgeerənaaku, də patənə ŋga haŋkalaaku. Uuɗuu tə əndətə aɓiiku əsə makə sətə cii kwa uuɗə naaku na.” 10.27 Mat. 22.37,39.²⁸Wata əŋki Yeesu ka ci, “Awa! gooŋgaaku. Maa agi ɗanə nə hə ha’ə, ka upaanə nə hə əpinə.” 10.28 Leew. 18.5; Rooma 10.5; Gal. 3.12; Yooh. 13.17.

²⁹Amma, ma maləməta, kə mwayi ci ɓaariinə oo’i, əndə gooŋga nə ci. Wata ca ləgwa ka Yeesu, əŋki ci, “I wu saŋə nə ənjitə aɓiikya?”

³⁰Əŋki Yeesu ka ci, “Fatə, tə’i əndə’i əndə sha ma’i də Urusaliima kaa ca dzə aa Yarikoo. Ma ca dzə, wata kə kulavə ci aasəkə maaba. Təya ŋgwaafəgi kəjeerənyinə ashikii, təya fəsləgi tə ci, dara əpinə mbiɗee tii a makii. Wata təya palə satii. ³¹Asee, tə’i əndə’i *limanə ca dzənaakii. Makə lapaa ci tə əndətə gujaɓə, wata ca wusləgi aadə taŋgala rəgwa, ca pitəgi saakii. ³²Ha’ə əsə wata əndə’i əndə agi slikərənə ŋga *Leewi a shinaakii. Makə lapaa ci tə əndətə əsə, wata ca wusləgi aa taŋgala rəgwa, ca pitəgi saakii. ³³Amma tə’i əndə’i əndə Samariya ca dzə naakii oogə da gatə da rəgwa. Wata ca lapaa tə ci. Makə nee ci ka əndətə gujaɓə, kə nyihə ci təgunuunaakii. 10.33 Samariya: Mat. 10.5; Luka 9.52; 17.11,16; Yooh. 4.9,39-40; Slənə 1.8; 8.1,5,14-17,25; 9.31.³⁴Ca əntsahətə aaɓiikii. Ca ŋgərə maarə da ma’i inabi, ca həəjivə ka ci ka uyiginə, ca fuuɗətə ka ci uyigiita. Ca ndərəvə də ci aa ba’a vaməndaakii, ca kərəgi tə ci aa kuvə mu’uminə, ca haɗatəgi də ci davə. ³⁵Pukətə hakii, ca ŋgiragi *hwaslə bəra’i, ca vii ka slanda kuvəta, ca ba ka ci: ‘A nəhətə hə ka nyi əndəna. Maɗa kə ziigi hə də uushi palee ka əna, maa kə ənya nyi, ka shinə nə nyi ka ki’inə ka hə saaku.’ ”

³⁶Wata əŋki Yeesu ka maləməta, “Ya ha, ya agi ənjinyiitsə makka, wu nə əndə ŋga əndətə kulii ənji maabətə aagyanəkəya?” ³⁷Wata əŋki maləmətə ka Yeesu, “Əndətə ɗii ka ci ŋga’əənə.” Əŋki Yeesu ka ci, “Yoo, kə fii hə. Duu də ɗanə ha’ə makə ətsa.”

Luunə ŋga i Marəta da Mariyaama tə Yeesu

³⁸Ma Yeesu da lyawarənaakii a dzə, wata təya mbu’u aasəkə əndə’i vəranə. Ma dava, tə’i əndə’i minə ətə ɗii ləmətə Marəta. Kə liwə ki tə ci aa hatə aasii. 10.38-40 Yooh. 11.2; 12.2-3.³⁹Tə’i cikəŋuci əsə ətə ɗii ləmətə Mariyaama. Ma kya, kə gi ki, kya ndzaanə dasə a panə atsaa səɗə Yeesu Slandana, ka fa sətə cii kəya dzəgunə ka ənja. ⁴⁰Ma Marəta natə əsa, wata kə ŋgərəgi slənə ŋga makinə haŋkalatə də ŋgwaaŋgwa’ənə. Wata kya shi aaɓii Yeesu, əŋki ki ka ci, “Ya ənə Slandana, ŋga’ə ka hə makə bwasee cikəŋunəki ka nyi, nyi daanəki, ka paka’anə da slənə nii? Bawə ka ki, wa kya shi ka tsakənə tə nyi ɗii.” ⁴¹Wata əŋki Yeesu Slandanə ka ki, “Hə Marəta, kə ənvutə hə naaku nə də uushi’inə laŋə. ⁴²Amma uushi rəŋwə saakii nəndə madəɓəkii. Mariyaama tagi ŋunyi uushə ətə pooshi ənji ka mbeenə ka gutsəginə aciitə shaŋə.”

Dzəgunənə ŋga Yeesu ka lyawarənaakii agyanə ɗa də’wa

(Mat. 6.9-13; 7.7-11)

¹Ma ka əndə’i uusəra, Yeesu a ɗa də’wa ka əndə’i ha. Makə uudəpaa ci, wata əndə’i əndə agi lyawarənaakii a ləgwa ka ci, “Slandaniina, dzəgunətə keenə ɗa də’wa makə sətə jigunyi Yoohana ka lyawarənaakii.” 11.1 5.16.²Wata əŋki Yeesu ka tii, “Ma una ɗa də’wa, ma banuuna: 11.2 Ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə: 4.43; 9.2,62; 10.9,11; 17.21; 19.11; Slənə 1.6-8; 19.8; 28.23,31.

‘’Ya’ə Dəsəniina, ɗawə ka taa wu patə a dəla də ləməku.

Ɗawə ŋwaŋuunaaku taa da patə.

³Duu də ndii keenə zəmə ŋga adənə uusəra patə. 11.3 12.22-32.

⁴Tifyagi keenə ’waslyakəənə geenə, makə sətə ciina tyaafagi ka ənji patə ətə ca ɗaaɗa keenə ’waslyakəənə.

Ga ha kapaa tiinə ka rəgwa pu’unə.’ ”

⁵Ca tsakə banə ka tii, əŋki ci, “Yaci tə’i əndə’i əndə agyuunə da guvakii. Kə ma’i ci, kə gi ci aa hakii ahada vəɗa, ca ba ka ci: ‘Guvakya, ndii ka nyi zəma. ⁶Acii tə’i əndə’i guvaki wuslyagərə aa haki əndzə’i. Oogə nə ci ka dzənə. Pooshi taa mi aciiki ŋga viinə ka ci əsə.’ ⁷Yaci kə jika guvakii ətə ka ci da kumu, əŋki ci, ‘Hərəpaa tə nyi kəɗa’ə! Kə uugi nyi pa’əgi makuva, kə uugiinə baanə da manjeevənaaki. Paa nyi ka mbeenə ka maɗətənə kaa nya vii ka hə zəma.’ 11.7-8 18.5.⁸Iitə na ɗa? Wiinə səndə cii kya ba koonə: Ma əndəta, paa ci maɗətə ka vii ka guvakii sətə kədii ci aciikii putə ŋga guvanatii, amma putə ŋga yiirə ŋunyinə agikii ma’i ci ka viinə ka ci sətə dəɓee ka ci patə.

⁹“Ma nya, wanyinə ca ba koonə əsə: ma ɗanuuna, kədiimə, ka viinə nə ənji koonə sətə kədii unə. Aləmə, ka upaanə nuunə sətə alyuunə. Dzamə makuva, ka wunəginə nə ənji koonə makuva. 11.9 Mat. 7.7.¹⁰Acii taa wu patə kədii, ka viinə nə Əntaŋfə ka ci. Taa wu patə ali əsə, ka upaanə nə ci səkii. Ka wunəginə nə ənji ka əndətə dzii makuvə əsə. ¹¹Ŋgutə dənə saŋə ahadoonə ca ŋgərə rəhunə, ca vii ka uuzənaakii maɗa ləguyi ci hərəfina? ¹²Anii ka ŋgərənə nə ci məgaŋgaŋə, ca vii ka ci maɗa ləguyi ci alina? Pooshi. ¹³Taa unə məŋgərəkikinyinə maa, kə shii unə vii ŋunyi uushi’inə ka manjeevənə goonə; sakwa Dəsənuunə ətə dagyə ɗii, ka sləkeenə nə ci ka Malaaɓa Ma’yanə ka ənjitə ca kədii aciikii əsə!”

Bərapaanə ŋga ənji tə slənə ŋga Malaaɓa Ma’yanə

(Mat. 12.22-30; Mar. 3.20-27)

¹⁴Ma ka əndə’i uusəra, kə lyaakagi Yeesu ginaaja ashi ənda. Ma ginaajikəya, agi kəsəginə nə ci gana a ma əndəkii, pa ca mbee ka waɓənə. Makə dzəgi ginaajita, wata masəganatə a ndzaŋə waɓənə. Ənjitə nji dava, kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə. 11.14-15 Mat. 9.32-34.¹⁵Amma əŋki hara ənja, “Də baawəɗa ŋga *Byaləzabulə, ŋwaŋwə ŋga ginaajinyinə, nə ci ka lyaakagi ginaajinyinə.” ¹⁶Ma hara ənji əsa, kə mwayi tii fa bwaya waɓənə a ma Yeesu. Təya ba ka ci, a ɗa ci ka tii sə ŋga hurəshishinə kaa təya shii oo’i, də baawəɗa ŋga Əntaŋfə nə ci ka lyaakagi ginaajinyinə. 11.16 Mar. 8.11; Mat. 16.1.

¹⁷Amma, ma Yeesu, kə shii ci hiimatii. Wata əŋki ci ka tii, “Taa ŋgutə ŋwaŋuunə təkəgi bəra’i putə ŋga mabizhinə, ka əntənə nə ŋwaŋuunəkii. Yikii əsa, ka ɗaginə ka uufinə. ¹⁸Wanuunə ka banə oo’i, də baawəɗa ŋga Byaləzabulə nə nyi ka lyaakagi ginaajinyinə. Waatoo, agi panə nə *Seetanə da naakii nə kwa? Aa iitə mbeenə ŋwaŋuunaakii ka kəŋaanənə ɗiya? ¹⁹Yoo, maɗa də baawəɗa ŋga Byaləzabulə cii kya lyaakagi ginaajinyinə, aa wu ɗii vii ka *lyawarənə goonə natii baawəɗa ŋga ɗanə ha’a? Slənatii na ɓaarii oo’i, ma sətə cuuna hiima, pooshi tahu tahu. ²⁰Amma makə ɗii ci, də baawəɗa ŋga Əntaŋfə cii kya lyaakagi ginaajinyinə, yoo, ci ɓaarii oo’i, kə njaŋə Əntaŋfə ɗa ŋwaŋuunə ahadoonə. 11.20 17.21.

²¹“Ma mandalə ənda, maɗa ma’aanəkii nə ci ka nəhə yaakii, pooshi uushi ca uree ka uushi’inaakii. 11.21 Isaa. 49.24.²²Amma, maɗa kə shi əndətə palee ka ci də ŋgeerənə ka ənslənə tə ci, ka hwaməpaanə nə ci tə ci, ca gutsətə patənə ŋga uushi’inə ŋga pagiitə cii kəya hwafəgi, ca təkəpaa ka ənjaakii.

²³“Taɗa wu nə əndə pooshi liwə tə nyi, əndə daawaanaaki nə ci ətsa. Taɗa wu nə əndə pooshi agi tsakənə tə nyi agi tsəəkənə əsə, əndə kuzhiɗəginə nə ci.” 11.23 9.50; Mar. 9.40.

Waɓənə ŋga Yeesu agyanə ənyanə ŋga ginaaja

(Mat. 12.43-45)

²⁴“Maɗa kə dzəgi ginaaji ashi ənda, ka dzənə nə ci kura’ə aagi bilinə ka hatə pooshi ma’inə davə ka alə ha ŋga əpisəka. Maɗa malapaamə ci ha, ka banə nə ci ka naakii na, ‘A ənə nyi saaki ka hatə shigi nyi davə.’ ²⁵Wata ca ənə aa dəvə, ca dəməgərə, ca lapaa hakii maslaabakii, mahaɗakii ŋga’ə. ²⁶Makə nee ci ha’ə, wata ca palə ka ’waa’wa hara ginaajinyinə məɗəfə ətə palee ka ci də məzaanə. Təya shi, təya dəməgərə aashi əndəta, təya ndzaanə. Ma ndzaanə ŋga əndəta, ka ɗanə təgugunə palee ka ŋga ŋukə.” 11.26 2 Piita 2.20.

Tantanyinə ŋga waha

²⁷Baginə ŋga Yeesu ha’ə, wata əndə’i minə gatə agi daɓaala a waɓə da ci, kya ba ka ci, “Tə’i barəkaanə ashi miitə pwayi tə hə, ətə sii hə ’wanə a matə.” ²⁸Wata əŋki Yeesu ka ki, “Amma, ənjitə ca fa waɓənə ŋga Əntaŋfə, təya nə’utə, palee də barəkaanə.” 11.28 8.21.

Ləgwa sə ŋga hurəshishinə a ma Yeesu

(Mat. 12.38-42)

²⁹Ma ətsə daɓaala a tsakə ɗanə laŋə aɓii Yeesu, wata ca ndzaŋə banə ka tii, əŋki ci, “Ma ənji ŋga zamanana, bwaya ənja. Agi alənə nə tii kaa ənjə a ɗa ka tii sə ŋga hurəshishinə. Amma pooshi sə ŋga hurəshishinə ci ənjə a ɗa ka tii, maɗaamə ətə ɗii Əntaŋfə də anabi Yunana. 11.29-30 Mat. 16.2-4; Mar. 8.12; Yooh. 6.30.³⁰Waatoo, makə sətə ndzaa Yunana ka sə ŋga hurəshishinə ka ənji vəranə ŋga Niniva, ha’ə nə Uuzənə ŋga əndə a ndzaanə ka sə ŋga hurəshishinə ka ənji ŋga zamananə əsə. 11.30 Yun. 2.1.³¹Ma uusəra ŋga ɗa gəŋwana, kadə nə miitə ɗii ŋwaŋuunə agyanə hanyinə ŋga Saba a maɗə, kya vii ma’inə ka ənji ŋga zamanana, acii kə ma’ya ki dzaɗə daga anə hanyinatə, kya shi aaɓii ŋwaŋwə Sulayimaanu, kaa kya fa macicirə dzəgunənaakii. Yoo, tə’i sətə palee ka Sulayimaanu ganə; amma pooshi unə agi fa waɓənaakii. 11.31 1 Meem. 10.1-10.³²Ma uusəra ŋga ɗa gəŋwana, kadə nə ənji Niniva a maɗə, təya vii ma’inə ka ənji ŋga zamanana, acii makə fii tii waazanə ŋga Yunana, kə baa tii ka Əntaŋfə. Yoo, tə’i sətə palee ka Yunana ganə, amma pooshi unə baanə ka ci.” 11.32 Yun. 3.5.

Ndzaanə ŋga ginə makə garəkuwa

(Mat. 5.15; 6.22-23)

³³“Pooshi əndə ca təzəvə gunə aasəkə garəkuwa ka kapaanə ka ma’umbee ha taa ca umbətə də kəŋwə əsə. Amma ka madzakə ha dzakəpaanəkii, kaa ənjitə ca dəmə aa kumu a nee ka ha camə. 11.33 8.16; Mar. 4.21.

³⁴“Ma ginəku, makə garəkuwa nə ci ka shishinə. Maɗa jamə nə ginəku, agi maɓərəha nə hə ətsa. Amma, maɗa pooshi ginəku ndaŋə ndaŋə, agi təkunə nə hə ətsa. ³⁵Aciikii ɗiya, aa ha nəhə acii ga ɓərənaaku a ndzaanə ka təkunə. ³⁶Maɗa ma ɓərəətə ashiku, pooshi təkunə taa gi’u agikii, ka ɓərənə ka shaŋə makə sətə ci garəkuwa a ɓərə.”

Dzalənə ŋga Yeesu tə *Farisanyinə da *maliminə ŋga bariya

(Mat. 23.1-36; Mar. 12.38-40)

³⁷Uudəpaanə ŋga Yeesu waɓənə ha’a, wata əndə’i əndə Farisa a ’wa tə ci aa hakii aasii ka zəma. Fanə ŋga Yeesu ha’a, wata ca palə, təya ndzaŋə adə zəma. 11.37 7.36.³⁸Neenə ŋga əndə Farisatə ha’ə, kə kəŋee ka ci acii pooshi Yeesu yiɓəgi ciinəkii zəku’i makə sətə bii alə’aada ŋga *Yahudiinə. 11.38-39 Mar. 7.2-4; Mat. 15.2.³⁹Wata əŋki Yeesu Slandanə ka ci, “Ma unə ɗiya, unə Farisanyinə, agi ɓəəzəginə nuunə ba’a ŋga kwalaka da ŋga doosa. Amma, ma dasəkə ədzəmuunə, ŋga’ə koonə nə əmbanə, məŋgərəkikinyinə nuunə əsə. ⁴⁰Pooshi nuunə ta’a! Ya Əntaŋfə ətə ɗapaa rəgwa ba’a, maɗapaamə ci rəgwa səkə əsə kwa? ⁴¹Gəɗə ma ɗanuunə ɗiya, viimə ka maaghiinə sətə asəkə kwalakinə goonə, da asəkə doosənyinə goonə. Ma ətsə ɗiya, taa mi goonə patə ka ndzaanə camə. 11.41 12.33.

⁴²“Amma, tə’i ŋgəra’wə ashuunə, unə Farisanyinə, acii agi viinə nuunə zaka ŋga ŋunyi banyinə kama kama. Amma, paa unə ka slənə uushi də rəgwakii, paa unə ka uuɗənə tə Əntaŋfə əsə. Wiitsə səndə dəɓee ɗanuunə, amma, ga ca zaanə koonə əsə nə vii zaka. 11.42 Mat. 23.23; Luka 18.12.

⁴³“Tə’i ŋgəra’wə ashuunə, unə Farisanyinə, acii ma una, ka hatə da ginə davə moonuunə ndzaanə asəkə *kuvə də’wa. Ma moonuunə əsa, a nəhəpaa ənji tuunə ŋga’ə a luuma. 11.43 20.46; Mar. 12.38-39.⁴⁴Tə’i ŋgəra’wə ashuunə, acii makə gu’u ənji ətə pooshi ənji nee nuunə, ənjə a wiigi anəkii yadə shiinə.”

⁴⁵Wata əndə’i əndə agi maliminə ŋga bariya a maɗətə, ca ba ka Yeesu, əŋki ci, “Maləma, ma ha waɓə ha’ə ɗiya, agi dzaananə nə hə tiinə da i inə əsə.” ⁴⁶Wata əŋki Yeesu, “Tə’i ŋgəra’wə ashuunə əsə, unə maliminə, acii agi ŋgərəvənə nuunə ka ənji mazəzəkə kərənə ’wa’ə. Taa də mashiku ciinuunə pooshi unə ka tsakənə tə tii.

⁴⁷“Tə’i ŋgəra’wə ashuunə, acii agi ghənətənə nuunə nə ŋga gu’u ŋga anabinyinə ŋga’ə. Yoo, dzədzəshi’inuunə ɓəələgi tə tii. 11.47-48 Slənə 7.52.⁴⁸Ma ətsə ɗiya, kə ɓaarii oo’i, kə kaɗeesəkə koonə nə slənə ŋga dzədzəshi’inuunə; acii ma təya, kə ɓəələgi tii anabinyinə; ma unə əsa, agi haɗaginə nuunə də nə ŋga gu’watii. ⁴⁹Putakii ha’ə ɓaarii Əntaŋfə shiinaakii, ətə bii ci oo’i: ‘Kadə nii kya kaala ka tii anabinyinə da masləkee ənja. Kadə nə təya ɓəələgi hara ənji agitii, təya ciɓee ka hara ənji əsə.’ 11.49 6.13.⁵⁰Acii ha’ə, patənə ŋga anabinyiitə ɓəələgi ənji njaŋanə ka taganə ŋga duuniya ca’ə ka əndzə’i, anə ənji ŋga zamananə nə gəŋwanəkii. ⁵¹Waatoo njaŋanə ka ɓələnə tə Habiila, ca mbu’ya ka ŋga Zakariya. Ma ca, ahada maɗuunə kuvə ŋga Əntaŋfə da ha ŋga ɗa sataka ɓələgi ənji tə ci. Weewee wanyinə ca ba koonə: aanə ənji ŋga zamananə nə gəŋwanə ŋga ɓəələhiitsə a kulaanə. 11.51 ’Wat. 4.8-10; 2 Haba. 24.20-22.

⁵²“Tə’i ŋgəra’wə ashuunə, unə maliminə, acii kə pa’əgyuunə rəgwa ŋga shiinə də Əntaŋfə agyanə ənja. Unəkii əsa, mapitəgimuunə davə. Ma ənjitə ca moo pitəginə davə əsa, agi təŋaginə nuunə tə tii.” 11.52 Mat. 16.19.

⁵³Ma ətsə Yeesu a palə saakii, wata maliminə da Farisanyinə a ənəgi ka ci də mabu ədzəma, acii kə ɓəzəgi səkətii aashikii ka shaŋə. Təya ndzaŋə laagwa ka ci waɓənə laŋə, 11.53-54 20.20.⁵⁴kaa təya shii kəsənə tə ci agi waɓənaakii.

Nəhə na acii ɗaginə ka ənjitə ca kərə ka Əntaŋfə də bəra’i asəkətii

(Mat. 10.26-27)

¹Tə’i əndə’i saa’i, kə dzii ənji də nə laŋə dərəva. Ha’ə maa wiinə nə ənjə a ba’a səɗə ŋga ənja. Wata Yeesu a waɓə da lyawarənaakii zəku’i, əŋki ci ka tii, “Nəhəmə noonə na acii goona ɗagi ka ənjitə ca kərə ka Əntaŋfə də bəra’i asəkətii makə ŋga Farisanyinə. Acii kə ndzaa tii makə burəŋanə ətə ca əbutə mahwaɗə əmpunə patə. 12.1 Mat. 16.6; Mar. 8.15.²Taa mi patə nəndə ma’umbeekii, kadə na shigi agyə. Taa mi patə nəndə mashiimə ənji əsə, kadə nə ənjə a shii. 12.2 8.17; Mar. 4.22.³Acii ma sətə cuuna waɓə ka təku təkunə, ka fanə nə ənji ka macama ha. Ma sətə cuuna bavə ka əndə a liminəkii də matatahinə əsə, unə ka mapa’ə makuva, kadə wazəginə nə ənji a babara.”

Ŋgwalənə tə Əntaŋfə

(Mat. 10.28-31)

⁴“Wanyinə ca ba koonə, unə guviinəki: goona ŋgwalə acii ənja. Acii wata tə ba shishinə mbeenə nə tii ka ɓələginə, amma, ma daba’əkii, pooshi uushi ci təya mbee ka ɗanə ma’ə palee ka ətsa. ⁵Wanyinə ca ba koonə əndətə dəɓee una ŋgwalə: ŋgwaləmə tə Əntaŋfə. Acii ma ca, makə ŋgərəgi ci əpinə a ma ənda, ka mbeenə nə ci ka kagərənə tə ci aagi gutə suŋwa. Awa, wanyinə ca ba koonə: tə cikii dəɓee una ŋgwalə. 12.5 Ibər. 10.31.

⁶“Əntaa tufə ci ənjə a vii əginyinə ka kwaɓa bəra’i kwa? Amma patə da ha’ə, pooshi taa rəŋwə ahadatii ətə ca zaanə ka Əntaŋfə. ⁷Taa shiŋkinə ŋga nuunə maa, maɓaanakii patə acii Əntaŋfə. Makə ha’ə ɗiya, goona ŋgwalə: kə palee unə ka əginyinə patə də məghərəvənə.” 12.7 21.18.

Seedanə tə Yeesu

(Mat. 10.32-33; 12.32; 10.19-20)

⁸“Wanyinə ca ba koonə əsə, maɗa kə bagi əndə paŋgəraŋə akəŋwacii ənji oo’i naaki nə ci, nyi maa, *Uuzənə ŋga ənda, ka banə nə nyi paŋgəraŋə akəŋwacii malaa’ikanyinə oo’i naaki nə ci uusəratə nə Əntaŋfə a ɗa gəŋwanə. ⁹Amma, ma əndətə kaaree ka nyi akəŋwacii ənja, nyi maa, Uuzənə ŋga Ənda, ka kaareenə nə nyi ka ci akəŋwacii malaa’ikanyinə uusəratə nə Əntaŋfə a ɗa gəŋwanə. 12.9 9.26; Mar. 8.38.

¹⁰“Taa wu bii bwaya uushi aashiki, nyi Uuzənə ŋga ənda, ka tifyaginə nə Əntaŋfə tə ci. Amma, ma əndətə bərapaa tə Malaaɓa Ma’yanə, pooshi Əntaŋfə ka tifyaginə tə ci.

¹¹“Maɗa kə kirə ənji tuunə aakəŋwacii gəŋwanə aasəkə kuvə də’wa, taa aakəŋwacii harii gayinə, goona ənvutə noonə nə ka buurə sətə nuuna jikəvə ka tii ka luupaa də noonə na. 12.11-12 21.14-15; Mat. 10.19-20; Mar. 13.11.¹²Acii Malaaɓa Ma’yanə na dzəgunətə koonə sətə nuuna ba ka saa’ikii.”

Misaali də maɗikə əndə gəna

¹³Wata əndə’i əndə agi daɓaala a jikəvə aagi waɓənə ŋga Yeesu, əŋki ci, “Maləma, bawə ka nyi ka gawaaki, wa ca təkəpaa keenə sə ŋga zəmə də yitə bwasee dəsəniinə keenə.” ¹⁴Wata əŋki Yeesu ka ci, “Wu saŋə kapaa tə nyi ka ɗa koonə gəŋwanə, taa ka təkəpaa koonə sə ŋga zəmə də ya?” ¹⁵Wata əŋki Yeesu ka patənə ŋga ənja, “Ɗamə haŋkala, goona ndzaanə ka ənji moo gəna. Acii ma gəna, əntaa ci nəndə ka kəsəpaa əpinə a ma ənda, taa iitə nə ɓəəzənə ŋga gənakii.” 12.15 1 Tim. 6.9-10.

¹⁶Ca ɗa ka tii əndə’i misaali, əŋki ci, “Tə’i əndə’i əndə gəna da ha ŋga uuzanaakii sha ɗii. Kə upaa ci sə ŋga ma davə ŋgaaŋga’ə. ¹⁷Ca ndzaanə, ca hiima, əŋki ci ka naakii na: ‘Iitə saŋə ɗanəkya? Acii pooshi nyi da ha ŋga əji sə ŋga matsa.’ ¹⁸Ca jikəvə ka naakii na, əŋki ci: ‘Awa, wiinə səndə ɗanəki: a waalagi nyi dəɓunyinaaki kaa nya ghənə madiigərəkii palee ka i ətsa, nya fəɗəgərə sə ŋga maaki aa dəvə da hara uushi’inaaki. ¹⁹Ma daba’əkii, nya ba: Kay! Tə’i sə ŋga ma aciiki laŋə! Ka mbu’unə ka nyi ka adənə agi fəzənyinə laŋə. Acii ha’ə, ka əpinə nə nyi səkə ŋga əna, ka zəmənə nə nyi, nya sa, nya ɗa maŋushinə.’ 12.19-20 Jab. 49.21.²⁰Amma wata əŋki Əntaŋfə ka ci, ‘Mabana! Ka vəɗənə ca shi nə nyi ka ŋgərəgi əpinə a maku. Wu saŋə na fəɗə uushi’inaaku ətsə dzatəgi ha?’ ” ²¹Yeesu a uudəpaa də banə, əŋki ci, “Ha’ə nə ndzaanə ŋga əndətə ca dzaadza də uushi’inə wata ka naakii na, amma paa ci əndə uushi’inə akəŋwacii Əntaŋfə.”

Gi’inə tə Əntaŋfə

(Mat. 6.25-34)

²²Yoo, əŋki Yeesu ka lyawarənaakii, “Aciikii cii kya ba koonə: goona buurə sətə cuuna kavə aa moonə koona gərə də əpinə; taa sətə cuuna umbee də purəkinə goonə əsə, goona buurə. 12.22-32 11.3.²³Acii əpinə palee ka zəmə də məghərəvənə, shishinə palee ka kəjeerənə də məghərəvənə əsə. ²⁴Tsaaməmə əginyinə: pooshi ratii, paa tii ka slənə cifanə, pooshi kuvə shigatii, pooshi dəɓwatii əsə; amma agi adəvənə nə Əntaŋfə ka tii. Laŋə dərəva palee unə ka əginyinə də məghərəvənə! 12.24 Jab. 147.9.²⁵Wu saŋə agyuunə ca mbee ka tsakəvə gərənə ŋga əpinaakii taa gi’u putə ŋga buurə uushi’inaakəya? ²⁶Ya makə pooshi unə ka mbeenə ka ɗatə tsarə ŋga uuji uushi’inə makə ətsa, ka mi ɗii cuuna ənvutə noonə nə də buurə hara uushi’ina? ²⁷Tsaaməmə makə sətə ci gudəzənyinə a gərə də bilə: pooshi tii ka slənənə, pooshi tii ka ɗatə kəjeerənə ka shishinətii əsə. Amma wanyinə ca ba koonə: taa ŋwaŋwə Sulayimaanu da patənə ŋga məghərəvənaakii maa, makamə ci dagwa kəjeerənə makə gudəzənyinə də bilə. 12.27 1 Meem. 10.²⁸Kə kavə Əntaŋfə kəjeerənə ka kuzhinyinə ənə ənshinə una nee, ma doorə, ənjə a ətsagi. Sakwa unə ɗii, paa ci agi vii koonə kəjeerənə kwa? Una! gi’u nə gi’inə goonə tə Əntaŋfə! 12.28 Mat. 14.31.²⁹Goona ənvutə noonə nə də aalə sə ŋga adənə da sə ŋga saasanə shaŋə. ³⁰Acii ma uushi’iitsə pata, ənjitə mashiimə tə Əntaŋfə ca ka haŋkalatii davə. Ma Dəsənuunə, kə shii ci oo’i, ŋga’ə koonə. ³¹Acii ha’ə, ma ɗanuuna, kavəmə nuunə tanə ka ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə. Ma hara uushi’iitsə ma’ə, ka tsakəənənə nə ci koonə. ³²Goona ŋgwalə, unə ənə ənjaaki, acii kə kaɗeesəkə ka Əntaŋfə Dəsənuunə nə vii koonə ŋwaŋuunə.” 12.32 Isaa. 41.14; Luka 22.29.

Tsəkə gəna asii dagyə

(Mat. 6.19-21)

³³“Ɗərəmagimə də uushi’inə goonə, təkəpaamə kwaɓakii ka maaghiinə. Təsləmə mbuurə ətə pooshi ka iirənə shaŋə ka əji kwaɓa davə. Dzatəgimə də uushi’inə goonə asii dagyə ka hatə pooshi ka zanə shaŋə. Ma dava, pooshi mahərə ka neenə, pooshi məbərə ka adəginə əsə. 12.33 Mat. 6.19; 6.20; Luka 11.41; 18.22; Slənə 2.45; 4.34-37; Kwal. 3.1-2.³⁴Acii ma hatə ɗii gəna goonə, davə ndzaanə nuunə sliŋə.”

Misaali də ənjitə ca nəhə ya

³⁵“Ma ɗanuunə ɗiya, aanəmə ka ɗa sləna. Wa garəkuwa goonə a ndzaanə da i gunə asəkəkii. 12.35-36 Mat. 25.1.³⁶Ndzaamə unə makə ənji slənə ətə ca gəra tə slanda yatii, ci kə pyalə ka rəya. Makə ənya ci, dzii ci maya, təya wunəgi ka ci mayi pii. 12.36 Səniinə 3.20.³⁷Ma ənji slənətsa, tə’i barəkaanə ashitii, acii kə lapaa slanda yatii tə tii də məgigi. Tantanyinə cii kya ba koonə: ka aanənə nə ci, kaa ca ndzaanee ka tii, ca təkə ka tii zəma. ³⁸Maɗa kə ənya ci təkənə ŋga vəɗə taa palee ka ha’ə, maɗa kə lii ci tə tii ka nəhənə, tə’i barəkaanə ashitii! ³⁹Shiimə oo’i, maci ka shiinə nə slanda yi saa’itə ci mahərə a dzə ka ci aasii, paa ci ka kapaa ka ci rəgwa. 12.39 Mat. 24.43.⁴⁰Ma unə əsa, see a ndzaa unə matasəkakii ka gəra shinə ŋga Uuzənə ŋga ənda, acii ka shinə nə ci ka uusəratə makamuunə nə ŋga shinaakii.” 12.40 Mat. 24.42.

Misaali də əndə gooŋga ŋga əndə sləna

(Mat. 24.45-51)

⁴¹Wata əŋki Piita, “Slandana, ya bii hə misaalitsə saŋa, wata keenə daaniinə nii, anii da i ka hara ənji pata?” ⁴²Yeesu a jikə ka ci, əŋki ci, “Ma əndə gooŋga ŋga əndə sləna, əndə haŋkala, tə ci kapaanə slandanəkii ka nəhə yaakii, kaa ca vii zəmə ka hara ənji slənə ka saa’itə diɓə. 12.42-44 19.17-19.⁴³Maɗa shi slandanəkii ka lapaanə tə ci agi slənə sətə bii ci ka ci, tə’i barəkaanə ashikii. ⁴⁴Tantanyinə cii kya ba koonə, ma əndətsa, ka ba’avənə nə slandanəkii patənə ŋga uushi’inaakii aaciikii. ⁴⁵Amma mbu’u ka banə nə əndə slənətə də səkəkii oo’i, ‘Pooshi slandanəki ka shinə kədəhə’. Wata ca ndzaŋə fəslənə tə hara ənji sləna, ŋguyirənə da makinə patə, ca adə ŋgaaŋga’ə, ca saasa, ca gaaɓa. ⁴⁶Yoo, ka shinə nə slandanəkii uusəratə makamə ci nə ŋga mbu’yanaakii, saa’itə mashiimə ci əsə. Ka dzalənə nə slandanəkii tə ci də ŋgwaaŋgwa’ənə, ca vii ka ci shikwa mbərə mbərə da ŋga ənjitə pooshi gi’i tə Əntaŋfə.

⁴⁷“Ma əndə slənə ətə shii sətə kaɗeesəkə ka slandanəkii, amma matasəkamə ci, maslənəmə ci səkii əsə, ka fəslənə nə ənji tə ci də ŋgwaaŋgwa’ənə. 12.47 Yak. 4.17.⁴⁸Amma, ma əndə slənə ətə mashiimə sətə kaɗeesəkə ka slandanəkii, ca slənə məza uushi’inə ətə bahə ənjə a dəgə tə ci ka putakii, gi’u fəsləciinə ənji tə ci. Taa ka wu vii Əntaŋfə ŋgaaŋga’ə, ŋgaaŋga’ə ləgwanəkii a makii. Taa ka wu ba’avə ci ŋgaaŋga’ə, palee ka ətə ləgwanəkii əsə.”

Kira təəkəshinə ŋga Yeesu aagi duuniya

(Mat. 10.34-36)

⁴⁹“Ma shinaaki, ka kaanə gunə aanə duuniya. Ma mwayi nyi, kaɗa kə uugi gunəkii kanə. ⁵⁰Tə’i əndə’i bapətisəma cii kya ənə ka upaanə. Ka manvu ma’yanə nə nyi, see maɗa pitəgi saa’ikii. 12.50 Mar. 10.38.⁵¹Ma nuunə ka banə noonə saŋa, jamənə kira nyi aasəkə duuniya kwa? Pooshi! Əntaa jamənə kira nyi. Amma wanyinə ca ba koonə: ma shi nya, ka taakeenə ka ənja. 12.51 2.14.⁵²Daga ənshinə, kə ndzaa təəkəshinə ahada ənji asii. Waatoo, maɗa tə’i ənji tufə asii, ma ənjinə makka, paa tii ka ndzaanə ka maguŋuura da ənjinə bəra’i; ənjinə bəra’i əsə, paa tii ka ndzaanə ka maguŋuura da ənjinə makkə. 12.52-53 14.26; 21.16; Mat. 24.10; Mar. 13.12.⁵³Pooshi dənə da uuzənaakii ka ndzaanə ka maguŋuura. Ha’ə nə mənə əsə, paa ki ka ndzaanə ka maguŋuura da uuzənatə. Pooshi sərəhwə ka ndzaanə ka maguŋuura da maɗanatə əsə.” 12.53 Mika 7.6.

Paaratə ndzaanə ŋga zamanana

(Mat. 16.2-3; 5.25-26)

⁵⁴Wata əŋki Yeesu ka daɓaala əsə, “Maɗa kə nee unə kuraɓiinə a ma’ya da dagərə, agi banə nuunə oo’i, ka ɗanə nə vəna. Ka ɗanə nə vənəkii əsə. ⁵⁵Maɗa kə fii unə məɗə a əgya da hwarəma, agi banə nuunə, ka tsəfənə nə ha ənshinə. Ka tsəfənə ha’əkii əsə. ⁵⁶Una! Də bəra’i asəkuunə cuuna kərə ka Əntaŋfə! Agi mbeenə nuunə ka təkeenə ka səndə ca ɗaaɗa anə hanyinə da i dagyə. Aa! iitə saŋə ɗii təkuree unə ka paaratəginə də ndzaanə ŋga zamanana?

⁵⁷“Mi saŋə ɗii pooshi unə ka mbeenə ka təkeenə ka sətə dəɓee una ɗa? ⁵⁸Ma una dzə ka gəŋwanə, unə da əndə mbiinaaku, aluu rəgwa ŋga haɗatəginə da ci, unə ma’ə ka dzənə a rəgwa; acii ga ca kirə tə hə aasəkə gəŋwanə, mala gəŋwanə a ŋgərə tə hə, ca vii aacii soojiinə. Soojiinə, təya kərə tə hə ka pa’əginə a furəshina. ⁵⁹Wanyinə ca ba ka hə: davə ndzaanəku, paa hə ka gimaginə, see maɗa ki’igi hə patənə ŋga kwaɓatə lii ənji ka hə.”

Taa zanə taa baanə ka Əntaŋfə

¹Ma ka saa’ikii ha’ə, tə’i hara ənji jigunyi ka Yeesu sətə upaa tə hara ənji Galili. Waatoo, kə kavə *Pilaatu ka ənjə a ɓəələgi tə tii saa’itə təya ɗa sataka. ²Fanə ŋga Yeesu ha’ə, wata əŋki ci ka tii, “Ma nuunə ka nəhənə noonə, ’waslyakəənə ŋga ənjitsə palee ka ŋga hara ənji Galili bahə ciɓə tii ha’ə kwa? ³Wanyinə ca ba koonə: pooshi, əntaa ha’ə. Amma, maɗa pooshi unə baanə ka Əntaŋfə, ka zaginə nuunə unə patə makə natii. 13.3 Jab. 7.13.⁴Ya ənjitə pu’u aji tighəsə uulaanə maɗuunə kuvə ka tii də Siiloomə, ma nuunə ka nəhənə noonə, ’waslyakəənatii palee ka ŋga hara ənji Urusaliima patə kwa? ⁵Wanyinə ca ba koonə: pooshi, əntaa ha’ə. Amma, maɗa pooshi unə baanə ka Əntaŋfə, ka zaginə nuunə unə patə makə natii.”

Misaali də uudəvə ətə pooshi ka poonə

⁶Wata Yeesu a ɗa ka tii misaali, əŋki ci, “Tə’i uudəvə sha ɗii asəkə tsanə ŋga ənda. Ma ka əndə’i uusəra, kə gi əndətə ka slirəɓa pookii, amma malapaamə ci. 13.6 Mat. 21.19; Mar. 11.13.⁷Wata əŋki ci ka əndə nəhə tsaata: ‘Kə nee ha, makkənə ŋga fəzə ənə nə nyi ka shinə ka slirəɓə poo ŋga uudəvəna, amma paa nyi ka dzənə də lapaanə. Ma ɗanəkwa, burəgi! Agi saaweenə nə ci ka nyi ka ha zaɓə.’ ⁸Amma əŋki əndə nəhə tsaatə ka ca: ‘Slandana, əntaa ha’ə. Ma wana, unee zəku’i. Ka ənseenə nə nyi ka hanyinə atsakii, kaa nya ɗavə kuɓa. 13.8 2 Piita 3.9,15.⁹Mbu’u ka poonə inusərə. Maɗa pooshi pwayi, aŋwa burəgi.’ ”

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də magwaŋə minə

¹⁰Ma ka əndə’i uusəra, kə jigunyi Yeesu ka ənji asəkə kuvə də’wa. Waatoo, *uusəra ŋga əpisəka. 13.10-17 Mar. 2.27-28.¹¹Ma dava, tə’i minə da ginaaji ashitə. Kə uugi ki ɗa fəzə pu’u aji tighəsə da i ginaajikii. Aciikii paa ki nja mbee ka maɗətənə, kya kəŋaanə da’i. Wata də məgwaŋə njii ta wii. ¹²Makə nee Yeesu ka ki, wata ca ’wa tə ki. Əŋki ci ka ki, “Yaaya, kə mbə’i hə acii bwaneaaku.” ¹³Ca ɗəkəvə ciinəkii agyanətə. Wata kya maɗətə pii ha’ə, kya kəŋaanə da’i, kya ndzaŋə dəlanə də Əntaŋfə.

¹⁴Neenə ŋga gawə ŋga kuvə də’watə ha’ə, wata səkəkii a ɓəzəgi makə ɗii ci uusəra ŋga əpisəkə mbəɗəpaa Yeesu də miita. Wata gawətə a ba ka ənjitə davə, “Tə’i uusəranyinə kuwa ka ɗa sləna. Aciikii ha’ə, agi uusəranyiitsə dəɓee shinuunə ka ənjə a mbəɗəpaa duunə, əntaa *uusəra ŋga əpisəka.” 13.14 Shig. 20.9-10.¹⁵Wata əŋki Yeesu Slandanə ka ci, “Una! Də bəra’i asəkuunə cuuna kərə ka Əntaŋfə! Taa uusəra ŋga əpisəka, agi pərəpaanə nuunə liinə goonə taa vaməndiinə goonə, una kərə tə tii ka sa ma’inə. Əntaa ha’ə kwa? 13.15-16 14.5; Mat. 12.11-12.¹⁶Aa! Ya miinə shigi agi slikərənə ŋga Ibərahiima əsa, ənə gwaləgi *Seetanə tə ki fəzə pu’u aji tighəsa, madəɓeemə ənjə a pərəpaa tə ki uusəra ŋga əpisəkə kwa?” 13.16 slikərənə ŋga Ibərahiima: 1.54-55,73; 3.8; 19.9.¹⁷Makə bii Yeesu ha’ə, wata ayinə a kəsəgi tə ənji mbiinaakii patə. Amma, ma hara ənji pata, kə ɗii ka tii ka mooɗasəkə nə maŋgəmə uushi’iitə ɗaaɗii ci.

Misaali də manshiɗəɗə slikərənə

(Mat. 13.31-32; Mar. 4.30-32)

¹⁸Əŋki Yeesu ka ənja, “Takwa a dzəgunətə nyi koonə ndzaanə ŋga *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə, nya ba koonə sətə pushashi tii. ¹⁹Ma ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə, kə pushashi tii da hi’u iza,13.19 Hi’ukii palee də ənshiɗəɗənə anə hanyinə ŋga Guɗe. Amma ma waɓənə ŋga Yeesu, agyanə əndə’i slikərənə pamə anə hanyinə ŋga Isərayiila waɓi ci. əndə a ŋgərə, ca ləgapaa asəkə tsanaakii. Makə givə ci, ca gərə, ca ɗagi ka danza. Wata shinə nə əginyinə, təya ɗaaɗa kuvatii davə.” 13.19 Əzaki. 17.23; Mat. 13.31.

Misaali də burəŋanə

(Mat. 13.33)

²⁰Yeesu a tsakə banə, əŋki ci, “Ma ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə, takwa a dzəgunətə nyi koonə ndzaanaakii. ²¹Kə ndzaa ci makə burəŋanə, minə a gwazətəgi də kəŋwə əjima makkə ŋga əmpunə. Wata əmpunəkii patə a asləgi divə.” 13.21 Mat. 13.33.

Ɗa gazhi’waanə ŋga dəməgərənə aagi *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə

(Mat. 7.13-14,21-23)

²²Ma Yeesu a dzə də palənə aa Urusaliima, kə gi ci dasəkə vəranyinə da giwanyinə kama kama, ca dzə də dzəgunənə ka ənja. ²³Wata əndə’i əndə a ləgwa ka ci, əŋki ci, “Slandana, ya saŋa, ənji gi’u na upaa mbəɗənə nii?” Wata əŋki Yeesu ka ənjitə davə: ²⁴“Ɗamə gazhi’waanə ŋga dəməgərənə ka matya’u makuvə. Acii wanyinə ca ba koonə: ɓəzə ənji ca alə rəgwa ŋga dəməgərənə, amma paa tii na mbee ka dəməgərənə aa dəvə.

²⁵“Maɗa kə maɗətə slanda yi, kə pa’əgi ci makuvə, unə noonə əsə, agyə nuunə, ka ndzaŋənə nuunə dza makuvə agyanəkii, una ba ka ci: ‘Slandaniina, wunəgi keenə makuva.’ Ka jikəvənə nə ci koonə də banə: ‘Ma unə, mashiimə nyi taa ənji mi nuunə.’ 13.25 Mat. 25.11-12.²⁶Ma unə əsa, ka ənənə nuunə ka banə ka ci: ‘Kə zhimaamə, kə sii amə ka ha rəŋwə da hə. Asəkə vəranə geenə əsə jigunyi hə ka ənja.’ ²⁷Ma ci əsa, ka banə nə ci koonə, ‘Kə bii nyi koonə, mashiimə nyi taa ənji mi nuunə. Dzəgimə aɓiiki, unə patə ənji ɗaaɗa bwaya uushi’inə!’ 13.27 2 Tim. 2.19.²⁸Kadə nuuna tuu, una tsəɓə linyinə, unə kə nee ka dzədzəshi’inuunə Ibərahiima, Isiyaaku, Yakubu da anabiinə patə agi ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə. Amma, ma unə, kə səbagi ənji tuunə aagyə. ²⁹Kadə nə ənjə a ma’ya taa dama patə agi duuniya ka shinə ka zəmə əndzanə agi ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə. ³⁰Ma ka uusərakii, tə’i hara ənji agi moodəba’ənyinə na ndzaanə ka kəŋwanə. Tə’i agi ənjitə ka kəŋwanə əsə na ndzaanə ka moodəba’ənyinə.” 13.30 Mat. 19.30.

Waɓənə ŋga Yeesu agyanə uudəpaa slənaakii də Urusaliima

³¹Ma ka saa’ikii ha’ə əsə, kə əncahatə harii *Farisanyinə aaɓii Yeesu, wata təya ba ka ci, “Dzəgi saaku ganə, duu ka əndə’i ha, acii ŋga’ə ka *Hirudusə nə ɓələginə tə hə.” ³²Əŋki Yeesu ka tii, “Dəmə, bamə ka əda mitiɓətiɓənəkii oo’i, agi lyaakagi ginaajiinə nə nyi, agi mbəɗəpaanə nə nyi də maɓərəhə ənji ənshinə da doorə; ma cifədoora, ka uudəpaanə nə nyi slənaaki. ³³Amma tyasə see a dzə nyi də dzənaaki aakəŋwa ənshinə, doorə da cifədoorə. Acii madəɓeemə *anabi a əntə ka əndə’i ha maɗaamə də Urusaliima.”

Uuɗənə ŋga Yeesu tə ənji Urusaliima

(Mat. 23.37-39)

³⁴“’Ya’ə unə ənji Urusaliima, unə ənji Urusaliima, kə ɓəələgyuunə anabiinə, kə kaalatuunə də faariinə tə ənjitə sləkee Əntaŋfə koonə! Taa guci patə nə nyi agi alə rəgwa ŋga dzatəginə duunə aaɓiiki, makə sətə ci gyaagya a dzatəgi də manjeevənatə aatsatə. Amma kə naanagyuunə furəshi. ³⁵Aciikii ka ndzaanə nə *yi ŋga Əntaŋfə gbəŋə yadə əndə davə. Wanyinə ca ba koonə əsə, pooshi unə na nee ka nyi ma’ə shaŋə, ha’ə mbu’yanə uusəratə nuuna ba oo’i: ‘Tə’i barəkaanə ashi əndətə shi də ləmə ŋga Slandana!’ ” 13.35 Jab. 118.26; Əzaki. 10.18-19.

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də maɓərəhə əndə *uusəra ŋga əpisəka

¹Tə’i əndə’i uusəra ŋga əpisəka gi Yeesu ka zəma aa ha əndə’i gawa agi kurəgə ŋga *Farisanyinə. Asee, ma ənjitə dava, kə kantsaa tii ginə ka Yeesu. 14.1-6 Mar. 2.27-28.²Ma dava, tə’i əndə’i əndə gatə akəŋwaciikii ɗii shishinəkii ma’asləkii. ³Wata əŋki Yeesu ka maliminə da Farisanyinə, “Kə kapaa bariya gaamə kaamə rəgwa ŋga mbəɗəpaaginə də əndə uusəra ŋga əpisəkə saanii, anii poosha?” ⁴Amma kə busəgi tii. Wata Yeesu a ŋgərə tə maɓərəhə əndəta, ca mbəɗəpaa də ci; ca ba ka ci, “Paluu saaku.” ⁵Wata əŋki Yeesu ka tii əsə, “Yaci tə’i əndə agyuunə, kə kulagərə uuzənaakii taa laakii aasəkə gu’u ma’inə uusəra ŋga əpisəkə saŋa, paa ci ka dzənə ka ŋgiraginə pii kwa?” 14.5 13.15-16; Mat. 12.11.⁶Mambeemə tii ka jikənə ka ci agyanə ətsa.

Taɗə ha ŋga ndzaanə ətə pooshi məghərəvənəkii

⁷Wata ma nee Yeesu, taaɗə ŋunyi ha ŋga ndzaanə nə ənjinə ’waa’wii ənji ka zəma. Aciikii ɗii Yeesu ka tii misaali də banə: 14.7 20.46.⁸“Maɗa kə bii ənji ka hə rəya, maɗa gi hə, ga ha dzə ka aalətə ŋunyi ha ŋga ndzaanə davə. Acii paa hə shii, mbu’u tə’i əndətə palee ka hə də məghərəvənə ətə bii ənji ka ci rəyəta. 14.8-10 Waɓ. 25.7.⁹Əndətə bii koonə rəyə kyakya’ə əsə a ba ka hə: ‘Maɗəgi gaduu, vii ha ŋga ndzaanə ka əndətsa!’ Maɗa kə ɗii ha’ə, ka ɗanə nə ayinə tə hə ŋga dzənə ka ndzaanə ka ha ŋga ndzaanə ŋga moodəba’ənyinə. ¹⁰Amma, maɗa kə bii ənji ka hə rəya, maɗa kə gi hə, ndzaanə ka ha ŋga ndzaanə ŋga moodəba’ənyinə. Acii maɗa kə shi əndətə bii ka hə rəya, ka banə nə ci ka hə: ‘Guvakya, shiwa, ŋgiravə aahanə.’ Ma ətsə ɗiya, ka ndzaanə nə hə da məghərəvənaaku akəŋwacii ənjitə cuuna zəmə da tii patə. ¹¹Acii taa wu patə haŋətə naakii na, ka bərapaanə nə ənji tə ci. Taa wu patə həətəpaa naakii nə əsə, ka haŋətənə nə ənji tə ci.” 14.11 Mat. 23.12.

Tsarə ŋga ənjitə dəɓee ’wanə ənji ka zəmə əndzanə

¹²Wata əŋki Yeesu ka əndətə ’wii tə ci ka zəməta, “Maɗa kə ɗii hə zəmə ka ənja, ga ha ’waa’wa tə guviinəku, taa tə ndzəkəŋushi’inəku, taa tə duurənyinaaku, taa tə ənji gəna ətə ka guvayiinə da hə. Acii maɗa kə ɗii hə ha’ə, ka mbeenə nə tii ka ’wanə tə hə natii əsə, də ha’ə ka ənəvəginə nə tii ka hə də sətə vii hə ka tii. ¹³Amma, maɗa kə ɗii hə əndzanə ka ənja, tə matəgunyinə da mahurəməsə ənji da midirinə da muurəfinə ’wanəku. 14.13 Dzək. 14.29.¹⁴Maɗa kə ɗii hə ha’ə, ka upaanə nə hə barəkaanə, acii paa tii ka mbeenə ka ənəvəginə ka hə də sətə vii hə ka tii. Əntaŋfə də naakii nə na ənəvəgi ka hə uusərə maɗətənə ŋga ənji gooŋga agi maməətə ənja.”

Misaali ŋga Yeesu də zəmə əndzanə

(Mat. 22.1-10)

¹⁵Makə fii əndə’i əndə agi ənjitə ca zəmə da Yeesu waɓəətsa, wata əŋki ci ka ci, “Tə’i barəkaanə ashi əndətə na zəmə əndzanə agi *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə ɗii!” 14.15 13.29.¹⁶Wata Yeesu a ɗa ka tii misaali, əŋki ci, “Tə’i əndə’i əndə jigə əndzanə. Kə bii ci ka ɓəzə ənji shinə ka zəmə əndzanəkii. ¹⁷Makə uugi zəmə ɗanə, wata ca ka tə lawaraakii ka ’waa’wyanə tə ənjitə bii ci ka tii shinə ka zəmə əndzanəkii. Lawarətə a dzə, əŋki ci: ‘Shoomə, acii ma ənə ɗii ci, kə uugi əndzanə dzəgənə!’ ¹⁸Amma, ma tii pata, kə ali tii sə ŋga əsə də ma. Əŋki əndə’i əndə ka lawarəta: ‘Ma nya, ci ənə ha’ə iri nyi ha ŋga uuzanə. Kə dəɓee əsə nya dzə ka caamatənə. Kə kədii nyi aciiku, pooshi nyi ka mbu’unə.’ ¹⁹Əŋki əndə’i əsə, ‘Ma nya, kə iri nyi lii uuzanə pu’u. Ka təəɓətənə tə tii nə nyi ka dzənə. Kə kədii nyi aciiku, pooshi nyi ka mbu’unə.’ ²⁰Əŋki əndə’i əsə: ‘Ma nya, ci ənə ha’ə ŋgirə nyi minə. Aciikii paa nyi ka mbeenə ka dzənə.’

²¹“Makə ənya lawarətə aasii, wata ca dzəgunəgi uushi’iitə patə ka slandanəkii. Makə fii slandanəkii ha’ə, wata maɓətə səkə a ŋgərəgi tə ci, əŋki ci ka lawaraakii, ‘Duu pii pii aasəkə vəranə, ha wiigi’itə rəgwanyinə patə ka aalə ənja. Matəgunyinə da mahurəməsə ənji da muurəfinə da midirinə patə, ha ba ka tii, təya shi.’ ²²Makə ɗii lawarətə ha’ə, ca ənya, əŋki ci ka slandanəkii: ‘Slandanəkya, kə ɗatə nyi sətə bii hə, amma kə mbəɗaanə ha ŋga ndzaanə.’ ²³Wata əŋki slandanəkii ka lawarətə: ‘Duu aa ba’a vəranə, nə’uu rəgwa bilinə, ha pwaakya ənji kaa təya shi aa haki aasii, kaa yaaki a tsəkwa. ²⁴Wanyinə ca ba koonə, ma agi ənjitə ’watəgi nyi ba ka tii shinə ka zəma, taa əndə rəŋwə pooshi na upaa rəgwa ŋga zəmə əndzanə gaki asii.’ ” 14.24 22.30.

Makə sətə dəɓee əndə a nə’u tə Yeesu

(Mat. 10.37-38)

²⁵Ma ka əndə’i uusəra, kə gi Yeesu də wiigi’inə. Nə’unə nə daɓaala tə ci. Wata ca zə’ugi aadəɓitii, əŋki ci ka tii, ²⁶“Taa wu patə ca shi aaɓiiki, wa ca uuɗə tə nyi palee ka dii, palee ka məci, palee ka minaakii, palee ka manjeevənaakii, palee ka ndzəkəŋushi’inəkii uuji ŋguyirənə da makinəkii patə. Wa ca uuɗə tə nyi əsə palee ka əpinaakii. Maɗa pooshi ha’ə, paa ci ka mbeenə ka ndzaanə ka lawaraaki. 14.26 12.51-53; 18.29; Mat. 10.37.²⁷Taa wu nə əndətə maŋgərəmə ənfwaakii ŋga gwa’avənə tə ci aashikii, ca nə’u də nyi, paa ci ka mbeenə ka ndzaanə ka lawaraaki. 14.27 9.23; Mat. 16.24; Mar. 8.34.

²⁸“Maɗa tə’i əndə’i əndə agyuunə mwayi ghənə maɗuunə kuva, ka ndzaanə nə ci zəku’i, ca ɗa lisaafə ŋga sətə nii kəya zagi, kaa ca nəhee maɗa kə mbu’i kwaɓaakii bahə uudəpaa də slənətsa. ²⁹Maɗa paa ci ɗii ha’ə, maɗa kə mbukəpaa ci, mbu’u taa paa ci na mbee ka uudəpaa ghənə kuvəkii. Maa kə ɗii ha’ə makə ətsa, taa wu nee ka ci patə, ka ŋusənə nə ci tə ci, ³⁰ca ba: ‘Ya əndəna, kə gwaŋə ci ka ghənə kuva, amma kə təkuree ci ka uudəpaa slənəkii!’

³¹“Ha’ə əsə maɗa tə’i ŋwaŋwə da ənji dəbu’u pu’u, ca dzə ka panə da əndə’i ŋwaŋwa, ka ənəginə nə ci zəku’i, ca kaala hiima, kaa ca fatə ashikii maɗa ka mbeenə nə ci ka hwaməpaanə tə əndə mbiinaakii ətə da ənji dəbu’u pupusərə. ³²Maɗa, ma ca kaala hiima, paa ci na mbee, ka sləkeenə nə ci ka ənjaakii aaɓii əndə’i ŋwaŋutə, tii ma’ə dzaɗə dzaɗə. Waatoo, kaa ca alə haɗatəginə ahadatii. ³³Ha’ə ɗii əsə, taa wu agyuunə, maɗa paa ci bwasee ka uushi’inaakii patə, paa ci ka mbeenə ka ndzaanə ka lawaraaki.”

Zhatanə ətə pooshi ka nafanə

(Mat. 5.13; Mar. 9.50)

³⁴“Kə shii unə oo’i, ŋunyi uushi nə zhatana. Amma, maɗa kə ləvəgi zhatanə saakii, pooshi ənji ka mbeenə ka ənətəginə njamə njamə ma’ə. ³⁵Pooshi zhatanəkii ka nafanə ka dzəgə də ha, pooshi kuɓa davə əsə. Wata vugədəginə vugədəginə ənji. Ma əndətə da liminə ŋga fanə, wa ca fa.” 14.35 Mat. 11.15.

Misaali də baga ətə zagi

(Mat. 18.12-14)

¹Yoo, kə əncahə *ənji luu tsəka da ma’waslyakə ənji patə aaɓii Yeesu ka fa sətə cii kəya ba. 15.1-2 Mat. 9.10.²Asee agi dzənə nə *Farisanyinə da maliminə də ŋguŋgunənə, təya ba, “Əndətsə uura, ka mi saŋə cii kəya luu ma’waslyakə ənji, ca adə ka ha rəŋwə da təya?” ³Wata Yeesu a ɗa ka tii misaali, əŋki ci, 15.3-7 Yooh. 10.11-15.⁴“Yaci tə’i əndə agyuunə da bagiinaakii gya’ə, wata rəŋwə agitii a zagi, iitə ɗanəkəya? Ka bwaseenə nə ci ka harakii ətə əliŋə pu’unə aji əliŋə ka zəmənə, ca dzə ka aalə tə ətə rəŋwə see maa nee ci. 15.4 Əzaki. 34.11,16.⁵Maɗa kə lapaa ci bagata, ka ɗanə nə ci mooɗasəka, ka ŋgiravənə nə ci aatsa uurakii, ca pyalyagi aasii. ⁶Maɗa kə mbu’ya ci aasii, ka ’waa’watənə nə ci tə guviinəkii da guvayiinaakii, ka banə nə ci ka tii oo’i: ‘Ɗaamə ka nyi mooɗasəka, acii ma bagaaki ətə shi a zagi, kə nee nyi!’ ⁷Wanyinə ca ba koonə: ha’ə əsə nə Əntaŋfə da malaa’ikanyinə dadagyə. Maɗa kə baa ma’waslyakə əndə rəŋwə ka Əntaŋfə, ka ɗanə nə tii mooɗasəkə putaakii, palee ka putə ŋga ənji əliŋə pu’unə aji əliŋə ətə ca ’wa natii nə də ənji gooŋga; waatoo, ma nə tii ka bana, pooshi uushi ci təya baa ka Əntaŋfə ka putakii.”

Misaali də kwaɓa ətə zagi

⁸“Yaci tə’i minə da kwaɓatə *hwaslə pu’wa, kə ŋgirə hwaslə rəŋwə agikii, kə zagi, iitə ɗanəta? Paa ki ka kavə gunə aasəkə garəkuwa, kya taasəgi kuva, kya aalə də samə, kaa kya nəhee kwa? ⁹Maɗa kə lapaa ki kwaɓakii, ka ’waa’watənə nə ki guviinətə da guvayiinatə, ka banə nə ki ka tii oo’i: ‘Ɗaamə ka nyi mooɗasəka, acii ma kwaɓaaki ətə sha zagi, kə nee nyi!’ ¹⁰Wanyinə ca ba koonə: ha’ə makə ətsə əsə nə malaa’ikanyinə ŋga Əntaŋfə. Maɗa kə baa ma’waslyakə əndə rəŋwə ka Əntaŋfə, ka ɗanə nə tii mooɗasəkə ka shaŋə.”

Misaali də uuzənə ətə zii

¹¹Əŋki Yeesu əsə, “Tə’i əndə’i əndə sha ɗii da uuji ŋguyirənaakii bəra’i. 15.11 Mat. 21.28.¹²Əŋki daranə ka dii: ‘Daada, vii ka nyi gyaɗalaaki agi sə ŋga zəmə də yaaku.’ Wata dəsənətii a ŋgərə uushi’inaakii, ca təkee bəra’i, ca ŋgərə rəŋwə, ca vii ka darata.

¹³“Ma baanə moona, daratə a tsəəkətə uushi’inaakii patə, ca ɗərəmagi, ca paləənəgi da i kwaɓakii ka madzaɗə hanyinə. Ma dava, kə ndzaa ci ka ɗa uura saawanə, kə zagi kwaɓata. 15.13 Waɓ. 29.3.¹⁴Ma ətsə uudəpaa ci zamagi də kwaɓatə patə ha’ə, wata kə kulii məza maɗəfənə gatə də vəra. Wata kə ənəpaa ci ka ghəəlinə. ¹⁵Ca maɗə, ca dzə, ca gi’i əndə’i əndə davə gatə də vəra ka alə sləna. Əndətə a ba ka ci dzənə aa bilə ka gəra dagəliinə. ¹⁶Kə mwayi ci zəmə ŋga dagəliinə kaa ca əburə gyaɗə, amma taa zəməkii pooshi ənji nja vii ka ci.

¹⁷“Wata ca gwaŋə ka buurənə agyanə mandzaa tə ci. Əŋki ci ka naakii na: ‘Yoo, ŋgaaŋga’ə nə zəmə ga daadə asii ta’a! Ənji slənə ŋga daadə patə, agi zəmənə nə tii, ha’ə ca mbəɗaanə aciitii. Amma wanyinə ka əntənə ganə acii maɗəfənə. ¹⁸A ənə nyi saaki aa ha daadə, kaa nya dzə ka banə ka ci, Daada, kə ɗii nyi ’waslyakəənə ka Əntaŋfə da i ka hə patə. ¹⁹Mambu’umə nyi bahə ha ’wa tə nyi də uuzənaaku ma’ə. Ma ɗanəkwa, əsuu tə nyi makə sətə cii kwa əsə tə ənji slənaaku.’ ²⁰Makə uudəpaa ci ɗatə hiimatsə ha’ə, wata ca maɗə, ca ŋgərə rəgwa aa ha dii.

“Ma ətə ci ma’ə dzaɗə da yi gi’u, kə nee dii ka ci. Dii a nəhə tə ci təgugunə. Ca huyipaa ka guŋyanə da ci a rəgwa. Ca luu tə ci, ca fuuɗəgi tə ci pya’ə pya’ə a ədzəməkii. ²¹Əŋki uuzəətə ka dii: ‘Daada, kə ɗii nyi ’waslyakəənə ka Əntaŋfə da i ka hə patə. Mambu’umə nyi bahə ha ’wa tə nyi də uuzənaaku ma’ə.’ ²²Amma əŋki dii ka lyawarənaakii: ‘Huyipaamə aasii, ŋgiramə kəjeerənə ətə palee də dagwaanə, una kavə ka ci aashikii. Ŋgiramə sə ŋga ciinə, una ŋgavə ka ci. Ŋgiramə ɓiɓinə əsə, una ŋgaaŋgavə ka ci. ²³Əshamə masəɓərə la, lagimə uurakii kaa ənjə a dzəgə əndzanə, ama zəmə, ama ɗa mooɗasəka. ²⁴Acii kə nee nyi, ma uuzənaaki ətsa, makə kə shi ca əŋki, amma waanə ənshinə. Kə shi ca zii, amma wanyinə kə nee ka ci.’ Wata təya gwaŋə ka ɗa mooɗasəka. 15.24 Af. 2.5.

²⁵“Ma saa’ikii, də bilə ama uuzanə nə gawə uuzənə ŋga əndəta. Ma ca shi aasii, makə mbu’ya ci kədəhə da ya, ma ca fa, dzaadzanə nə ənji uushi’inə, udzənə nə ənja. ²⁶Wata ca ’watə əndə’i lawara, kaa ca ləgwa a makii taa mi ci ənjə a ɗa ha’ə. ²⁷Əŋki lawarətə ka ci: ‘Ndzəkəŋu ənya, kə ɓilə duu masəɓərə la, acii kə nee ci, jamə ənya uuzənaakii.’ ²⁸Wata gawə uuzəətə a ɓəzəgi səka. Ca naanagi ka dəmənə aasii. Shiginə nə dii, ca puutə tə ci kaa ca dəməgərə aasii. ²⁹Amma əŋki gawə uuzəətə ka dii: ‘Tsaamuu, kə fəzhi nyi ŋgaaŋga’ə ka slənənə ka hə, mashimə nya naanii ka ɗa ka hə sətə mwayi hə. Amma, ma ka nya, mashimə ha vii taa uundzə əhwə kaa nya ɗa keenə də əndzanə da guviinəki. ³⁰Amma, tsaamuu, makə shi uuzənaaku ətə zamagi də gənaaku ka tii da badawiinə ŋga makinə, la gbavə ɓilə hə ka ci.’ ³¹Wata əŋki dii ka ci: ‘Uuzənaakya, taa guci patə aɓiiki nə hə. Uushi’inaaki patə əsə, naaku nə ci. ³²Kə dəɓee ama dzəgə əndzanə, ama ɗa mooɗasəka. Acii ma ndzəkəŋu ətsa, kə nee nyi, makə kə shi ca əŋki, amma waanə ənshinə. Kə shi ca zii, amma wanyinə kə nee ka ci.’ ”

Misaali də masəkurə lawara

¹Əŋki Yeesu ka lyawarənaakii əsə, “Tə’i əndə’i əndə gəna sha ɗii da lawaraakii. Kə ba’avə ci uushi’inaakii ka lawarəta. Ma ka əndə’i uusəra, shinə nə ənji ka banə ka ci oo’i: ‘Agi saaweenə nə lawaraaku ka gənaaku.’ ²Wata ’wanə nə slandanəkii tə lawarətə, əŋki ci ka ci: ‘Mi tuu cii kya fa ənjə a ba ashikwa? Ɗatə ka nyi lisaafə ŋga slənaaku ɗii, acii ma ha, paa hə ka ndzaanə ka lawaraaki ma’ə.’ ³Wata lawarətə a kaala hiima: ‘Ya makə waanə slandanəki ka ŋgərəgi slənə aciiki əna, iitə ɗanəkya? Wiina, uuzanə, paa nya mbee. Kədiinə əsə, ka ɗanə nə ayinə tə nyi. ⁴Yawaa, kə shii nyi səndə nii kya ɗa, kaa ənjə a luu tə nyi aa hatii aasii maɗa kə ŋgərəgi slandanəki slənə aciiki.’

⁵“Wata ca ’waa’watə tə ənjitə ci slandanəkii a nə’u tə tii dəmənə də rəŋwə rəŋwə. Əŋki ci ka əndətə ’watəgi mbu’yanə: ‘Iitə ci slandanəki a nə’u tə hə dəməna?’ ⁶Əŋki əndəta: ‘Garəwa ŋga maarə gya’a cii kəya nə’u tə nyi.’ Əŋki lawarətə ka ci: ‘Wiinə ləkaləkatə ŋga dəməətə atsaku. Ndzaanə, naahətə garəwa tufə pu’unə tsakə tsakə.’ ⁷Ma daba’əkii əsa, əŋki ci ka əndə’i əndəta: ‘Ya hə əsa, iitə cii kəya nə’u tə hə dəməna?’ Əŋki əndəta: ‘Buhə ŋga aləkamaara gya’a tufə cii kəya nə’u tə nyi.’ Əŋki lawarətə ka ci: ‘Wiinə ləkaləkatə ŋga dəməətə atsaku. Naahətə buhə gya’a ənfwaɗə.’

⁸“Kə kuyirii slandanəkii tə lawarətə pooshi nja slənə də rəgwakii, makə kə slənyi ci də səkura. Ha’ə nə ənjitə ŋgərəgi slənə uushi’inə ŋga *duuniya tə tii. Ma təya, agi səkurənə nə tii agi ɗa uushi’inatii. Amma ma ənjitə agi ɓərənə, pooshi tii ka kavə hiimatii aakəŋwa də səkurə ha’ə. 16.8 Af. 5.8.

⁹“Ma nyi əsa, wanyinə ca ba koonə: ŋgərəmə gəna goonə, zamagimə koona upaa də guviinə. Maa kə ɗii ha’ə, maɗa kə uudəgi gəna, ka luunə nə ənji tuunə asii ga Əntaŋfə. ¹⁰Taa wu ɓaarii gooŋgaanə agi uundzə sləna, ka mbeenə nə ənji ka ba’avə madiigərə slənənyinə aaciikii. Taa wu pooshi ɓaarii gooŋgaanə agi uundzə sləna, taa madiigərə slənənyinə ba’avə ənji aaciikii əsə, paa ci ka mbeenə ka ɗa gooŋgaanə agikii. 16.10 19.17-19; Mat. 25.21-23.¹¹Yaci ha’ə makə ətsə əsə, maɗa maslənəgimuunə də gooŋgaanə də gənanə upaa unə agi *duuniya, iitə mbeenə ənji ka ba’avə koonə tə tantanyitə uushi’inə ɗiya? ¹²Yaci maslənəgimuunə də gooŋgaanə də sətə əntaa noonə əsə, wu na mbee ka vii koonə noonə səgoonə ɗiya?

¹³“Pooshi mava ətə ca mbee ka slənətənə ka slanjiinə bəra’i. Ka kaareenə nə ci ka əndə’i əndə, ca uuɗə tə əndə’i ənda. Ka gaɗeenə nə ci ka əndə’i əndə, ca ushapaa tə əndə’i ənda. Pooshi rəgwa ŋga paslənə tə Əntaŋfə, unə kə kavə nuunə ka alə gəna.”

Hara waɓənə ŋga Yeesu

(Mat. 11.12-13; 5.31-32; Mar. 10.11-12)

¹⁴Fanə ŋga *Farisanyinə ha’ə, makə ɗii ci ŋga’ə ka tii nə gəna, wata təya ŋusəgi tə Yeesu. ¹⁵Əŋki Yeesu ka tii, “Ma unə ɗəya, kə ndzaa unə ka ənjitə ca ɗeegi ka natii nə makə ənji gooŋga akəŋwacii ənja. Amma kə shii Əntaŋfə sətə a ədzəmuunə. Ajijinə ka Əntaŋfə nə sətə ci ənjə a nee makə maɗuunə uushi. 16.15 Mat. 23.28.

¹⁶“Ma bariya ŋga Muusa da waɓənə ŋga anabiinə, kə slənyi dəŋə ka saa’itə shigi Yoohana əndə ɗa bapətisəma. Agi zamanaakii ’watəgi ənji waaza Ŋunyi Habara agyanə ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə. Taa wu patə əsə, kə ciŋə ci də ŋgeerənə kaa ca upaa dəmənə aagi ŋwaŋuunəkii. ¹⁷Gəɗə uudənə ŋga duuniya də ŋgufənə acii pirihuginə ŋga uushi gi’u agi bariya.

¹⁸“Maɗa kə lakəgi əndə minaakii, ca ŋgərə əndə’i, kə ɗii ci aləhiinə ətsa. Maɗa kə ŋgirə əndə tə miitə lakəgi ŋgurii əsə, aləhiinə nə ci ka ɗanə.” 16.18 Mat. 19.9; Mar. 10.11-12; 1 Koor. 7.10-11.

Misaali də əndə gəna da Lazarusə

¹⁹“Tə’i əndə’i əndə gəna sha ɗii. Kə kaalii ci makuɗə kuɗə kəjeerənyinə ətə ɗii ɗərəkii ndalə. Taa guci patə agi wahə nji ci. ²⁰Tə’i maagha əsə ɗii ləməkii Lazarusə. A ma kuvə ga əndə gənatə njii kəya ndzaanə. Shishinəkii patə, uyiginə. ²¹Kə mwayi ci ɗəəmə murəmurinə ŋga ɗafəətə ca kwaala aanə ha ŋga adənə ŋga əndə gənata, kaa ca adə. Ədiinə maa, təya dzə də na’ə uyigiitə ashikii.

²²“Makə əŋki maaghata, wata malaa’ikanyinə a ŋgərətə tə ci, təya kərəgi tə ci aadəgyə aaɓii Ibərahiima, asii ga Əntaŋfə. Əntənə ŋga əndə gənatə naakii, wata ənjə a ŋgəɗəgi tə ci. ²³Aagi gutə suŋwə gi ci, ca sa ciɓə ka shaŋə. Ma maɗeenəkii ka ginəkəya, ma nee ca, waatə Ibərahiima, a purəŋakii nə Lazarusə. ²⁴Wata ca ŋgəree ka uurakii, əŋki ci: ‘Daadə Ibərahiima, nəhuu təgugunaaki. Bawə ka Lazarusə, wa ca cimwacii ma’inə a ma gislə kaa ca shi ka ɗavənə ka nyi a ganaki, kaa nya upaa shiwunə. Acii agi ciɓənə nə nyi ganə agi guuna.’ ²⁵Amma əŋki Ibərahiima ka ci: ‘Uuzənaakya, a buurətə hə oo’i, kə shi ha upaa shiwunə hə ma’ə agi duuniya. Ma Lazarusə əsa, agi ŋgəra’wə nji ci. Amma, ma ənə ɗii ca, ma ganə, ka maka ma’yanə nə ci. Ma hə əsə, agi ciɓənə nə hə. ²⁶Danəkii ha’ə maa, tə’i maɗuunə ŋgurənyinə ahadaamə. Aciikii, taa ənjitə ca moo maɗənə daganə ka dzənə aa hoonə, paa tii ka mbeenə. Pooshi ənji ka mbeenə əsə ka ma’yanə ka hatsə ɗii hə davə ka shinə aadə heenə.’ ²⁷Wata əŋki əndə gənatə ka Ibərahiima: ‘Tuutəta’ə, Daadə, makə ha’ə ɗii əna, sləkee ka Lazarusə aa ha daadə aasii. ²⁸Tə’i ndzəkəŋushi’inəki tufə. Wa ca dzə ka waɓənə ka tii, acii ga təya shi aa hanə natii əsə, ka ha ŋga ciɓəna.’ ²⁹Əŋki Ibərahiima ka ci: ‘Ma ndzəkəŋushi’inəku, agi fanə nə tii bariya ŋga Muusa da waɓənə ŋga anabiinə. Wa təya nə’utə sətə bii tii.’ 16.29 2 Tim. 3.16.³⁰Əŋki əndə gənatə əsə: ‘Daadə Ibərahiima, pooshi ɗii; amma, maɗa əndətə sha əŋki gi ka waɓənə ka tii, ka baanə nə tii ka Əntaŋfə.’ ³¹Amma əŋki Ibərahiima: ‘Maɗa pooshi tii nə’utə bariya ŋga Muusa da waɓənə ŋga anabiinə, taa əndətə maɗətə agi maməətə ənji gi ka waɓənə ka tii, paa tii ka baanə ka Əntaŋfə.’ ”

Waɓənə ŋga Yeesu agyanə ’waslyakəənə da gi’inə tə Əntaŋfə

(Mat. 18.6-7,21-22; Mar. 9.42)

¹Əŋki Yeesu ka lyawarənaakii, “Taa guci patə, tə’i uushi’inə ətə ca dəəməgərə də ənji aagi ɗaaɗa ’waslyakəənə. Amma agi ŋgəra’wə nə əndətə ca kavə əndə ka pu’unə. ²Maɗa kə kavə ci tə əndə rəŋwə agi ənjinə ushapaa *duuniya tə tii ka ɗa ’waslyakəənə, ma sətə na upaa tə ci, gəɗə anəvə təŋwə aa uurakii ka ci də ŋga’əənə, ənjə a kagərə tə ci aagi uunəva, acii sətə na upaa tə ci. ³Nəhəmə noonə na!

“Maɗa kə ɗii əndə nə’unə makə hə ’waslyakəənə, waɓuu ka ci. Maɗa kə baa ci, tifyagi ka ci. ⁴Taa kə kyawəri ci ka ɗanə də hə bwayakii məɗəfə agi uusəra, maɗa ca dzə də shinə ka banə ka hə oo’i: ‘Kə baa nyi ka hə’, ga ha kəsəpaa tə ci a ədzəməku.”

⁵Fanə ŋga masləkee ənji ha’ə, əŋki tii ka Slandana, “Tsakuu keenə ŋgeerənə ŋga gi’inə tə hə.” 17.5 6.13.⁶Əŋki ci ka tii, “Maci kə mbu’i gi’inə goonə tə nyi taa wata makə hi’u iza,17.6 Hi’ukii palee də ənshiɗəɗənə anə hanyinə ŋga Guɗe. Amma ma waɓənə ŋga Yeesu, agyanə əndə’i slikərənə pamə anə hanyinə ŋga Isərayiila waɓi ci. kaɗa ka mbeenə nuunə ka banə ka ɓaratsa: ‘Mbuɗuu, duu ŋguɓəpaa naaku nə agi uunəva’, ca luuvə koonə əsə.” 17.6 Mat. 13.31; 21.21; Mar. 11.23.

Slənə ŋga lawara

⁷“Yaci tə’i əndə agyuunə gi lawaraakii aa bilə ka uuzanə taa ka gəranə, ya maɗa nee ci ka ci, ca shi də bilə, ka banə nə ci ka ci oo’i: ‘Palyəgi tsakə tsakə, ndzaŋuu adənə’ nii? ⁸Poosha. Amma ka banə nə ci ka ci: ‘Tasəkapaa ka nyi adənə zəku’i, zə’wee ka kəjeerənaaku, kaa ha ɗa ka nyi slənə saa’itə cii kya adə, nya sa. Ma daba’əkii, ka mbeenə nə hə ka adənə naaku, ha sa.’ ⁹Kə kuyirii ci tə lawaraakii puta slənətə ci ka ci sətə bii ci ətsə nii? ¹⁰Ha’ə nuunə noonə əsə. Maɗa kə ɗatuunə patənə ŋga sətə bii Əntaŋfə koonə, shiimə oo’i, wata *lyawarənə nuunə. Ma sətə ɗii una, sətə dəɓee una ɗa.” 17.10 1 Koor. 9.16-17.

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də ənji uyikuzənə pu’u

¹¹Ma Yeesu a dzə də palənə aa Urusaliima, anə riɓinə ŋga hanyinə ŋga *Samariya da hanyinə ŋga Galili pitəgi ci. ¹²Ma ətsə kaa ca mbu’u aasəkə əndə’i vəranə ha’ə, wata ənji uyikuzənə pu’u a shi ka guŋunə da ci. Təya kəŋaanə dzaɗə gi’u da ci, 17.12 Leew. 13.46.¹³təya ŋgəree ka uuratii, əŋki tii, “Yeesu, Dəsəniinə, nəhuu təgunuunə geenə!” ¹⁴Neenə ŋga Yeesu ka tii, əŋki ci, “Ma ɗanuuna, dəmə ka ɓaarii noonə nə ka limanyinə.” Ma tii ka ha ŋga dzənə, wata ma nee tii, kə mbə’i tii. 17.14 Leew. 14.2-32; Mat. 8.4; Mar. 1.44; Luka 5.14.

¹⁵Neenatii kə mbə’i tii, wata əndə rəŋwə agitii a ənyatə aaba’a, ca dzə də dəlanə də Əntaŋfə də ŋgeerənə. ¹⁶Ca kulagi atsaa səɗə Yeesu, ca kuyirii tə ci. Asee, ma əndəta, əndə Samariya nə ci. 17.16 10.33.¹⁷Wata Yeesu a ləgwa, əŋki ci, “Əntaa ənjitə pu’u patə mbə’ya? Aa maatiinə hara ənjinə əliŋə ɗiya? ¹⁸Iitə ɗii da pooshi əndə shi ka dəlanə də Əntaŋfə maɗaamə mu’umətsa?” ¹⁹Wata əŋki Yeesu ka ci, “Maɗətə, duu saaku aasii. Kə mbə’i hə putə ŋga gi’inaaku tə nyi.” 17.19 Mat. 9.22.

Ɗa ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə

(Mat. 24.23-28,37-41)

²⁰Kə ləguyi harii *Farisanyinə a ma Yeesu taa guci nə Əntaŋfə a ɗa ŋwaŋuunaakii agyanə ənja. Əŋki Yeesu ka tii, “Ma ɗa ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə, pooshi ndzaanə makə sətə ci ənjə a nəhee də ginə. ²¹Pooshi ənji ka mbeenə ka banə oo’i: ‘Tsaamuu, wiinə ganə’, taa: ‘Wiitə gatə ha’ə.’ Acii ma nə ɗii ca, kə uugi ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə ndzaanə ahadoonə.” 17.21 11.2,20; Mat. 12.28.

²²Wata əŋki ci ka lyawarənaakii, “Kadə nə saa’i a ɗa. Maɗa kə ɗii saa’ikii, kadə nuuna moo neenə ka *Uuzənə ŋga ənda, taa wata uusəra rəŋwə. Amma paa unə ka neenə ka ci. 17.22-24 21.7-24.²³Ka banə nə ənji koonə: ‘Ganə nə ci’, taa: ‘Gatə ha’ə nə ci.’ Ma ɗanuuna, goona dzə, goona nə’u tə tii shaŋə. 17.23-24 Mat. 24.23-25; Mar. 13.21-23.²⁴Acii makə sətə ci pyapiɗənə ŋga vənə a ɓərəgi səkəntaŋfə taa dama patə, ha’ə nə Uuzənə ŋga əndə a ndzaanə ka uusəraakii paŋgəraŋə a babara. ²⁵Amma see a ciɓə ci ka shaŋə dərəva zəku’i, ənji ŋga zamananə a kaaree ka ci əsə. 17.25 9.21-22.

²⁶“Makə sətə sha ɗii tə ənji agi zamana ŋga Nuuhu, ha’ə na ɗa uusəratə nə Uuzənə ŋga əndə a shi. ²⁷Ma agi zamana ŋga Nuuhu, kə nji ənjə a zəmə, ənjə a saasa, kə nji ŋguyirənə da makinə a ŋgəərəshi, ha’ə mbu’ya uusəratə dəməgərə Nuuhu aasəkə kumbawala. Wata shinə nə ma’i tuufaanə, ca naanə ka duuniya, ca zamagi də ənjitə patə. ²⁸Kadə na ɗa əsə makə agi zamana ŋga *Luudu. Ma agi zamana ŋga Luudu, kə nji ənjə a zəmə, ənjə a saasa, kə nji ənjə a ɗa fiiriinə, kə nji ənjə a laaga uushi’inə, kə nji ənjə a ghəənə yinyinə. 17.28-29 ’Wat. 19.24-25.²⁹Amma, ma uusəratə shigi Luudu də *Sadooma, kə bujikaanə gunə dadagyə da baruuda aagyanə ənjitə ənəgi davə də Sadooma. Wata dza’ə kə zagi ənji davə. ³⁰Ha’ə makə ətsə əsə na ɗa uusəratə nə Uuzənə ŋga əndə a jiga.

³¹“Ma uusərakəya, ma əndətə anə kuvaakii da uushi’inaakii a kumu, wa ca jimagərə, ca huyi, ga ca dəmə aa kumu ka fəɗəənə uushi’inaakii. Ma əndətə də bilə əsə, wa ca huyi, ga ca ənə aasii. 17.31 Mat. 24.17-18; Mar. 13.15-16.³²Buurətəmə haala ŋga minə ŋga Luudu! 17.32 ’Wat. 19.26.³³Taa wu patə ca ɗa gazhi’waanə ŋga luupaa əpinaakii, ka əteenə nə ci ka əpinəkii. Amma taa wu patə ətee ka əpinaakii, ci na luupaa əpinaakii. 17.33 9.24; Mat. 16.25; Mar. 8.35.³⁴Wanyinə ca ba koonə: ma ka uusərakii davəɗə, ka baanə nə ənji bəra’i ka ədzə rəŋwə, ka ŋgərəginə nə ənji əndə’i əndə, ənjə a bwasee ka əndə’i əndə. ³⁵Ka dzənə nə makinə bəra’i ka ədənə ka təŋwə rəŋwə; ka ŋgərəginə nə ənji əndə’i minə, ənjə a bwasee ka əndə’i. [³⁶Ka dzənə nə ŋguyirənə bəra’i aasəkə rə ka uuzanə; ka ŋgərəginə nə ənji əndə’i əndə, ənjə a bwasee ka əndə’i əndə.”] ³⁷Wata əŋki lyawarənaakii ka Yeesu, “Da da, Slandana, nə ətsə ha’ə a ɗa?” Əŋki Yeesu ka tii, “Ka hatə ɗii mantə uushi patə, davə dzanə kadəguyinə də na.” 17.37 Ayb. 39.30.

Misaali də mitə mooryafinə da bwaya mala gəŋwanə

¹Wata Yeesu a ɗa ka lyawarənaakii misaali ka ɓaariiginə ka tii oo’i, kə dəɓee təya ɗa də’wa taa guci patə, ga təya zaarə shaŋə. 18.1 11.2; Rooma 12.12; Fil. 4.6; Kwal. 4.2; 1 Tees. 5.17.²Əŋki ci, “Tə’i mala gəŋwanə sha ɗii asəkə əndə’i vəranə. Paa ci ka ŋgwalənə tə Əntaŋfə, agi ushapaanə nə ci ənja. ³Tə’i mitə mooryafinə davə gatə də vəra əsə. Agi dzənə nə ki də shinə aa hakii ka banə ka ci: ‘Jikəvə keenə ahadeenə da əndə mbiinaaki.’ ⁴Amma dzənə nə mala gəŋwaatə də naanaginə, kə ta’avə ci dərəva ka ɗanə ka ki ha’ə. Ma daba’əkii əŋki ci də səkəkii: ‘Taa ŋgahi paa nyi ka ŋgwalənə tə Əntaŋfə shaŋə, agi ushapaanə nə nyi ənji əsə, ⁵patə da ha’ə, makə kə uugi nyi zaarənə acii haalatə, ka ɗanə nə nyi ka ki gəŋwaatsa. Maɗa maɗamə nyi ka ki gəŋwaatsa, kadə nə ta ənvutə tə nyi.’ ” 18.5 11.7-8.

⁶Slandanə a tsakə banə, əŋki ci, “Famə ɗii sətə bii bwaya mala gəŋwaatsa. ⁷Ya Əntaŋfwa, paa ci ka tsakənə tə mataɗə ənjaakii kwa? Acii ma təya, agi tuunə nə tii ka ci vəɗə da uusəra kaa ca tsakə tə tii. Kə shii nyi, pii tsakənəkii tə tii. ⁸Wanyinə ca ba koonə: ka viinə nə ci ma’inə ka ənji mbiinatii. Patə da ha’ə, maɗa kə shi *Uuzənə ŋga ənda, ka lapaanə nə ci ənjitə gi’i tə Əntaŋfə ma’ə nii?”

Misaali də Farisa da əndə luu tsəka

⁹Agi nəheenə nə hara ənji ka natii nə makə ənji gooŋga, təya bərapaa tə patənə ŋga ənja. Ka tsaratii ɗii Yeesu misaalina, əŋki ci: ¹⁰“Tə’i ənji bəra’i gi aasəkə *yi ŋga Əntaŋfə ka ɗa də’wa. Farisa nə əndə’i ənda, əndə luu tsəka nə əndə’i ənda. ¹¹Ma Farisata, kə gi ci, ca kəŋaanə, ca ɗa də’wa dasəkə ədzəməkii, əŋki ci: ‘Əntaŋfə, kə kuyirii nyi tə hə, acii ma nya, paa nyi ndzaanə makə ŋga hara ənji, waatoo mahiirənə, məza ənja, ənji ɗa aləhiinə. Kə kuyirii nyi tə hə əsə makə ɗii ci, ma nya, paa nyi ndzaanə makə əndə luu tsəkətsa. ¹²Agi ɗa suumaya nə nyi bəra’i agi luuma; agi viinə nə nyi zaka ŋga sətə cii kya upaa patə əsə.’ 18.12 11.42; Mat. 6.16-17; 23.23.¹³Amma ma əndə luu tsəkətə naakii, makə gi ci, daba’ə hara ənji kəŋaanə ci, acii kə ŋgwaləgi ci ka maɗee taa ka ginəkii aadəgyə. Wata ciinəkii pukəvə ci dəkə agyanəkii, əŋki ci, ‘’Ya’ə Əntaŋfə, nəhuu təgugunaaki, nyi ənə ma’waslyakə ənda.’ 18.13 5.8; Jab. 51.3,5.

¹⁴“Wanyinə ca ba koonə: ma gi əndətə aasiya, Əntaŋfə kə tifyagi tə ci. Amma, ma Farisata, pooshi Əntaŋfə tifyagi tə ci. Acii taa wu patə haŋətə naakii na, ka bərapaanə nə ənji tə ci. Amma taa wu patə həətəpaa naakii na, ka haŋətənə nə ənji tə ci.” 18.14 Jab. 51.19; Mat. 23.12.

Ɗaanə barəkaanə ŋga Yeesu ka uuji manjeevənə

(Mat. 19.13-15; Mar. 10.13-16)

¹⁵Yoo, kə kyaara ənji ka Yeesu i idənə manjeevənə kaa ca ɗaanə ciinə ŋga barəkaanə aanətii. Neenə ŋga lyawarənaakii ha’ə, wata təya ndzaŋə laala ŋguruunə ka ənjita. ¹⁶Amma Yeesu a ’watə tə ənjita, əŋki ci, “Uneemə ka manjeevənə kaa təya shi aaɓiiki, goona təŋa tə tii, acii ka tsarə ŋga ənji makə tii də *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə. ¹⁷Tantanyinə cii kya ba koonə: ma əndətə pooshi luuvə ka Əntaŋfə a ndzaanə ka ŋwaŋwaakii makə sətə ci uuzənə a luuvə, pooshi ci ka upaa dəmənə aagi ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə shaŋə.” 18.17 Mat. 18.3.

Əndə gəna

(Mat. 19.16-30; Mar. 10.17-31)

¹⁸Yoo, kə shi əndə’i gawa aaɓii Yeesu, əŋki ci ka ci, “Maləma, ma hə kamə, ŋunyi əndə nə hə. Mi saŋə ɗanəki kaa nya upaa əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwa?” 18.18 10.25.¹⁹Wata əŋki Yeesu ka ci, “Ka mi cii kwa ’wa tə nyi ŋunyi ənda? Pooshi ŋunyi ənda, maɗaamə Əntaŋfə ci rəŋwə dyaŋə. ²⁰Kə shii hə bariya ŋga Əntaŋfə, waatoo: ‘Ga ha alə hiinə, ga ha ɓələ hiinə, ga ha hərə hiinə, ga ha vii seeda ŋga jirakənə anə ənda, gaɗee ka i duu da muu.’ ” 18.20 Shig. 20.12-16.

²¹Əŋki gawə əndəta, “Ma ətsə patə, kə nə’utə nyi daga nyi ma’ə uuzənə.” ²²Makə fii Yeesu ha’ə, əŋki ci ka ci, “Awa, kə fii nyi, amma tə’i uushi rəŋwə mbəɗaanə ka hə ŋga ɗanə. Ma ɗanəkwa, uushi’iitə aciiku patə, duu, fəɗuu, ha ɗərəmagi, ha təkəpaa kwaɓakii ka maaghiinə. Maɗa kə ɗii hə ha’ə, ka ndzaanə nə shigaaku dagyə aɓii Əntaŋfə. Ma daba’əkii, ha shi ka nə’u tə nyi.” 18.22 12.33; Mat. 8.21-22.²³Makə fii əndətə waɓəətsə ha’ə, wata kə dzəgəpaa tə ci ashikii; acii laŋə dərəva nə gəna aciikii.

²⁴Makə nee Yeesu kə dzəgəpaa waɓəətsə tə əndətə ha’ə, wata əŋki ci: “Una! Dzawə dərəva nə dəmənə ŋga ənji gəna aagi ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə. ²⁵Gəɗə dəməginə ŋga ŋgyalooba ka rəgwa shinə ŋga libəra də ŋgufənə acii dəmənə ŋga əndə gəna aagi ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə.”

²⁶Fanə ŋga ənji ha’a, wata əŋki tii, “Maɗa ha’ə əna, wu ɗii nə upaa luupaana?” ²⁷Əŋki ci, “Ma sətə təkuree ənji ka ɗatənə, ka mbeenə nə Əntaŋfə ka ɗatənə.” 18.27 Zak. 8.6; Luka 1.37.

²⁸Əŋki Piita, “Waniinə, kə bwasee inə ka yinyinə geenə keena nə’u tə hə.” ²⁹Wata əŋki Yeesu ka tii, “Tantanyinə cii kya ba koonə: taa wu patə bwasee ka yaakii, taa minaakii, taa ndzəkəŋushi’inəkii, taa duurənyinaakii, taa manjeevənaakii əsə kaa ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə a shii dzənə aakəŋwa, 18.29 14.26; Mat. 10.37.³⁰ma ca, ka upaanə nə ci sətə palee ka ətə bwasee ci aaba’ə agi zamanana. Ha’ə əsə agi zamanatə na shi, kadə nii kəya upaa əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə.”

Makkənə ŋga waɓənə ŋga Yeesu agyanə əntənaakii

(Mat. 20.17-19; Mar. 10.32-34)

³¹Wata Yeesu a ’wagi lyawarənaakii pu’u aji bəra’i tsaŋə aataŋgala. Əŋki ci ka tii, “Fatəmə ŋga’ə! Wanaamə ka dzənə aa Urusaliima. Patənə ŋga uushi’iitə nyaahə anabiinə agyanə *Uuzənə ŋga ənda, davə nə ənjə a mbu’utəgi. 18.31-34 9.21-22.³²Waatoo, ka viinə nə ənji tə ci aacii ənjitə mashiimə tə Əntaŋfə. Ma təya, ka ŋusənə nə tii tə ci, təya dzaana tə ci. Ka tiifənə nə tii giirənə aashikii, ³³təya fəslə, təya ɓələgi tə ci. Ma ka makkənə ŋga uusəra, ka maɗətənə nə ci agi maməətə ənja.” ³⁴Amma, ma lyawarənaakii, pooshi tii paaratəgi də waɓənaakii. Ma’umbeekii nə waɓənəkii ka tii. Mashiimə tii taa agyanə mi nji Yeesu a waɓə. 18.34 9.45.

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də muurəfə də Yarikoo

(Mat. 20.29-34; Mar. 10.46-52)

³⁵Ma ətə Yeesu kədəhə ka mbu’unə aa Yarikoo, tə’i muurəfə dasə ha’ə ataŋgala rəgwa ka kədiinə. ³⁶Makə fii ci ənjə a pitə də waazənə, ca ləgwa ka ənjitə aɓiikii taa mi ci ənjə a waazə ha’ə. ³⁷Wata əŋki ənji ka ci, “Yeesu, əndə Nazaratu ca pitə.” ³⁸Wata ŋgəreenə nə muurəfətə ka uurakii, əŋki ci, “Yeesu, jijinə ŋga *Dawuda, nəhuu təgunuunaaki!” 18.38-39 Mat. 20.30-31.³⁹Ənjitə nja takəŋwa a wazə ka ci kaa ca ndzaa kəɗa’ə. Amma wata ca tsakə ŋgəree ka uurakii palee ka əta, əŋki ci, “Jijinə ŋga Dawuda, nəhuu təgunuunaaki!” ⁴⁰Wata Yeesu a kəŋaanə, ca ba ka ənja, “Əncahatəgimə ka nyi də ci.” Makə əncaha muurəfətə, əŋki Yeesu ka ci: ⁴¹“Mi cii kwa moo nya ɗa ka ha?” Əŋki ci, “Slandanəkya, ŋga’ə ka nyi kaa nya ənə ka neenə ka ha.” ⁴²Əŋki Yeesu ka ci, “Wa ginəku a wunəgi kaa ha ənə ka neenə! Kə mbə’i hə putə ŋga gi’inaaku tə nyi.” 18.42 Mat. 9.22.⁴³Pii wata ca nee ka ha. Nə’unə nə ci tə Yeesu, ca dzə də dəlanə də Əntaŋfə. Makə nee patənə ŋga ənjitə ha’ə, wata təya ndzaŋə dəlanə də Əntaŋfə natii.

Yeesu tii da Zakayusə

¹Mbu’unə ŋga Yeesu aasəkə vəranə ŋga Yarikoo, ca dzə dasəkə vəranəkii. ²Ma davə də vəra, tə’i əndə’i əndə ɗii ləməkii Zakayusə. Gawə nə ci agi *ənji luu tsəka. Əndə gəna əsə. ³Ma saa’ikii, kə ali ci rəgwa ŋga neenə taa wu nə Yeesu. Amma, makə ɗii ci gusə nə ci, kə təkuree ci ka neenə ka ci acii daɓaala. ⁴Makə ɗii ha’ə, wata ca huyipaa aakəŋwa, ca ndərəgi aa ənfwə ɓara kaa ca nee ka ci, acii dadavə nii kəya pitəgi.

⁵Makə mbu’i Yeesu ka hatə ɗii Zakayusə davə, wata ca maɗee ka ginəkii aadəgyə, əŋki ci ka ci, “Zakayusə, tsəgwayi, jimagərə. Acii, ma ənshina, gaku asii dəɓee ndzaanəki.” ⁶Jimagərənə nə Zakayusə pii pii, ca luu tə Yeesu də mooɗasəka.

⁷Makə nee ənji ha’ə, wata ŋguŋgunənə nə tii, təya ba, “Aa ha ma’waslyakə əndə gi ci.” 19.7 Mat. 9.10.⁸Maɗətənə nə Zakayusə, əŋki ci ka Yeesu, “Slandana, a təkee nyi ka uushi’inaaki tatsə mbərə mbərə, nya vii reetakii ka maaghiinə. Ma ənjitə gəpi nyi də tii, ka jikəənənə nə nyi ka tii ənfwaɗə agyanə sətə gəpətə nyi aciitii.” 19.8 Shig. 21.37; Əzaki. 33.14-16.⁹Əŋki Yeesu, “Ma ənjinə ganə asii, ənshinə upaa tii luupaanə. Acii taa Zakayusə əsə, agi slikərənə ŋga Ibərahiima shigi ci. 19.9 13.16; Slənə 16.31.¹⁰Acii ma shi nya, nyi *Uuzənə ŋga ənda, ka aalənə tə maza ənja, nya luupaa tə tii.” 19.10 Əzaki. 34.16; Mat. 9.13; Mar. 2.17; Luka 5.32; 1 Tim. 1.15.

Misaali də pamə pu’u

(Mat. 25.14-30)

¹¹Makə nji ənjə a fa waɓənə a ma Yeesu ha’ə, kə gi ci aakəŋwa də ɗa ka tii misaali. Acii kədəhə nə ci da vəranə ŋga Urusaliima, ma nə ənji ka nəhənə, kədəhə nə Əntaŋfə ka ɗa ŋwaŋuunaakii. 19.11 11.2; Slənə 1.6.¹²Wata əŋki ci ka tii, “Tə’i maɗuunə ənshara. Kə pyalə ci ka madzaɗə hanyinə ka liwa ŋwaŋuunə, ma daba’əkii ca ənya. 19.12-13 Mar. 13.34; Slənə 1.11; 2.33-36.¹³Ma taabu’u gi ci, ci kə ’watə ənji pu’u agi daguyinaakii. Kə ŋgirə ci pamə pu’u, ca təkəpaa ka tii mbərə mbərə. Əŋki ci ka tii: ‘Zhi’igimə see maɗa ənya nyi.’ ¹⁴Amma pooshi ənji ŋga nə ŋga hanyinaakii ka uuɗənə tə ci. Kə sləkee tii ka ənji daba’əkii kaa təya dzə ka banə ka ənjitə ca ɗəkə ŋwaŋwə oo’i: ‘Ma əndətsa, paa inə ka moonə ca ɗa keenə ŋwaŋuunə.’ 19.14 Slənə 4.17; 5.28; 13.44-46; 28.25-28.

¹⁵“Yoo, makə upaa ci ŋwaŋuunə, wata ca ənya. Ca sləkee ka ənjə a ’waa’watə ka ci daguyinaakii ətə vii ci ka tii kwaɓata. Waatoo, kaa ca nee taa iitə nji əndə a zhi’igi naakii də sətə vii ci ka ci. ¹⁶Təkəŋwatə dagwa a shi. Əŋki ci: ‘Slandana, ma pamə ətə rəŋwə vii hə ka nyi, kə tii, kə ɗii ka pamə pu’u.’ ¹⁷Əŋki ci ka ci: ‘Yawa, ŋga’ə, ŋunyi əndə slənə nə hə. Kə slənyi hə də uuji uushi’inə də rəgwakii. Aciikii, ɗawə ŋwaŋuunə agyanə vəranyinə pu’u.’ 19.17-19 12.42-44; 16.10.¹⁸Shinə nə bəra’inə. Əŋki ci: ‘Slandana, ma pamə ətə rəŋwə vii hə ka nyi, kə tii, kə ɗii ka pamə tufə.’ ¹⁹Əŋki ŋwaŋwə ka əndəta: ‘Ma hə əsa, ɗawə ŋwaŋuunə agyanə vəranyinə tufə.’

²⁰“Shinə nə əndə’i dagwa. Əŋki ci: ‘Slandana, wiinə pamaaku rəŋwə. Kə anətə nyi asəkə kəjeerənə, kə ŋgagi nyi. ²¹Acii kə ŋgwali nyi aciiku. Kə shii nyi, ma hə, əndə tamwə nə hə. Kə ndzaa hə makə əndətə ca ŋgərə sətə maɗəkəpaamə ci. Kə ndzaa hə əsə makə əndətə ca slənə cifanə ŋga sətə maləgamə ci.’ ²²Əŋki ŋwaŋwə ka ci: ‘Ma ha, bwaya lawarə nə hə. Waɓəətsə a maku nə gəŋwanaaku. Kə shii hə oo’i, əndə tamwə nə nyi, agi ŋgərənə nə nyi sətə maɗəkəpaamə nyi, agi slənənə nə nyi cifanə ŋga sətə maləgamə nyi. ²³Aa ya maɗa ha’a, mi unee hə ka ɗəkəpaa pamaaki ka hatə ci ənjə a zhi’igya? Maci ha’ə ɗii hə, kə nji nya ŋgərə pamaaki da i ma’inəkii agyanəkii, nyi kə ənya.’

²⁴“Wata əŋki ci ka ənjitə aɓiikii: ‘Luugimə pamətsə rəŋwə aciikii, una vii ka əndətə da pamə pu’u aciikii.’ ²⁵Əŋki tii ka ci: ‘Slandana, əntaa kə uugi ci upaa pamə pu’wa?’ ²⁶Əŋki ci: ‘Wanyinə ca ba koonə: ma əndətə da i uushi aciikii, ka ci tsakənə ənji viinə. Amma, ma əndətə ɗii naakii gi’u, taa gi’ukii maa, ka luuginə nə ənji aciikii. 19.26 Mat. 25.29.²⁷Ma məza ənjaaki əsə, waatoo ənjitə mamoomə nya ɗa ka tii ŋwaŋuunə, kaashatəmə tə tii, una kira tə tii aa hanə, una ɓəələgi tə tii ganə akəŋwaciiki.’ ”

²⁸Makə uugi Yeesu waɓəginə ha’ə, wata ca ŋgərə rəgwa, ca takəŋwa ka ənji aa Urusaliima.

Dəmənə ŋga Yeesu aasəkə vəranə ŋga Urusaliima

(Mat. 21.1-11; Mar. 11.1-11; Yooh. 12.12-19)

²⁹Makə mbu’i Yeesu kədəhə da vəranyinə ŋga Bayitifaaji da Bayitaniya ashi giŋwə ŋga Zayitunə, wata ca sləkee ka hara lyawarənaakii bəra’i ³⁰də banə ka tii, “Dəmə aasəkə vəraatsə aakəŋwa. Maɗa kə mbu’yuunə aa dəvə, ka lapaanə nuunə uundzə vamənda gwalə. Ma uundzə vaməndakii, pooshi əndə sha ŋgirə aa ba’akii shaŋə. Pəryatəmə, una kira. ³¹Maɗa kə ləguyi əndə a moonə taa ka mi cuuna pərə, bamə ka ci: ‘Slandanə mwayi.’ ”

³²Wata lyawariitə sləkee Yeesu a maɗə, təya palə, təya lapaa weewee makə sətə bii ci ka tii. ³³Ma təya pərə vaməndata, əŋki slanjiinəkii ka tii, “Ka mi cuuna pərə uundzə vaməndatsa?” ³⁴Əŋki tii, “Slandanə mwayi.” ³⁵Wata təya kira uundzə vaməndatə ka Yeesu, təya luukutəvə kəjeerənyinatii a ba’a uundzə vaməndata, təya ndərəvə də Yeesu aa ba’akii. ³⁶Ma ca dzə də palənə, sasafəpaa nə ənji kəjeerənyinə a rəgwa ka gaɗeeginə ka ci. 19.36 2 Meem. 9.13.

³⁷Mbu’unə ŋga Yeesu kədəhə da vəranə ŋga Urusaliima, ma ətsə ca jimə ashi giŋwə ŋga Zayitunə, wata daɓaala ənji nə’unə tə ci a ndzaŋə ɗa mooɗasəka, təya ŋgəree ka uuratii ka dəlanə də Əntaŋfə putə ŋga ɓəzə uushi’inə ŋga hurəshishiitə nee tii Yeesu a ɗaaɗa. ³⁸Əŋki tii, “Tə’i barəkaanə ashi ŋwaŋutə shi də ləmə ŋga Slandana! Acii Əntaŋfə nə jamənə dagyə, naakii nə ɗuunuunə əsə, ci Əndə məghərəvənə ka shaŋə.” 19.38 Jab. 118.26; Luka 2.14.

³⁹Tə’i hara *Farisanyinə gatə agi daɓaala. Əŋki tii ka Yeesu: “Maləma, bawə ka lyawarənaaku, wa təya ndzaa kəɗa’ə.” ⁴⁰Əŋki Yeesu, “Wanyinə ca ba koonə: maɗa kə ndzaa tii kəɗa’ə, ka ndzaŋənə nə faariinə natii.” 19.40 Hab. 2.11.

Tuunə ŋga Yeesu agyanə ənji Urusaliima

⁴¹Makə əncahatə Yeesu kədəhə da vəranə, nee ci ka vəranəkii, ca gwaŋə ka tuunə agyanə ənji vəranəkii. 19.41-44 21.20-24.⁴²Əŋki ci, “Maci uushə a batə koonə sətə ca kira koonə ndzaanə jamə ənshinə ku! Amma, ma ətsa, kə umbəgi anuunə, paa unə ka mbeenə ka neenə əsə. 19.42 Dzək. 32.29; Luka 2.14.⁴³Tə’i uusəra na shi, waatoo saa’itə nə ənji mbiinə goonə a tsagərə tuunə aasəkə, təya kərə’utə tuunə, təya pa’əgi rəgwa agyanuunə taa dama patə. ⁴⁴Ka zamaginə nə tii duunə, təya waalagi kuvənyinə asəkə vəranə goonə patə. Taa rəŋwə pooshi faara na mbəɗaanə anə əndə’i. Ma nə ətsə a ɗa ha’ə, acii mashiimuunə taa guci shi Əntaŋfə ka tsakənə tuunə.” 19.44 1.68; 21.6; Mat. 24.2; Mar. 13.2.

Dzənə ŋga Yeesu aasəkə *yi ŋga Əntaŋfə

(Mat. 21.12-17; Mar. 11.15-19; Yooh. 2.13-22)

⁴⁵Mbu’unatii aasəkə vəranə, kə dəməgərə Yeesu aasəkə yi ŋga Əntaŋfə. Wata ca ndzaŋə shaabagi tə ənji ɗa fiiriinə davə. ⁴⁶Əŋki ci ka tii, “Tə’i manaahəkii asəkə malaaɓa ləkaləkatə oo’i, ma bii Əntaŋfə: ‘Ka ndzaanə nə yaaki ka yi ŋga ɗa də’wa.’ Amma, ma una, kə geegyuunə ka yikii ka ha ŋga umbənə ŋga mahiirənə!” 19.46 Isaa. 56.7; Irim. 7.11.

⁴⁷Ma Yeesu, uusəra patə jigunyi ci ka ənji asəkə yi ŋga Əntaŋfə. Kə ali madiigərə limanyinə da maliminə rəgwa ŋga ɓələginə tə ci. Ha’ə nə matakəŋwanyinə əsə. 19.47 21.37; 22.53; Mat. 26.55; Mar. 14.49; Yooh. 18.20.⁴⁸Amma kə təkuree tii ka rəgwakii, acii patənə ŋga ənja, kə kavə tii nətii ka fa sətə cii kəya dzəgunə ka tii. 19.48 20.19; 22.2.

Wu vii baawəɗa ka Yeesu

(Mat. 21.23-27; Mar. 11.27-33)

¹Ma ka əndə’i uusəra, Yeesu a dzəgunə ka ənji asəkə yi ŋga Əntaŋfə, ca waaza Ŋunyi Habara. Kə shi madiigərə limanyinə da maliminə da gayinə aaɓiikii. ²Əŋki tii ka ci, “Bawə keenə də ŋgutə baawəɗa saŋə cii kwa ɗaaɗa uushi’iinə ha’a? Wu saŋə vii ka hə baawəɗatsa?” ³Əŋki Yeesu ka tii, “Nyi maa, ka ləgwanə nə nyi a moonə naaki, bamə ka nyi ɗii: ⁴Wu saŋə sləkee ka Yoohana kaa ca ɗa bapətisəma ka ənja, Əntaŋfə nii, anii ənda?”

⁵Wata təya gwaŋə ka ɗa waɓənə ahadatii, əŋki tii, “Mi banaamə əna? Maɗa bii amə oo’i, Əntaŋfə sləkee ka Yoohana, ka banə nə ci, aa mi pooshi unə luuvə waɓənaakii ɗiya? ⁶Amma maɗa kə bii amə oo’i, ənji sləkee ka ci, ka kaalatənə nə daɓaala taamə, acii ma nə tii ka nəhənə, ma Yoohana, anabi nji ci.” 20.6 Mat. 14.5.⁷Wata əŋki tii, “Mashiimiinə taa wu sləkee ka ci.” ⁸Əŋki Yeesu ka tii naakii, “Ha’ə nə nyi əsə, paa nyi ka banə koonə taɗa də ŋgutə baawəɗa cii kya ɗa uushi’iina.”

Misaali də bwaya aginə ŋga mooziinə

(Mat. 21.33-46; Mar. 12.1-12)

⁹Wata Yeesu a gwaŋə ka waɓənə ka ənji də ɗa misaalina, əŋki ci, “Tə’i əndə’i əndə sha ɗii rə ŋga inabi. Ca ŋgərə rəkii, ca vəgi ka mooziinə kaa təya təkə cifanə ŋga rəkii da i ci. Ma daba’əkii, ca palə oogə. Kə ta’avə ci davə. 20.9 Isaa. 5.1-2.¹⁰Makə ɗii cifanə ŋga inaba, wata ca sləkee ka əndə slənaakii ka liwa ka ci gyaɗalaakii aciitii. Wata təya kəsə tə ci, təya fəəsləpaa, təya ənəpaa də ci pooshi taa mi aciikii. 20.10 2 Haba. 36.15-16.¹¹Slanda rətə a ənə ka sləkee ka əndə’i əndə slənaakii. Ma ci əsa, kə fəəsləgi mooziitə tə ci, ayi ayi dərəva ciɓee tii ka ci, təya ənəpaa də ci pooshi taa mi aciikii. ¹²Slanda rətə a ənə ka sləkeenə ka əndə’i əndə ka makkənə əsə. Ma ci əsa, kə ɗavə tii ka ci uya, təya lyakaanə tə ci. ¹³Əŋki slanda rətə ka naakii nə: ‘Iitə saŋə ɗanəki də ənjitsa? Takwa a sləkee nyi ka uuzənaaki ətə uu’i nyi. Mbu’u ka gaɗeenə nə tii ka ci.’ 20.13 3.22.¹⁴Amma, makə nee mooziitə ka uuzəətə, wata əŋki tii ahadatii: ‘Waanə mazəmə yi kə mbu’ya. Ɓələgyaamə tə ci kaama zəmə ya.’ ¹⁵Wata təya kəsətə tə ci, təya kagi tə ci aa ba’a tsanə, təya ɓələgi tə ci.

“Ya ətsa, mi nə sətə ɗanə slanda rətə də təya? ¹⁶Ka shinə nə ci, ca ɓəələgi tə tii, ca vəgi rətə ka hara mooziinə.” 20.16 21.20-24.

Makə fii ənji waɓəətsə ha’ə, əŋki tii, “Aa’a, wa Əntaŋfə a dzagya!” ¹⁷Wata Yeesu a tsaamətə tə tii, əŋki ci, “Aa maɗa ha’ə əna, ka mi ɗii nyaahə ənji aasəkə malaaɓa ləkaləkata, tuu’inə, 20.17 Jab. 118.22.

‘Ma faaratə kaaree ənji ghənə kuva makə pooshi nafaakii,

ci ənəpaa ka faaratə palee də məghərəvənə.’

¹⁸Taa wu patə kulii aanə faaratsa, ka əɓinə nə ci. Maɗa kə kulii faarakii aanə əndə əsa, ka ədəginə tə ci makə əmpunə.” 20.18 1 Piita 2.8.

Ləgwanə agyanə vii tsəkə ka ŋwaŋwə *Kayisarə

(Mat. 22.15-22; Mar. 12.13-17)

¹⁹Kə ali maliminə da madiigərə limanyinə rəgwa ŋga kəsənə tə Yeesu ka tsaakii, acii kə shii tii oo’i, agyanətii waɓi ci də misaalitsa. Amma kə ŋgwali tii acii ənja. 20.19 19.48.²⁰Wata təya ndzaŋə nəhənə tə Yeesu. Təya sləkee ka maɗəkənyinə aaɓiikii ətə ca ɗeegi ka natii nə makə ənji gooŋga. Ma ɗii tii ha’a, kaa təya mbee ka pwaakya waɓənə ətə madzəmə ama Yeesu; waatoo, ka kavənə tə ci aasəkə cii ŋgwaməna. 20.20 11.53-54.²¹Əŋki maɗəkənyiitə ka Yeesu, “Maləma, kə shii inə oo’i, ma sənə cii kwa waɓə da sənə cii kwa dzəgunə patə, kə ndzaanə də rəgwakii; paa hə ka tsaamənə ka ɗuunuunə ŋga ənda. Də gooŋga nə hə ka dzəgunətənə ka ənji rəgwa ŋga Əntaŋfə. ²²Ya saŋa, kə kapaa bariya gaamə kaamə rəgwa ŋga vii tsəkə ka ŋwaŋwə Kayisarə nii, anii poosha?”

²³Asee, kə shii Yeesu jarəwiinatii. Əŋki ci ka tii: ²⁴“Kiramə kwaɓa kaa nya tsaamətə.” Makə caamə ci, ca ləgwa ka tii, əŋki ci, “Ya əna, kəŋwaciinə da ləmə ŋga wu ənə anə kwaɓana?” Təya ba, “Ma ətsa, kəŋwaciinə ŋga ŋwaŋwə Kayisarə.” ²⁵Wata Yeesu a ba ka tii, “Makə ha’ə ɗiya, viimə ka Kayisarə sətə ndzaa ka naakii, una vii ka Əntaŋfə sətə ndzaa ka ŋga Əntaŋfə.” 20.25 Rooma 13.7.²⁶Kə təkuree tii ka upaa sə ŋga kəsənə tə ci də ma’inə agi səndə waɓi ci akəŋwacii patənə ŋga ənja. Kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə nə jikəvənaakii, wata təya ənəgi kəɗa’ə.

Ləgwanə agyanə maɗənə ŋga maməətə ənja

(Mat. 22.23-33; Mar. 12.18-27)

²⁷Kə shi hara *Sadukiinə aaɓii Yeesu. Ma təya, tii nə kurəgətə ca ba, pooshi maməətə ənji ka maɗənə da i əpinə shaŋə. 20.27 Slənə 4.1-2; 23.6-8.²⁸Əŋki tii ka Yeesu, “Maləma, kə nyaahə Muusa kaamə bariya ətə bii ci, maɗa kə əntəgi əndə anə minaakii, pooshi tii pwayi manjeevənə, see a ŋgərə ndzəkəŋuci tə miita, kaa ca poo manjeevənə ka ndzəkəŋuci ətə əŋki. 20.28 Dzək. 25.5-6; ’Wat. 38.8.²⁹Ma sha ɗii, tə’i ndzəkəŋushi’inə məɗəfə. Kə ŋgirə gawatii minə. Kə əntəgi ci. Pooshi uuzənə. ³⁰Bəra’inə a ŋgərə mooryafiita. Ca əntəgi. Pooshi uuzənə. ³¹Makə ətsə əsə ɗii ka makkənə. Ha’ə ɗii ka tii patə məɗəfə: kə məətəgi tii. Pooshi əndə upaa uuzənə ashitə. ³²Ma daba’əkii, kya əntəgi əsə. ³³Ya ətsa, maa ma’i tii patə uusəra ŋga maɗənə ŋga maməətə ənja, makə watiitsə tii patə məɗəfə ŋgirə tə kya, minə ŋga wu saŋə ndzaanəta?”

³⁴Əŋki Yeesu ka tii, “Agi duuniya ci ənjə a ŋgərəshi. ³⁵Amma, ma ənjitə mbu’i bahə upaa rəgwa ŋga maɗənə da i əpinə, da ŋga ndzaanə agi zamanatə na shi, paa tii na ŋgəərəshi. ³⁶Acii paa tii ka məətənə ma’ə. Makə malaa’ikanyinə nə təya ndzaanə. Manjeevənə ŋga Əntaŋfə nə tii; acii kə maɗee ci ka tii da i əpinə. 20.36 1 Yooh. 3.1-2.³⁷Ma agyanə maɗənə ŋga maməətə ənji əsa, taa Muusa maa, ma saa’itə waɓi ci agyanə guutə agi ba, kə ɓaarii ci oo’i, ka maɗənə nə tii. Ma saa’ikii, kə ’wii ci tə Əntaŋfə Slandanə də Əntaŋfə ətə ci Ibərahiima da Isiyaaku da Yakubu a paslə. 20.37 Shig. 3.2,6.³⁸Ma Əntaŋfə, ənjitə da i əpinə amatii ca paslə tə ci, əntaa ənjitə yadə əpinə amatii. Acii ma ndzaa ənji patə da i əpinə amatii, ka ci saakii.”

³⁹Wata əŋki hara maliminə, “Ma ɗii Maləma, ŋga’ə waɓi hə.” 20.39 Mar. 12.32.⁴⁰Ma daba’əkii, pooshi əndə ənyi ka ləgwa waɓənə ama Yeesu ma’ə, acii ŋgwalənə. 20.40 Mat. 22.46; Mar. 12.34.

Ləgwanə agyanə *Aləmasiihu

(Mat. 22.41-46; Mar. 12.35-37)

⁴¹Əŋki Yeesu ka tii, “Iitə saŋə mbee ənji ka banə oo’i, jijinə ŋga *Dawuda nə Aləmasiihu? 20.41-44 Mat. 20.30-31.⁴²Acii taa Dawuda də naakii nə maa, kə bii ci asəkə ləkaləkatə ŋga Jabuura oo’i: 20.42-43 Jab. 110.1; Slənə 2.33-35.

‘Əŋki Əntaŋfə Slandanə ka Slandanəki,

ndzaanə gadəvə da ciizəmaki.

⁴³Ka kavənə nə nyi ənji daawaanaaku aatsaa səɗəku.’

⁴⁴Wiinə ɗii, kə ’wii Dawuda tə Aləmasiihu də Slandana. Aa iitə ɗii ndzaa ci ka jijinaakəya?”

Dzalənə ŋga Yeesu tə ənji agyanə maliminə

(Mat. 23.1-36; Mar. 12.38-40)

⁴⁵Əŋki Yeesu ka lyawarənaakii akəŋwacii patənə ŋga ənja, ⁴⁶“Nəhəmə noonə nə acii *maliminə ŋga bariya. Ma təya, də madiigərə kəbənə moonətii wiigi’inə. Ma moonətii, nəəhəpaanə tə tii ŋga’ə a luuma. Ka hatə da ginə davə moonətii ndzaanə asəkə *kuvə də’wanyinə da agi əndzanə. 20.46 11.43; 14.7.⁴⁷Təya luuwutə yinyinə ŋga mooryafinyinə, təya gərətəgi də də’wa ka dəla də natii nə akəŋwacii ənja. Ma təya, kadə nə təya upaa bwaya gəŋwanə ətə palee patə.”

Viinə ŋga mooryafinə

(Mar. 12.41-44)

¹Maɗeenə nə Yeesu ka ginəkii, ca tsaamə ənji gəna a həəji kwaɓa asəkə *yi ŋga Əntaŋfə. 21.1 2 Meem. 12.10.²Wata maagha ŋga mooryafinə a shi natə. Ma Yeesu a nee, kə əjivə ki pyanya bəra’i. ³Wata əŋki ci, “Tantanyinə cii kya ba koonə: ma sətə əjigərə maagha ŋga mooryafiitsa, kə palee ka ŋga hara ənjitsə patə. ⁴Acii ma təya, agi ɓəzə gəna ŋgiragi tii, təya vii. Amma, ma kya, agi ghanatə patə, kə ŋgərətə ki patənə ŋga sətə cii ta alə də zəmə, kya əjigərə.” 21.4 2 Koor. 8.12.

Waɓənə ŋga Yeesu agyanə uulagi yi ŋga Əntaŋfə

(Mat. 24.1-2; Mar. 13.1-2)

⁵Kə waɓi lyawarənaakii agyanə dagwaanə ŋga yi ŋga Əntaŋfə, acii kə ɗii ənji yikii də faariitə da məghərəvənə davə da i hara uushi’inə ətə vii ənji ka Əntaŋfə. Əŋki Yeesu: ⁶“Kə nee unə ka uushi’iitsa: kadə nə uusəra a mbu’ya. Maɗa kə mbu’ya uusərakii, taa rəŋwə pooshi faara na mbəɗaanə anə əndə’i, ka waalaginə nə ənji patə.” 21.6 19.44.

Ciɓənyiitə na la tə ənja taabu’u muudinə ŋga duuniya

(Mat. 24.3-14; Mar. 13.3-13)

⁷Əŋki ənjitə nji davə, “Maləma, guci saŋə nə ətsə ha’ə a ɗa? Mi saŋə na slənə ka ɓaariinə oo’i, kədəhə nə uushi’iitsə ka ɗaaɗana?” 21.7-24 17.22-24.

⁸Əŋki Yeesu ka tii, “Nəhəmə acii ga ənjə a gəpi duunə. Acii tə’i ənji laŋə na shi, təya ɗəkəvə ləməki ka natii na, taa wu ca ba, ci nə *Aləmasiihu. Ka banə nə tii əsə, kə uugi uusəra mbəshanə. Ma ɗanuunə, goona nə’u tsaa səɗətii. ⁹Maɗa kə fii unə habara ŋga paapanə da purətə haŋkalaanə, goona ŋgwalə shaŋə. Kə dəɓee ətsə ha’ə a ɗa zəku’i. Amma, əntaa uudənə ŋga duuniya nəndə ka ɗanə pii ha’ə makə ətsa.” ¹⁰Yeesu a tsakə banə ka tii, əŋki ci, “Kadə nə əndə’i slikərənə a dzə ka panə da əndə’i. Ŋwaŋuunə a pa da əndə’i ŋwaŋuunə. 21.10 Mar. 13.8.¹¹Kadə nə bwaya gəgədzənə ŋga hanyinə a ɗaaɗa. Kadə nə maɗəfənə da muuva a ɗaaɗa taa dama patə. Kadə nə sə ŋga ŋgwalənə a ɗaaɗa da madiigərə sagidanyinə agintaŋfə.

¹²“Amma daga uushi’iitsə ha’ə ma’ə maɗamə, tə’i ənji na kəəsə tuunə, təya ciɓee koonə, təya kərə tuunə aakəŋwacii gayinə ŋga *kuvə də’wa ka ɗa koonə gəŋwanə, təya kaalagərə tuunə aa furəshina. Ka kəərənə nə ənji tuunə aakəŋwacii meeminə da ŋgwamənanyinə putə ŋga nə’unə goonə tə nyi. 21.12-19 Mat. 10.17-22; Yooh. 16.1-4.21.12 Slənə 12.1-4; 18.12-17; da purəŋanə 24–26.¹³Ma nə uushi’iitsə patə a ɗaaɗa ha’ə, ka wunəgi koonə də rəgwa ŋga bagi ka tii Ŋunyi Habaraaki. ¹⁴Aciikii, ma ɗanuuna, kavəmə aagi hiima goonə, goona ndzaanə ka buurənə agyanə makə sətə nuunə a jikəvə koona mbəɗə. 21.14-15 12.11-12.¹⁵Acii nyi na vii koonə jarəwiinə ŋga waɓənə da hiima. Pooshi əndə taa rəŋwə agi ənji mbiinə goonə na mbee ka ɗa koonə mabizhinə taa ka uurənə tuunə agi waɓənə. ¹⁶Taa məsənuunə da dəsənuunə da ndzəkəŋushi’inuunə da duurənyinə goonə da guviinuunə maa, ka dyarə’unə nə tii tuunə. Ma hara ənji agyuunə, ka ɓələginə nə ənji tə tii. 21.16 Mika 7.6; Mat. 10.35; Luka 12.52-53.¹⁷Taa wu patə əsə, kadə nii kəya ushapaa tuunə putə ŋga nə’unə goonə tə nyi. ¹⁸Amma taa shiŋkinə goonə rəŋwə, pooshi na za. 21.18 1 Sam. 14.45; Mat. 10.30; Luka 12.7.¹⁹Acii ha’ə kəŋaanəmə ndihə ndihə koona luupaa də noonə na.” 21.19 Səniinə 13.10.

Waɓənə ŋga Yeesu agyanə ɗaginə ŋga Urusaliima ka uufinə

(Mat. 24.15-21; Mar. 13.14-19)

²⁰“Maɗa kə nee unə kə kərə’utə soojiinə tə vəranə ŋga Urusaliima, ma ətsə kamə, kədəhə nə vəranəkii ka ɗaginə ka uufinə. 21.20-24 19.41-44; 20.16; Mat. 22.7.²¹Ma ka uusərakəya, wa ənjitə anə hanyinə ŋga Yahudiya a huyi ka umbənə aanə giŋunyinə. Ma ənjitə asəkə vəranə, wa təya əntsahəgi. Ma ənjitə aba’ə vəranə, ga təya ənya aasəkə vəranə. ²²Acii ka ndzaanə nə uusərakii ka uusəratə nə Əntaŋfə a ki’itə ka ənja. Ətsə ha’ə na mbu’utəgi də patənə ŋga uushi’iitə asəkə malaaɓa ləkaləkatə. 21.22 Dzək. 32.35; Hoos. 9.7.²³Tə’i ŋgəra’wə agyanə maki ɗasəkiinə da ŋugiginə ka saa’ikii. Acii kadə nə bwaya ciɓə a ɗa anə hanyinə, acii tə’i maɓətə səkə ŋga Əntaŋfə agyanə ənja. ²⁴Ka ɓəələginə nə ənji tə hara ənji də ŋgila purəŋanə. Hara ənji, ənjə a kəsə tə tii, ənjə a kərə tə tii ka mavaanə aanə hara hanyinə. Ka udzəginə nə ənjitə mashiimə tə Əntaŋfə tə vəranə ŋga Urusaliima see maɗa dzəgi zamanatii.”

Ənyanə ŋga *Uuzənə ŋga ənda

(Mat. 24.29-31; Mar. 13.24-27)

²⁵“Kadə nə sə ŋga hurəshishinə a ɗaaɗa agi uusəra, agi ləgiɗə da agi tikisanyinə. Kadə nə ənjə a ndzaanə ka maji ma’yanə agi duuniya. Paa tii na shii sə ŋga ɗanə acii dzaadzanə ŋga uunəvə da maɗənə ŋga ma’inə aadəgyə aadəgyə. 21.25 Jab. 46.3-4; Mat. 24.29.²⁶Kadə nə ma’yanə ŋga ənjə a ləɗə acii ŋgwalənə putə ŋga sətə na kulaanə ka tii agi duuniya. Acii taa mi patə asəkəntaŋfə ka gaŋgəzənə. ²⁷Ma ətsə ɗiya, ka neenə nə ənji ka Uuzənə ŋga əndə ca jima agi kuraɓiinə. Da baawəɗa da məghərəvənə laŋə nə shinaakii. 21.27 Mat. 24.30.²⁸Maɗa kə nee unə uushi’iitsə a ’watəgi ɗaaɗanə, kəŋaanəmə ndihə ndihə, kavəmə nuunə davə acii kədəhə nuunə ka upaa luupaanə.”

Misaali də ənfwə uudəva

(Mat. 24.32-35; Mar. 13.28-31)

²⁹Yeesu a ɗa ka tii misaali, əŋki ci, “Katəmə hiima goonə agyanə ənfwə uudəvə da hara ənfuginə patə. ³⁰Maɗa kə nee unə wiitə ka ’watəgi ənənə, kə shii unə ətsə, kədəhə nə mətsətsəfə ka ɗanə. ³¹Ha’ə əsə, maɗa kə nee unə uushi’iitsə a ɗaaɗa, ka shiinə nuunə ətsə oo’i, kədəhə nə Əntaŋfə ka ɗa ŋwaŋuunə. ³²Tantanyinə cii kya ba koonə: ma ənji ŋga zamanana, pooshi tii ka məətəginə patə, uushi’iitsə ma’ə maɗaaɗamə patə. ³³Ka uudəginə nə ha a dagyə da ha a panə. Amma, ma waɓənaaki, pooshi ka uudənə shaŋə.”

Nəhətənə agyanə waɓənə ŋga Əntaŋfə

³⁴“Nəhəmə noonə na! Goona kavə noonə nə ka zəəmə əndzanə da saasa ənvwə dərəva. Goona kavə noonə nə agi buurə uushi’inə ŋga *duuniya, acii ga uusərə ŋga shinə ŋga Uuzənə ŋga əndə a lapaa tuunə pəmə, 21.34-35 Isaa. 24.17; 1 Tees. 5.1-3.³⁵makə sətə ci zaaŋwanə a umbəənə ka luwa. Acii ma uusərakəya, pəmə nii kəya lapaa tə patənə ŋga ənji agi duuniya. ³⁶Ndzaamə də məgigi, ɗamə də’wa taa hayi patə, koona shii upaa ŋgeerənə ŋga mbərəɗənə acii uushi’iitsə na ɗaaɗa patə, una mbee ka kəŋaanənə akəŋwacii Uuzənə ŋga əndə yadə ŋgwalənə.” 21.36 Mat. 24.42; Səniinə 6.17.

³⁷Uusərə patə nji Yeesu a dzəgunə doosərə ka ənji asəkə yi ŋga Əntaŋfə. Ma kədəwanə, ca dzə ka baanə ashi giŋutə ci ənjə a ’wa giŋwə ŋga Zayitunə. 21.37 19.47; 22.39.³⁸Pukənə ŋga ha patə ha’ə nə ənji patə ka waaryanə aasəkə yi ŋga Əntaŋfə ka fa sətə cii kəya baaba.

Alə rəgwa ŋga kəsənə tə Yeesu

(Mat. 26.1-5,14-16; Mar. 14.1-2,10-11; Yooh. 11.45-53)

¹Yoo, kə mbisha *kumənə ŋga adə buroodi yadə burəŋanə, waatoo kumənə ətə ci ənjə a ’wa *Pasəka. 22.1 Shig. 12.1-20.²Makə ɗii ci, ma madiigərə limanyinə da *maliminə ŋga bariya, ŋgwalii tii acii ənja, kə aali tii rəgwanyinə ŋga ɓələginə tə Yeesu. 22.2 19.48.

³Wata kə ŋgirə *Seetanə aashi Yahuda ətə ci ənjə a ’wa Isəkariyootə. Ma ca, rəŋwə nə ci agi *lyawarənə ŋga Yeesu pu’u aji bəra’i. 22.3 4.2,13; 10.18; 22.31,53.⁴Maɗənə nə ci, ca dzə aaɓii madiigərə limanyinə i da meeminə ŋga soojiitə ca nəhə yi ŋga Əntaŋfə, ca waɓə da tii agyanə makə sətə mbeenəkii ka viinə tə Yeesu ka tii. ⁵Fanatii ha’ə, kə ɗii tii mooɗasəka, təya ɗa aləkawalə ŋga vii ka ci kwaɓa. ⁶Wata kə luuvə ci, ca ’watəgi tsaamə ŋunyi saa’i ŋga viinə tə Yeesu ka tii yadə shiinə ŋga ənja.

Dzəgə əndzanə ŋga Pasəka

(Mat. 26.17-25; Mar. 14.12-21; Yooh. 13.21-30)

⁷Mbu’yanə ŋga kumənə ŋga adə buroodi yadə burəŋanə agikii, waatoo uusəratə nə ənji ka laala uura ŋga uuji bagiinə ka buurətə də Pasəka, 22.7 Shig. 12.6.⁸wata Yeesu a sləkee ka i Piita da Yoohana, əŋki ci ka tii, “Dəmə ka dzəgə kaamə əndzanə ŋga Pasəka.” ⁹Əŋki tii ka ci, “Da daa moonəku ina dzəga?” ¹⁰Əŋki ci ka tii, “Maɗa kə dəməgəruunə aasəkə vəranə, ka guŋunə nuunə da əndə da uuda ma’inə anəkii. Ma ɗanuuna, nə’umə tə ci aasəkə yitə cii kəya dəmə aadəvə, ¹¹una ba ka slanda yikii əsə: ‘Ma bii Maləmə tuu: miinə kuvətə nii kəya zəmə əndzanə ŋga Pasəka davə da lyawarənaakii kwa?’ ¹²Kadə nii kəya ɓaarii koonə maɗuunə kuvə anə əndə’i, mahaɗakii ŋga’ə. Davə dzəgənuunə kaamə əndzanə.” ¹³Palənə nə tii, təya lapaa makə sətə bii Yeesu ka tii weewee. Wata təya dzəgə əndzanə ŋga Pasəka davə.

Zəmə əndzanə da Slandana

(Mat. 26.26-30; Mar. 14.22-26; 1 Koor. 11.23-25)

¹⁴Makə mbu’i saa’i ŋga zəmə əndzanə, Yeesu da masləkee ənjaakii a ndzaanə ka zəma. 22.14 6.13.¹⁵Əŋki ci ka tii, “Də tantanyinə nə nyi ka moonə zəmə əndzanə ŋga Pasəkanə doonə, taabu’u ciɓənəki. ¹⁶Wanyinə ca ba koonə: paa nyi ka zəmə əndzanə ŋga Pasəka ma’ə shaŋə, maɗaamə uusəra ŋga ɗa tantanyitə əndzanə ŋga Pasəka agi *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə kə mbu’ya.”

¹⁷Wata Yeesu a luu kwalakə da ma’i inabi asəkəkii. Ca kuyirii tə Əntaŋfə. Ma daba’əkii, əŋki ci, “Ndamə kwalakəna, taa wu patə agyuunə, wa ca sa. ¹⁸Wanyinə ca ba koonə: ma daba’ə əna, paa nyi ka ənənə ka sa ma’i inabi ma’ə, see saa’itə nə Əntaŋfə a ɗa ŋwaŋuunaakii paŋgəraŋə.”

¹⁹Ma daba’əkii, ca ŋgərə buroodi, ca kuyirii tə Əntaŋfə, ca ɓaatsəpaa, ca vii ka masləkee ənjaakii, əŋki ci, “Ma əna, shishinəki [cii kya vii ka putə goonə. Dəmə aakəŋwa də ɗanə ha’ə makə əna ka buurətəginə də nyi.” ²⁰Ha’ə əsə vii ci ka tii kwalaka da ma’i inabi asəkəkii daba’ə zəma. Əŋki ci, “Ma ətsa, ci nə kura aləkawalətə ci Əntaŋfə a ɗa də idənaaki. Ka putə goonə nə idənəkii a əjigi.] 22.20 Shig. 24.8; Irim. 31.31; Zak. 9.11; Rooma 11.27; 2 Koor. 3.6; Gal. 4.24; Ibər. 8.6; 9.12.

²¹“Amma, wiinə əndə viinə tə nyi ka ənji ka zəmənə da nyi. 22.21-23 Yooh. 13.2,21-30.²²Ma nyi *Uuzənə ŋga ənda, ka əntənə nə nyi tə əntənə, makə sətə uugi kəŋənə agyanəki, amma kə ɗii anə əndətə na vii tə nyi ka ənja!” ²³Wata gwaŋənə nə lyawarənaakii ka laagwashinə ahadatii taa wu agitii ca mbee ka ɗanə ha’ə.

Wu saŋə palee də gawuuna?

²⁴Kə ma’i mabizhinə ahada masləkee ənji banə tuu’inə: wu saŋə nə gawə ahadatəya? 22.24-26 9.46-48.22.24 Mat. 18.1; Mar. 9.33-34.²⁵Fanə ŋga Yeesu ha’ə, wata əŋki ci ka tii, “Ma meeminə ŋga hara slikərənə, agi haŋətənə nə tii natii nə akəŋwacii ənjatii. Ha’ə nə gayinə əsə, agi moonə nə tii ənjə a ’wa tə tii ənji ɗa ŋga’əənə. ²⁶Amma ma unə, pooshi ka ɗanə ha’ə ahadoonə. Ma əndətə palee də gawuunə ahadoonə, wa ca ndzaanə makə dara. Ha’ə nə matakəŋwanə goonə əsə, wa ca ŋgərə slənə ŋga əndə sləna. 22.26 9.48; Mat. 23.11; Mar. 9.35.²⁷Ya saŋə, wu palee də gawuuna, əndənə ca zəmə ku, anii əndənə ca slənə ka ca? Əntaa əndənə ca zəmə kwa? Ma nyi ɗiya, ma nə nyi ahadoonə, makə əndə sləna. 22.27 Yooh. 13.4-5,12-17.

²⁸“Ma una, kə ndzaa unə da nyi taa guci patə agi ciɓənyinaaki. ²⁹Makə sətə vii Daadə ka nyi gawuunə, ma nyi əsə, wanyinə ka viinə koonə. ³⁰Ka zəmənə naamə, ka sanə naamə agi ŋwaŋuunaaki, una ndzaanə anə dəgələ ŋga ŋwaŋuunə, una ɗa gəŋwanə ka makuvə ŋga ənji *Isərayiila pu’u aji bəra’i.” 22.30 Mat. 19.28.

Waɓənə ŋga Yeesu agyanə hiweenə ŋga Piita

(Mat. 26.31-35; Mar. 14.27-31; Yooh. 13.36-38)

³¹Əŋki Yeesu, “Simoonə, Simoonə, aa ha nəhə. Kə upaa *Seetanə rəgwa ŋga kəca’ənə tuunə patə makə səkəŋwa. 22.31 22.3.³²Amma, ma nya, kə ɗii nyi də’wa ka putaaku, acii ga ha bwasee ka gi’inə tə nyi. Maɗa kə ənyatə hə aaɓiiki, tsakuu ŋgeerənə ka ndzəkəŋushi’inəku.” 22.32 Mat. 16.18; Yooh. 21.15-17.³³Əŋki Piita ka ci, “Slandanəkya, kə tasəkii nyi dzənə taa aa furəshinə da hə, taa kaa ənjə a ɓələgi taaŋwə əsə.” ³⁴Əŋki Yeesu ka ci, “Piita, wanyinə ca ba ka hə: ma taabu’u wanə gyaagya ənshinə, ka jikənə nə hə makkə ka hiweenə ka shiinə tə nyi.” 22.34 22.61; Mat. 26.75; Mar. 14.72.

Ndzaanə ma’aanəkii ka panə

³⁵Əŋki Yeesu ka lyawarənaakii əsə, “Ya makə sləkee nyi koonə yadə kwaɓa taa mbuurə taa əndə’i ɓiɓina, tə’i uushi ətee unə kwa?” Əŋki tii ka ci, “Pooshi taa mi ətee inə.” 22.35 9.2-3; 10.4.³⁶Wata əŋki Yeesu ka tii, “Amma, ma ənə ɗii ca, əntaa ha’ə. Maɗa tə’i kwaɓa ŋga ənda, wa ca ŋgərəənə. Ha’ə əsə, maɗa tə’i mbuurə ŋga ənda, wa ca ŋgərəənə. Maɗa pooshi ŋgila purəŋanə ŋga ənda, wa ca ɗərəmagi də kəjeerənaakii kaa ca ɗərəciigi. ³⁷Acii wanyinə ca ba koonə: ma bii malaaɓa ləkaləkatə, ‘Kə ɗii ənji də ci makə sətə ci ənjə a ɗa də məza ənja.’ Ma ətsa, agyanəki na ɗa ha’ə. Waatoo, ma sətə uugi kəŋənə agyanəkya, wiinə ka ɗanə.” 22.37 Isaa. 53.12.³⁸Wata əŋki lyawarənaakii ka ci, “Slandana, wiinə ŋgila purəŋanə ganə bəra’i.” Əŋki ci ka tii, “Bwaseemə ha’ə.”

Ɗa də’wa ŋga Yeesu ashi giŋwə ŋga Zayitunə

(Mat. 26.36-46; Mar. 14.32-42)

³⁹Ma daba’əkii, kə gimagi Yeesu, ca palə aashi giŋwə ŋga Zayitunə makə sətə izee ci ka ɗanə. Kə nyi’u lyawarənaakii tə ci aa dəvə. 22.39-46 5.16.22.39 21.37; Mat. 26.30; Mar. 14.26; Yooh. 18.1.⁴⁰Makə mbu’i tii aa dəvə, əŋki ci ka tii, “Ɗamə də’wa acii goona bwasee ka rəgwa ŋga Əntaŋfə saa’itə nə *Seetanə a təɓə tuunə.” ⁴¹Wata ca əntsahə ba’ə gi’u, ca gərə’waanə, ca ndzaŋə ɗa də’wa, ⁴²əŋki ci: “Daadə, maɗa ka moonə nə hə, əntsahee ka nyi ka ciɓətsə akəŋwaciikii. Amma, ɗawə sətə kaɗeesəkə ka hə, ga ha ɗa sətə kaɗeesəkə ka nyi.” 22.42 Mat. 6.10; 20.22; Mar. 10.38; Yooh. 12.27-28. [⁴³Wata malaa’ika a jima dadagyə, ca shi ka tsakə ka ci ŋgeerənə. ⁴⁴Kə əjigi ma’yanə ŋga Yeesu, wata ca ənə ka ɗa gazhi’waanə ŋga ɗa də’wa palee ka əta. Lyaavanə nə hacifaakii aa panə makə idəna.]

⁴⁵Makə uudəpaa ci ɗa də’wa, ca maɗə, ca palə aaɓii lyawarənaakii. Ma dzənəkəya, ka ŋunyinə nə tii, acii kə dzəgəpaa ŋgəra’wə tə tii. ⁴⁶Əŋki ci ka tii, “Iitə ɗii səkii cuuna tsəfə ŋunyina? Maɗətəmə, ɗamə də’wa, acii goona bwasee ka rəgwa ŋga Əntaŋfə saa’itə nə Seetanə a təɓə tuunə.”

Kəsənə tə Yeesu

(Mat. 26.47-56; Mar. 14.43-50; Yooh. 18.3-11)

⁴⁷Daga Yeesu ma’ə ma’uudəpaamə waɓənə, wata kə jigagi ənji dzuɓə. Yahuda, ətə agi lyawarənə ŋga Yeesu pu’u aji bəra’i, nəndə ka takəŋwanə ka tii. Ca əntsahətə aaɓii Yeesu ka nəhəpaanə tə ci ŋga’ə. ⁴⁸Əŋki Yeesu ka ci, “Yahuda, dagi nəhəpaanə viinəku tə nyi Uuzənə ŋga əndə ka ənji nii?”

⁴⁹Makə nee ənjitə aɓii Yeesu ka sətə ca moo ɗanə, əŋki tii ka ci: “Slandaniina, a buuriinə tə tii də ŋgila purəŋanə kwa?” ⁵⁰Wata əndə’i əndə agitii a burəgi liminə ŋga mava ŋga gawə ŋga limanyinə də ŋgila purəŋanə. Ɓutə nə liminə da ciizəma. ⁵¹Amma əŋki Yeesu, “Bwaseemə. Goona ɗa ha’ə!” Wata ca ŋgərə liminə ŋga əndətə, ca nyiɓutə.

⁵²Ma daba’əkii, Yeesu a waɓə ka ənjitə shi ka kəsənə tə ci, waatoo ka madiigərə limanyinə da meeminə ŋga soojiitə ca nəhə yi ŋga Əntaŋfə, da ka masariinə; əŋki ci, “Mi shuunə ka kəsənə tə nyi ka ŋgila purəŋanə ka ŋgila purəŋanə, ka zala ka zala kwa? Ya saŋə əndə ɗa maabə nə nyi kwa? ⁵³Uusəra patə njaama ndzaanə ka hakii asəkə *yi ŋga Əntaŋfə, patə da ha’ə pooshi unə kəshi tə nyi. Amma, ma ənə ɗii ca, kə mbu’ya uusəra goonə da baawəɗa ŋga ŋwaŋuutə agi təkunə.” 22.53 19.47; 22.3.

Hiweenə ŋga Piita tə shiinə tə Yeesu

(Mat. 26.57-58,69-75; Mar. 14.53-54,66-72; Yooh. 18.12-18,25-27)

⁵⁴Ma daba’əkii, kə kəsətə tii tə Yeesu, təya kərə tə ci aasii aa ha gawə ŋga limanyinə. Piita əsa, ba’ə ba’ə nə ci ka nə’unə tə tii. ⁵⁵Kə hənəpaa ənji gunə a maɓaraci. Mbu’unatii, təya ndzaanə ka ’utənə. Shinə ŋga Piita əsə, ca ndzaa dasə aɓitii. ⁵⁶Ma davə asii, tə’i kadəmə ca slənə kwaɓa. Makə nee ki ka Piita ama gunə, kya tsaamətə tə ci, əŋki ki, “Əndənə maa, rəŋwə nə ci agi ənji ŋga Yeesu.” ⁵⁷Amma, ma Piita, kə hiwee ci, əŋki ci, “Mina, mashiimə nyi tə əndətsa.”

⁵⁸Ma ta’avə gi’u, kə nee əndə’i əndə ka ci. Əŋki ci, “Hə maa, əndə ŋga Yeesu nə hə!” Əŋki Piita ka əndəta, “Əntaa əndaakii nə nyi.”

⁵⁹Ma ta’avə gi’u əsa, əndə’i əndə a kəŋaanə agyanə waɓənə ŋga əndəta, ca ba, “Gooŋga tanyi, ma əndətsa, əndə ŋga Yeesu nə ci, acii əndə Galili nə ci.” ⁶⁰Wata əŋki Piita ka əndətə əsə, “Paa nyi shii sətsə cii kwa ba.” Daga ci ma’ə ma’uudəpaamə banə ha’ə, wata ga’ə kə wii gyaagya. ⁶¹Zə’uginə nə Yeesu Slandanə aadəɓii Piita, ca tsaamə tə ci. Wata Piita a buurətə sətə shi Slandanə a bii ka ci oo’i, “Ma taabu’u wanə gyaagya ənshinə, ka jikənə nə hə makkə ka hiweenə ka shiinə tə nyi.” 22.61 22.34; Mat. 26.34; Mar. 14.30.⁶²Buurətənaakii ha’ə, ca dzə də tuunə də kiinə ka shaŋə.

Dəgənə tə Yeesu

(Mat. 26.67-68; Mar. 14.65)

⁶³Ma saa’ikii, ənjitə nja nəhə tə Yeesu a ha’u də ci, təya dəgə tə ci, ⁶⁴təya vutəgi ginəkii, təya tsa ka ci meeciinə, əŋki tii ka ci: “Makə ɗii ci anabi nə hə, kuragi keenə taa wu digə tə hə!” 22.64 7.16.⁶⁵Kə baabii tii hara uushi’inə ŋgaaŋga’ə ŋga dzaananə də ci.

Yeesu akəŋwacii *mətərəkinə ŋga Yahudiinə

(Mat. 26.59-66; Mar. 14.55-64; Yooh. 18.19-24)

⁶⁶Pukənə ŋga ha, wata *gayinə ŋga Yahudiinə da madiigərə limanyinə da maliminə a dza də nə ka ɗa mətərəkinə. Əŋki tii, wa ənjə a kira ka tii tə Yeesu aa kuvə gəŋwanə. ⁶⁷Mbu’unaakii wata təya ləgwa ka ci, əŋki tii, “Bawə keenə maɗa hə nə *Aləmasiihu.” Əŋki Yeesu ka tii, “Taa kə bii nyi koonə, paa unə ka luuvənə. 22.67 9.20; Yooh. 10.24-25.⁶⁸Maɗa kə ləguyi nyi uushi a moonə əsə, paa unə ka jikəvənə. ⁶⁹Amma, ma aakəŋwa gi’u, ka ndzaanə nə nyi, nyi Uuzənə ŋga ənda, a ciizəmə Əntaŋfə Əndə baawəɗa.” 22.69 Dan. 7.13; Jab. 110.1; Slənə 7.56.⁷⁰Wata əŋki tii patə, “Hə nə *Uuzənə ŋga Əntaŋfə ənə nii?” Əŋki ci ka tii, “Unəkii maa, ha’ə bii unə.” 22.70 Mat. 26.63; Luka 1.32-35.⁷¹Wata əŋki tii ahadatii, “Tə’i uushi dəɓee ama ləgwa ama əndə ma’ə kwa? Aməkii maa, kə fii amə səndə bii ci də makii.”

Kərənə tə Yeesu aakəŋwacii ŋgwaməna *Pilaatu

(Mat. 27.1-2,11-14; Mar. 15.1-5; Yooh. 18.28-38)

¹Wata gayiitə patə a maɗətə, təya kərə tə Yeesu aakəŋwacii Pilaatu. ²Mbu’unatii, wata təya gwaŋə ka baaba uushi’inə ashikii. Əŋki tii: “Kə lapaa inə əndənə ka ɗa rəgwa ŋga ŋusləginə də slikərənə geenə, inə *Yahudiinə. Agi banə nə ci, ga ənjə a vii tsəkə ma’ə ka maɗuunə ŋwaŋwə ŋga ha də Rooma. Agi banə nə ci əsə, ci nə Aləmasiihu, waatoo ŋwaŋwa.” 23.2 20.20-26.³Əŋki Pilaatu ka Yeesu, “Hə nə ŋwaŋwə ŋga Yahudiinə kwa?” Əŋki Yeesu ka ci, “Hə bagi ha’ə.”

⁴Əŋki Pilaatu ka madiigərə limanyinə da daɓaala, “Ma nee nyi naakya, pooshi bwaya uushi ashi əndəna.” ⁵Amma kə cakə ənjitə ɗa macavaɗaanə də baaba uushi’inə ashi Yeesu, “Agi ɗeeginə nə ci ka ənji ka purətə haŋkaliinə də dzəgunənaakii. Anə hanyinə ŋga Galili ’watəgi ci ɗanə ha’ə, ca shi aanə hanyinə ŋga Yahudiya. Waanə kə mbu’ya aa hanə əsə.”

Kərənə tə Yeesu aakəŋwacii ŋwaŋwə *Hirudusə

⁶Makə fii Pilaatu ha’ə, ca ləgwa, “Ya əndətsa, əndə Galili nə ci kwa?” ⁷Makə fii ci oo’i, əndə Galili nə Yeesu, waatoo hanyinə ŋga ŋwaŋwə Hirudusə, wata ca ba, wa ənjə a kərə tə ci aakəŋwacii ŋwaŋwə Hirudusə. Ma uusərakii, də Urusaliima nə Hirudusə. 23.7 3.1.⁸Makə nee ci ka Yeesu, kə ɗii ci mooɗasəkə laŋə. Kə mwayi ci neenə ka ci daga ŋukə, acii kə fii ci habaraakii, kə mwayi ci neenə ka ɗa sə ŋga hurəshishinaakii. 23.8 9.9.⁹Wata ca gwaŋə ka laagwa uushi’inə ɓəzəkii a makii. Amma pooshi uushi jikə Yeesu ka ci.

¹⁰Davə nə madiigərə limanyinə da maliminə, də bwaya ŋguruunə nə tii ka wulanə tə Yeesu. ¹¹Kə ha’u i Hirudusə da soojiinaakii də ci, kə bərapaa tii tə ci. Təya kavə ka ci ŋunyi kəbənə aashikii. Ma daba’əkii, Hirudusə a ba ka ənjə a ənəpaagi də Yeesu ka Pilaatu. 23.11 Mat. 27.28; Mar. 15.17; Yooh. 19.2.¹²Uusərakii njaŋə i Hirudusə da Pilaatu guvaanə, acii ma ŋga ŋukə tə’i daawaanə ahadatii.

La ka Yeesu gəŋwanə ŋga ɓələnə tə ci

(Mat. 27.15-26; Mar. 15.6-15; Yooh. 18.39–19.16)

¹³Wata ŋgwaməna Pilaatu a dzatəgi də madiigərə limanyinə da matakəŋwanyinə da hara Yahudiinə. ¹⁴Əŋki ci ka tii, “Wiina, kə kiroonə ka nyi əndəna. Kə bii unə: agi gwazeenə nə ci ka ənja. Wiinə ɗii, akəŋwacii unə ndzaa nyi ka ətsətə haalaakii. Amma ma nyi, ma agi wulanə goonə tə ci, pooshi uushi idəpaa nyi ashikii. ¹⁵Ha’ə nə Hirudusə əsə. Makə kə nee amə, kə ənyapaagi ci də ci kaamə, ci ɓaarii pooshi uushi idəpaa ci ashikii. Acii ha’ə, ma nee nyi, pooshi bwaya uushi ɗii ci bahə ɓələnə tə ci. ¹⁶Ma ɗiya, wa ənjə a fəsləcii tə ci. Ma daba’əkii, ənjə a kapaa tə ci.”

[¹⁷Yoo, taa agi ŋgutə kumənə ŋga *Pasəka patə, kə ndzaa tyasə see a kapaa Pilaatu əndə furəshinə rəŋwə ka ənja.] ¹⁸Wata ənji patə a gwaŋə ka waazənə, əŋki tii, “Kyapaa keenə tə Barabasə, ənjə a ɓələgi əndətsa!” 23.18-25 Slənə 3.13-14.¹⁹Ma Barabasə, kə gimə ci furəshinə putə ŋga maɗee ka nə ŋga ənji asəkə vəranə da ɓələ ənda.

²⁰Makə kə mwayi Pilaatu kapaanə tə Yeesu, wata ca ənə ka waɓənə da ənja. ²¹Amma, ma təya, kə wazəənə tii, əŋki tii, “Wa ənjə a gwa’avə tə ci aashi ənfwa! Wa ənjə a gwa’avə tə ci aashi ənfwa!” ²²Amma əŋki Pilaatu ka tii ka makkənə, “Mi nə bwaya uushi ɗii ci kwa? Pooshi uushi idəpaa nyi ashi əndətsə bahə ɓələnə tə ci. Wa ənjə a fəsləcii tə ci, ənjə a kapaa tə ca.” ²³Amma, ma təya, kə wazəənə tii də ŋgeerənə, təya dzə də banə, wa ənjə a gwa’avə tə ci aashi ənfwa. Də ha’ə hwaməpaa tii tə Pilaatu. ²⁴Wata Pilaatu a lagi ka ci gəŋwanə makə sətə mwayi tii. ²⁵Ca kapaa ka tii tə əndətə mwayi tii, waatoo tə əndətə gimə furəshinə putə ŋga maɗee ka nə ŋga ənji asəkə vəranə da ɓələ ənda. Ca ŋgərə tə Yeesu, ca vii ka tii kaa təya ɗa də ci də sətə mwayi tii.

Kərənə tə Yeesu ka ɓələginə

(Mat. 27.32; Mar. 15.21)

²⁶Ma ənjə a kərə tə Yeesu ka ɓələginə, kə lapaa tii əndə’i əndə ɗii ləməkii Simoonə. Ma ca, əndə Sirina nə ci. Kə lapaa tii tə ci, ci ka ha ŋga shinə də bilə. Təya kəsə tə ci, təya ŋgərəvə ka ci ənfwə ŋga gwa’avənə tə Yeesu aashikii, ca nə’u də tii.

²⁷Daɓaala a dzə də nə’unə tə Yeesu. Tə’i makinə əsə nja kaala vurənə, təya tuutuu atsakii. ²⁸Zə’uginə nə Yeesu aadəɓitii, əŋki ci ka tii, “Ma unə, maki Urusaliima, uneemə ka tuunə atsaki. Amma, ma nə uushi ɗanuunə, tuumə agyanə noonə na, da agyanə manjeevənə goonə. ²⁹Acii tə’i uusəra na mbu’ya, ətə nə ənjə a ba, tə’i barəkaanə agyanə masaawiinə ətə mapoomə, ətə masamə ’wanə ka manjeevənə. 23.29 21.23.³⁰Uusərakii nə ənjə a ndzaŋə banə ka giŋunyinə: ‘Waalyaanəmə keenə!’ Ka banə nə ənji ka daŋgərənyinə əsə: ‘Ŋgəəɗəgimə tiinə!’ 23.30 Hoos. 10.8; Səniinə 6.16.³¹Ya maɗa kə ɗii ənji də kantə’wa ənfwə ha’a, iitə na uudəənə ka mahuurəkəya?” 23.31 1 Piita 4.17.

³²Tə’i hara ənji bəra’i; ma təya, ənji maabə nə tii. Kə kirə ənji tə tii ka dzənə ka ɓəələginə tə tii ka ciinə rəŋwə da Yeesu.

Gwa’avənə tə Yeesu aashi ənfwa

(Mat. 27.33-44; Mar. 15.22-32; Yooh. 19.17-27)

³³Mbu’unatii ka hatə ci ənjə a gwa’avə ənji aashi ənfwa, waatoo hatə ci ənjə a ’wa “Kəŋwə na”, wata soojiinə a gwa’avə tə Yeesu aashi ənfwa. Təya gwa’avə tə ənji maabətə bəra’i əsə, rəŋwə da ciizəmə Yeesu, rəŋwə da madzənakii. 23.33 Isaa. 53.12.³⁴Wata əŋki Yeesu, “Daada, tifyagi tə tii, acii mashiimə tii sətsə ci təya ɗa.” Kə təkəpaa soojiinə kəjeerənaakii ahadatii də kwaaranə. 23.34 Jab. 22.19; Mat. 5.44; Luka 6.28; Slənə 7.60.

³⁵Ənji patə, kə kəŋaanə tii ka tsaamə sətə ca ɗaaɗa. Ma gayinə ŋga Yahudiinə, kə ha’u tii də Yeesu, əŋki tii, “Kə mbee ci ka luupaa tə hara ənja. Maɗa ci nə Aləmasiihu əndətə ta’i Əntaŋfə, wa ca luupaa naakii na!” 23.35-39 Jab. 22.8; 109.35.³⁶Soojiinə maa, kə ha’u tii də ci. Təya əntsahətə aaɓiikii kaa təya vii ka ci mahwarəkinə. 23.36 Jab. 69.22.³⁷Əŋki tii, “Maɗa ŋwaŋwə ŋga Yahudiinə nə hə tanyi, luupaa naaku na!” 23.37-38 Mat. 27.11.³⁸Tə’i manaahəkii əsə ashi ənfutə gwa’avə ənji tə Yeesu aashikii oo’i, “Ma əndəna, ci nə ŋwaŋwə ŋga Yahudiinə.”

³⁹Wata əndə’i əndə agi ənjitə gwa’avə ənji tə tii a dzaana tə Yeesu. Əŋki ci, “Əntaa kə bii hə oo’i, hə nə Aləmasiihu? Aa luupaa naaku nə, ha luupaa tiina!” ⁴⁰Amma, makə fii əndə’i əndətə ha’ə, kə lii ci ka ci ŋguruunə, əŋki ci, “Ya ha, əntaa gəŋwanə rəŋwə lagi ənji kaama? Paa hə ka ŋgwalənə acii Əntaŋfə kwa? ⁴¹Ma kaaŋwə, madəɓəkii nə gəŋwaana, acii ma sətə ɗii aŋwə, anəkii lii ənji kaaŋwə gəŋwanə. Amma, ma əndətsa, pooshi taa mi ɗii ci ətə madzəmə.” ⁴²Wata əŋki ci ka Yeesu, “Yeesu, aa ha buurətə tə nyi uusəratə nii kwa ɗa ŋwaŋuunaaku.” ⁴³Əŋki Yeesu ka ci, “Tantanyinə cii kya ba ka hə: ənshinə ndzaanaaŋwə agi Aləjana.23.43 Əndə’i ləmə ŋga ha dagyə.” 23.43 2 Koor. 12.3.

Əntənə ŋga Yeesu

(Mat. 27.45-56; Mar. 15.33-41; Yooh. 19.28-30)

^44-45Ma ətsə uusəra ahada na, wata kə bwasee uusəra ka ɓərənə. Kə ɗii təkunə anə hanyinəkii patə dəgwamə, ha’ə ɗii tibisə makkə ŋga kədəwanə. Tə’i gwada wahə ama hatə palee də laaɓanə asəkə *yi ŋga Əntaŋfə. Wata pyaahu! gwadatə a təkəgi bəra’i. 23.44-45 Am. 8.9.⁴⁶Kanə nə Yeesu vurənə də ŋgeerənə, əŋki ci, “’Ya’ə Daada, aasəkə ciiku nə nyi ka ba’avə ma’yanaaki.” Baginaakii ha’ə, wata ca əntəgi. 23.46 Jab. 31.6; Slənə 7.59.

⁴⁷Neenə ŋga ŋwaŋwə ŋga soojiitə nji davə ka sətə ɗaaɗii patə, wata ca dəla də Əntaŋfə, əŋki ci, “Asee gooŋga tanyi, ma əndəna, pooshi sə ŋga idəpaanə ashikii.” 23.47 pooshi sə ŋga idəpaanə ashikii: Mat. 27.19; Slənə 3.14; 7.52; 22.14.⁴⁸Patənə ŋga daɓaala ətə shi ka tsaamə sətə ca ɗa, makə nee tii, kə ənyi tii satii də dəəgə ədzəmətii acii təgunuunə. ⁴⁹Patənə ŋga guviinə ŋga Yeesu da makiitə nyi’wa tə ci daga anə hanyinə ŋga Galili, kə kəŋaanə tii dzaɗə gi’u ka tsaamə sətə ca ɗa. 23.49 8.2-3; Jab. 38.12.

Ŋgəɗənə tə Yeesu

(Mat. 27.57-61; Mar. 15.42-47; Yooh. 19.38-42)

⁵⁰Tə’i əndə’i əndə ɗii ləməkii Yusufu, əndə Arimatiya anə hanyinə ŋga Yahudiita. Ma ca, ŋunyi əndə nə ci, əndə gooŋga əsə. Rəŋwə nə ci agi *mətərəkinə ŋga Yahudiinə. ⁵¹Amma, madzəmə ka ci nə sətə ɗii hara gayinə, waatoo aniyatii da slənətsatii. Acii ma ci, bislyə nə ci agi gəra saa’itə nə Əntaŋfə a ɗa ŋwaŋuunaakii. ⁵²Wata ca maɗə, ca palə aa ha ŋgwaməna Pilaatu kaa ca kədii rəgwa kaa ca dzə ka ŋgiragərə wə ŋga Yeesu. ⁵³Makə luuvə Pilaatu ka ci, wata ca dzə ka jimagərə də wə ŋga Yeesu ashi ənfwa. Ca haɗətə tə ci də marəma, ca banee ka ci asəkə kura gu’u ətə tələpaa ənji ashi pasla. ⁵⁴Ma ɗii ətsə patə, uusəra ŋga ndzaŋə *uusərə ŋga əpisəka.

⁵⁵Ma makiitə nyi’wa tə Yeesu daga anə hanyinə ŋga Galili, kə gi tii atsaa Yusufu. Kə tsaaməgərə tii aasəkə gu’wə, təya nee taa iitə banee ci ka Yeesu. 23.55-56 8.2-3.⁵⁶Ma daba’əkii, təya ənəgərə aasəkə vəranə. Təya da maarə ətə ɗii zənəkii ŋga’ə da urədya ka ɓəzəpaanə də wə ŋga Yeesu. 23.56 Shig. 20.10.

Ma uusəra asavee, kə əpi tii səkə makə sətə bii *bariya.

Maɗətənə ŋga Yeesu agi maməətə ənja

(Mat. 28.1-10; Mar. 16.1-8; Yooh. 20.1-10)

¹Ma tsəɗakə uusəra alatə, kə ma’i makiita, təya ŋgərəənə maarətə dii tii, təya dzə aa ma gu’u. ²Ma gi təya, kə dalagi ənji faaratə pya’ə ənji də ma ŋga gu’ukii. ³Ma təya dəməgərə, wata malapaamə tii wə ŋga Yeesu Slandana. ⁴Kə pa’əənə ka tii ma, pooshi tii shii sə ŋga banə. Ma təya nee, kə jigagi ŋguyirənə bəra’i da i kəjeerənə ca ɓərə ashitii. ⁵Wata ŋgwalənə a kəsəgi tə tii, təya gwaŋee ka nətii aa panə aa panə. Əŋki ŋguyiriitə ka tii, “Mi cuuna aalə Əndə vii əpinə agi maməətə ənji kwa? ⁶Ma ca, kə ma’i ci, paa ci ma’ə ganə. Buurətəmə sətə bii ci koonə, ci ma’ə anə hanyinə ŋga Galili. 24.6-7 9.21-22.⁷Kə bii ci koonə, ma ca, *Uuzənə ŋga ənda, tyasə ka viinə nə ənji tə ci ka ma’waslyakə ənja; ənjə a gwa’avə tə ci aashi ənfwa, ca əntə, ca maɗətə agi maməətə ənji ka makkənə ŋga uusəra.”

⁸Wata pii makiitə a buurətə waɓəətə ŋga Yeesu, ⁹təya maɗə gatə a ma gu’u, təya dzə ka dzəgunəgi ətsə patə ka *lyawarənə ŋga Yeesu pu’u aməntaŋə da i ka hara ənjitə nja nə’u tə ci. 24.9-11 Mar. 16.10-11; Luka 8.2-3.¹⁰Ma makiitsə ɗii ha’ə, tii nə Mariyaama Magədalina, Yawana, da Mariyaama məci Yakubu da hara makinə. Tii bii sətsə ha’ə ka masləkee ənja. ¹¹Amma, ma masləkee ənja, kə ŋgirə tii waɓənə ŋga makiitsə ka uushi zaɓə, pooshi tii luuvə. ¹²Patə da ha’ə, ma Piita, kə ma’i ci, ca huyipaa aanə gu’wa. Ca gwaŋaanə ka riŋgəɗənə. Ma ca nee, wata kəjeerənə mbəɗaanə. Kə ɗii ka ci ka sə ŋga hurəshishinə. Ca palə saakii.

A rəgwa Imawusə

(Mar. 16.12-13)

¹³Uusərakii ha’ə, *lyawarənə ŋga Yeesu bəra’i a dzə aasəkə əndə’i vəranə ɗii ləməkii Imawusə. Kiloomeeta pu’u aməntaŋə nəndə ahada vəranəkii da vəranə ŋga Urusaliima. ¹⁴Təya dzə də waɓə haala ŋga sətə ɗaaɗii patə.

¹⁵Asee, ma saa’itə təya waɓə ha’ə, kə lapaa Yeesu də naakii nə tə tii. Nə’ushinə nə tii da ci. ¹⁶Agi neenə nə tii ka ci, amma pooshi tii puləgi oo’i, ci. ¹⁷Əŋki Yeesu ka tii, “Mi cuuna dzə də waɓənə ahadoonə, una dzə də wiina?” Wata təya kəŋaanə. Kə dzəgəpaa maɓətəsəkə tə tii. ¹⁸Tə’i əndə’i əndə agitii ətə ɗii ləməkii Kəliyapasə. Əŋki ci ka Yeesu, “Patənə ŋga ənji də Urusaliima, kə shii tii sətə ɗaaɗii davə kwakwatə. Yoo, wata hə daanəku nə mu’umə ətə mashiimə nii?” ¹⁹Əŋki Yeesu ka tii, “Ŋgutə uusha?” Əŋki tii ka ci, “Ya sətə ɗii tə Yeesu əndə Nazaratu. Ma ca, anabi nji ci, əndə baawəɗa ka rəgwa sləna da rəgwa waɓənə akəŋwacii Əntaŋfə da akəŋwacii ənji patə. 24.19 7.16.²⁰Kə vii madiigərə limanyinə da matakəŋwanyinə geenə tə ci ka ənja, kaa təya ɗa gəŋwanə ŋga ɓələnə tə ci. Təya gwa’avə tə ci aashi ənfwa. ²¹Ma ina, kə kii inə niinə oo’i, ci nə əndətə nja dzə ka luupaanə tə ənji *Isərayiila. Amma wiinə ɗii, makkənə ŋga uusəra ənshinə makə ɗaaɗii uushi’iitsa. 24.21 1.68; 2.38.²²Ha’ə maa, tə’i hara makinə ahadeenə kəɗəpaa tiinə. Acii ma ənshinə pədeerənə tsəɗaka, kə wuuri tii aanə gu’u. ²³Ma dzənətii, malapaamə tii wə ŋga Yeesu davə. Wata təya shi ka banə keenə oo’i, kə shigi malaa’ikanyinə ka tii; təya ba ka tii oo’i, da i əpinə nə ci. ²⁴Tə’i hara ənji əsə ahadeenə gi aanə gu’u, təya lapaa ha’ə tanyi makə sətə bii makiita. Amma paa tii nee ka ci.” 24.24 24.12; Yooh. 20.3-10.

²⁵Wata əŋki Yeesu ka tii, “Una, pooshi nuunə! Malyaɓatanyinə nuunə ka rəgwa ŋga luuvə sətə waɓi anabiinə patə. 24.25-27 24.45.²⁶Madəɓeemə *Aləmasiihu a ciɓə makə ətsə, kaa Əntaŋfə a vii ka ci ɗuunuunə kwa?” ²⁷Wata ca ndzaŋə dzəgunətə ka tii sətə bii malaaɓa ləkaləkatə agyanə naakii na. Waatoo, ndzaŋənə asəkə ləkaləkatənyinə ŋga Muusa, ca uudəpaa də ŋga anabiinə patə. 24.27 24.44.

²⁸Makə mbu’i tii kədəhə da vəraatə ci lyawariitə bəra’i a dzə aa dəvə, ɗanə nə Yeesu makə pitəginə aakəŋwa. ²⁹Amma təya kəsəpaa tə ci, əŋki tii, “Baa amə ganə, acii kə uugi kədəwanə ɗanə, wiinə vəɗə ka ɗanə.” Wata Yeesu a dəməgərə atsatii.

³⁰Təya ndzaanə ka zəma. Ca ŋgərə buroodi, ca kuyirii tə Əntaŋfə, ca ɓaatsəpaa, ca vii ka tii. ³¹Wata kə dzəgi sətə səməɗəgi ginətii, təya puləgi də ci. Amma kə rarə’igi ci akəŋwaciitii. ³²Əŋki tii ahadatii, “Ya makə njii kəya waɓə kaaŋwə a rəgwa, ca dzəgunətə kaaŋwə agyanə sətə bii malaaɓa ləkaləkatə, əntaa kə njaaŋwa fa shiiwə asəkə ədzəmaaŋwə kwa?” 24.32 24.45.

³³Wata təya maɗətə ka tsaakii ha’ə, təya ənəgərə aa Urusaliima. Mbu’unatii, təya lapaa tə lyawarənə ŋga Yeesu pu’u aməntaŋə da hara ənjitə aɓitii. ³⁴Neenatii ka lyawariitə bəra’i, wata əŋki tii ka tii, “Gooŋga tanyi! Kə ma’i Yeesu Slandanə agi maməətə ənja. Kə shigi ci ka Simoonə.” 24.34 Mar. 16.7; 1 Koor. 15.4-5.³⁵Fanatii ha’ə, wata təya ndzaŋə dzəgunə ka tii sətə ɗaaɗii a rəgwa, i makə sətə puləgi tii də Yeesu, ci ka ha ŋga ɓaatsəpaa buroodi.

Jigaginə ŋga Yeesu ka lyawarənaakii

(Mat. 28.16-20; Mar. 16.14-18; Yooh. 20.19-23; Slənə 1.6-8)

³⁶Tii ma’ə ka waɓənə ha’ə, ma nee tii, kəŋə nə Yeesu də naakii nə ahadatii. Əŋki ci ka tii, “Wa jamənə a ndzaanə ahadoonə!” 24.36 1 Koor. 15.5; jamənə: Luka 2.14.³⁷Kə ŋgwali tii, kə li’i ma’yanatii. Acii ma nə tii ka nəhənə, ɓərəhinə shigərə aagitii. 24.37 Mat. 14.26; Mar. 6.49.³⁸Wata əŋki Yeesu ka tii, “Mi li’i ma’yanə goona? Ka mi də hiimatsə ha’ə a nuuna? ³⁹Tsaamətəmə ciinəki da səɗəki. Də ha’ə shiinuunə oo’i, nyi ənə weewee. Ma ɗanuuna, ndaaɓətəmə tə nyi, tsaamətəmə tə nyi koona shii. Ma ɓərəhinə kamə, pooshi luwə ashikii, pooshi ilə əsə makə səndə cuuna nee ashiki.” ⁴⁰Ma ca dzə də waɓənə ha’ə, ca ɓaarii ka tii ciinəkii da səɗəkii. ⁴¹Kə ɗii lyawarənə mooɗasəkə laŋə. Kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə ka shaŋə. Ha’ə maa, ma’ə tii mambeemə ka luuvənə. Əŋki Yeesu ka tii, “Tə’i unə da zəmə kwa?” 24.41-43 Yooh. 21.5,10; Slənə 10.41.⁴²Wata təya ŋgərə masəərə hərəfinə, təya vii ka ci. ⁴³Ca ŋgərə hərəfiitə, ca adə, ginətii a nee.

⁴⁴Ma daba’əkii, əŋki Yeesu ka tii, “Wiinə sətə njii kya baaba koonə, nyi ma’ə ahadoonə: kə dəɓee sətə nyaahə ənji agyanəki patə a ɗa, waatoo, sətə asəkə bariya ŋga Muusa, da asəkə ləkaləkatənyinə ŋga anabiinə da asəkə Jabuura əsə.” 24.44 24.27; Yooh. 5.39; Muusa: Slənə 7.9-10,25-27,35,37-39; Yooh. 5.46; anabiinə: Isaa. 52.13–53.12; Hoos. 6.2; Jabuura: Jab. 22.69.⁴⁵Wata Yeesu a wunəgi nətii kaa təya mbee ka paaratə sətə asəkə ləkaləkatəkii. 24.45 24.25-27,32; Yooh. 20.9.⁴⁶Əŋki ci ka tii, “Wiinə sətə nyaahə ənji agyanəki: tyasə see a ciɓə Aləmasiihu, ca əntə. Ma ka makkənə ŋga uusəra, ca maɗətə agi maməətə ənja. 24.46 9.21-22; Mat. 26.56; Mar. 14.49; 1 Koor. 15.3-4; Slənə 17.2-3; 28.23.⁴⁷Ma daba’əkii, ənjə a waaza ka ənji agyanə baanə ka Əntaŋfə da upaa tifyaginə ŋga ’waslyakəənə. Ma waazaatsa, də Urusaliima ca ndzaŋə, ca mbu’u ka patənə ŋga ənji agi duuniya. 24.47 3.3; Slənə 1.8; 5.31; 11.18; 17.30-31; 20.21; Rooma 15.19.⁴⁸Unə nə seedawiinə ŋga uushi’iitsa. 24.48-49 Slənə 5.32; Yooh. 15.26-27.24.48 Slənə 1.8,22; 2.32; 3.15; 4.33; 10.39-41; 13.31.⁴⁹Ma sətə bii Daadə viinə koonə, ka sləkeenə nə nyi koonə. Amma ndzaamə ganə asəkə vəranə zəku’i see maɗa jima baawəɗa koonə dadagyə.” 24.49 4.18.

Ndərənə ŋga Yeesu aadəgyə

(Mar. 16.19-20; Slənə 1.9-11)

⁵⁰Ma daba’əkii, wata ca fəɗə tə lyawarənaakii, təya palə aaba’ə vəranə kədəhə da vəranə ŋga Bayitaniya. Mbu’unatii, wata ca maɗee ka ciinəkii kaa ca ɗaanə ka tii barəkaanə. 24.50-51 9.51; Mar. 16.19; Slənə 1.9; 3.21.⁵¹Ma ca dzə də ɗa ka tii barəkaanə, wata kə təkəgi ci da tii ha’ə, ca ndərəgi aadəgyə. ⁵²Ma təya, kə gərə’waanə tii ka ɗuunətənə tə ci. Ma daba’əkii, wata təya maɗə, təya ənəgərə aa Urusaliima də maŋushinə. 24.52 Slənə 1.12; Yooh. 14.28; 16.22.⁵³Uusərə patə nji təya dəla də Əntaŋfə asəkə yaakii.