Yoohana

Ŋunyi Habara dacii

Yoohana

Waɓəətə ca vii əpinə

¹’Watəginə duuniya ma’ə matagamə, tə’i waɓənə. Ma waɓənəkii, tii da Əntaŋfə nji ka hakii. Əntaŋfə nə ci. 1.1-2 ’Wat. 1.1–2.4; Yooh. 17.5; Fil. 2.6; 1 Yooh. 1.1-2; Səniinə 19.13-16.²Ndzaŋənə ka ’watəginə nə waɓənəkii da Əntaŋfə. ³Daciikii tagii Əntaŋfə patənə ŋga uushi’inə, taa rəŋwə pooshi uushi tagii Əntaŋfə yadə ciinəkii agikii. 1.3-4 1.9-10; 5.26; 1 Koor. 8.6; Kwal. 1.16-17; Ibər. 1.2; Səniinə 3.14.⁴Waɓənəkii ca vii əpinə. Ma əpinəkii, ci ca kira ɓərənə ka ənji shiŋkinə. ⁵Ma ɓərənəkii əsə, agi təkunə nə ci ka ɓərənə, pooshi təkunə da baawəɗa ŋga ɓələgi ɓərənəkii. 1.5 ’Wat. 1.3-4.

⁶Tə’i əndə’i əndə sləkee Əntaŋfə ka ci kaa ca slənə ka ci, ətə ɗii ləməkii Yoohana. 1.6 Mat. 3.1.⁷Ci shi ka seedaginə ka ənji agyanə ɓərənəkii kaa patənə ŋga ənjə a fa habarakii, təya luuvə. ⁸Əntaa ci də nəkii nə ɓərənəkii, amma ma shi ci, kaa ca shi ka ɓaarənə ka ənji agyanə ɓərənəkii. 1.8 1.20.

⁹Ma ɓərənəkii, ci nə tantanyitə ɓərənə. Kə shi ci aa duuniya, kaa ca shii ɓərənə ka patənə ŋga ənji shiŋkinə. 1.9-10 8.12; 17.25; 1 Yooh. 2.8.¹⁰Asəkə duuniya nji waɓənəkii. Daciikii əsə tagii Əntaŋfə duuniya, amma patə da ha’ə, pooshi *duuniya shii tə ci. ¹¹Aagi ənjaakii shi ci, amma ma təya, pooshi tii liwə tə ci. ¹²Ma ənjitə liwə tə ci, təya vii gooŋga ka ləməkii, kə vii ci ka tii baawəɗa ŋga ndzaanə ka manjeevənə ŋga Əntaŋfə. 1.12 1 Yooh. 3.1; Gal. 3.26; 4.5.¹³Ma təya, Əntaŋfə ci saakii vii ka tii əpinə, əntaa dagi shishinə ŋga əndə shiŋkinə saakii, taa dagi aniya ŋga əndə shiŋkinə əsə. 1.13 3.3,5-6; 1 Piita 1.23; 1 Yooh. 3.9.

¹⁴Ma waɓənəkii, kə ndzaa ci ka əndə shiŋkinə, ca ndzaanə ahadaamə. Kə nee inə ka ɗuunuunaakii, waatoo, ətə vii Dii ka Uuzənaakii rəŋwə dyaŋə. Tə’i ci da pwapoonə da gooŋga ka shaŋə. 1.14 Gal. 4.4; Fil. 2.7; 1 Tim. 3.16; Ibər. 2.14; 1 Yooh. 4.2; kə nee inə ka ɗuunuunaakii: Mat. 17.2; Yooh. 2.11; 1 Yooh. 1.1-3.¹⁵Ma Yoohana, kə waɓi ci agyanəkii, ca ŋgəree ka uurakii, əŋki ci: “Waatsə əndətə njii kya ba: ma əndətə na uugya ba’ə ka shinə, kə palee ci ka nyi, acii daga ka ’watəginə nə ci.” 1.15 1.24-27,30; 5.31-34,36.¹⁶Anəkii anəkii nə waɓənəkii ka ɗa kaamə pwapoonə. Agi malaŋə ŋga’əənaakii ənə cii kəya ɗa kaamə. ¹⁷Ma vii Əntaŋfə bariya, dacii Muusa. Amma ma pwapoonə da gooŋgaanə, dacii Yeesu *Aləmasiihu. 1.17 7.19; Shig. 31.18.¹⁸Ma Əntaŋfə, pooshi əndə sha nee ka ci shaŋə. Uuzənaakii rəŋwə dyaŋə ci ka nəkii, Əntaŋfə nə ci. Ka hakii nə tii da Dii, ci ɓaarəgi kaamə furəŋənə tə ndzaanə ŋga Əntaŋfə. 1.18 6.46; 14.8-9; Shig. 33.20; Mat. 11.27; 1 Tim. 6.16; 1 Yooh. 4.12.

Waazanə ŋga Yoohana

(Mat. 3.1-12; Mar. 1.1-8; Luka 3.1-18)

¹⁹Ma ka əndə’i uusəra, wata *Yahudiinə də Urusaliima a sləkee ka limanyinə da hara ənji agi slikərənə ŋga *Leewi aaɓii Yoohana kaa təya ləgwa ka ci wu saŋə nə ca. Wiinə seedatə vii ci ka tii, 1.19-27 5.33.²⁰pooshi ci naanagi ka ənəpaagi ka tii də ləgwanatii, kə waɓi ci ka tii paŋgəraŋə paŋgəraŋə, əŋki ci, “Ma nyi, əntaa Aləmasiihu nə nyi.” 1.20 3.28.²¹Əŋki tii ka ci, “Aa wu ɗii nə ha? Hə nə *Iliya kwa?” Əŋki ci: “Pooshi.” “Aa, hə nə anabitə bii ənji na shi kwa?” Əŋki ci, “Pooshi.” 1.21 Mat. 2.14; Yooh. 6.14.²²Əŋki tii ka ci, “Aa, bawə keenə taa wu nə ha, acii ŋga’ə keenə nə ənəpaa də waɓənəkii ka ənjitə sləkee keenə. Wu nə hə kwa?” ²³Yoohana a ənəpaagi ka tii də waɓənə asəkə ləkaləkatə ŋga anabi Isaaya, əŋki ci, “Nyi nə əndətə kaalii agi bilinə oo’i, Kəŋeemə ka rəgwa ŋga Slandana, haɗatəgimə.” 1.23 Isaa. 40.3.

²⁴Ma ənjitsa, *Farisanyinə sləkee ka tii. ²⁵Təya ba ka Yoohana, “Maɗa əntaa Aləmasiihu taa Iliya taa anabi nə hə saŋa, ka mi cii kwa ɗa ka ənji bapətisəma?” 1.25-26 1.33; Mat. 21.25.²⁶Əŋki Yoohana ka tii, “Də ma’inə cii kya ɗa bapətisəma, amma ahadoonə kəŋə nə əndətə mashiimuunə. ²⁷Ma ca, ci na uugya ba’ə ka shinə. Taa zə’u ŋga ɓiɓinaakii mambu’umə nyi bahə pərəginə.” 1.27 1.15; Slənə 13.25.

²⁸Ma ətsə patə, də Bayitaniya slənyi, ataŋəgi gəərə ŋga Urədunə, hatə nji Yoohana a yiiɓə bapətisəma ka ənja. 1.28 10.40; Mat. 3.13.

*Uundzə Baga ŋga Əntaŋfə

²⁹Ma ka pukyatə hakii, kə nee Yoohana ka Yeesu ca shi aaɓiikii. Makə nee ci ka ci, əŋki ci, “Waatsə Uundzə Baga ŋga Əntaŋfə. Ci nə əndə ŋgərəgi ’waslyakəənə ŋga *duuniya. 1.29 1.36; Isaa. 53.6-7; 1 Piita 1.19; 1 Yooh. 2.2; Səniinə 5.6.³⁰Waatsə əndətsə njii kya waɓə koonə agyanəkii, ətə njii kya ba, ma əndətə na uugya ba’ə ka shinə, kə palee ci ka nyi, acii daga ka ’watəginə nə ci. 1.30 1.15.³¹Ma nyi, paa nyi sha shii tə ci, amma ma shinaaki, nya ɗa ka ənji bapətisəma də ma’inə, kaa nya shii ɓaariinə tə ci ka ənji *Isərayiila.”

³²Wiinə seedatə vii Yoohana, kə bii ci, “Kə nee nyi ka Malaaɓa Ma’yanə ca jima dadagyə makə kurəkuta, ca kəŋaanə anəkii. 1.32 Mat. 3.16.³³Ma nyi, paa nyi sha shii tə ci, amma ma Əndətə sləkee ka nyi kaa nya ɗa bapətisəma də ma’inə, ci bii ka nyi oo’i, ma əndətə nii kwa nee Malaaɓa Ma’yanə a jima, ca kəŋaanə anəkii, ci na ɗa bapətisəma də Malaaɓa Ma’yanə. ³⁴Kə nee nyi də ginəki. Wanyinə ka baginə paŋgəraŋə, ci nə *Uuzənə ŋga Əntaŋfə.” 1.34 Uuzənə ŋga Əntaŋfə: 1.49; 5.18-23; 10.36; 11.27; 20.31; Mat. 3.17; 27.54; Slənə 9.20.

Təkəŋwatə *lyawarənə ŋga Yeesu

³⁵Pukyatə hakii əsə, kəŋə kəŋə nə Yoohana tii da lyawarənaakii bəra’i. ³⁶Makə nee ci ka Yeesu ca dzə a rəgwa, əŋki ci, “Waatsə Uundzə Baga ŋga Əntaŋfə.” 1.36 1.29.

³⁷Wata kə fii lyawarənaakii ətə bəra’i ca ba ha’ə, wata təya palə atsaa Yeesu. ³⁸Yeesu a zə’ugi. Ma ca nee wata təya nə’u tə ci, ca ləgwa ka tii, “Mi cuuna ala?” Əŋki tii ka ci, “Rabbi, (makə bana maləma) da saŋə nə ha?” ³⁹Əŋki ci ka tii, “Shoomə ka neenə.” Wata təya palə, təya dzə ka neenə ka hatə ɗii ci davə. Ma saa’ikii, tibisə ənfwaɗə ŋga kədəwanə. Wata təya uudəpaa ka uusərakii da ci.

⁴⁰Ma ənjitə bəra’i fii waɓənə ŋga Yoohana, təya nə’unətsa tə Yeesu, Andərawəsə nə ləmə ŋga əndə’i əndə agitii, waatoo, ndzəkəŋuci Simoonə Piita. 1.40-42 Mat. 4.18-20.⁴¹Pii wata ca dzə ka alətənə tə ndzəkəŋuci, waatoo, tə Simoonə, ca ba ka ci, “Kə lapaa inə tə Aləmasiihu” (makə bana, Mataɗəkii). 1.41 4.25.⁴²Wata ca kərə tə Simoonə aaɓii Yeesu. Yeesu a tsaamə tə ci, əŋki ci, “Simoonə nə ləməku, uuzənə ŋga Yoohana. Ma aakəŋwa, Keefasə ndzaanə ləməku.” Ma ləmə Keefasə, uushi rəŋwə da ’wanə Piita, waatoo, pasla. 1.42 Mat. 10.2; 16.18.

’Wanə ŋga Yeesu tə Filibusə tii da Nataniyalə

⁴³Ma pukyatə hakii, kə ma’i Yeesu kaa ca palə aanə hanyinə ŋga Galili. Wata ca dzə, ca lapaa tə Filibusə, ca ba ka ci, “Nyi’wawə tə nyi.” ⁴⁴Ma Filibusə, əndə Batəsayida nə ci. Waatoo manjeevə vəranə rəŋwə nə tii da i Andərawəsə da Piita.

⁴⁵Wata Filibusə a lapaa tə Nataniyalə, əŋki ci ka ci, “Ma əndətə nyaahə Muusa agyanəkii asəkə ləkaləkatə ŋga bariya, i anabiinə maa, kə nyaahə tii agyanəkii, kə lapaa inə tə ci, waatoo Yeesu uuzənə ŋga Yusufu əndə Nazaratu.” 1.45 Dzək. 18.15; Isaa. 9.5; 42.1-4; Əzaki. 34.23; Mika 5.1-3.⁴⁶Əŋki Nataniyalə ka ci, “Bahə tə’i uushi ŋunyikii ca shigi asəkə vəranə ŋga Nazaratu nii?” Əŋki Filibusə, “Shiwa nda nee ka ci.”

⁴⁷Makə nee Yeesu ka Nataniyalə ca shi aaɓiikii, kə waɓi ci agyanəkii, əŋki ci, “Waatsə tantanyitə uuzətə Isərayiila, tə’i gooŋgaanə ashikii.” ⁴⁸Nataniyalə a ləgwa ka Yeesu, əŋki ci, “Dama saŋə shii hə tə nya?” Əŋki Yeesu ka ci, “Taabu’u ’wii Filibusə tə hə, kə nee nyi ka hə atsa ənfwə uudəva.” ⁴⁹Əŋki Nataniyalə, “Maləma, hə nə Uuzənə ŋga Əntaŋfə tanyi, ŋwaŋwa ŋga ənji Isərayiila.” 1.49 1.34; 12.13; Mat. 27.42.⁵⁰Əŋki Yeesu, “Kə vii hə gooŋga acii bii nyi kə nee nyi ka hə atsa ənfwə uudəva tanə nii? Ka neenə nə hə ka hara madiigərə uushi’inə palee ka ətsa.” ⁵¹Wata ca tsakə banə ka ci, əŋki ci, “Tantanyinə cii kya ba koonə, ka neenə nuunə ka dadagyə mawunəkii; malaa’ikanyinə ŋga Əntaŋfə a ndərə, təya jima aagyanəki, nyi *Uuzənə ŋga ənda.”

Zəmə əndzanə ŋga da məhura də Kana

¹Ma ka makkənə ŋga uusəra, kə ɗii ənji əndzanə ŋga da məhura asəkə vəranə ŋga Kana anə hanyinə ŋga Galili. Kə gi məci Yeesu ka əndzanəkii. 2.1-11 4.46.²Ma Yeesu da lyawarənaakii əsə, kə bii ənji ka tii zəmə əndzanəkii.

³Ma ətsə ənji agi zəmə əndzanəkii, kə uudəgi ma’i inaba. Wata məci Yeesu a shi aaɓiikii, kya ba ka ci, “Kə uudəgi ma’i inaba agyanə slanjii əndzanə.” ⁴Əŋki Yeesu ka ki, “Yaayi, əntaa waɓənaaku ətsa. Ma’ə saa’yaaki mambu’umə.” 2.4 7.6,30; 8.20; 12.23; 13.1; 17.1; Luka 22.53.⁵Məci Yeesu a ba ka ənji sləna, “Ɗamə sətə nii kəya ba koonə patə.”

⁶Ma dava, tə’i gəranyinə kuwa. Taa ŋgutə rəŋwə agitii, agi luunə nə ci uuda ma’inə bahə pu’u. Ma gəriitsa, ka kuɓəginə makə sətə ɗii alə’aada ŋga *Yahudiinə ka paslə də Əntaŋfə. 2.6 Mar. 7.3-4.

⁷Wata əŋki Yeesu ka ənji sləna, “Naanatəmə gəriitsə də ma’inə.” Təya naanatə pyaslya’ə aa matii. ⁸Wata əŋki ci ka tii, “Əgəciimə ma’iitsə asəkə gəriitsə, una kərə ka kadala.” Wata təya əgə ma’inəkii, təya kərə ka ci. ⁹Ca təɓətə. Asee kə zə’ugi ma’inəkii ka ma’i inabi. Amma mashiimə ci taɗa dama shi ma’i inabikii. Ma ənji slənətə əgya ma’inəkii, kə shii tii. Wata kadala a ’wa tə dagwa maɗanə, ¹⁰əŋki ci ka ci, “Taa wu patə, ŋunyi ma’i inaba viinəkii ka ənji zəku’i. Maɗa kə sii ənji, kə əburi ənji, ənjə a kira mahwarəkinə ha’ə. Amma ma hə naaku, maɗamə hə ha’ə. Mahwarəkinə vii hə zəku’i, ha vii ŋunyikii daaba’ə.”

¹¹Ətsə nə ’watəginə ŋga slənə sə ŋga hurəshishiitə ɗii Yeesu. Ma sə ŋga hurəshishiitsa, də Kana anə hanyinə ŋga Galili ɗii ci. Də ha’ə ɓaarii ci ɗuunuunaakii, wata lyawarənaakii a vii ka ci gooŋga. 2.11 sə ŋga hurəshishinə: 2.23; 3.2; 4.54; 6.26; 11.47-48; 20.30; Slənə 2.22; Rooma 15.19.

¹²Ma daaba’ə ətsa, wata i Yeesu da məci da i ndzəkəŋushi’inəkii da lyawarənaakii a maɗə, təya palə aa Kafarənahumə, təya banee gi’u davə. 2.12 Mat. 4.13.

Shaabaginə ŋga Yeesu tə ənji ɗa fiiriinə asəkə *yi ŋga Əntaŋfə

(Mat. 21.12-13; Mar. 11.15-17; Luka 19.45-46)

¹³Makə uugi kumənə ŋga *Yahudiinə ətə ci ənjə a ’wa *Pasəka mbəshanə, wata Yeesu a maɗə, ca palə aa Urusaliima, 2.13 6.4; 11.55; 12.12; Shig. 12.1-14.¹⁴ca dzə aasəkə yi ŋga Əntaŋfə. Makə gi ci, kə lapaa ci ənji ɗərə də liinə i bagiinə i bilyamasariinə, da ənji pəra kwaɓa dasə anə ha ŋga ndzaanatii. ¹⁵Wata ca ŋgərə zə’wa, ca dzəɓatə ka uu’yanə, ca shaabagi tə tii patə asəkə yi ŋga Əntaŋfə, bagiinə da liinə patə, ca dzaadzapaa ha ŋga pəra kwaɓa, ca waa’agi kwaɓanyinatii, ¹⁶ca ba ka ənjitə ca ɗərə də bilyamasariinə, “Fəɗəgimə uushi’iitsə patə! Goona zhi’wee ka yi ŋga Daadə ka luuma!” 2.16 Luka 2.49.¹⁷Makə nee lyawarənaakii ha’ə, wata təya buurətə oo’i, ma bii malaaɓa ləkaləkatə, “’Ya’ə Əntaŋfə, hənənə makə gunə a ədzəməki nə uuɗəətə cii kya uuɗə tə yaaku.” 2.17 Jab. 69.10.

¹⁸Ma daba’əkii ha’ə, wata *gayinə ŋga Yahudiinə a shi, təya ləgwa ka ci, əŋki tii, “Ŋgutə sə ŋga hurəshishinə cii kwa ɗa ka ɓaarəginə keenə oo’i, Əntaŋfə vii ka hə baawəɗa ŋga ɗanə ha’a?” 2.18 2.11.¹⁹Əŋki Yeesu ka tii, “Maɗa uulagyuunə yinə ŋga Əntaŋfə, agi baanə makkə nə nyi ka ənənə ka ghənətənə.” 2.19 Mat. 26.61; 27.40; Slənə 6.14.²⁰Əŋki tii ka ci, “Agi baanə makkə ənənuku ka ghənətənə nii? Fəzə ənfwaɗə pu’unə aji kuwa ɗii ənji ka ghənə yinə ŋga Əntaŋfə dee.” ²¹Amma, ma Yeesu, ma yitə cii kəya waɓə agyanəkii, ci nə shishinəkii. 2.21 1 Koor. 6.19.²²Makə maɗee Əntaŋfə ka ci agi maməətə ənja, wata lyawarənaakii a buurətə oo’i, kə shi ca bii ha’ə. Davə ŋgirə tii sətə bii malaaɓa ləkaləkatə da sətə bii Yeesu ka gooŋga. 2.22 1.45; 12.16; 14.26; Luka 24.6-8,27.

Shiinə ŋga Yeesu tə ədzəmə ŋga patənə ŋga ənja

²³Ma saa’itə Yeesu də Urusaliima agi kumənə ŋga Pasəka, laŋə nə ənjitə vii ka ci gooŋga, acii kə nee tii ka sə ŋga hurəshishiitə cii kəya ɗaaɗa. 2.23 2.11; 6.29; 7.31; 8.30; 9.38; 10.42; 11.45; 12.42; 20.29,31; 16.9.²⁴Amma pooshi Yeesu kii nəkii agyanətii, acii kə shii ci tə ənji patə. ²⁵Pooshi nafa ŋga banə ŋga əndə ka ci agyanə ənji, acii ci də naakii nə, kə shii ci patənə ŋga sətə a mooɗəfətii.

Yeesu tii da Nikoodaməsə

¹Tə’i əndə’i əndə ɗii ləməkii Nikoodaməsə. Ma ca, əndə’i gawə ŋga Yahudiinə nə ci, agi kurəgə ŋga *Farisanyinə. 3.1 Nikoodaməsə: 7.50; 19.39.²Ma ka əndə’i vəɗa, kə gi ci aaɓii Yeesu, əŋki ci ka ci, “Maləma, kə shii inə, ma hə, maləmə nə hə. Əntaŋfə sləkee ka hə əsə. Acii pooshi əndə ca ɗatə tsarə sə ŋga hurəshishiitsə cii kwa ɗaaɗa, maɗaamə ləɓə nə əndəkii da Əntaŋfə.” 3.2 Mat. 22.16; Yooh. 2.11.³Yeesu a jikə ka ci, əŋki ci. “Tantanyinə cii kya ba ka hə: Pooshi əndə ca nee ka *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə maɗaamə ənji kə ənyi ka poonə tə ci.” 3.3 1.13.⁴Əŋki Nikoodaməsə, “Iitə da ənə nə ənji ka poo iirə ənda? Aasəkə məci ənəgərənəkii, kya ənə ka poonə tə ci nii?”

⁵Əŋki Yeesu, “Tantanyinə cii kya ba ka hə, maɗaamə əndə kə upaa poonə dagi ma’inə da Malaaɓa Ma’yanə, pooshi ci ka dəmənə aagi ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə. 3.5 Tit. 3.5.⁶Ma əndətə pwayi əndə shiŋkinə tə ci, ŋga əndə shiŋkinə nə ci. Ma əndətə ənyi ənji ka poonə tə ci dagi Malaaɓa Ma’yanə əsə, ŋga Malaaɓa Ma’yanə nə ci. 3.6 6.63.⁷Ga ca ɗa ka hə ka sə ŋga hurəshishinə makə fii hə bii nyi ka hə, tyasə see maɗa ənyi ənji ka poonə tuunə. ⁸Ma məɗa, ka əgənə nə ci taa dama patə mwayi ci. Ka fanə nə hə ca həwə, amma paa hə shii taa dama njaŋə ci, taa da cii kəya dzə ka kəŋənə əsə, mashiimə hə. Ha’ə əsə nə taa wu patə ətə pwayi ənji tə ci dagi Malaaɓa Ma’yanə.” 3.8 Ə.Waaz. 11.5.

⁹Əŋki Nikoodaməsə ka ci, “Iitə daa ɗanəkii ha’ə?” ¹⁰Yeesu a ba ka ci, “Maɗuunə maləmə nə hə də *Isərayiila. Yoo, mashiimə hə ətsə nii? ¹¹Tantanyinə cii kya ba ka hə: sətə shii inə ciina waɓə koonə agyanəkii. Sətə nee inə, ciina seeda agyanəkii əsə. Amma ma seeda geenə, pooshi unə ka moo luuvənə. 3.11 3.32; 8.26.¹²Makə waɓi nyi koonə agyanə uushi’inə ŋga *duuniya, pooshi unə ŋgirə ka gooŋga, iitə ɗii ŋgərə nuunə ka gooŋga, maɗa kə waɓi nyi koonə agyanə sətə dəɓəshi tii da Əntaŋfwa? 3.12 12.32; 14.1-3; 17.5.¹³Acii pooshi əndə sha ŋgirə aadəgyə, maɗaamə əndətə jima dadavə, waatoo, *Uuzənə ŋga ənda. 3.13 Waɓ. 30.4; Rooma 10.6.

¹⁴“Makə sətə ŋgirə Muusa tibisə, ca ŋgaɓətə uushi pusha tə rəhunə, ca maɗee aadəgyə agi bilinə, tyasə ha’ə nə ənjə a maɗee ka Uuzənə ŋga əndə aadəgyə, 3.14 Ɓaan. 21.9; Yooh. 8.28; 12.32-34; 18.32.¹⁵kaa taa wu patə ətə vii ka ci gooŋga a upaa əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə.” 3.15 20.31.

¹⁶Acii kə uu’i Əntaŋfə tə *duuniya ka shaŋə, ca vii Uuzənaakii rəŋwə dyaŋə. Ma ɗii ci ha’ə, kaa patənə ŋga ənjitə vii ka ci gooŋga a upaa əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə, paa tii ka zanə. 3.16 3.36; 5.24; Rooma 8.32; 1 Yooh. 3.1; 4.9-10; 5.11,13.¹⁷Pooshi Əntaŋfə sləkee ka Uuzənaakii aasəkə duuniya kaa ca la gəŋwanə ka duuniya, amma kaa duuniya a upaa luupaanə daciikii. 3.17 12.47.¹⁸Taa wu patə vii ka ci gooŋga, ka mbəɗənə nə ci acii gəŋwanə. Amma taa wu patə naanagi ka vii ka ci gooŋga, kə uugi gəŋwanə kəsənə tə ci, acii paa ci vii gooŋga ka *Uuzənə ŋga Əntaŋfə rəŋwə dyaŋə. 3.18 5.22.¹⁹Wiinə makə sətə ci gəŋwanə a slənə: kə shi ɓərənə aasəkə duuniya, amma kə kaɗeesəkə təkunə ka ənji palee ka ɓərənə, acii bwayakii nə slənatii. 3.19 8.12.²⁰Taa wu patə ca ɗa bwaya sləna, kə ɓiipaa səkə ka ci nə ɓərənə, paa ci ka shinə aagi ɓərənə əsə, acii paa ci ka moonə bwaya slənaakii a shigi a babara. 3.20 Af. 5.11-13.²¹Amma taa wu ca ɗa slənə ŋga gooŋga, ka shinə nə ci aagi ɓərənə, kaa ɓərənə a shii ɓaarəginə oo’i, agi fanə nə ci tə Əntaŋfə. 3.21 1 Yooh. 2.4.

Yeesu tii da Yoohana

²²Ma daba’əkii, Yeesu tii da lyawarənaakii a maɗə, təya palə aanə hanyinə ŋga Yahudiya, təya ndzaanə davə gi’u, təya ɗa bapətisəma ka ənja. 3.22 4.1-2.²³Ma Yoohana naakii, də Ayinoonə nə ci ka ɗa bapətisəma ka ənja. Acii ma dava, tə’i ma’inə laŋə. Pooshi dzaɗə da Salimə nə hakii. Agi maɗənə nə ənji, ənjə a la tə ci davə, ca ɗa ka tii bapətisəma. ²⁴Ma saa’ikii, ənji ma’ə mapa’amə tə Yoohana a furəshina. 3.24 Mat. 4.12; 14.3.

²⁵Ma ka əndə’i uusəra, kə ma’i mabizhinə ahada hara *lyawarənə ŋga Yoohana da əndə’i əndə Yahuda. Ma mabizhinatii, agyanə ɗa bapətisəma. ²⁶Wata təya maɗə, təya dzə aaɓii Yoohana, əŋki tii ka ci, “Maləma, kə buurətə hə tə əndətə nji aɓiiku a taŋəgi gəərə ŋga Urədunə nii? Waatoo əndətə seedii hə agyanəkəya? Waatsə agi ɗa bapətisəma; taa wu patə agi dzənə aaɓiikii!” 3.26 1.29-34.²⁷Əŋki Yoohana, “Pooshi əndə ca upaa taa mi, maɗaamə Əntaŋfə vii ka ci səkii. 3.27 19.11; 1 Koor. 4.7; Ibər. 5.4.²⁸Unə də noonə nə nə ənji seedaaki, makə sətə bii nyi, əntaa *Aləmasiihu nə nyi, amma kə sləkee ənji ka nyi zəku’i, taabu’u shinəkii. 3.28 1.20; Mal. 3.1; Mat. 11.10.²⁹Ma dagwa maɗanə, naakii nə maɗanə, amma ma guva, kəŋə nə ci aɓii dagwa maɗanə. Maɗa fii ci uura ŋga dagwa maɗanə, ka ɗanə nə ci mooɗasəka laŋə. Də ha’ə mbu’i mooɗasəkaaki ka shaŋə. 3.29 Mat. 9.15.³⁰Tyasə see a tsakə ci ɗa məghərəvənə, naaki a ənya aaba’ə.”

Əndətə jima dadagyə

³¹Ma əndətə jima dadagyə, kə palee ci taa ka mi patə. Ma əndətə ghənyi ənji də hanyinə, ŋga hanyinə nə ci, agyanə uushi’inə ŋga hanyinə waɓənəkii əsə. Amma ma əndətə jima dadagyə, kə palee ci taa ka mi patə. 3.31 8.23; 15.19; 1 Yooh. 4.5.³²Sətə nee ci, da sətə fii ci, cii kəya seeda. Amma pooshi əndə luuvə seedaakii. 3.32 3.11.³³Taa wu luuvə seedaakii, də ətsə ha’ə ɓaarii ci oo’i, əndə gooŋga nə Əntaŋfə. ³⁴Ma əndətə sləkee Əntaŋfə, waɓənə ŋga Əntaŋfə cii kəya waɓə, acii kə vii Əntaŋfə ka ci Ma’yanaakii laŋə ka shaŋə. ³⁵Ma Əntaŋfə Dənə, kə uu’i ci Uuzənaakii, ca ba’avə patənə ŋga uushi’inə aaciikii. 3.35 5.20; 10.17; 13.3; 14.10; 17.2; Mat. 11.27; 28.18.³⁶Taa wu vii gooŋga ka Uuzənəkii, tə’i ci da əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə. Taa wu təkuree ka fanə tə Uuzənəkii, paa ci ka upaa əpinə, amma agi maɓətəsəkə ŋga Əntaŋfə ndzaanəkii. 3.36 3.16.

Yeesu da mitə *Samariya

¹Yoo, kə fii *Farisanyinə oo’i, ma ənjitə ca nə’u tə Yeesu, ca ɗa ka tii bapətisəma, kə palee ka ətə ŋga Yoohana. 4.1-2 3.22.²Ma Yeesu, ma ci saakii də ciinəkii, paa ci ɗii ka ənji bapətisəma, amma lyawarənaakii ɗaaɗii ka tii. ³Makə mbu’i aalimə Yeesu nə sətə ci ənjə a baaba ha’ə, ca maɗə anə hanyinə ŋga Yahudiya, ca ənə saakii aanə hanyinə ŋga Galili. ⁴Ma taabu’u mbu’unəkii aanə hanyinə ŋga Galili, see a dzə ci danə hanyinə ŋga Samariya. 4.4 4.9; Luka 9.52; 17.11,16; Slənə 8.4-25.

⁵Makə mbu’i ci aanə hanyinə ŋga Samariya, ca dzə aasəkə vəranə ŋga Sikarə. Ma vəranəkii, pooshi dzaɗə da babaratə shi Yakubu a vii ka uuzənaakii Yusufu. 4.5 ’Wat. 33.19; 48.22.⁶Tə’i gu’u ma’inə ŋga Yakubu davə. Makə zhaarə Yeesu acii wiinə, ca ndzaanə ama gu’u ma’inəkii. Ma mbu’i ci aa dəvə, uusəra takərə.

⁷Wata mitə Samariya a shi ka əgə ma’inə. Əŋki Yeesu ka ki, “Ndii ka nyi ma’inə kaa nya sa.” ⁸Ma saa’ikii, kə pyalə lyawarənaakii aasəkə vəranə ka ira zəma. ⁹Əŋki miitə ka ci, “Əndə Yahuda nə hə, nyi boo mitə Samariya nə nyi. Iitə daa kədiinəku ma’inə aciikya?” Ma bii ki ha’ə, acii ma *Yahudiinə, pooshi tii ka adə zəmə ka ha rəŋwə da ənji Samariya. 4.9 2 Meem. 17.29-41; Ees. 4.1-3; Mat. 10.5; Luka 9.52-53.¹⁰Wata Yeesu a ba ka ki, “Maɗa kə shii hə viinə ŋga Əntaŋfə, ha shii taa wu nə əndənə ca kədii ma’inə aciiku, kaɗa hə kədii ma’iitə ca vii əpinə aciikii, ca vii ka hə.” 4.10 4.26; 7.37.¹¹Əŋki miita, “Maləma, pooshi sə ŋga əlya də ma’inə aciiku. Wiinə əsə kurəŋə dərəva nə gu’u ma’iina. Da saŋə shii hə hatə cii kwa upaa ma’iitə ca vii əpina? ¹²Dzədzəshi’iniinə Yakubu vii keenə gu’u ma’iina. Ci saakii da manjeevənaakii da gəna əpinaakii patə, ganə njii təya sa ma’inə. Kə palee hə ka ci kwa?” 4.12 8.53.¹³Yeesu a ba ka ki, “Taa wu sii ma’iitsa, ka ənənə nə meegiirənə ka ɗanə tə ci. 4.13-14 6.35; 7.37.¹⁴Amma taa wu sii ma’iitə nii kya vii ka ci, pooshi meegiirənə ka ɗanə tə ci ma’ə shaŋə. Ma ma’iitə nii kya vii ka ci, ka ndzaanə nə ci ashikii ka ginə ŋga ma’inə, ca vii ka ci əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə.” ¹⁵Əŋki miita ka ci, “Maləma, vii ka nyi ma’iitsa! acii ga meegiirənə a ɗii tə nyi ma’ə, nya mbəɗə acii shinə ka əgə ma’inə aahanə.” 4.15 6.34.

¹⁶Əŋki Yeesu ka ki, “Duu ka ’wanə tə ŋgurəku, una shi da ci.” ¹⁷Əŋki ki ka Yeesu, “Pooshi ŋgurəki.” Əŋki Yeesu ka ki, “Tə’i gooŋga ashiku makə bii hə pooshi ŋgurəku. ¹⁸Tufə ɗii hə ŋguyirənə. Ma ŋgurətsə ɗii hə atsakii ŋga əna, əntaa ŋgurəku ŋga tantanyinə. Kə bii hə gooŋga.” ¹⁹Əŋki miita, “Maləma, asee *anabi nə hə. 4.19 9.17; Mat. 21.46.²⁰Ma dzədzəshi’iniinə ənji Samariya, agyanə giŋuutsə njii təya paslə tə Əntaŋfə. Amma ma unə Yahudiinə, ma cuuna ba, tyasə see də Urusaliima paslə nə ənji tə ci.” 4.20 Dzək. 12.5-14; Jab. 122.1-5.²¹Yeesu a ba ka ki, “Mina, luuvə ka nyi, tə’i saa’i na shi ətə pooshi ənji na ndərə aanə giŋuutsa, taa dzənə aa Urusaliima ka paslənə tə Daadə. ²²Ma unə ənji Samariya, pooshi unə shii tə əndətə cuuna paslə tə ci. Amma ma inə Yahudiinə, kə shii inə tə əndətə ciina paslə, acii dacii Yahudiinə ci luupaanə a shi ka ənja. 4.22 Isaa. 2.3; Oob. 17; Rooma 9.3-4.²³Amma tə’i saa’i na shi, kə uugi saa’ikii mbu’yanə maa. Ma saa’ikii, ma ənji paslənə tə Daadə də gooŋga, ka paslənə nə tii tə ci də ŋgeerənə ŋga Ma’yanaakii, təya paslə tə ci də gooŋga makə sətə kaɗeesəkə ka ci. Tsarə ŋga ənjitsə ci Daadə a moo təya paslə tə ci. 4.23-24 3.3-8; 2 Koor. 3.17; Fil. 3.3.²⁴Ma Əntaŋfə, Ma’yanə nə ci. See də ŋgeerənə ŋga Ma’yanaakii paslənə ənji tə ci, təya paslə tə ci də gooŋga.” ²⁵Əŋki miitə ka ci, “Kə shii nyi ka shinə nə Mataɗəkii ətə ci ənja a ’wa Aləmasiihu. Maɗa kə shi ci, kadə nii kəya ɓaarii keenə patənə ŋga uushi’inə.” 4.25 1.41; 4.29; 7.26; 11.27.²⁶Yeesu a ba ka ki, “Wanyinə ca waɓə da hə.” 4.26 9.37.

²⁷Ma ca uudəpaa waɓənə ha’ə, wata lyawarənaakii a ənya. Makə lapaa tii tə ci ka waɓənə da miita, kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə. Amma pooshi əndə agitii ləguyi ka mitə taɗa mi cii ta uuɗə, taa ləgwanə ka Yeesu, taɗa ka mi cii kəya waɓə da ki.

²⁸Wata miitə a bwasee ka uuda ma’inatə ama gu’u ma’iita, kya palə aasəkə vəranə, kya dzə ka banə ka ənji, əŋki ki, ²⁹“Shoomə, nda neemə ka əndə baabagi ka nyi patənə ŋga sətə shi nya ɗaaɗii. Matuu ci nə Aləmasiihu nii?” 4.29 Mat. 12.23.³⁰Makə fii ənji ha’ə, wata təya maɗə, təya palə ka lanə tə Yeesu.

³¹Ka saa’ikii ha’ə, wata lyawarənaakii a ba ka ci, əŋki tii, “Maləma, wiinə zəmə, zəmuu.” ³²Amma ca ba ka tii, “Ma nya, tə’i zəmaaki ŋga zəmənə ətə pooshi unə shii tsarəkii.” ³³Wata lyawarənaakii a waɓə ahadatii, əŋki tii, “Tə’i əndə kira ka ci zəmə kwa?” ³⁴Əŋki Yeesu ka tii, “Ma zəmaaki, ci nə ɗa sətə ci Əndətə sləkee ka nyi a moo nya ɗa, nya mbu’utəgi də slənaakii. 4.34 6.38; 8.28; 12.49-50; 14.31; 15.10; 17.4.³⁵Pooshi unə agi banə, mbəɗaanə ləgiɗə ənfwaɗə kaa ənjə a slənə cifanə kwa? Amma wanyinə ka banə koonə, tsaaməmə ŋga’ə asəkə rə, kə uugi cifanə ɗanə. 4.35 Mat. 9.37; Səniinə 14.14-20.³⁶Ma əndə slənə cifanə, kə uugi ci nee ka bwatya ŋga slənaakii. Agi kiranə nə ci ənji kaa təya upaa əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə. Acii ha’ə, ma əndətə sha ləgii da əndətə ca slənə cifanə, ka ɗanə nə tii maŋushinə kyakya’ə. ³⁷Gooŋga nə sətə ci ənjə a ba, ‘tsaŋə nə əndə ləganə, tsaŋə nə əndə slənə cifanə.’ 4.37 Mika 6.15.³⁸Ma nya, kə sləkee nyi koonə, koona slənə cifanə asəkə rətə pooshi unə sha slənyi davə; hara ənji slənyi davə. Ma unə, agi upaa nuunə bwatya ŋga slənatii.”

³⁹Ma asəkə vəraata, ənji Samariya laŋə vii gooŋga ka ci putə ŋga waɓənə ŋga miita ətə bii kya, “Kə baabagi ci ka nyi patənə ŋga uushi’iitə shi nya ɗaaɗii.” ⁴⁰Makə shi tii aaɓii Yeesu, təya kədii tə ci kaa ca banee da tii. Wata təya banee bəra’i. ⁴¹Laŋə əsə nə hara ənji vii gooŋga putə ŋga waɓənaakii. ⁴²Əŋki tii ka miita, “Əntaa putə ŋga waɓənaaku ciina vii gooŋga ma’ə. Acii inə də neenə na, kə fii inə amakii, kə shii inə əsə, ci weewee nə Maluu ŋga *duuniya.” 4.42 1 Yooh. 4.14.

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də uuzənə ŋga əndə’i gawa

⁴³Ma daba’ə baneenaakii bəra’i davə, ca maɗə, ca palə aanə hanyinə ŋga Galili. ⁴⁴Acii ci saakii kə bii ci, pooshi ənji ka ɗuunətənə tə *anabi gakii də vəra. 4.44 Mat. 13.57.⁴⁵Makə mbu’i ci aanə hanyinə ŋga Galili, kə liwə ənji Galili tə ci, acii kə shi təya nee ka slənaakii də Urusaliima agi kumənə ŋga Pasəka. Acii tii maa, kə gi tii ka kumənəkii. ⁴⁶Wata ca ənə aa Kana anə hanyinə ŋga Galili, hatə shi ca zhi’wee ka ma’inə ka ma’i inaba.

Ma ka saa’ikii, tə’i əndə’i maɗuunə əndə ŋga ŋgwaməna, ətə ɗii uuzənaakii gwakə də Kafarənahumə. 4.46-53 Mat. 8.5-13.4.46 2.1-11.⁴⁷Makə fii ci oo’i, kə shi Yeesu daga anə hanyinə ŋga Yahudiya aanə hanyinə ŋga Galili, wata ca dzə aaɓiikii ka kədiinə tə ci kaa ca dzə ka mbəɗəpaa ka ci də uuzənaakii, acii ama wu nə uuzənəkii. ⁴⁸Əŋki Yeesu ka ci, “See maɗa nee unə ka sə ŋga hurəshishinə zəku’i, taabu’u vii nuunə gooŋga ɗii əna.” 4.48 Mar. 13.22; 1 Koor. 1.22.⁴⁹Əŋki gawətə ka ci, “Maɗuuna, shiwa taabu’u əntənə uuzənaaki.” ⁵⁰Yeesu a ba ka ci, əŋki ci, “Duu saaku. Kə mbə’i uuzənaaku.” Kə luuvə əndətə oo’i, gooŋga nə sətə bii Yeesu ka ci, wata ca palə saakii.

⁵¹Ma ci ma’ə ka dzənə a rəgwa, wata kə lapaa maviinaakii tə ci, əŋki tii ka ci, “Kə mbə’i uuzənaaku.” ⁵²Ca ləgwa ka tii, taɗa ŋgutə saa’i ’watəgi ci upaa mbəɗənə. Əŋki tii ka ci, ŋga mbəɗə gwaŋaanə ŋga uusəra əpigi tsəfənə ŋga shishinəkii. ⁵³Wata dii uuzəətə a buurətə oo’i, weewee agi saa’ikii bii Yeesu ka ci, “Kə mbə’i uuzənaaku.” Wata tii da yaakii patə, kə vii tii gooŋga ka Yeesu. 4.53 2.23.⁵⁴Ətsə nə bəra’inə ŋga slənə sə ŋga hurəshishiitə ɗii Yeesu anə hanyinə ŋga Galili ənyanaakii danə hanyinə ŋga Yahudiya. 4.54 2.11.

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də mahurəməsə ənda

¹Ma daba’ə ətsa, tə’i kumənə ŋga *Yahudiinə də Urusaliima. Wata Yeesu a maɗə, ca palə aadəvə. ²Ma davə asəkə vərana, tə’i ma’inə kədəhə da uura mayi ŋga vəranə ətə ci ənjə a ’wa uura mayi ŋga bagiinə. Ma ma’iitsa, Beetasəda ci ənjə a ’wa də uura *Ibəraaniya. Tə’i ədzəwanyinə tufə davə. ³Ma atsakii, tə’i maɓərəhə ənji laŋə pərəɓə pərəɓə, muurəfinə da mahurəməsə ənja, da maɓiiyi ənja. [Waatoo, ka gəra gwazənə ŋga ma’inəkii nə tii. ⁴Acii anəkii anəkii nə malaa’ika ŋga Slandanə ka dzəgərənə aagi ma’inəkii ca gwazee. Maɗa kə gwazee ci, ma maɓərəhə əndətə ’watəgi dzəgərənə aagi ma’inəkii, ka mbəɗənə nə ci acii taa ŋgutə tsarə ŋga bwanea ca ɗa tə ci.]

⁵Tə’i əndə’i əndə davə, fəzə makkə pu’unə aji tighəsə nə ci gwakə ka bwanea. ⁶Wata Yeesu a lapaa tə ci davə pərəɓə, kə shii Yeesu laŋənə ŋga fəzətə ɗii ci makə gwakə ci ka bwanea. Wata ca ləgwa ka ci, “Ŋga’ə ka hə kaa ha mbəɗə kwa?” ⁷Əŋki əndə bwaneatə ka ci, “Daada, maɗa kə gwazee ənji ka ma’inə, pooshi əndə ŋgərəgərənə tə nyi aagikii. Ma nya ɗa gazhi’waanə ŋga dzəgərənə aagikii, wata əndə’i əndə a takəŋwagərə ka nyi.” ⁸Yeesu a ba ka ci, “Maɗətə, ŋgəruu ədzaaku, ha wii.” 5.8-9 Mat. 9.6-7.

⁹Pii wata əndətə a mbəɗəgi; ca fuuɗətə ədzaakii, ca ’watəgi wiinə. Asee ma uusərakii, *uusəra ŋga əpisəka. 5.9 5.16,18; 7.21-22; 9.14; Mar. 2.27-28.¹⁰Wata əŋki Yahudiinə ka əndətə, “Uusəra ŋga əpisəkə ənshinə, pooshi *bariya kapaa ka hə rəgwa ŋga wiinə da i ədzaaku.” 5.10 Shig. 20.8-10; Irim. 17.21-22.¹¹Əŋki əndətə ka tii, “Əndətə mbəɗəpaa də nyi bii ka nyi, fuuɗətə ədzaaku, ha wii.” ¹²Əŋki tii ka ci, “Wu saŋə nə əndətə bii ka hə, fuuɗətə ədzaaku, ha wiya?” ¹³Amma ma əndətə mbəɗəpaagi Yeesu tə ci, pooshi ci shii tə Yeesu, acii kə itəgi Yeesu saakii, makə ɗii ci laŋə dərəva nə ənji davə. 5.13 6.15; 11.54; 12.36; Mat. 8.18; 13.36.

¹⁴Ma daba’ə ha’ə, wata Yeesu a lapaa tə əndətə asəkə yi ŋga Əntaŋfə, əŋki ci ka ci, “Fatə ŋga’ə, wiitsə kə mbə’i hə. Ga ha slənə ’waslyakəənə ma’ə, acii ga sətə palee ka ətsə a ɗii tə hə.” 5.14 Mat. 9.2; Yak. 5.16.¹⁵Wata əndətə a palə, ca dzə ka banə ka Yahudiinə oo’i, Yeesu mbəɗəpaa də ci. 5.15 9.11.¹⁶Makə fii tii ha’ə, wata təya ndzaŋə ɗa rəgwa ŋga ciɓənə də Yeesu. Acii agi uusəra ŋga əpisəkə mbəɗəpaa ci də əndəta. ¹⁷Amma Yeesu a ba ka tii, “Ma Daadə, ca’ə əndzə’i nə ci agi sləna. Nyi maa, agi slənə nə nyi.” ¹⁸Ma waɓəətsa, ci uudee ka maɗee ka haŋkala ŋga Yahudiinə, təya alə rəgwa ŋga ɓələginə tə ci. Acii əntaa wata uusəra ŋga əpisəkə taŋəgi ci tanə. Amma kə ɗeegi ci ka naakii nə mbərə mbərə da Əntaŋfə, acii kə bii ci Dii nə Əntaŋfə. 5.18 ɓələginə: Mat. 14.5; Yooh. 7.1,25; 8.37,40; 11.53; Yeesu da Dii: 1.34; 3.35; 8.16-19; 10.17-18,29-38; 14.8-11,20,28; 15.9-10; 16.27-28; da purəŋanə 17.

Baawəɗa ŋga *Uuzənə ŋga Əntaŋfə

¹⁹Wata Yeesu a ba ka tii, əŋki ci, “Tantanyinə cii kya ba koonə, pooshi Uuzənə ŋga Əntaŋfə ka ɗa uushi agi hiimaakii tanə, see sətə nee ci Dii a slənə, ci slənənəkii naakii. 5.19 1.34.²⁰Acii ma Dənə, kə uu’i ci tə Uuzənaakii, ca ɓaarii ka ci patənə ŋga sətə cii kəya slənə ci saakii. Slənətə palee ka ətsə maa nii kəya ɓaarii ka ci, ka ɗanə koonə ka sə ŋga hurəshishinə əsə. 5.20 3.35.²¹Makə sətə ci Dənə a maɗee ka maməətə ənji, ca vii ka tii əpinə, ha’ə viinə Uuzənaakii əpinə ka ənjitə cii kəya moo təya upaa əsə. 5.21 Rooma 4.17; Af. 2.5; Yooh. 11.25.²²Pooshi Dii ka la gəŋwanə taa ka wu ci saakii. Amma kə vii ci ka Uuzənaakii baawəɗa ka shaŋə ŋga ɗa gəŋwanə. 5.22 3.18; 5.27,30; 9.39; 12.47-48; Slənə 10.42; 1 Yooh. 2.28.²³Ma ɗii ci ha’ə, kaa taa wu patə a ɗuunətə tə Uuzənaakii makə sətə ci təya ɗuunətə tə ci. Taa wu patə təkuree ka ɗuunətə tə Uuzənaakii, pooshi ci ɗuunətə tə Dii ətə sləkee ka ci ətsa. 5.23 Fil. 2.10-11.

²⁴“Tantanyinə cii kya ba koonə, taa wu patə fii waɓənaaki, ca vii gooŋga ka Əndətə sləkee ka nyi, ka upaanə nə ci əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə. Pooshi ənji na la ka ci gəŋwanə, amma kə pitəgi ci dagi wa, ca shi ka upaa əpinə. 5.24 3.16; 5.22; 6.35; 8.51; 10.28; 11.25-26; 14.6; 17.2; 20.31; 1 Yooh. 2.25; 3.14.²⁵Tantanyinə cii kya ba koonə, tə’i əndə’i saa’i na shi, kə uugi mbu’yanə maa, waatoo saa’itə nə maməətə ənjə a fa waɓənə ŋga Uuzənə ŋga Əntaŋfə. Ma ənjitə fii, təya luuvə, ka upaanə nə tii əpinə. 5.25 11.43; Mar. 5.41; Luka 7.14.²⁶Makə sətə ɗii Daadə, ci nə rəgwa ŋga əpinə, ha’ə kavə ci tə Uuzənaakii kaa ca ndzaanə ka rəgwa ŋga əpinə əsə. 5.26 1.4.²⁷Ca vii ka ci baawəɗa ŋga la gəŋwanə əsə, acii Uuzənə ŋga ənda nə ci. ²⁸Ga ca ndzaa koonə ka sə ŋga hurəshishinə. Acii agi shinə nə saa’i ətə nə patənə ŋga maməətə ənjə a fa uurakii, ²⁹təya maɗə asəkə gu’unyinatii. Ma ənjitə slənyi ŋga’ə, ka shiginə nə tii, təya upaa əpinə. Ma ənjitə slənyi bwayakii əsə, ka shiginə nə tii, ənjə a vii ka tii ma’inə.” 5.29 11.24.

Seedanə agyanə Yeesu

³⁰“Ma nyi, pooshi nyi da baawəɗa ŋga ɗa taa mi nyi saaki. Makə sətə bii Əntaŋfə ka nyi, ha’ə cii kya la gəŋwanə. Də gooŋga nə la gəŋwanaaki, acii əntaa sətə kaɗeesəkə ka nyi cii kya ɗa, amma sətə ci Əndətə sləkee ka nyi a moo. 5.30 4.34.

³¹“Maci nyi ca waɓə agyanə naaki na, kaɗa pooshi unə ka ŋgərənə ka gooŋga. 5.31-32 5.36.³²Tə’i əndə’i əndə ca waɓə ka madəɓa maki. Kə shii nyi əsə, ma waɓəətə cii kəya waɓə agyanəki, tantanyinə. ³³Unə də nuunə maa, kə sləkee unə ka ənji aaɓiikii, waatoo aaɓii Yoohana. Kə bagi ci koonə gooŋga agyanəki. 5.33-34 1.15,19,34.

³⁴“Ma nyi, mandzaamə tyasə see a waɓə əndə shiŋkinə ka madəɓa maki. Ma waɓi nyi agyanə Yoohana, koona shii upaa luupaanə. ³⁵Ma Yoohana, makə garəkuwa nji ci, ca hənə, ca dzə də ɓərənə. Kə kaɗeesəkə koonə nə ɓərənaakii ŋga uundzə saa’i. ³⁶Amma tə’i əndə’i seedaaki ətə palee ka seedanə ŋga Yoohana agyanəki. Sənə cii kya slənə nə seedaaki, waatoo slənənə vii Daadə ka nyi kaa nya mbu’utəgi, ci ca waɓə agyanəki, ca ɓaarii oo’i, Daadə sləkee ka nyi. 5.36 10.25,38; 14.10-11; 15.24,27.³⁷Ma Daadə ətə sləkee ka nyi əsə, agi seedanə nə ci agyanəki ci saakii. Amma pooshi unə sha nee ka ci taa fa uurakii shaŋə. 5.37 1.34; Shig. 20.19; Dzək. 4.12.³⁸Pooshi unə agi ɗəkəpaa waɓənaakii a ədzəmuunə, acii pooshi unə vii gooŋga ka əndətə sləkee ci. 5.38 16.9.³⁹Taa guci patə nuunə agi jaŋga malaaɓa ləkaləkatə, acii kə luuvuunə oo’i, ka upaanə nuunə əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə agikii. Ma malaaɓa ləkaləkatətsa, agyanəki cii kəya waɓə. 5.39 Luka 24.27,44; Slənə 13.27; 17.11; 2 Tim. 3.15-16; 1 Piita 1.10-11.⁴⁰Patə da ha’ə, wiinə kə naanagyuunə ka shinə aaɓiiki, koona shii upaa əpinəkii.

⁴¹“Ma nyi, əntaa ɗuunətənə ŋga əndə shiŋkinə tə nyi cii kya alə. 5.41 7.18.⁴²Kə shii nyi taa ŋgutə tsarə ŋga ənji nuunə, pooshi uuɗənə tə Əntaŋfə a ədzəmuunə. ⁴³Ma nya, də baawəɗa ŋga Daadə shi nyi, amma pooshi unə liwə tə nyi. Amma wiinə əsə, maɗa shi əndə’i əndə də baawəɗaakii saakii, ka luunə nuunə tə ci. ⁴⁴Ma unə, agi dəlaginə nuunə də noonə nə ahadoonə səgoonə. Amma ma dəlaginə ŋga Əntaŋfə duunə, pooshi unə agi ɗa gazhi’waanə ŋga alənə. Makə ha’ə ɗii əna, iitə ɗii mbee nuunə ka vii ka nyi gooŋga? 5.44 5.41.

⁴⁵“Goona ŋgərə oo’i, nyi na kərə gəŋwanə goonə aakəŋwacii Daadə. Ma ətsa, Muusa ətə kii unə noonə nə agyanəkii na kərə gəŋwanə goonə. 5.45 Dzək. 31.24-29.⁴⁶Acii maci də tantanyinə vii unə gooŋga ka Muusa, kaɗa kə vii unə ka nyi gooŋga, acii agyanəki nyaahə ci. 5.46 Dzək. 18.15,18; Luka 24.27; Yooh. 6.14; Slənə 3.22; 7.37.⁴⁷Makə ɗii ci pooshi unə luuvə sətə nyaahə ca, iitə ɗii mbee nuunə ka luuvə sənə cii kya ba?” 5.47 Luka 16.29-31.

Adəvənə ŋga Yeesu ka ənji dəbu’u tufə

(Mat. 14.13-21; Mar. 6.30-44; Luka 9.10-17)

¹Ma daba’əkii, Yeesu a maɗə, ca palə aa taŋəgi uunəvə ŋga Galili, waatoo uunəvə ŋga Tibeeriya makə sətə ci ənjə a ’wa uunəvəkii. ²Daɓaala a dzə də nə’unə tə ci, acii kə nee tii ka sə ŋga hurəshishiitə cii kəya ɗaaɗa, waatoo mbəəɗəpaa də ənji bwanea. 6.2 Mat. 6.25; Yooh. 2.23.³Makə mbu’i Yeesu aadəvə, ca ndərəgi aanə ɗaŋgəra, ca ndzaanə dasə davə tii da lyawarənaakii. 6.3 Mat. 5.1; 15.29; Mar. 3.13; 6.46; Luka 22.39.⁴Ma saa’ikii, kə uugi uusəra ŋga *Pasəka mbəshanə, waatoo kumənə ŋga *Yahudiinə. 6.4 2.13.⁵Makə caamə Yeesu, ma ca nee, daɓaala a shi aaɓiikii, ca ləgwa ama Filibusə, “Da dzənaamə ka upaa zəmətə ca zəməma ka patənə ŋga ənjitsa?” ⁶Ma bii ci ətsə ha’ə, kaa ca shii təɓətənə tə Filibusə. Acii ma Yeesu, kə shii ci sətə nii kəya ɗa. ⁷Əŋki Filibusə ka ci, “Ma sətə ca əhətə tə ənjitsə patə taa gi’u gi’u, ka ɗanə nə kwaɓa ŋga zəməkii palee ka *hwaslə gya’ə bəra’i.” ⁸Əndə’i əndə agi lyawarənaakii, waatoo Andərawəsə ndzəkəŋuci Simoonə Piita, a jikəvə ka ci, əŋki ci: 6.8 Andərawəsə: 1.40; 12.22; Mat. 4.18; Mar. 13.3.⁹“Tə’i uuzənə ganə, tə’i buroodi6.9 Ma burooditsa, də əndə’i hi’u uushi ɗii ənji ətə ci ənjə a uuza anə hanyinə ŋga Isərayiila. tufə ba’ə hərəfinə bəra’i aciikii. Amma kə shii nyi, pooshi ka mbu’unə ka ənjitsə patə.” ¹⁰Yoo ma dava, tə’i kuzhinyinə laŋə. Əŋki Yeesu ka lyawarənaakii: “Bamə ka ənji, wa təya ndzaanə.” Wata ənjitə a ndzaanə patə. Kə mbu’i bahə dəbu’u tufə nə ŋguyirənə ahadatii. ¹¹Wata Yeesu a ŋgərə burooditə, ca kuyirii tə Əntaŋfə, ca ɓaatsəpaa, ənjə a təəkəpaa ka ənjitə dasə dasə gatə. Ha’ə ɗii ci də hərəfinə əsə. Wata təya adə makə sətə mwayi tii. 6.11 21.9,13.¹²Makə agi tii, əburi tii, əŋki ci ka lyawarənaakii, “Tsəkətəmə ətsə mbaaɗaanə patə, acii gaama saawee ka zəma.” ¹³Wata təya tsəkətə patə, təya naanagi ɗəvə pu’u aji bəra’i də ətə mbəɗaanə ama burooditə tufə ətə agi ənja.

¹⁴Makə nee ənjitə davə ka sə ŋga hurəshishiitə ɗii Yeesu, əŋki tii: “Ma əndətsa, ci nə anabitə bii ənji na shi aasəkə duuniya.” 6.14 Dzək. 18.15,18; Yooh. 1.21; 2.11; 5.46; 7.40; Slənə 3.22-23.¹⁵Amma ma Yeesu, kə shii ci oo’i, ŋga’ə ka tii nə shinə ka kəsənə tə ci, kaa təya shii ɗəkəvənə tə ci tyasə ka ŋwaŋwa. Wata ca maɗə, ca tsakə ndərənə saakii aanə ɗaŋgəra ci daanəkii. 6.15 5.13; 18.36.

Wiinə ŋga Yeesu anə ma’inə

(Mat. 14.22-33; Mar. 6.45-52)

¹⁶Makə ɗii kədəwanə, lyawarənaakii a maɗə, təya əntsahəgərə aama uunəva, ¹⁷təya ndərəvə aasəkə kumbawala, təya taŋə aadə Kafarənahumə. Kə uugi ha ɗanə təku təkə, amma ma’ə Yeesu mashimə aaɓiitii. ¹⁸Ma saa’ikii, mandalə məɗə a kya, ca gwazee ka ma’inə purətə. ¹⁹Tii kə uugi dzənə bahə kiloomeeta tufə taa kuwa, wata təya nee ka Yeesu ca wii anə ma’inə, ca dzə aaɓiitii, təya ŋgwaləgi ka shaŋə. ²⁰Əŋki ci ka tii, “Goona ŋgwalə, nyi əna.” ²¹Makə fii tii ha’ə, kə liwə tii tə ci də mooɗasəkə aasəkə kumbawala. Pii wata kumbawalə a mbu’u aama ndzaŋa ŋga hatə njii təya dzə aadəvə.

Alənə ŋga ənji tə Yeesu

²²Ma ka pukyatə hakii, ma ənjitə ataŋəgi uunəva, kə paaratəgi tii oo’i, rəŋwə nji kumbawalə davə, kə shii tii, ma saa’itə pyalə lyawarənaakii satii, pooshi Yeesu ŋgirə da i ci aasəkə kumbawaləkii, tii daanətii pyalətii. ²³Wata hara kumbawalənyinə a shi aahatə də Tibeeriya, waatoo hatə shi Slandanə a kuyirii tə Əntaŋfə agyanə zəma, kaa ənjə a adə. 6.23 6.11.²⁴Ma nee daɓaala pooshi Yeesu davə taa lyawarənaakii əsə, pooshi tii davə, təya ndərə kumbawalənyiita, təya palə aa Kafarənahumə ka alənə tə ci.

Burooditə ca vii əpinə nə Yeesu

²⁵Makə lapaa ənji tə Yeesu a taŋəgi uunəva, əŋki tii ka ci, “Maləma, guci daa shi hə aahana?” ²⁶Əŋki Yeesu ka tii, “Tantanyinə cii kya ba koonə, ma cuuna alə tə nyi, acii agyuunə buroodi, una əburə, əntaa paaratəginə paaratəgyuunə də ɗa sə ŋga hurəshishinaaki. 6.26 2.11.²⁷Goona slənə ka upaa də zəmətə ca saawagi, amma slənəmə ka upaa də zəmətə ca mbu’u ca’ə ka əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə. Ətsə nə zəmətə nə nyi *Uuzənə ŋga ənda a vii koonə, acii ma nya, Əntaŋfə Daadə ɓaarəgi paŋgəraŋə oo’i Uuzənaakii nə nyi.” 6.27 6.35.

²⁸Təya ləgwa ka ci, əŋki tii, “Mi ɗaniinə, keena shii slənə sətə ci Əntaŋfə a moo ina sləna?” ²⁹Yeesu a ba ka tii, “Ma sətə mwayi Əntaŋfə una ɗa, viimə gooŋga ka əndətə sləkee ci.” 6.29 2.23.³⁰Əŋki tii, “Ŋgutə sə ŋga hurəshishinə ɗanəku, keena nee, ina vii ka hə gooŋga? Tə’i kwa? ³¹Ma dzədzəshi’iniinə, kə agi tii *mana agi bilinə, makə sətə bii malaɓa ləkaləkatə: Dadagyə vya ci ka tii zəmə kaa təya adə.” 6.31 Jab. 78.24; Shig. 16.4,31; Yooh. 6.49.³²Yeesu a ba ka tii, əŋki ci, “Tantanyinə cii kya ba koonə, əntaa Muusa vya koonə zəmə dadagyə. Daadə vya koonə tə tantanyitə zəmə dadagyə. ³³Acii ma zəmətə vii Əntaŋfə ka ənja, ci nə əndətə jima dagyə, ca vii əpinə ka *duuniya.” 6.33 6.41,51.³⁴Wata təya kədii aciikii, əŋki tii, “Maɗuuna, vii keenə zəmətsə taa guci patə.” 6.34 4.15; Mat. 6.11.

³⁵Əŋki Yeesu ka tii, “Nyi nə zəmətə ca vii əpinə ka ənja. Ma əndətə shi aaɓiiki, pooshi maɗəfənə ka ɗanə tə ci shaŋə. Ma əndətə vii ka nyi gooŋga, pooshi meegiirənə ka ɗanə tə ci shaŋə. 6.35 4.13-14; 6.48-58; 7.37.³⁶Yoo, kə bii nyi koonə, kə nee unə ka nyi, amma pooshi unə vii ka nyi gooŋga. 6.36 16.9; 20.29.³⁷Taa wu patə ətə vii Daadə ka nyi, ka shinə nə ci aaɓiiki. Ma əndətə shi əsə, paa nyi ka kaareenə ka ci shaŋə. 6.37 17.2,24.³⁸Acii, ma shinaaki dadagyə, əntaa ka slənə sətə mwayi maki, amma ka slənə sətə mwayi ma ŋga Əndətə sləkee ka nyi. 6.38 4.34; Mat. 26.39.³⁹Ma sətə ci Əndətə sləkee ka nyi a moo, wa nya kəsətə təŋə təŋə ka ciinə tə ənjitə vii ci ka nyi, acii ga taa wu agitii a ŋusləgi a rəgwa, ka maɗee nə nyi ka tii da i əpinə uusəra ŋga muudinə. 6.39 10.28; 17.12; 18.9.⁴⁰Ma sətə ci Daadə a moo, patənə ŋga ənjitə nee ka nyi Uuzənaakii, təya vii ka nyi gooŋga, ka upaanə nə tii əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə. Ka maɗeenə nə nyi ka tii da i əpinə uusəra ŋga muudinə.” 6.40 5.24; 6.44,54; 11.24.

⁴¹Makə fii *gayinə ŋga Yahudiinə bii ci oo’i, ci nə zəmətə jima dadagyə, wata təya ’watəgi ŋgəərə ma. ⁴²Əŋki tii, “Əntaa Yeesu uuzənə ŋga Yusufu ətsa, anii əntaa ca? Kə shii amə tə dii da məci. Aa iitə ɗii banəkii əndzə’i oo’i, dadagyə jima ca?” 6.42 Mat. 13.55.

⁴³Əŋki Yeesu ka tii, “Bwaseemə ka ŋgəərə ma ahadoonə. ⁴⁴Ma nyi, Daadə sləkee ka nyi. Pooshi əndə ca shi aaɓiiki maɗaamə ci kə kavə tə ci kaa ca shi. Ma nyi, ka maɗeenə nə nyi ka ci da i əpinə uusəra ŋga muudinə. ⁴⁵Kə nyaahə anabinyinə oo’i: ‘Taa wu patə, ka dzəgunətənə nə Əntaŋfə ka ci.’ Ci ɗii cii kya ba koonə, taa wu patə fii sətə jigunyi Daadə ka ci, ca luuvə, ci shi aaɓiiki ətsa. 6.45 Isaa. 54.13.⁴⁶Ma sətə cii kya moo banə, pooshi əndə sha nee ka Daadə. See əndətə shi daciikii tanə nee ka ci. 6.46 1.18.⁴⁷Tantanyinə cii kya ba koonə, ma əndətə vii gooŋga ka nyi, tə’i ci da əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə. ⁴⁸Nyi nə zəmətə ca vii əpinə. 6.48-50 6.35; Səniinə 2.17.⁴⁹Ma dzədzəshi’inuunə ətə agi *mana agi bilinə, kə məətəgi tii. 6.49 6.31.⁵⁰Amma, ma zəmətə jima dadagyə, tsaŋə nə ci. Taa wu patə agi, paa ci ka əntənə. ⁵¹Nyi nə zəmətə ca vii əpinə ətə jima dadagyə. Taɗa wu patə agi zəməna, ka ndzaanə nə ci da i əpinə ka ca’ə ndəŋwə ndəŋwə. Ma zəmətsa, luu ŋga shishinəki ətə nii kya vii kaa *duuniya a upaa əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə.”

⁵²Ma sətə bii Yeesu, kə zhima tə *gayinə ŋga Yahudiinə asəkətii ka shaŋə, wata təya ndzaŋə maɗee ka mabizhinə ahadatii, əŋki tii, “Iitiitə daa viinə əndətsə kaamə luu ŋga shishinəkii, kaama tsəɓa?” ⁵³Yeesu a ba ka tii, “Tantanyinə cii kya ba koonə, maɗa pooshi unə ciɓə luu ŋga shishinə ŋga *Uuzənə ŋga ənda, una sa idənaakii, pooshi unə ka ndzaanə da i əpinə. 6.53-58 Mat. 26.26-28; 1 Koor. 10.16; 11.23-26.⁵⁴Taɗa wu ciɓə luu ŋga shishinəki, ca sa idənaaki, tə’i ci da əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə. Ka maɗeenə nə nyi ka ci da i əpinə uusəra ŋga muudinə. ⁵⁵Acii ma luu ŋga shishinəki, tantanyitə zəma nə ci. Tantanyitə sə ŋga sanə nə idənaaki əsə. ⁵⁶Taɗa wu ciɓə luu ŋga shishinəki, ca sa idənaaki, ləɓə nə ci da nyi, ha’ə nə nyi əsə, ləɓə nə nyi da ci. 6.56 15.4-5.⁵⁷Acii Daadə sləkee ka nyi. Ma ca, Əndə vii əpinə nə ci. Daciikii ɗii nyi da i əpinə amaki əsə. Ha’ə əsə, ma əndətə ciɓə luu ŋga shishinəki, ka upaanə nə ci əpinə daciiki. ⁵⁸Ətsə ɗii nə zəmətə jima dadagyə. Əntaa makə zəmətə shi dzədzəshi’inuunə a agi. Acii ma təya, kə məətəgi tii. Ma əndətə agi zəməna, ka ndzaanə nə ci da i əpinə ka ca’ə ndəŋwə ndəŋwə.”

⁵⁹Ma waɓəətsə bii Yeesu, ci agi dzəgunənə ka ənji asəkə kuvə də’wa də Kafarənahumə bii ci ha’ə.

Waɓəətə ca vii əpinə ka ca’ə ndəŋwə ndəŋwə

⁶⁰Makə fii ənji nə’unə tə Yeesu sətə baabii ci, laŋə agitii bii, “Ma dzəgunəətsa, ndalə ka shaŋə, ndalə ka liminə ŋga ənda.” ⁶¹Taa ŋgahi pooshi ənji bagi ka Yeesu aamakii, amma kə shii ci oo’i agi ŋgəərə ma nə tii agyanə ətsa. Wata əŋki ci ka tii, “Iitə daa, kə ɓiipaa koonə səkə nə ətsə kwa? ⁶²Iitə ɗii ba nuunə maɗa nee unə Uuzənə ŋga əndə a ndərə aadəgyə ka hatə shi ca nji dava? 6.62 Slənə 1.9-11.⁶³Ma’yanə ŋga Əntaŋfə ca vii əpinə, pooshi nafalə ŋga baawəɗa ŋga əndə shiŋkinə taa gi’u. Dagi waɓəətsə waɓi nyi koonə ci ənjə a upaa əpiinə da Malaaɓa Ma’yanə. 6.63 3.5-8; 2 Koor. 3.6.⁶⁴Amma tə’i hara ənji ahadoonə ətə pooshi vii ka nyi gooŋga.” Ma bii ci ha’ə, acii daga ka ’watəginə shii ci tə ənjitə pooshi na luuvə waɓənaakii. Kə shii ci əndətə na vii tə ci ka kəsənə əsə. 6.64 13.11; 16.9.⁶⁵Ca tsakə banə, əŋki ci, “Putə ŋga ətsə ha’ə bii nyi koonə oo’i, pooshi əndə ca shi aaɓiiki, maɗaamə Daadə kə kavə tə ci, kaa ca shi.”

⁶⁶Putə ŋga ətsə ha’ə, laŋə agi ənji nə’unə tə Yeesu bwasee ka nə’unə tə ci, təya palə satii. ⁶⁷Wata ca ləgwa ama lyawarənaakii, əŋki ci, “Ya unə əsa, ŋga’ə koonə nə palənə səgoonə kwa?” 6.67-69 Mat. 16.15-20; Mar. 1.24.⁶⁸Simoonə Piita a ba ka ci, “Slandana, aaɓii wu dzəniina? Amaku nə waɓənə ətə ca vii əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə. ⁶⁹Ma inə, kə vii inə ka hə gooŋga, kə shii inə əsə oo’i, hə nə malaaɓa Əndətə shi dacii Əntaŋfə.”

⁷⁰Əŋki Yeesu ka tii, “Nyi ta’i tuunə unə pu’u aji bəra’i, amma ma əndə rəŋwə ahadoonə, *Seetanə nə ci.” ⁷¹Agyanə Yahuda uuzənə ŋga Simoonə Isəkariyootə cii kəya waɓə ha’ə. Acii ma Yahuda, taa ŋgahi rəŋwə nə ci agi lyawarənə pu’u aji bəra’i, patə da ha’ə, ma uudəpaa ba’a, ci vii tə Yeesu ka kəsənə. 6.71 12.4.

I Yeesu tii da ndzəkəŋushi’inəkii

¹Ma daaba’ə ətsa, kə wiigi’i Yeesu anə hanyinə ŋga Galili, paa ci mwayi wiigi’inə anə hanyinə ŋga Yahudiya, acii ma Yahudiitə davə, kə aali tii rəgwa ŋga ɓələginə tə ci. 7.1 5.18.²Ma saa’ikii, kə uugi kumənatii mbəshanə, waatoo kumənə ŋga kuvə bəlinə. 7.2 Leew. 23.33-34; Dzək. 16.13-15.³Wata əŋki ndzəkəŋushi’inə ŋga Yeesu ka ci, “Maɗuu, dzuu aanə hanyinə ŋga Yahudiya, kaa ənji nə’unə tə hə ətə davə a nee ka uushi’iitə cii kwa ɗaaɗa. ⁴Maɗa ŋga’ə ka ənda, kaa ənjə a shii tə ci ŋga’ə, paa ci ka umbee ka sətə cii kəya ɗaaɗa. Makə agi ɗaaɗanə nə hə uushi’iitsa, wa patənə ŋga *duuniya a shii tə hə!” ⁵Ma bii ndzəkəŋushi’inəkii ka ci ha’ə, acii pooshi tii vii ka ci gooŋga. 7.5 16.9.⁶Wata əŋki Yeesu ka tii, “Ma saa’yaaki, ma’ə mambu’yamə. Ma unə, taa ŋgutə saa’i patə matahukii koonə. 7.6 2.4.⁷Acii pooshi ənji duuniya ka bərapaanə tuunə. Amma ma nyi, kə ɓiipaa nyi ka tii səka, acii agi dzənə nə nyi də seedanə agyanətii oo’i, bwayakii nə slənatii. 7.7 15.18; 16.33; 17.14; Mat. 10.22; 24.9; 1 Yooh. 3.13.⁸Ma unə, dzəmə ka kuməətsa. Ma nyi, paa nyi ka dzənə acii ma’ə matahu saa’ikii mashimə ka nyi.” ⁹Makə bagi ci ka tii ha’ə, ca banee də Galili zəku’i.

Dzənə ŋga Yeesu ka kumənə ŋga kuvə bəlinə

¹⁰Makə pyalə ndzəkəŋushi’inə ŋga Yeesu ka kumənəkii, ca maɗə, ca palə naakii ha’ə. Də itə itə gi ci, paa ci gi paŋgəraŋə paŋgəraŋə. ¹¹*Gayinə ŋga Yahudiinə a nəəhə tə ci ka ha ŋga kumənəkii, təya ləgwa, “Maanə əndətə kwa?” 7.11 11.56.¹²Kə ɗaaɗii ənji matatahinə laŋə agyanəkii ahada daɓaala. Hara ənjə a ba, “Maŋga’ə əndə nə ci.” Əŋki hara ənji, “Pooshi, agi ŋusləginə nə ci də hara ənji a rəgwa.” ¹³Amma pooshi əndə ca ŋgəree ka uurakii ka waɓənə agyanəkii, acii kə ŋgwali tii acii gayinatii. 7.13 9.22.

¹⁴Ma ətsə ənji agi hadahadanə ŋga kumənəkii, wata Yeesu a maɗə, ca dzəgərə aasəkə *yi ŋga Əntaŋfə, ca dzəgunə ka ənja. ¹⁵Kə ɗii ka *gayinə ŋga Yahudiinə ka sə ŋga hurəshishinə nə dzəgunənaakii, əŋki tii, “Iitə daa mbee əndənə ka uushi’inə ha’ə yoo, paa ci gi kurəŋə agi jigunyana?” 7.15 Mat. 13.54; Luka 2.47.¹⁶Wata əŋki Yeesu ka tii, “Ma sənə cii kya dzəgunə ka ənja, əntaa dzəgunənaaki saaki, amma dacii Əndətə sləkee ka nyi ca shi. 7.16 12.49; 14.10.¹⁷Taa wu patə ca moo slənə sətə ci Əntaŋfə a moo, ka taarapaaginə nə ci ahada sənə cii kya dzəgunə ka ənja, ka shiinə nə ci taa dacii Əntaŋfə ca sha, taa ŋga naaki nə cii kya waɓə. ¹⁸Ma əndətə ca waɓə ŋga naakii na, alə ɗuunuunə cii kəya alə ka naakii na. Amma ma əndətə ca moo ɗuunuunə ka əndətə sləkee ka ca, ci nə əndə gooŋga, pooshi sə ŋga idəpaanə ashikii. 7.18 5.41; 8.50; 12.43.

¹⁹“Ma Muusa, ci vii koonə bariya, amma pooshi unə nə’utə bariyakii. Ci ɗii cuuna alə rəgwa ŋga ɓələginə tə nyi.” 7.19 1.17; Slənə 7.53; Rooma 2.17-24.²⁰Əŋki daŋkana ka ci, “Ma hə ɗiya, tə’i uushi ca ndəərə aanəku! 7.20 8.48.²¹Wu saŋə ca alə rəgwa ŋga ɓələginə tə ha?” Yeesu a ba ka tii, “Kə ɗii nyi əndə’i sə ŋga hurəshishinə *uusəra ŋga əpisəka, kə ɗagi koonə patə ka sə ŋga hurəshishinə. 7.21-23 5.9.²²Kə bii Muusa koonə, *ryaminagi manjeevənə goonə. Taa agi uusəra ŋga əpisəka maa, agi ɗanə nuunə ha’ə. Shiimə əsə, əntaa Muusa ’watəgi ɗanə ha’ə, amma dzədzəshi’inuunə. 7.22 ’Wat. 17.9-14; Leew. 12.3.²³Yoo, maɗa kə ryaminii ənji uuzənə agi uusəra ŋga əpisəka acii ga ənjə a taŋəgi bariya ŋga Muusa, ka mi ɗii cuuna ɓəzə səkə aashiki acii mbəɗəpaa nyi də əndə uusəra ŋga əpisəka? 7.23 5.9.²⁴Bwaseemə ka lagi gəŋwanə də sətə cuuna nee də ginuunə. Amma lamə gəŋwanə də rəgwakii.” 7.24 8.15.

Ləgwanə agyanə Mataɗəkii ŋga Əntaŋfə

²⁵Wata əŋki hara ənji Urusaliima, “Əntaa tə əndətsə ci gayinə a moo ɓələginə nii? 7.25 5.18.²⁶Tsaaməmə, waatsə ka waɓənə ahada ənji patə, amma pooshi uushi cii təya jikə ka ci. Mbu’u ma nə tii ka nəhənə, ci nə Mataɗəkii ŋga Əntaŋfə. 7.26 4.25; 18.20.²⁷Amma ma əndətsa, kə shii amə hatə shi ci davə. Ma Mataɗəkii, pooshi əndə na shii taa da nii kəya shi.” 7.27 9.29.

²⁸Ma Yeesu a dzə də dzəgunənə ka ənji asəkə *yi ŋga Əntaŋfə, ca ŋgəree ka uurakii ka ləgwanə, əŋki ci, “Kə shii unə tə nyi kwa? da shi nya? Əntaa də ŋga naaki nə shi nyi, Əndə sləkee ka nyi. Ma ca, əndə gooŋga nə ci, pooshi unə shii tə ci. 7.28-29 8.55; 17.8,21,25.²⁹Amma ma nyi, kə shii nyi tə ci, acii daciikii shi nyi. Ci sləkee ka nyi əsə.” ³⁰Wata təya ɗa gazhi’waanə ŋga kəsənə tə ci, amma pooshi əndə kavə ciinə aashikii, acii ma’ə saa’yaakii mambu’yamə. 7.30 2.4; 7.44.³¹Amma laŋə agi daɓaala vii ka ci gooŋga, əŋki tii, “Maɗa kə shi Mataɗəkii, kadə nii kəya ɗaaɗa sə ŋga hurəshishinə palee ka ətsə ŋga əndətsə nii?” 7.31 2.23.

Sləkeenə ŋga gayinə ka soojiinə ka kəsənə tə Yeesu

³²Kə fii *Farisanyinə daɓaala a ɗaaɗa matatahinə agyanə Yeesu, wata təya maɗə, tii da matakəŋwanyinə ŋga limanyinə, təya sləkee ka soojiinə ka kəsənə tə ci. ³³Wata əŋki Yeesu, “Ma’ə nyi ka ta’aveenə doonə gi’u. Ma daba’əkii, ka palənə nə nyi aaɓii Əndətə sləkee ka nyi. 7.33-36 8.14.7.33 13.33; 16.5.³⁴Ka alənə nuunə tə nyi, amma pooshi unə ka neenə ka nyi, pooshi unə na mbu’u ka hatə nii kya ndzaanə.” 7.34 8.21; 13.36.³⁵Wata əŋki *gayinə ŋga Yahudiinə ahadatii satii, “Aama daa cii kəya dzə bahə pooshi amə na nee ka ca? Aasəkə vəranyinə ŋga Gərikə hatə ɗii ənji gaamə cii kəya dzə kwa? kaa ca dzə ka dzəgunənə ka ənji Gərika? ³⁶Acii kə bii ci, ka alənə naamə tə ci, pooshi amə na nee ka ci, pooshi amə ka mbu’unə ka hatə nii kəya ndzaanə. Mi cii kəya moo banə saŋa?”

Gəərənyinə ŋga ma’iitə ca vii əpinə

³⁷Ma ka muudinə ŋga uusəra ŋga kuməəta, waatoo maɗuunə uusəra ŋga kumənəkii, kə maɗətə Yeesu ahada daŋkana, ca ŋgəree ka uurakii, əŋki ci, “Taa wu patə ci meegiirənə a ɗa tə ci, wa ca shi aaɓiiki, ca shi ka sa ma’inə. 7.37 Leew. 23.36; Yooh. 4.10,14; Səniinə 22.17.³⁸Makə sətə bii malaaɓa ləkaləkatə, ma əndətə vii ka nyi gooŋga, ka shiginə nə gəərə ŋga ma’iitə ca vii əpinə a ədzəməkii.” ³⁹Ma waɓi Yeesu ətsa, agyanə Ma’yanə ŋga Əntaŋfə waɓi ci. Ci nə ənji nə’unə a upaa. Ma ka saa’ita, ma’ə tii ma’upaamə zəku’i, acii ma’ə Yeesu ma’upaamə ɗuunuunə dagyə. 7.39 14.16; 17.1.

Təəkəginə ŋga ma ŋga ənja

⁴⁰Makə fii hara ənji ahada daŋkana ca ba ha’ə, əŋki tii, “Ma əndətsa, tanyi ci nə *anabi ətə bii ənji na shi.” 7.40 6.14.⁴¹Hara ənji əsə, əŋki tii, “Mataɗəkii nə ci!” Amma ma hara ənji, kə bii tii, “Pooshi Aləmasiihu ka shinə da Galili! ⁴²Ma bii malaaɓa ləkaləkatə, jijinə ŋga ŋwaŋwa *Dawuda na ndzaa ka Mataɗəkii. Də Bayitilaama nə ənjə a poo tə ci əsə, waatoo vəraatə nji Dawuda davə.” 7.42 Isaa. 11.1; Mika 5.1-2; Mat. 20.30-31.⁴³Acii ha’ə tə’i təəkəshinə ahada daŋkana putaakii. ⁴⁴Ŋga’ə ka hara ənji kaa təya kəsə tə ci, amma pooshi əndə kavə ciinə aashikii.

Ghatə vii gooŋga ŋga *gayinə ŋga Yahudiinə

⁴⁵Wata kə ənyi soojiinə satii. Makə mbu’i tii, ləguyi limanyinə da Farisanyinə ka tii, əŋki tii, “Mi pooshi unə kira tə ci kwa?” ⁴⁶Əŋki soojiinə ka tii, “Pooshi əndə sha waɓə makə ŋga əndətsa!” ⁴⁷Wata əŋki Farisanyinə ka tii, “Kə ŋusləgi ci duunə noonə əsə kwa? ⁴⁸Kə shuuna fii rəŋwə agi gayinə taa rəŋwə agi Farisanyinə a vii ka ci gooŋga nii? ⁴⁹Ma daŋkanata, ma vii tii gooŋga, acii pooshi tii shii bariya ŋga Muusa. Acii ha’ə tə’i naalanə agyanətii.”

⁵⁰Yoo, ahadatii nə Nikoodaməsə, waatoo əndətə sha gi aaɓii Yeesu. Wata əŋki ci ka tii, 7.50 3.1-2.⁵¹“Maɗa nə’utə sətə bii bariya gaamə, pooshi amə ka lagi gəŋwanə ka əndə, amə ma’ə mafatəmə ŋga’ə tə sətə ɗii ci.” 7.51 Dzək. 1.16-17; 17.6.⁵²Əŋki tii ka ci, “Əndə Galili nə hə əsə kwa? Buurətə ŋga’ə tə sətə bii malaaɓa ləkaləkatə. Davə shiinəku, ma də Galili, pooshi *anabi ka shiginə.” [⁵³Wata ənjə a təəkəgi satii aasii.

¹Yeesu a ndərə saakii aanə giŋwə ŋga Zayitunə.

Miitə kəshi ənji tə ki ka aləhiinə

²Ma pukyatə hakii tsəɗakə, kə ənyi Yeesu aasəkə *yi ŋga Əntaŋfə. Ca dzə ka ndzaanə dasə ka dzəgunənə ka ənja. Patənə ŋga ənjə a dzə aaɓiikii. 8.2 Mat. 26.55.

³Wata *maliminə ŋga bariya da *Farisanyinə a kira ka ci əndə’i minə ətə kəshi ənji tə ki ka aləhiinə, təya kəŋee ka ki akəŋwaciitii patə. ⁴Əŋki tii ka Yeesu, “Maləma, ma miina, kə kəshi ənji tə ki, kya aləhiinə. ⁵Ma agi bariya, kə bii Muusa, ma tsarə ŋga miitsa, see ɓələginə tə ki də kaalanə də faariinə. Ya əna, ya ha, iitə bii hə naaku agyanəkəya?” 8.5 Dzək. 22.22-24.⁶Ma bii tii ha’ə, kaa təya shii təɓənə tə ci, təya shii upaa sə ŋga kəsənə də ci. Amma Yeesu a gwaŋaanə, ca naahətə uushi də ciinəkii a panə. 8.6 Mat. 22.15.⁷Təya dzə aakəŋwa də laagwa ka ci uushi’inə, wata ca maɗətə, əŋki ci ka tii, “Ma əndətə pooshi sha slənyi ’waslyakəənə, wa ca ’watəgi kaalanə tə ki.” 8.7 Dzək. 17.7; 13.10.⁸Wata ca ənə ka gwaŋaanənə ka naahənə a panə. ⁹Makə fii tii ha’ə, təya palə satii patə də rəŋwə rəŋwə. Iirə ənji ’watəgi palənə satii. Kə bwasee tii ka Yeesu ci daanəkii tii da miita. 8.9 Mat. 22.22.¹⁰Wata ca maɗətə, ca ba ka ki, “Mina, maatiinə da? Pooshi əndə mbəɗaanə bahə vii ka hə ma’inə kwa?” ¹¹Əŋki ki, “Pooshi əndə ɗii Slandana.” Əŋki Yeesu ka ki, “Nyi maa, paa nyi ka vii ka hə ma’inə. Duu saaku, amma ga ha slənə ’waslyakəənə ma’ə.”] 8.11 5.14.

Ɓərənə ka *duuniya nə Yeesu

¹²Yeesu a ənə ka waɓənə ka ənji, əŋki ci, “Nyi nə ɓərənə ka duuniya. Ma əndətə ca nə’u tə nyi, paa ci ka wiinə agi təkunə, amma ka upaanə nə ci ɓərənə ətə ca vii əpinə ka ənja.” 8.12 1.5,9-10; 3.19; 9.4-5; 11.9-10; 12.35-36,46; Isaa. 49.6; Mat. 5.14; Luka 2.32; 2 Koor. 4.4,6; Af. 5.8-14; 1 Yooh. 1.5-7; 2.8; 3.14.¹³Wata əŋki Farisanyinə ka ci, “Hə saaku ca seeda agyanə naaku na. Pooshi gooŋga agi waɓənaaku.” 8.13 5.31-32.¹⁴Əŋki Yeesu ka tii, “Taa nyi saaki ca seeda agyanə naaki na, amma gooŋga nə waɓənaaki, acii kə shii nyi hatə shi nyi davə, kə shii nyi hatə nii kya dzə aadəvə əsə. Ma una, pooshi unə shii hatə shi nyi davə, pooshi unə shii hatə nii kya dzə əsə. 8.14 3.2; 7.28-29,33-36; 8.21-22,42; 13.1,33; 16.5,10,28; 17.8; 20.17.¹⁵Agi lanə nuunə gəŋwanə makə sətə kaɗeesəkə koonə, amma ma nyi, pooshi əndətə cii kya la ka ci. 8.15 7.24.¹⁶Taa ka lanə nə nyi maa, gooŋga nə la gəŋwanaaki, acii əntaa nyi daanəki ca la gəŋwanə, amma inə da Daadə. Ci sləkee ka nyi. ¹⁷Ma agi bariya goonə, tə’i manaahəkii oo’i, maɗa kə shigi seedawanyinə bəra’i, maɗa uushi rəŋwə nə waɓənatii, ma sətə bii tii, gooŋga. 8.17 Dzək. 19.15.¹⁸Ma nyi, agi seedanə nə nyi agyanə naaki na. Ha’ə nə Daadə ətə sləkee ka nyi əsə, agi seedanə nə ci agyanəki.” 8.18 5.36; 1 Yooh. 5.9.¹⁹Əŋki tii ka ci, “Maanə Dəwa?” Əŋki Yeesu ka tii, “Pooshi unə shii tə nyi taa tə Daadə. Maci kə shii unə tə nyi, kaɗa ka shiinə nuunə tə Daadə əsə.” 8.19 5.18; 16.3.

²⁰Ma waɓəətsə baabii Yeesu, ca dzəgunə ka ənji asəkə yi ŋga Əntaŋfə baabii ci ha’ə. Waatoo a kumu ka hatə ci ənjə a ɗa viinə. Amma pooshi ənji kəshi tə ci, acii ma’ə saa’yaakii mambu’yamə. 8.20 2.4.

Waɓənə ŋga Yeesu agyanə hatə nii kəya dzə aadəvə

²¹Yeesu a ənə ka waɓənə ka tii, əŋki ci, “Ka palənə nə nyi saaki, ka alənə nuunə tə nyi, amma agi ’waslyakəənə goonə nuuna məətə. Pooshi unə ka dzənə ka hatə nii kya dzə aadəvə.” 8.21 8.14.²²Wata əŋki *gayinə ŋga Yahudiinə, “Kə bii ci, pooshi amə ka dzənə ka hatə nii kəya dzə aadəvə. Ya saŋə banə cii kəya moo banə oo’i, ka ɓələginə nə ci naakii nə nii?” ²³Əŋki Yeesu ka tii, “Ma unə, ŋga *duuniyanə nuunə, amma ma nyi, dadagyə shi nyi. Agi duuniyanə shigi unə, amma ma nyi, əntaa agi duuniyanə shigi nyi. 8.23 3.31.²⁴Ci fii unə bii nyi koonə ka məətənə nuunə agi ’waslyakəənə goonə. Maɗa pooshi unə vii gooŋga oo’i nyi nə əndə daga ŋukə, weewee ka məətənə nuunə agi ’waslyakəənə goonə.” 8.24 13.19.

²⁵Wata əŋki tii ka ci, “Wu daa nə ha?” Yeesu a ba ka tii, “Nyi nə əndətə njii kya ba koonə daga ka ’watəginə. ²⁶Tə’i uushi’inə laŋə ətə idəpaa nyi ashuunə, ətə bahə nya lagi koonə gəŋwanə agyanəkii. Amma, ma Əndətə sləkee ka nyi, əndə gooŋga nə ci. Ma nya, see sətə fii nyi da makii banəki ka *duuniya.” ²⁷Pooshi tii paaratəgi oo’i agyanə Dii nə Yeesu ka waɓənə ka tii. ²⁸Wata əŋki ci ka tii, “Maɗa kə maɗee unə ka *Uuzənə ŋga ənda, ka shiinə nuunə oo’i, nyi nə əndə daga ŋukə. Davə shiinuunə oo’i, pooshi uushi cii kya ɗa də baawəɗaaki, amma see sətə bii Daadə banəki ka ənja. 8.28 3.14; 4.34; 5.18.²⁹Ləɓə niinə da Əndətə sləkee ka nyi əsə, pooshi ci bwasee ka nyi daanəki, acii ma nya, taa guci patə ha’ə nə nyi ka slənə sətə ca kaɗeesəkə ka ci.”

³⁰Makə fii ənji uushi’iitə baabii Yeesu, laŋə nə ənjitə vii ka ci gooŋga. 8.30 2.23.

Dimuyinə da maviinə

³¹Wata əŋki Yeesu ka ənjitə vii ka ci gooŋga, “Maɗa kə nə’utə unə dzəgunənaaki, ka ndzaanə nuunə ka lyawarənaaki ŋga tantanyinə. 8.31 14.15; 15.8.³²Ka shiinə nuunə gooŋga. Gooŋgakii əsə na kavə tuunə ka ndzaanə ka dimuyinə.” ³³Əŋki tii ka ci, “Ma inə, jijinyinə ŋga Ibərahiima niinə, pooshi inə sha ɗii mavaanə ka əndə shaŋə. Mi saŋə ɗii cii kwa moo banə oo’i, ka upaanə niinə ndzaanə ka dimuyina?” 8.33 Mat. 3.9; Rooma 4.12.

³⁴Əŋki Yeesu ka tii, “Tantanyinə cii kya ba koonə, taa wu patə slənyi ’waslyakəənə, mava ŋga ’waslyakəənə nə ci ətsa. 8.34 Rooma 6.16,20; 2 Piita 2.19.³⁵Ma mava, paa ci ndzaanə ka ŋga ənji yikii ha’ə uudənə əpinaakii. Amma ma uuzənə, kə ndzaa ci ŋga yikii ha’ə uudənə əpinaakii. 8.35 Shig. 21.2.³⁶Maɗa kə kavə *Uuzənə ŋga Əntaŋfə tuunə ka ndzaanə ka dimuyinə, ka ndzaanə nuunə ka dimuyinə tanyi. 8.36 Gal. 5.1.³⁷Kə shii nyi jijinyinə ŋga Ibərahiima nuunə. Amma wanuunə ka moo ɓələginə tə nyi, acii pooshi unə ka luuvə dzəgunənaaki. 8.37 5.18.³⁸Ma nyi, agyanə sətə ɓaarii Daadə ka nyi cii kya waɓə. Amma ma unə, sətə bii dəsənuunə koonə cuuna slənə.” ³⁹Əŋki tii ka ci, “Ibərahiima nə dəsəniinə.”

Əŋki Yeesu ka tii, “Maci manjeevənə ŋga Ibərahiima nuunə tanyi, kaɗa sətə njii kəya slənə cuuna slənə. 8.39 8.33.⁴⁰Ma nyi, gooŋgatə fii nyi acii Əntaŋfə cii kya ba koonə. Amma wanuunə ka moo ɓələginə tə nyi. Pooshi Ibərahiima sha ɗii ha’ə makə ətsa! ⁴¹Ma unə, sətə ci dəsənuunə a slənə cuuna slənə.” Wata əŋki tii ka ci, “Ma ina, Əntaŋfə ci saakii nə Dəsəniinə rəŋwə dyaŋə. Əntaa mazaguyinə niinə.” 8.41 Dzək. 32.6; Isaa. 63.16.⁴²Əŋki Yeesu ka tii, “Maci Əntaŋfə nə Dəsənuunə tanyi, kaɗa ka uuɗənə nuunə tə nyi, acii daciikii shi nyi, wanyinə ganə əsə. Pooshi nyi shi də baawəɗaaki saaki, amma ci sləkee ka nyi. 8.42 1 Yooh. 5.1.⁴³Mi pooshi unə agi paaratəginə də sənə cii kya ba koonə kwa? Ma ɗii ha’ə, acii pooshi unə agi sə’watənə una fatə waɓənaaki. ⁴⁴Ma unə, manjeevənə ŋga dəsənuunə nuunə, waatoo *Seetanə. Nə’u sətə ci dəsənuunə a moo kaɗeesəkə koonə əsə. Maɓəələhiinə nə ci daga ka ’watəginə, paa ci sha slənyi gooŋgaanə, acii pooshi gooŋga ashikii. Ndilə ndilə tə sətə ashikii nə patənə ŋga jirakənaakii, acii majirakə nə ci, mapoo tə patənə ŋga jirakənə. 8.44 ’Wat. 3.1-5; 1 Yooh. 2.4; 3.8.⁴⁵Amma ma nyi, gooŋga cii kya ba, ci ɗii pooshi unə vii ka nyi gooŋga. ⁴⁶Wu saŋə agyuunə ca ɓaarii oo’i, kə ɗii nyi ’waslyakəəna? Makə gooŋga waɓi nyi koonə, mi ɗii pooshi unə agi vii ka nyi gooŋga? 8.46 2 Koor. 5.21; 1 Piita 2.22; 1 Yooh. 3.5.⁴⁷Ma əndə ŋga Əntaŋfə, waɓənə ŋga Əntaŋfə cii kəya luuvə. Ma unə, əntaa ənji ŋga Əntaŋfə nuunə, ci ɗii pooshi unə agi luuvənə əsə.” 8.47 10.27; 18.37.

Yeesu tii da Ibərahiima

⁴⁸Wata *gayinə ŋga Yahudiinə a jikə ka Yeesu, əŋki tii, “Makə bii inə, ma hə, əndə *Samariya nə hə, əndə ginaaja, əntaa gooŋga bii inə kwa?” 8.48 4.9; 7.20; 10.20; Mar. 3.21-22.⁴⁹Əŋki Yeesu ka tii, “Ma nyi, pooshi ginaaji ashiki. Agi ɗuunətənə nə nyi tə Daadə, amma ma unə, pooshi unə agi ɗuunətənə tə nyi. ⁵⁰Ma nyi, pooshi nyi agi alə ɗuunətənə goonə tə nyi, amma tə’i əndə ca alə ka nyi. Aashiki aashiki cii kəya la gəŋwanə əsə. 8.50 7.18.⁵¹Tantanyinə cii kya ba koonə, ma əndətə nə’utə dzəgunənaaki, paa ci ka əntənə shaŋə.” 8.51 5.24.

⁵²Əŋki tii ka ci, “Ma ənə ɗii əna, kə shii inə tanyi, tə’i ginaaji ashiku. Kə əntəgi Ibərahiima, kə məətəgi anabiinə əsə, amma wahənə ka banə, taa wu patə nə’utə dzəgunənaaku, paa ci ka əntənə shaŋə. ⁵³Ma dəsəniinə Ibərahiima, kə əntəgi ci. Ma nə hə ka banə, kə palee hə ka Ibərahiima kwa? Kə məətəgi anabiinə əsə. Wu saŋə nə hə naakwa?” 8.53 4.12.

⁵⁴Əŋki Yeesu ka tii, “Maci ɗuunətənə cii kya ɗuunətə naaki na, kaɗa ka ndzaanə ka uushi zaɓə. Ma əndətə ca ɗuunətə tə nyi, ci nə Daadə, əndətə bii unə ci nə Əntaŋfə goonə. ⁵⁵Pooshi unə shii tə ci, amma ma nyi, kə shii nyi tə ci. Maci ma bii nyi mashiimə nyi tə ci, kaɗa majirakə nə nyi makə noonə. Amma kə shii nyi tə ci, agi nə’utənə nə nyi waɓənaakii əsə. 8.55 4.34; 7.28-29.⁵⁶Ma dəsənuunə Ibərahiima, kə ɗii ci mooɗasəkə oo’i, ka neenə nə ci ka shinaaki. Kə nee ci boo, kə ɗii ci mooɗasəkə əsə.”

⁵⁷Wata əŋki tii ka ci, “Wiitsə paa hə mbu’i taa fəzə tufə pu’unə! Iitiitə saŋə mbee hə ka neenə ka Ibərahiima?” ⁵⁸Yeesu a ba ka tii, “Tantanyinə cii kya ba koonə, tə’i nyi taabu’u pwayi ənji tə Ibərahiima.” 8.58 1.1; 17.5.⁵⁹Makə fii tii ha’ə, wata təya ɗəmə faariinə kaa təya kaala tə ci, amma wata Yeesu a rarə’igi ahada ənja, ca dəməgi saakii asəkə yi ŋga Əntaŋfə. 8.59 10.31.

Mbəɗəpaanə ŋga Yeesu də əndətə pwayi ənji tə ci moorəfəkii

¹Ma Yeesu a dzə də wiigi’inə, wata ca lapaa muurəfa. Ma ca, daga poonə tə ci nə ci moorəfəkii. ²Wata lyawarənaakii a ləgwa ka ci, əŋki tii, “Maləma, ya əndətsə pwayi ənji tə ci moorəfəkəya, wu saŋə ɗii ’waslyakəəna? Ci saŋə nii, anii ənjitə pwayi tə ca?” 9.2 Shig. 20.5; Əzaki. 18.20; Luka 13.2,4.³Yeesu a ba ka tii, “Ma uurəfənaakii, əntaa putə ŋga ’waslyakəənaakii taa ŋga ənjitə pwayi tə ci. Ma ɗii ci moorəfəkii, kaa ənjə a shii neenə ka ŋgeerənə ŋga Əntaŋfə ca slənə ashikii. 9.3 11.4.⁴Ma amə, makə ɗii ci doosərə, tyasə see a ɗaamə slənə ŋga Əndətə sləkee ka nyi. Maɗa kə shi vəɗa, pooshi əndə ca slənə. 9.4 5.17.⁵Ma nyi ma’ə a duuniya, ɓərənə ka duuniya nə nyi.” 9.5 8.12.

⁶Makə bagi Yeesu ha’ə, wata ca gwaŋaanə, ca tifəvə giirənə aa panə, ca hwaɗətə də hanyinə, ca ŋgərə, ca lərəɓəvə aagi muurəfəta, 9.6 Mar. 8.23.⁷ca ba ka muurəfəta, “Duu aama ma’inə ŋga Siiloomə, ha yiɓəgi ginəku davə.” (Ma Siiloomə, makə bana, ‘Sləkeenə’). Wata əndətə a palə, ca dzə ka yiɓəgi ginəkii, ca ənya saakii, ca dzə də nee ka ha.

⁸Ma guvayinaakii da patənə ŋga ənjitə sha nee ka ci ca kədii, kə laaguyi tii ahadatii, əŋki tii, “Əntaa əndətsə izee ka ndzaanə ka kədiinə ətsə nii?” 9.8 Slənə 3.10.⁹Əŋki hara ənji, “Ci ətsa.” Amma əŋki hara ənji, “Pooshi, əntaa ci ətsa, pushashinə pushashi tii.” Wata əŋki əndəkii ci saakii, “Nyi əna.” ¹⁰Wata təya ləgwa amakii, əŋki tii, “Iitə ɗii daa cii kwa nee ka ha əndzə’ya?” ¹¹Əŋki ci ka tii, “Əndətə ɗii ləməkii Yeesu hwaɗətə hanyinə; ca lərəɓəvə aagiki, əŋki ci ka nyi, wa nya dzə ka yiɓəgi ginəki agi ma’inə ŋga Siiloomə. Wata nya palə, pii makə yiɓəgi nyi, wata nya nee ka ha.” ¹²Təya ləgwa ka ci, əŋki tii, “Maana?” Ca ba ka tii, “Mashiimə nyi.”

Ləgwanə ŋga *Farisanyinə ama əndətə

taa iitə ɗii upaa ci neenə ka ha

¹³Wata təya ŋgərə tə əndətə nji moorəfəkii, təya kərə tə ci aaɓii Farisanyinə. ¹⁴Ma uusəratə hwaɗətə Yeesu hanyinə, ca wunəgi də ginə ŋga muurəfəta, *uusəra ŋga əpisəka. 9.14 5.9.¹⁵Wata Farisanyinə a ənə ka ləgwanə ka əndətə taa iitə ɗii upaa ci nee ka ha. Ca ba ka tii, “Hanyinə hwaɗətə ci, ca lərəɓəvə aagiki, nya yiɓəgi ginəki, wanyinə ka neenə ka ha əndzə’i əna.” ¹⁶Wata əŋki hara Farisanyinə, “Ma əndətsa, əntaa dacii Əntaŋfə shi ci, acii paa ci agi nə’utə bariya ŋga uusəra ŋga əpisəka.” Amma əŋki hara ənji natii, “Iitiitə daa mbeenə ma’waslyakə əndə ka slənə tsarə ŋga hurəshishiitsa?” Kə ɗii təəkənə ŋga ma ahadatii. 9.16 7.43; 9.33; 10.19.

¹⁷Wata təya ənə ka ləgwanə ka əndətə nji moorəfəkii, əŋki tii, “Makə kə bii hə, kə wunəgi ci ka hə ginəku, wu nə ci banəkwa?” Ca ba ka tii, “Ma ca, *anabi nə ci.” 9.17 4.19.

¹⁸Amma pooshi Yahudiinə luuvə oo’i, moorəfəkii shi ca nji, see də makə ’wii tii tə ənjitə pwayi tə ci. ¹⁹Təya ləgwa ka tii, əŋki tii, “Ya əndətsa, uuzənə goonə nii? Ma bii unə, moorəfəkii pwayi unə tə ci. Iitə ɗii cii kəya nee ka ha?” ²⁰Wata təya ba ka tii, “Kə shii inə uuzənə geenə ətsa, moorəfəkii pwayi inə tə ci əsə. ²¹Amma taa iitə ɗii cii kəya nee ka ha ŋga ənəna, pooshi inə shii. Pooshi inə shii əndətə wunəgi ka ci ginəkii əsə. Ləgwamə amakii. Amə matanə nə ca, ka mbeenə nə ci ka batənə koona ci saakii.” ²²Ma waɓi tii ha’ə, ŋgwalii tii acii *gayinə ŋga Yahudiinə, acii ma Yahudiinə, kə bii tii oo’i, taa wu patə bii, Mataɗəkii ŋga Əntaŋfə nə Yeesu, ka laakəginə nə ənji tə ci asəkə *kuvə də’wa. 9.22 7.13; 12.42; 19.38; 20.19.²³Ci ɗii bii tii, matanə nə ci, ləgwamə amakii.

²⁴Wata Farisanyinə a ənə ka ’wanə ka bəra’inə tə əndətə nji moorəfəkii, təya ba ka ci, əŋki tii, “Waɓuu keenə ahadoonə da Əntaŋfə tə sətə ɗii. Ma inə, kə shii inə, ma əndətsa, ma’waslyakə əndə nə ci.” ²⁵Ca ba ka tii, “Taɗa ma’waslyakə əndə nə ci, paa nyi shii. Uushi rəŋwə shii nyi, ma ŋga ŋukə, moorəfəkii nji nyi, amma wanyinə ka neenə ka ha ŋga əna.” ²⁶Wata təya ləgwa ka ci, əŋki tii, “Iitə saŋə ɗii ca? Iitə ɗii ci wunəgi ci ka hə ginəkwa?” ²⁷Əŋki ci ka tii, “Kə bagi nyi koonə kə dzəgi, amma kə təkuree unə ka luuvənə. Ka mi ɗii cuuna ənə ka ləgwana? Mbu’u ŋga’ə koonə noonə nə ndzaanə ka lyawarənaakii kwa?” ²⁸Wata təya wazə agyanəkii, əŋki tii ka ci, “Hə nə *lawarə ŋga əndətsa, amma ma inə, lyawarənə ŋga Muusa niinə. ²⁹Ma Muusa, kə shii inə kə waɓi Əntaŋfə ka ci, amma ma əndətsa, taa hatə shi ci davə mashiimiinə!” 9.29 7.27; 8.14.³⁰Əŋki əndəta, “Una! kə ɗii sənə ka sə ŋga hurəshishinə! Iitə ɗii daa mashiimuunə hatə shi ci dava? Yoo, waanə kə wunəgi ginəkya? ³¹Kə shii amə oo’i, ma Əntaŋfə, paa ci ka fanə tə ma’waslyakə ənda, see tə ənjitə ca fa tə ci, təya slənə sətə cii kəya moo. 9.31 Jab. 66.18; Waɓ. 15.29; Isaa. 1.15.³²Makə tagii Əntaŋfə duuniya dəŋə ka əndzə’i, pooshi əndə sha fii kə wunəgi ənji ginə ŋga muurəfa. ³³Maci ma əndətsa, əntaa dacii Əntaŋfə shi ca, kaɗa pooshi uushi cii kəya mbee ka ɗanə.” 9.33 3.2.³⁴Əŋki tii ka ci, “Agi ’waslyakəənə pwayi ənji tə hə, agikii girə hə əsə, amma wahənə ka moo dzəgunənə keenə nii?” Wata təya laakəgi tə ci asəkə kuvə də’wa. 9.34 9.2.

Tantanyitə ginə

³⁵Makə fii Yeesu, kə lyaakagi ənji tə əndətə asəkə kuvə də’wa, ca alətə tə əndəta, ca ləgwa ka ci, əŋki ci, “Kə vii hə gooŋga ka Uuzənə ŋga əndə kwa?” ³⁶Əŋki əndəta, “Wu nə ci daa, Daada? Bawə ka nyi, kaa nya shii vii ka ci gooŋga.” ³⁷Yeesu a ba ka ci, “Kə nee hə ka ci. Ci ca waɓə da hə əndzə’i.” 9.37 4.26.³⁸Əŋki əndətə ka Yeesu, “’Ya’ə Slandana, kə vii nyi ka hə gooŋga.” Wata ca gərə’waanə akəŋwacii Yeesu.

³⁹Əŋki Yeesu, “Ma shi nyi aasəkə duuniyana, ka ɗa gəŋwanə, kaa muurəfinə a mbee ka neenə, ma ənjitə da ginə əsə, təya uurəfəgi.” 9.39 5.22.

⁴⁰Tə’i hara Farisanyinə aɓiikii fii ca ba ha’ə. Wata əŋki tii ka ci, “Kə ndzaa ci muurəfinə niinə ətsə kwa?” 9.40 Mat. 15.14; 23.26.⁴¹Yeesu a ba ka tii, “Maci muurəfinə nuunə, kaɗa pooshi ’waslyakəənə ashuunə. Amma makə agi banə nuunə oo’i, ka neenə nuunə ka ha, tə’i ’waslyakəənə ashuunə.” 9.41 15.22.

Misaali də magəra

¹Əŋki Yeesu ka tii, “Tantanyinə cii kya ba koonə, taa wu patə gimə aasəkə kuvə bagiinə,10.1 Ma kuvə bagiinə ŋga ənji Isərayiila, aba’ə vəranə ci təya ɗa makə gwamə ŋga liinə. maɗa əntaa da makuvə gimə ci, mahərə nə ci, taa əndə ɗa maabə nə ci ətsa. ²Ma əndətə gimə da makuvə, ci nə magəra ŋga bagiinə. ³Ma ca, ka wunəginə nə əndə nəhə makuvə ka ci makuva, ka fanə nə bagiinaakii uurakii, ca ’wa tə tii ka ləmə ka ləma, ca gimagi də tii agyə. ⁴Maa kə gimagi ci də tii patə, ka tanə nə ci ka tii kəŋwanə, təya dzə də nə’unə tə ci, acii kə shii tii uurakii. 10.4 10.27; Səniinə 14.4.⁵Ma əndə’i əndə pamə, pooshi tii ka nə’unə. Huyinə huyinətii aciikii, acii pooshi tii shii uura ŋga hara ənja.”

⁶Kə bii Yeesu ka tii ətsə misaali, amma ma təya, pooshi tii paaratəgi də sətə cii kəya moo banə. 10.6 16.25.

Ŋunyi magəra nə Yeesu

⁷Wata Yeesu a ənə ka banə ka tii, əŋki ci, “Tantanyinə cii kya ba koonə, ma nyi, makə makuvə ŋga bagiinə nə nyi. ⁸Patənə ŋga ənjitə shi taabu’u shinaaki, mahiirənə taa ənji ɗa maabə nə tii, pooshi bagiinə fii tə tii. 10.8 Irim. 23.1-2; Əzaki. 34.2-3.⁹Makə makuvə nə nyi. Taa wu patə shi daɓiiki, ka upaanə nə ci luupaanə. Ka gimagərənə nə ci, ca ənə ka dəməginə makə sətə kaɗeesəkə ka ci, ka upaanə nə ci zəmə əsə. 10.9 14.6; Jab. 23.2; Əzaki. 34.14.¹⁰Ma shinə ŋga mahəra, kaa ca shii hərənə, ca ɓələgi slanda uushi, ca saawee ka səkii. Ma shi nyi, kaa ənjə a shii upaa əpinə. Waatoo, patənə ŋga əpiitə dəɓee təya upaa ka shaŋə.

¹¹“Ma nyi, ŋunyi magəra nə nyi. Ma ŋunyi magəra, matasəkakii nə ci ka əntəginə ka putə ŋga bagiinə. 10.11 magəra: Jab. 23.1; Əzaki. 34.11-16; Irim. 23.3; Mat. 18.12-14; Ibər. 13.20; Səniinə 7.17; əntəginə ka putatii: 15.13; Rooma 5.8; 1 Yooh. 3.16.¹²Ma magəra zala, əntaa naakii nə bagiinə. Maɗa kə nee ci ka furətsoofa ca shi aagi bagiinə, ka bwaseenə nə ci ka tii, ca huyi saakii. Wata furətsoofa a kəəsə bagiinə, ca taakee ka tii. 10.12 Slənə 20.29.¹³Ma huyipaa magəratə saakii, acii əntaa naakii nə bagiinə. Pa ca ka nəkii ka tii shaŋə. ^14-15Nyi nə ŋunyi magəra. Makə sətə shii Daadə tə nyi, nya shii tə ci, ha’ə əsə shii nyi tə bagiinaaki, təya shii tə nyi. Matasəkakii nə nyi ka əntənə ka putatii. 10.14 10.27; 2 Tim. 2.19.¹⁶Tə’i hara bagiinaaki ətə pooshi asəkə kuva. Ma təya, tyasə see a aalyatə nyi tə tii aasəkə kuva əsə. Ka fatənə nə tii uuraki, təya ndzaa ahada harakii, magəra rəŋwə a gəra tə tii. 10.16 11.52; Isaa. 56.8; Əzaki. 34.23-24; 1 Piita 2.25.

¹⁷“Putə ŋga ətsə ha’ə uu’i Daadə tə nyi, acii matasəkakii nə nyi ka vigi əpinaaki, aa nya shii ənənə ka luunə saaki. 10.17 3.35; 5.18.¹⁸Pooshi əndə ŋgərəgi əpinaaki, nyi saaki mwayi viginə. Tə’i nyi da baawəɗa ŋga viginə, tə’i nyi da baawəɗa ŋga ənənə ka ŋgərətənə əsə. Ətsə nə sətə kavə Daadə tə nyi ka ɗanə!” 10.18 4.34.

¹⁹Putə ŋga waɓəətsə əsə, kə shigi təəkəshinə ahada Yahudiinə. 10.19 9.16.²⁰Laŋə ahadatii bii, “Əndə ginaaji nə əndətsa, maba nə ci. Ka mi cuuna fa sətsə cii kəya ba koona?” 10.20 8.48.²¹Amma kə bii hara ənji, “Ma əndətə da i ginaaji ashikii, paa ci ka waɓənə makə ətsa. Iitiitə saŋə mbeenə ginaaji ka wunəgi ginə ŋga muurəfa?”

Kaareenə ŋga ənji ka Yeesu

²²Ma ətsə də məgəviinə, kə mbu’ya kumənə ŋga buurətənə də uusəratə ənyi ənji ka haɗatəginə də *yi ŋga Əntaŋfə də Urusaliima əsə. ²³Yeesu a wiigi’i atsaa malaɓa ŋga Sulayimaanu asəkə yi ŋga Əntaŋfə. 10.23 Slənə 3.11.²⁴Wata ənjə a dzatə də nə aɓiikii, təya ləgwa amakii, əŋki tii, “Ca’ə guci ndzaaniinə ka gəranə a maku, kaa ha ba keenə taa wu nə hə kwa? Bagi keenə paŋgəraŋə, hə nə *Mataɗəkii ŋga Əntaŋfə nii?” 10.24 Luka 22.67.²⁵Yeesu a ba ka tii, “Kə bagi nyi koonə daga ŋukə, amma pooshi unə luuvə. Ma uushi’iinə cii kya slənə də baawəɗa ŋga Daadə, ci ca waɓə ka madəɓa maki. 10.25 5.36.²⁶Amma ma unə, pooshi unə vii ka nyi gooŋga, acii əntaa bagiinaaki nuunə. 10.26 16.9.²⁷Ma bagiinaaki, agi fanə nə tii uuraki, kə shii nyi tə tii, təya nə’u tə nyi əsə. 10.27 8.47; 10.3,14.²⁸Ka viinə nə nyi ka tii əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə, paa tii ka zanə shaŋə, pooshi əndə luutənə tə tii aciiki. 10.28 5.24; 6.39.²⁹Ma Daadə ətə vii tə tii ka nyi, kə palee ci ka patənə ŋga uushi’inə. Pooshi əndə luutənə tə tii acii Daadə. ³⁰Ma inə da Daadə, uushi rəŋwə niinə.” 10.30 5.18; 17.21.

³¹Makə fii ənji waɓi Yeesu ha’ə, wata təya fəɗə faariinə kaa təya kaala tə ci. 10.31 11.8.³²Əŋki ci ka tii, “Ŋunyi uushi’inə laŋə slənyii akəŋwacii unə. Ma uushi’iitsa, Daadə vii ka nyi baawəɗa ŋga ɗanə. Putə ŋga ŋgutə rəŋwə agi uushi’iitsə ɗii cuuna moo kaalanə tə nya?” ³³Əŋki tii ka ci, “Əntaa putə ŋga ŋunyi slənənyinaaku ciina moo kaalanə tə hə, amma putə ŋga bərapaanaaku tə Əntaŋfə. Əndə shiŋkinə nə hə tanə, amma wahənə ka moo geeginə ka naaku nə makə Əntaŋfə!” 10.33 Leew. 24.16; Mat. 26.65.³⁴Əŋki Yeesu ka tii, “Tə’i manaahəkii asəkə ləkaləkatə ŋga bariya goonə oo’i, ma bii Əntaŋfə, ma unə, əntaŋfənyinə nuunə. 10.34 Jab. 82.6.³⁵Yoo, kə shii amə oo’i, ma sətə bii malaaɓa ləkaləkatə, gooŋga ka ca’ə ndəŋwə ndəŋwə. Makə kə bii Əntaŋfə ka ənjitə luuvə waɓənaakii oo’i əntaŋfənyinə nə təya, ³⁶iitə ɗii ba nuunə, agi waɓənə nə nyi bwayakii aashi Əntaŋfə, makə bii nyi oo’i *Uuzənə ŋga Əntaŋfə nə nya? Acii ma nyi, Daadə ta’i tə nyi, ca sləkee ka nyi aasəkə duuniya. 10.36 1.34.³⁷Maɗa pooshi nyi agi slənə uushi’iitə mwayi Daadə nya slənə, goona vii ka nyi gooŋga. ³⁸Amma makə agi slənə nə nyi uushi’iitsa, taa ŋgahi pooshi unə vii ka nyi gooŋga, kə dəɓee una vii gooŋga ka slənənyinaaki, koona shii mbee ka paaratəginə oo’i, ashiki nə Daadə, nyi əsə, ashikii nə nyi.” 10.38 10.25.

³⁹Makə fii tii waɓi ci ha’ə, wata təya ənə ka ɗa gazhi’waanə ŋga kəsənə tə ci, amma wata ca itəgi saakii ahada ənja. 10.39 7.30; 8.20.⁴⁰Ca ənə ka taŋəginə aataŋəgi gəərə ŋga Urədunə, hatə nji Yoohana a ɗa bapətisəma ka ənja. Ca ndzaa davə. 10.40 1.28.⁴¹Ənji laŋə gi aaɓiikii. Əŋki tii ahadatii, “Ma Yoohana, pooshi ci ɗii sə ŋga hurəshishinə, amma patənə ŋga sətə baabii ci agyanə əndətsa, gooŋga.” 10.41 1.29-34; 3.27-28.⁴²Ənji laŋə əsə vii ka ci gooŋga gatə. 10.42 2.23.

Əntənə ŋga Lazarusə

¹Tə’i əndə’i əndə ɗii ləməkii Lazarusə, gwakə ka bwanea nə ci. Ma ca, əndə vəranə ŋga Bayitaniya nə ci. Davə də vəra nə ci tii da cikəŋushi’inəkii, waatoo Mariyaama tii da Marəta. 11.1-2 12.1-3; Luka 10.38-39.²Ma Mariyaama, ki sha əjivə urədya ŋga malaŋə kwaɓa aaba’ə səɗə Yeesu, kya taaɗəgi də shiŋkinə ŋga nətə. Ndzəkəŋuci nə əndə gwakə, waatoo, Lazarusə. ³Wata cikəŋushi’iitə bəra’i a sləkee ka waɓənə ka Yeesu də banə oo’i, “Slandana, gwakə nə kaɗashinaaku.” 11.3 11.36.⁴Makə fii Yeesu ha’ə, wata əŋki ci, “Ma muudinə ŋga gwakənə ŋga Lazarusə, əntaa əntənə nii kəya əntə. Ma gwakəətsa, ka vii də ɗuunuunə ka Əntaŋfə. Də ha’ə əsə nə *Uuzənə ŋga Əntaŋfə a upaa ɗuunuunə.” 11.4 9.3; 17.1.

⁵Kə uu’i Yeesu tə i Marəta tii da cikəŋuci ba’ə Lazarusə. ⁶Patə da ha’ə, makə fii ci habara ŋga gwakənaakii, kə baa ci bəra’i zəku’i. ⁷Ma daba’əkii wata əŋki ci ka lyawarənaakii, “Ənaamə aa Yahudiya.” ⁸Əŋki lyawarənaakii ka ci, “Maləma, ma’ə mata’avəmə makə mwayi ənjitə davə kaalanə tə hə də faariinə. Yoo, wahənə ka moo ənənə aadəvə nii?” 11.8 8.59; 10.31.⁹Əŋki Yeesu ka tii, “Tə’i tibisənyinə pu’u aji bəra’i agi ka uusəra. Taa wu patə ca wii doosərə, paa ci ka kulanə, acii agi ɓərənə nə uusəra ka ci a rəgwa. 11.9-10 8.12; 12.35-36.¹⁰Amma maɗa kə wii ci davəɗə, ka kulanə nə ci acii pooshi ɓərənə aciikii.”

¹¹Makə bagi Yeesu ətsa, ca tsakə waɓənə, əŋki ci, “Ma guvaamə Lazarusə, kə kulii ci aa ŋunyi. Amma ka dzənə nə nyi ka maɗeenə ka ci.” 11.11 Mat. 9.24.¹²Əŋki lyawarənaakii ka ci, “Slandana, maɗa ka ŋunyinə nə ci, ka mbəɗənə nə ci.” ¹³Ma Yeesu, ma mwayi ci banə ka tii, kə əŋki Lazarusə, amma ma nə tii ka nəhənə, ŋunyinə saakii cifə ci. ¹⁴Wata Yeesu a bagi ka tii paŋgəraŋə, əŋki ci, “Ma Lazarusə, kə əŋki ci. ¹⁵Amma kə ɗii nyi mooɗasəkə ka putə goonə makə pooshi nyi aɓiikii, koona shii vii gooŋga ka nyi. Dzaamə aahakii.” ¹⁶Tooma ətə ci ənjə a ’wa tə ci “Huyirənə” a ba ka hara *lyawarənə makə ci, “Palaamə da i maləma kaama shii əntənə da i ci!” 11.16 Mar. 14.31; Rooma 6.8; Tooma: 20.24.

Yeesu nə Əndə vii əpinə ka ənja

¹⁷Mbu’unə ŋga Yeesu aadəvə, ma gi ci ka lanə, kə uugi Lazarusə baanə ənfwaɗə makə ŋgəɗəgi ənji tə ci. ¹⁸Ma vəranə ŋga Bayitaniya, kə mbu’i bahə kiloomeeta makkə ahadatii da Urusaliima. ¹⁹Laŋə əsə nə *Yahudiinə ətə shi ka nəhəpaanə tə i Marəta tii da Mariyaama putə ŋga əntənə ŋga ndzəkəŋushi’inətii. ²⁰Makə fii Marəta oo’i, agi shinə nə Yeesu, kə dəməgi ki agyə ka guŋyanə da ci a rəgwa. Amma ma Mariyaama, kə ənəgi ki asii. ²¹Gəŋunatə da ci, wata əŋki ki ka ci, “Slandana, maci ganə nji hə ɗii, kaɗa pooshi ndzəkəŋunəki əŋki! 11.21 11.32.²²Amma kə shii nyi, taa əndzə’i ka ɗanə nə Əntaŋfə ka hə taa mi patə kədii hə aciikii.” ²³Əŋki Yeesu ka ki, “Ka maɗənə nə ndzəkəŋu da i əpinə.” ²⁴Əŋki ki ka ci, “Kə shii nyi, ka maɗənə nə ci da i əpinə uusəra ŋga muudinə ŋga duuniya.” 11.24 5.29; 6.40,54; Dan. 12.2.²⁵Əŋki Yeesu ka ki, “Nyi nə əndə maɗeenə ka ənjə a gu’u, nyi nə əndə vii ka tii əpinə əsə. Taa wu patə vii ka nyi gooŋga, ka upaanə nə ci əpinə taa kə əŋki ci. 11.25 5.21,24; 8.51.²⁶Taa wu əsə nə əndə da i əpinə, ca vii ka nyi gooŋga, paa ci ka əntənə shaŋə. Kə vii hə gooŋga oo’i, ka ɗanə ha’ə kwa?” ²⁷Əŋki ki ka ci, “Awa Slandana. Kə vii nyi gooŋga oo’i, hə nə Mataɗəkii, Uuzənə ŋga Əntaŋfə ətə bii Əntaŋfə kadə na shi aa duuniya.” 11.27 1.34; 4.25.

Tuunə ŋga Yeesu

²⁸Makə uugi Marəta baginə ha’ə, wata kya ənəgərə aasii, kya dzə ka ’waginə tə Mariyaama cikəŋuci aa taŋgala, əŋki ki ka ki, “Kə shi Maləma, agi ləgwanə nə ci tə hə.” ²⁹Makə fii Mariyaama ha’ə, wata kya maɗə, kya palə də kwasənə ka dzənə ka lanə tə ci. ³⁰Ma ka saa’ita, ma’ə Yeesu mambu’umə aasəkə vəranəkii, ma’ə ci ka hatə lii Marəta tə ci. ³¹Ənjitə gi ka nəhəpaanə tə Mariyaama asii, makə nee tii maɗətə ki, kya palə də kwasənə, wata təya nə’u tə ki. Ma nə tii ka nəhənə, taa aanə gu’u nə ki ka palənə ka tuunə davə.

³²Wata Mariyaama a mbu’u ka hatə ɗii Yeesu davə. Makə nee ki ka ci, wata kya kulagi atsaa səɗəkii, əŋki ki, “Slandana, maci ganə nji hə, kaɗa pooshi ndzəkəŋunəki əŋki.” 11.32 11.21.³³Makə nee Yeesu ka Mariyaama kya tuu, ca nee makə sətə ci hara ənjitə aɓitə a tuu əsə, kə kulii aasəkəkii ka shaŋə. ³⁴Ca ləgwa ka tii, əŋki ci, “Da saŋə ŋgəɗəgyuunə tə ca?” Əŋki tii ka ci, “Shiwa nda nee Slandana.” ³⁵Kə kiwə Yeesu əsə. 11.35 Luka 19.41.³⁶Wata əŋki ənji, “Neemə makə sətə uu’i ci tə ci.” ³⁷Amma ma hara ənji, kə bii tii, “Kə mbee ci ka wunəgi ginə ŋga muurəfinə. Aa mi ɗii paa ci təŋagi tə Lazarusə ka əntəna?” 11.37 9.6.

Ənənə ka maɗeenə ka Lazarusə da i əpinə

³⁸Fanaakii ha’ə, kə ənyi ka kulagərənə aasəkəkii əsə, wata ca palə aanə gu’ukii. Ma gu’ukəya, ɓurəha da i faara amakii. 11.38 20.1; Mat. 27.60.³⁹Əŋki Yeesu ka tii, “Ŋgərəgimə faaratsə amakii.” Əŋki Marəta cikəŋuci mantə əndətsa, “Slandana, kadə na zənə, acii kə uugi ci baanə ənfwaɗə ənə makə ŋgəɗəgi ənji!” ⁴⁰Əŋki Yeesu ka ki, “Paa nyi bii ka hə oo’i, maɗa vii hə gooŋga, ka neenə nə hə ka ɗuunuunə ŋga Əntaŋfə kwa?” ⁴¹Wata təya ŋgərəgi faarakii. Yeesu a tsaamə aadəgyə, əŋki ci, “Daada, kə kuyirii nyi tə hə acii agi fanə nə hə tə nyi. ⁴²Ma nyi, kə shii nyi, agi fanə nə hə tə nyi taa guci patə. Amma ma cii kya ba əna, ka putə ŋga ənjinə ganə, kaa təya shii vii gooŋga oo’i, hə sləkee ka nyi.” 11.42 12.30.⁴³Makə uugi ci baginə ha’ə, wata ca maɗee ka uurakii ka ’wanə, əŋki ci, “Lazarusə gimagi!” ⁴⁴Wata ca gimagi. Mafuuɗəkii nə ciinəkii da səɗəkii patə da i dara wa agikii. Əŋki Yeesu ka tii, “Pərəgimə tə ci, kaa ca mbee ka wiinə.” 11.44 20.6-7.

Ɗa *mətərəkinə agyanə Yeesu

(Mat. 26.1-5; Mar. 14.1-2; Luka 22.1-2)

⁴⁵Ma ənjitə shi ka nəhəpaanə tə Mariyaama, kə nee tii ka sətə ɗii Yeesu, laŋə ahadatii vii ka ci gooŋga əsə. 11.45 2.23.⁴⁶Amma ma hara ənji, kə ənyi tii aaɓii *Farisanyinə, təya dzə ka ba ka tii sətə ɗii Yeesu. ⁴⁷Wata Farisanyinə da madiigərə limanyinə a ɗa mətərəkinə, əŋki tii, “Iitə ɗanaama? Tsaaməmə ka sə ŋga hurəshishiitsə ci əndətsə a ɗaaɗa! 11.47-48 2.11; Mat. 26.3-5; Slənə 4.16.⁴⁸Maɗa kə bwasee amə ka ci ca ɗaaɗa ha’ə, ka viinə nə patənə ŋga ənji ka ci gooŋga. Maɗa kə fii gayinə ŋga ənji Rooma əsə, ka shinə nə tii, təya waalagi yi ŋga Əntaŋfə gaamə, təya saawee ka hanyinə gaamə!”

⁴⁹Tə’i əndə’i əndə agitii ɗii ləməkii Kayafasə, ci nə gawə ŋga limanyinə agi ətə fəza. Əŋki ci ka tii, “Ya saŋə mabiinə nuunə kwa? 11.49-50 18.14.⁵⁰Pooshi unə paaratəgi oo’i, gəɗə əntənə ŋga əndə rəŋwə putə ŋga ənji patə, acii zamaginə də patənə ŋga hanyinə kwa?” ⁵¹Weewee ma sətə cii kəya ba, əntaa ŋga ənfunəkii, amma makə ɗii ci ka gawə ŋga limanyinə agi ətə fəza, anabaakwaanə cii kəya ɗa oo’i, ka əntənə nə Yeesu ka putə ŋga *Yahudiinə. ⁵²Əntaa wata ŋga Yahudiinə tanə, amma ka putə ŋga ənji ŋga Əntaŋfə taa da patə, kaa təya ndzaanə ka ədzəmə rəŋwə. 11.52 10.16.

⁵³Uusərakii ’watəgi *gayinə ŋga Yahudiinə alə rəgwa ŋga ɓələnə tə Yeesu. 11.53 5.18.

⁵⁴Acii ha’ə, ma Yeesu, paa ci ənyi ka wiinə paŋgəraŋə ma’ə anə hanyinə ŋga Yahudiya, amma ca maɗə, ca palə saakii ka əndə’i ha kədəhə da bilinə, waatoo əndə’i vəranə ətə ci ənjə a ’wa Ifərami. Davə ndzaa tii da lyawarənaakii. 11.54 5.13; 7.1.

⁵⁵Mbəshanə ŋga kumənə ŋga Pasəka, kə ma’i ənji laŋə anə hanyinatii, təya palə aa Urusaliima ka laaɓagi natii na, taabu’u mbu’yanə kumənəkii. 11.55 2.13; Ɓaan. 19.11-20; 2 Haba. 30.17-18.⁵⁶Təya dzə də alənə tə Yeesu. Ma təya dza də nə asəkə yi ŋga Əntaŋfə əsə, kə laaguyi tii ahadatii, əŋki tii, “Iitə nee unə noona? Weewee paa ci ka shinə ka kuməəna, anii ka shinə nə ca?” 11.56 7.11.⁵⁷Ma ləguyi tii ha’ə, acii kə baabagi madiigərə limanyinə da Farisanyinə oo’i, taa wu patə shii hatə ɗii Yeesu davə, wa ca shi ka banə, kaa ənjə a shii dzənə ka kəsənə tə ci.

Ɓəzəpaanə tə Yeesu də Bayitaniya

(Mat. 26.6-13; Mar. 14.3-9)

¹Ma ətsə mbəɗaanə baanə kuwa kaa ənjə a ɗa kumənə ŋga *Pasəka, kə gi Yeesu aa Bayitaniya, vəranə ŋga Lazarusə əndətə shi ca maɗee ka ci agi maməətə ənja. 12.1-3 11.1-2.²Makə mbu’i ci aadəvə, kə jigə ənji ka ci zəmə ŋga kədəwanə. Ma Marəta, kə cakə ki tə tii agi təkə zəməkii. Ma Lazarusə, rəŋwə nə ci agi ənjitə ndzaanə ka ha rəŋwə da Yeesu. 12.2 Luka 10.40.

³Wata Mariyaama a ŋgərə əbwə urədya. Ma urəditsa, ŋga malaŋə kwaɓa acii də ba ŋga “narədi” dii ənji. Kya əjivə aaba’ə səɗə Yeesu, kya taaɗəgi də shiŋkinə ŋga nətə. Wata mədədəranə ŋga urədyakii a nagi yikii də zənənə. 12.3 Luka 7.37-38.

⁴Tə’i əndə’i lawarə ŋga Yeesu, waatoo Yahuda Isəkariyoota ətə ma uudəpaa ba’a, ci vii tə Yeesu ka kəsənə. Kə bii ci, 12.4 Yooh. 6.71; 13.2,27; 18.2.⁵“Maci ɗərəmaginə ci ənjə a ɗərəmagi də urəditsa, kaɗa ka ɗanə nə kwaɓakii *hwaslə gya’ə makkə, ənjə a təkəpaa ka maaghiinə.” 12.5 Isaa. 58.7; Mat. 19.21; Yak. 2.15-16.⁶Ma bii ci ətsə ha’ə, əntaa hakilanə cii kəya hakila tə maaghiinə, amma acii ɗii ci ka mahəra, makə ɗii ci, ci ca nəhə mbuurə kwaɓatii, ka tanə nə ci, ca tsakə də naakii na. ⁷Amma əŋki Yeesu, “Bwasee ka ki. Wa kya kapaa sətə aciitə ka uusəra ŋga ŋgəɗənə tə nyi. 12.7 19.40.⁸Ma maaghiinə, taa guci patə nə tii aɓii unə, amma ma nyi, pooshi amə ka ndzaanə doonə taa guci.” 12.8 Dzək. 15.11.

Ɗa mətərəkinə agyanə Lazarusə

⁹Makə fii daŋkana oo’i, də Bayitaniya nə Yeesu, wata təya dzə aadəvə. Əntaa wata ka alənə tə Yeesu, amma i ka neenə ka Lazarusə ətə maɗee Yeesu agi maməətə ənja. 12.9 11.43-44.¹⁰Wata madiigərə limanyinə a ɗa rəgwa ŋga ɓələginə tə Lazarusə əsə. ¹¹Acii da tsa uurakii shigi kaareenə ŋga hara *Yahudiinə laŋə ka tii, təya vii gooŋga ka Yeesu. 12.11 11.45.

Dəmənə ŋga Yeesu aasəkə vəranə ŋga Urusaliima

(Mat. 21.1-11; Mar. 11.1-11; Luka 19.28-40)

¹²Pukyatə hakii, ma daŋkanatə shi ka kumənə ŋga Pasəka, kə fii tii oo’i, ka shinə nə Yeesu aa Urusaliima. ¹³Wata təya fəɗə banyinə ŋga dibənuuja, təya palə aaba’ə vəranə ka guŋyanə də ci. Təya ka vurənə, təya ba, “Dəlanə də Əntaŋfə! Wa Əntaŋfə a ɗa barəkaanə ka əndətə shi agi ləmə ŋga Slandana. Wa Əntaŋfə a ɗa barəkaanə ka ŋwaŋwə ŋga *Isərayiila!” 12.13 Jab. 118.26; Mat. 27.42; Yooh. 1.49.

¹⁴Ma Yeesu, kə lapaa ci vamənda, ca ndərəvə aaba’əkii, makə sətə bii malaaɓa ləkaləkatə oo’i, ¹⁵“Vəranə ŋga *Sihiyoona ga ha ŋgwalə! Waatsə ŋwaŋwaaku ka shinə aba’ə uundzə vamənda.” 12.15 Zak. 9.9.¹⁶Ma lyawarənaakii, pooshi tii paaratəgi də ətsə daga ka saa’ikii, amma makə maɗee Əntaŋfə ka ci agi maməətə ənja, ca vii ka ci ɗuunuunə, kə buurətə tii oo’i, kə waɓi malaaɓa ləkaləkatə ətsa agyanəkii, ha’ə əsə ɗii tii ka ci. 12.16 2.22; 17.1.

¹⁷Ma ənjitə nji da i Yeesu saa’itə ’wii ci tə Lazarusə asəkə gu’u, ca maɗee ka ci agi maməətə ənja, kə baabii tii ka ənji sətə slənyi. 12.17 11.42-45.¹⁸Ci ɗii gi daŋkana ka gəŋunə də ci, acii kə fii tii oo’i, ci sha ɗii sə ŋga hurəshishiitsa. ¹⁹Wata *Farisanyinə a ba ahadatii, əŋki tii, “Kə nee unə ɗii, pooshi amə agi jaalanə shaŋə! Tsaaməmə *duuniya patə ca nə’u tə ci!” 12.19 11.48.

Alənə ŋga hara ənji Gərikə tə Yeesu

²⁰Ma ahada ənjitə gi ka paslənə tə Əntaŋfə agi kuməəta, tə’i hara ənji Gərikə. ²¹Wata təya shi aaɓii Filibusə, əndə Batəsayida anə hanyinə ŋga Galili, əŋki tii ka ci, “Maləma, ŋga’ə keenə nə neenə ka Yeesu.” 12.21 1.44; Luka 19.3; 23.8.²²Filibusə a maɗə, ca dzə ka banə ka Andərawəsə, təya maɗə, təya dzə ka banə ka Yeesu. ²³Əŋki Yeesu ka tii, “Kə uugi saa’i mbu’yanə kaa Uuzənə ŋga əndə a upaa ɗuunətənə. 12.23 2.4; 12.16.²⁴Tantanyinə cii kya ba koonə, maɗa ləgagərə ənji slikərənə aagi hanyi, ka ɓəsləginə nə ci. Ma daaba’əkii, ca givagi, ca vii hi’u laŋə. 12.24-25 Mat. 10.39; 16.24-25; 1 Koor. 15.36.²⁵Ma əndətə uu’i əpinaakii, ka əteenə nə ci ka əpinaakii. Ma əndətə kaaree ka əpinaakii əsə ganə a duuniya, ka kapaanə nə ci əpinəkii ka ca’ə ndəŋwə ndəŋwə. ²⁶Taa wu patə ca moo paslənə tə nyi, tyasə see a nə’u ci tə nyi. Ma əndətə ca paslə tə nyi, taa da ndzaa nyi patə, ka ndzaanə nə ci davə. Taa wu patə ca paslə tə nyi, ka ɗuunətənə nə Daadə tə ci.” 12.26 14.3; 17.24.

Waɓənə ŋga Yeesu agyanə əntənaakii

²⁷“Ma nyi, agi mabuurənə nə nyi, mashiimə nyi sə ŋga banə. Maɗa bii nyi, Daada, kasa’əgi ka nyi saa’itsa, pooshi ka ɗanə, acii ka putakii shi nyi, kaa nya shii sa ciɓa. 12.27 12.23; Mat. 26.38.²⁸Daada, ɓaarii ɗuunuunə ŋga ləməku ka ənja!” Wata əndə’i uura ŋga əndə a waɓya dadagyə, əŋki ci, “Kə uugi nyi ɓaarii ɗuunuunə ŋga ləməki. Ka ənənə nə nyi ka ɓaariinə əsə.” 12.28 17.1; Mat. 3.17; 17.5.²⁹Ma daŋkanatə davə, kə fii tii uura ŋga ənda, wata əŋki hara ənji ahadatii, “Dzanə ŋga vənə ɗii ha’ə.” Əŋki hara ənji natii, “Malaa’ika waɓi da ci!”

³⁰Amma əŋki Yeesu ka tii, “Əntaa ka putaaki də uura ŋga əndətsə fii unə, amma ka putə goonə, kaa ca shii tsakənə tuunə. ³¹Kə uugi saa’i mbu’yanə ka ɗa gəŋwanə ka *duuniyana. Ka ləwutənə nə ənji ŋwaŋuunə acii ŋwaŋwə ŋga duuniya. 12.31 5.22; 14.30; 16.11.³²Ma nyi, maɗa kə maɗee ənji ka nyi aadəgyə, ka tə’yatənə nə nyi patənə ŋga ənji aaɓiiki.” 12.32-34 3.14.³³Kə bii ci ha’ə kaa ca ɓaarii tsarə ŋga əntəətə nii kəya əntə. 12.33 18.32.

³⁴Əŋki daŋkana, “Ma bariya geenə, kə bii ci keenə, ma *Aləmasiihu, ka ndzaanə nə ci da i əpinə ka ca’ə ndəŋwə ndəŋwə. Iitə ɗii banəku oo’i, tyasə ka maɗeenə nə ənji ka Uuzənə ŋga əndə aadəgya? Wu saŋə nə *Uuzənə ŋga ənda?” 12.34 Jab. 89.37; 110.4; Əzaki. 37.25; Yooh. 12.23; 3.14.³⁵Wata əŋki Yeesu ka tii, “Ka ta’aveenə nə ɓərənə ahadoonə gi’u. Dəmə aakəŋwa də wiigi’inə goonə agi ɓərənəkii, acii ga təkunə a lapaa tuunə a rəgwa. Acii ma əndətə ca wii agi təkunə, paa ci ka shii hatə cii kəya dzə aadəvə. 12.35-36 7.33; 8.12.³⁶Makə wiitsə ɓərənəkii ahadoonə, viimə ka ci gooŋga koona shii ndzaanə ka ənji ŋga ɓərənə.” 12.36 5.13.

Makə bagi Yeesu waɓəətsa, wata ca maɗə, ca dzə ka umbəginə saakii aciitii.

Ghatə vii gooŋga ŋga Yahudiinə

³⁷Taa ŋgahi ka ginətii ɗaaɗii Yeesu patənə ŋga sə ŋga hurəshishinaakii, amma paa tii vii ka ci gooŋga. 12.37 16.9.³⁸Ma təkuree tii ka vii gooŋga, kaa sətə shi anabi Isaaya bii a ndzaa ka gooŋga, ətə bii cii, 12.38 Isaa. 53.1; Rooma 10.16.

“Slandana, wu saŋə vii gooŋga ka waɓəətə bii ina?

Tə’i əndə nee ka ŋgeerənaaku kwa?”

³⁹Acii ha’ə kə təkuree tii ka vii gooŋga, acii kə bii Isaaya əsə, əŋki ci,

⁴⁰“Kə uurəfəgi Əntaŋfə tə tii, acii ga təya nee ka uushi’inə. 12.40 Isaa. 6.10.

Ca pa’əgi hiimatii

acii ga təya paaratəgi də uushi’inə əsə.

Əŋki Əntaŋfə, ma ɗii nyi ha’ə, acii ga təya zhi’wagi aaɓiiki, nya mbəɗəpaa də tii.”

⁴¹Ma bii Isaaya ətsa, acii kə nee ci ka ɗuunuunə ŋga Yeesu, ca waɓə agyanəkii əsə. 12.41 Isaa. 6.1-3.

⁴²Taa ŋgahi ha’ə, laŋə agi *gayinə ŋga Yahudiinə vii gooŋga ka Yeesu, amma putə ŋga ŋgwalənə acii *Farisanyinə, pooshi tii nja waɓəgi paŋgəraŋə agyanə Yeesu, acii ga ənjə a lyaakagi tə tii asəkə kuvə də’wa. 12.42 2.23; 9.22.⁴³Ma təya, gəɗə dəlanə ŋga ənji shiŋkinə kaɗeesəkə ka tii acii dəlanə ŋga Əntaŋfə. 12.43 7.18.

La gəŋwanə də waɓənə ŋga Yeesu

⁴⁴Kə maɗee Yeesu ka uurakii ka banə, əŋki ci, “Taa wu patə vii ka nyi gooŋga, əntaa wata ka nyi vii ci gooŋga, amma da i ka Əndətə sləkee ka nyi. 12.44 5.24.⁴⁵Taa wu patə nee ka nyi, kə nee ci ka Əndətə sləkee ka nyi ətsa. 12.45 14.9; 5.18.⁴⁶Ma nya, makə ɓərənə shi nyi aa duuniya, acii ga taa wu patə ətə vii ka nyi gooŋga, a ndzaanə agi təkunə. 12.46 12.35-36.⁴⁷Maɗa kə fii əndə waɓənaaki, amma paa ci nə’utə waɓənəkii, paa nyi ka ɗa ka ci gəŋwanə də nəki. Ka luupaa ənji shi nyi aa duuniya, əntaa ka ɗa gəŋwanə ka tii. 12.47 3.17; 5.22.⁴⁸Ma əndətə kaaree ka nyi, ca təkuree ka fa waɓənaaki, tə’i əndətə na ɗa ka ci gəŋwanə. Waɓəənə waɓi nyi na ndzaa ka mala gəŋwanaakii uusəra ŋga muudinə! ⁴⁹Ma ətsa, gooŋga. Acii əntaa də baawəɗaaki cii kya waɓə, amma Daadə ətə sləkee ka nyi bii ka nyi sətə banəki tyasə. 12.49 7.16-17.⁵⁰Kə shii nyi əsə, ma waɓənaakii, ci ca vii əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə ka ənja. Ma sənə bii nyi əsə, ci nə sətə bii Daadə ka nyi kaa nya ba.” 12.50 4.34.

Yiiɓəginə ŋga Yeesu tə səɗə ŋga lyawarənaakii

¹Ma ətsə mbəɗaanə baanə rəŋwə ka kumənə ŋga *Pasəka, kə shii Yeesu oo’i, kədəhə nə ci ka bwasee ka duuniya, kaa ca ənə aaɓii Dii. Taa guci patə nə ci agi uuɗənə tə ənjitə a duuniya ətə ndzaa ka naakii, kə uu’i ci tə tii ca’ə ka muudinə. 13.1 2.4.

²Ma ətsə kədəwanə, tii agi zəmənə, kə uugi *Seetanə kavənə aa ədzəmə Yahuda Isəkariyoota uuzənə ŋga Simoonə tə viinə tə ci aacii ənja. 13.2 12.4; Luka 22.3.³Kə shii Yeesu oo’i, aaciikii ba’avə Əntaŋfə patənə ŋga uushi’inə, kə shii ci oo’i, dacii Əntaŋfə shi ci, aaɓiikii cii kəya ənə əsə. 13.3 3.35; 8.14.⁴Wata ca maɗətə ka ha ŋga ndzaanə, ca səɗəgi əndə’i kəjeerənə ashikii, ca ŋgərə gyara, ca ənəpaa də ŋukii. 13.4-5 Luka 12.37.⁵Ca ŋgərə ma’inə, ca əjivə aasəkə kələra, ca ndzaŋə yiiɓə səɗə ŋga lyawarənaakii, ca dzə də taaɗəginə də gyaratə a ŋukii.

⁶Ca mbu’ya aaɓii Simoonə Piita. Əŋki Piita ka ci, “Slandana, hə nə yiɓə ka nyi səɗə nii?” ⁷Əŋki Yeesu ka ci, “Pooshi hə paaratəgi də sənə cii kya ɗa əndzə’i, amma kadə nii kwa paaratəgi aakəŋwa.” ⁸Əŋki Piita, “Paa hə ka yiɓə səɗəki shaŋə!” Əŋki Yeesu ka ci, “Maɗa paa nyi yiɓə ka hə səɗəku, paa hə ka ndzaanə ka lawaraaki ma’ə.” ⁹Əŋki Simoonə Piita ka ci, “Slandana, maɗa ha’ə ɗiya, əntaa wata səɗəki tanə yiɓəginəku, amma yiɓəgi patə da i ciinəki da nəki!” ¹⁰Əŋki Yeesu, “Taa wu yiɓəgi shishinəkii, malaaɓakii nə ci ətsa, pooshi nafa ŋga ənənə ka yiɓənə, maɗaamə səɗəkii. Ma unə, patənə goonə malaaɓakii nuunə, maɗaamə əndə rəŋwə.” 13.10 15.3.¹¹Ma bii Yeesu ha’ə, acii kə shii ci tə əndətə na vii tə ci aacii ənja. Ci ɗii bii ci, “Patənə goonə malaaɓakii nuunə, maɗaamə əndə rəŋwə.” 13.11 6.64,70-71.

¹²Ma daaba’ə, makə uugi ci yiiɓəgi səɗətii, ca ənə ka ŋgavə kəjeerənaakii, ca ənə ka ndzaanə dasə ka ha ŋga ndzaanaakii, ca ləgwa amatii, əŋki ci, “Kə paaratəgyuunə də sətə ɗii nyi əndzə’i kwa? 13.12-14 Mat. 20.24-28; 23.8-12; Luka 22.27; 1 Tim. 5.10.¹³Agi ’wanə nuunə tə nyi Maləma da Slandana. Ŋga’ə əsə makə ’wii unə tə nyi ha’ə, acii ci nə nyi. ¹⁴Ma nyi Slandanuunə da Maləmə goonə əsə, kə yiiɓəgi nyi koonə səɗuunə. Ma unə əsə, yiiɓəshimə səɗə ahadoonə. ¹⁵Kə ɓaarii nyi koonə ɗanə ha’ə, koona shii ɗanə makə ətsə ɗii nyi koonə. 13.15 1 Yooh. 2.6; Fil. 2.5; 1 Piita 2.21.¹⁶Tantanyinə cii kya ba koonə, pooshi mava ka paleenə ka Slandanəkii. Ha’ə əsə, pooshi masləkee əndə ka paleenə ka əndətə sləkee ka ci. 13.16 15.20; Mat. 10.24.¹⁷Makə kə shii unə gooŋgatsa, maɗa kə gyuunə aakəŋwa də ɗanə ha’ə makə ətsa, tə’i barəkaanə ashuunə. 13.17 Yak. 1.25.

¹⁸“Əntaa agyanuunə patə cii kya waɓə. Kə shii nyi ənjitə ta’i nyi. Ka ɗanə ka gooŋga nə sətə bii malaaɓa ləkaləkatə oo’i, ‘Ma əndənə ciina zəmə ka kəŋwə rəŋwə, kə zə’uunə ci ka nyi.’ 13.18 Jab. 41.10; Yooh. 17.12.¹⁹Ma bii nyi koonə ətsa daga ci ma’ə maslənəmə, koona shii vii gooŋga, oo’i nyi nə əndə daga ŋukə, saa’itə nə səkii a slənə. 13.19 8.24; 14.29; 16.4.²⁰Tantanyinə cii kya ba koonə, taa wu patə liwə taa tə wu ətə sləkee nyi, tə nyi liwə ci ətsa. Taa wu patə liwə tə nyi əsə, tə Əndətə sləkee ka nyi liwə ci ətsa.” 13.20 Mat. 10.40.

Waɓənə ŋga Yeesu agyanə viinə tə ci aacii ənja

(Mat. 26.20-25; Mar. 14.17-21; Luka 22.21-23)

²¹Makə bagi Yeesu ha’ə, kə gimə ci agi mabuurəna, wata ca bagi paŋgəraŋə, əŋki ci, “Tantanyinə cii kya ba koonə, tə’i əndə ahadoonə ətə na vii tə nyi aacii ənja.” ²²Lyawarənaakii a tsaaməshi ahadatii. Kə gwazəgi haŋkalatii ka shaŋə, acii pooshi tii shii taa agyanə wu ahadatii cii kəya waɓə. ²³Əndə’i əndə agi lyawarənaakii ətə palee ci də uuɗənə, ataŋgalakii nə ci dasə. 13.23 19.26; 20.2; 21.7,20.²⁴Wata Simoonə Piita a mərikətə ka ci, əŋki ci, “Ləgwatə amakii taa agyanə wu cii kəya waɓə.” ²⁵Wata ca əntsahətə aaɓii Yeesu, əŋki ci ka ci, “Wu daa Slandana?” ²⁶Əŋki Yeesu, “Ka cimwatənə nə nyi buroodi agi dzəguɗa, nya vii ka ci, ci nə əndəkii.” Wata ca əntəcii buroodi, ca ɗaanə dzəguɗa, ca vii ka Yahuda uuzənə ŋga Simoonə Isəkariyoota. ²⁷Pii makə liwə ci buroodikii, wata Seetanə a dəməgərə aa ədzəməkii. Əŋki Yeesu ka ci, “Duu ka ɗa sətə cii kwa ɗa pii pii!” 13.27 13.2.

²⁸Asee, ma waɓənə ŋga Yeesu, pooshi əndə paaratəgi agitii. ²⁹Makə ɗii ci Yahuda nə əndə kəsə kwaɓa, ma nyihə hara lyawarənə, makə ma bii Yeesu ka ci, wa ca dzə ka ira uushi’iitə diɓə ka ɗa də kumənə, taa vii uushi ka maaghiinə. 13.29 12.6.³⁰Makə liwə Yahuda buroodita, wata ca maɗə, ca dəməgi dəŋwa’ə. Davəɗə nə ha saa’ikii.

Kura bariya

³¹Ma daaba’ə, makə pyalə Yahuda, əŋki Yeesu, “Ma əndzə’i ɗiya, kə uugi ɗuunuunə ŋga Uuzənə ŋga əndə shiginə aa babara, kə uugi ɗuunuunə ŋga Əntaŋfə shiginə aa babara daciikii əsə. 13.31-32 17.1.³²Makə kə shigi ɗuunuunə ŋga Əntaŋfə paŋgəraŋə aa babara daciikii, ka ɓaariinə nə Əntaŋfə ɗuunuunə ŋga Uuzənaakii ashikii saakii. Pii pii ɗanəkii ha’ə əsə. ³³Manjeevənaakya, ma aakəŋwa gi’u, pooshi nyi na ndzaanə ahadoonə ma’ə. Takumə kaa nya ba koonə sətə bii nyi ka *gayinə ŋga Yahudiinə: ka alənə nuunə tə nyi, amma pooshi unə ka dzənə ka hatə cii kya dzə aadəvə. 13.33 8.14.³⁴Acii ha’ə wanyinə ka vii koonə kura bariya, waatoo, uuɗəshimə. Makə sətə uu’i nyi tuunə, tyasə see a uuɗəshuunə. 13.34 15.12,17; 1 Yooh. 2.7-8; 3.11,23; 4.11; 2 Yooh. 5-6.³⁵Maɗa kə uuɗəshuunə, ka shiinə nə patənə ŋga ənji oo’i, lyawarənaaki nuunə.” 13.35 1 Yooh. 3.14.

Waɓənə ŋga Yeesu agyanə hiweenə ŋga Piita

(Mat. 26.31-35; Mar. 14.27-31; Luka 22.31-34)

³⁶Wata, Simoonə Piita a ləgwa ka Yeesu, əŋki ci, “Slandana, aama daa cii kwa dza?” Əŋki Yeesu ka ci, “Ma hatə cii kya dzə aadəvə, paa hə ka nə’unə tə nyi əndzə’i. Amma ma aakəŋwa, ka nə’unə nə hə tə nyi.” 13.36 8.14; 21.19.³⁷Əŋki Piita ka ci, “Slandana, acii mi pa nya nə’u tə ha? Matasəkakii nə nyi kaa nya əntə ka putaaku!” ³⁸Əŋki Yeesu, “Matasəkakii nə hə tanyi kaa ha əntə ka putaaki kwa? Tantanyinə cii kya ba ka hə, ma taabu’u wanə gyaagya, ka jikənə nə hə makkə ka hiweenə ka shiinə tə nyi.” 13.38 18.27.

Rəgwa ŋga dzənə aasii aa ha Əntaŋfə

¹Əŋki Yeesu ka tii, “Goona buurə taa mi. Viimə gooŋga ka Əntaŋfə, una gi’i tə nyi əsə. 14.1 14.27.²Ma asii ga Daadə, tə’i kuvənyinə laŋə. Wanyinə ka dzənə ka haɗa koonə də ha əsə. Maci pooshi ha koonə, kaɗa pooshi nyi bii koonə ha’ə. ³Maa kə gi nyi, kə haɗatəgi nyi koonə də ha, ka ənyanə nə nyi, nya shi ka fəɗənə tuunə aaɓiiki, koona shii ndzaanə ka hatə ɗii nyi davə. 14.3 12.26.⁴Kə shii unə rəgwa ŋga hatə cii kya dzə aadəvə.”

⁵Əŋki Tooma ka ci, “Slandana, mashiimiinə hatə cii kwa dzə aadəvə, iitə ɗii shiiniinə rəgwa ŋga dzəginə aadəva?” 14.5 Tooma: 20.24.⁶Əŋki Yeesu ka ci “Nyi nə rəgwa, ashiki nə gooŋgaanə, nyi nə əndə vii əpinə əsə. Pooshi əndə ca dzə aaɓii Daadə maɗaamə daciiki. 14.6 Ibər. 10.20.⁷Makə ɗii ci kə shii unə tə nyi, ka shiinə nuunə tə Daadə əsə. Daga əndzə’i ka dzənə aakəŋwa kə shii unə tə ci, kə nee unə ka ci əsə.” 14.7 8.19.

⁸Əŋki Filibusə ka ci, “Slandana, ma sətə ciina moo, ɓaarii keenə tə Duu.” ⁹Yeesu a ba ka ci, əŋki ci, “Filibusə, kə ta’avə nyi ka shaŋə ahadoonə, amma ca’ə əndzə’i pooshi hə shii tə nyi nii? Taa wu patə nee ka nyi, kə nee ci ka Daadə ətsa. Iitə ɗii banəku oo’i, a ɓaarii nyi koonə tə Daada? 14.9 12.45.¹⁰Filibusə, paa hə vii gooŋga oo’i, ashi Daadə nə nyi, ha’ə nə Daadə əsə, ashiki nə ci kwa?” Wata əŋki ci ka lyawarənaakii patə, “Ma waɓəənə ca shigi da maki koonə, əntaa ŋga naaki na. Amma Daadə ca ɗa slənaakii ashiki. 14.10 3.35.¹¹Ma bii nyi, ashi Daadə nə nyi, ha’ə nə ci əsə, ashiki nə ci, viimə gooŋga ka waɓənəkii. Maɗa pooshi unə ka vii gooŋga ka waɓənaaki, viimə gooŋga putə ŋga uushi’iitə cii kya slənə. 14.11 5.18,36; 10.37-38.

¹²“Tantanyinə cii kya ba koonə, taa wu patə vii ka nyi gooŋga, ka slənənə nə ci slənətə cii kya slənə əsə palee ka ənə cii kya slənə, acii aaɓii Daadə cii kya dzə. ¹³Taa mi patə kədii unə də ləməki, ka ɗanə nə nyi koonə səkii, kaa Daadə a shii upaa ɗuunətənə dashiki Uuzənaakii. 14.13 15.16; 17.1.¹⁴Maɗa kədii unə taa mi patə də ləməki, ka ɗanə nə nyi koonə.”

Ɗa aləkawalə ŋga vii Malaaɓa Ma’yanə

¹⁵“Maɗa kə uu’i unə tə nyi, ka nə’utənə nuunə bariyaaki. 14.15 14.21,23; 15.10; 1 Yooh. 5.3; 2 Yooh. 6.¹⁶Ma nyi, ka kədiinə nə nyi acii Daadə, kaa ca vii koonə əndə’i əndə tsakənə tuunə. Ka ndzaanə nə ci ahadoonə ca’ə ka muudinə. 14.16 7.39; 14.26; 15.26; 16.7,13; 20.22; 1 Yooh. 3.24; 4.13; Slənə 1.4; 2.4.¹⁷Ma’yanə nə ci. Ci ɓaarəgi paŋgəraŋə tə gooŋgaanə agyanə Əntaŋfə. Ma ci, pooshi *duuniya liwə tə ci, acii pooshi tii nee ka ci, pooshi tii shii tə ci əsə. Amma ma unə, kə shii unə tə ci, acii ka hakii nuunə, ashuunə nii kəya ndzaanə əsə. 14.17 1 Koor. 2.10-16.

¹⁸“Maa kə pyalə nyi, paa nyi ka bwaseenə koonə unə daanuunə, ka ənyanə nə nyi aaɓii unə. ¹⁹Ma aakəŋwa gi’u, pooshi duuniya na nee ka nyi ma’ə. Amma ma unə, ka neenə nuunə ka nyi. Makə ɗii ci da i əpinə nə nyi, kaa ndzaanə nuunə da i əpinə noonə əsə. 14.19 16.16; 8.14.²⁰Maa kə mbu’ya uusərata, ka shiinə nuunə oo’i, ashi Daadə nə nyi, unə əsə ashiki nuunə, makə sətə ɗii nyi ashuunə. 14.20 5.18.²¹Taa wu patə liwə bariyanyinaaki, ca nə’utə tə tii, ci nə əndətə uu’i tə nyi. Ma əndətə uu’i tə nyi, ka uuɗənə nə Daadə tə ci. Ma nyi naaki əsə, ka uuɗənə nə nyi tə ci, nya ɓaarəgi ka ci naaki na.” 14.21 14.15.

²²Əŋki Yahuda (əntaa ŋga Isəkariyoota), “Slandana, iitiitə daa ɗanəkii ɓaarəginəku naaku nə keenə tanə, amma əntaa ka duuniya?” ²³Əŋki Yeesu, “Taa wu patə uu’i tə nyi, ka nə’utənə nə ci dzəgunənaaki. Ka uuɗənə nə Daadə tə ci. Ma nyi inə da Daadə, ka shinə niinə, ina shi ka ndzaanə ashikii. 14.23 Səniinə 3.20.²⁴Ma əndətə pooshi ka nə’u dzəgunənaaki, paa ci ka uuɗənə tə nyi ətsa. Ma dzəgunəənə fii unə da maki, əntaa ŋga ənfə nəki, amma dacii Daadə ətə sləkee ka nyi shigi dzəgunənəkii. 14.24 7.16.

²⁵“Wanyinə ka ba koonə ənə daga nyi ma’ə ahadoonə. ²⁶Ma əndə tsakənə tuunə, waatoo Malaaɓa Ma’yanə ətə nə Daadə a sləkee koonə də ləməki, ci na dzəgunə koonə patənə ŋga uushi’inə, ca buurətə koonə patənə ŋga uushi’iitə bii nyi koonə. 14.26 14.16.

²⁷“Ndzaanə agi jamənə cii kya bwasee koonə. Əntaa tsarə ŋga jaməətə ci duuniya a vii, amma naaki saaki. Goona buurə taa mi, goona ŋgwalə əsə. 14.27 16.33; 20.19,21.²⁸Kə fii unə nya ba, ka palənə nə nyi, amma ka ənyanə nə nyi aaɓii unə. Maɗa kə uu’i unə tə nyi, ka ɗanə nuunə mooɗasəkə ŋga dzənaaki aaɓii Daadə, acii kə palee ci ka nyi. 14.28 8.14.²⁹Kə bii nyi koonə ətsə əndzə’i daga ci ma’ə maslənəmə, koona shii vii gooŋga saa’itə nə səkii a slənə. 14.29 13.19.³⁰Paa nyi na waɓə laŋə doonə ma’ə, acii agi shinə nə ŋwaŋwə ŋga duuniyana. Əntaa ŋgeerənə paleegi ci ka nyi, 14.30 12.31.³¹amma ma na ɗa ha’ə, kaa duuniya a shii oo’i, kə uu’i nyi tə Daadə. Ci ɗii cii kya slənə patənə ŋga uushi’inə makə sətə bii ci ka nyi. Kwadzaamə kaama bwasee ka hana.” 14.31 15.10; Mat. 26.46.

Tantanyitə ənfwə nə Yeesu

¹“Nyi nə tantanyitə ənfwə inabi, Daadə əsə nə əndə haɗa də ənfukii. 15.1 Hoos. 10.1; Jab. 80.9-12.²Agi pwaatəginə nə ci ciinə ŋga ənfwə ətə pooshi ka poonə ŋga’ə. Ma ətə ca poo ŋga’ə, ca haɗatəgi, kaa ca shii ndzaanə camə, ca poo laŋə. 15.2 Mat. 3.10.³Ma unə, camə nuunə də dzəgunəətə jigunyii koonə. 15.3 13.10.⁴Ndzaamə ləɓə da nyi, nya ndzaa ləɓə doonə naaki. Pooshi baladzanə ŋga ənfwə ka poonə ci saakii maɗaamə ci ma’ə ashi diikii. Ha’ə əsə, pooshi unə ka poonə, maɗa pooshi unə ləɓə da nyi. 15.4-5 6.56; 15.7,10,16; Rooma 11.17-18; 2 Koor. 3.5; 4.7; 1 Yooh. 2.6,28; 3.6,24.

⁵“Nyi nə ənfwa, unə nə baladzanə ŋga ənfwa. Ma əndətə ləɓə da nyi, ashikii nə nyi əsə, ci ca poo laŋə, acii maɗa pooshi nyi, pooshi uushi cuuna mbee ka ɗatənə. ⁶Ma əndətə pooshi ləɓə da nyi, ka kaginə nə ənji tə ci makə baladzanə ŋga ənfwa, ca huurəgi, ənjə a dzatəgi də baladzanəkii, ənjə a kaanə gunə, ca ətsagi. 15.6 Mat. 7.19.⁷Maɗa kə ndzaa unə ləɓə da nyi, kə ndzaa waɓənaaki ləɓə doonə əsə, ka kədiinə nuunə patənə ŋga uushi’inə ətə cuuna moo, ka upaanə nuunə əsə. 15.7 15.16.⁸Maɗa kə ndzaa unə makə ənfutə ca poo laŋə, ka kiranə nuunə ɗuunuunə ka Daadə. Ci na ɓaarii oo’i, ənji nə’unə tə nyi nuunə. 15.8 14.13; 17.1.⁹Kə uu’i nyi tuunə makə sətə uu’i Daadə tə nyi. Ndzaamə agi uuɗənaaki. 15.9 13.1; 5.18.¹⁰Maɗa kə nə’utuunə sətə bii nyi koonə, ka ndzaanə nuunə agi uuɗənaaki, makə sətə nə’utə nyi ndilə ndilə tə sətə bii Daadə ka nyi, nya ndzaanə agi uuɗənaakii əsə. 15.10 14.15.

¹¹“Ma bii nyi koonə ətsa, kaa mooɗasəkaaki a ndzaanə ahadoonə, mooɗasəkə goonə a mbu’u əsə. 15.11 16.22,24; 17.13; 1 Yooh. 1.4.¹²Ma bariyaaki, uuɗəshimə, makə sətə uu’i nyi tuunə. 15.12 13.34; 1 Yooh. 4.11.¹³Ma maɗuunə uuɗənə ətə ci əndə a uuɗə tə guviinəkii, vigi əpinaakii ka putatii. 15.13 10.11.¹⁴Ma unə, maɗa kə nə’utuunə sətə bii nyi koonə, guviinəki nuunə. ¹⁵Paa nyi ka ’wanə tuunə ənji slənaaki ma’ə. Acii ma əndə sləna, paa ci ka shii sətə ci Slandanəkii a ɗa. Guviinəki ’wanəki tuunə, acii kə bii nyi koonə patənə ŋga sətə fii nyi ama Daadə. ¹⁶Əntaa unə ta’i tə nyi, amma nyi ta’i tuunə, nyi kavə tuunə koona dzə ka əji pawə laŋə, waatoo pawətə pooshi ka uudənə shaŋə. Maɗa kə ɗii unə ha’ə, ka viinə nə Daadə koonə taa mi kədii unə aciikii də ləməki. 15.16 14.13; 15.7; 16.23-24; Mat. 18.19; 1 Yooh. 3.22; 5.14-15; nyi ta’i tuunə: Yooh. 6.70; 13.18.¹⁷Ci ɗii cii kya ba koonə, uuɗəshimə.” 15.17 13.34.

Ushapaanə ŋga ənji *duuniya tuunə

¹⁸“Maɗa kə ushapaa duuniya tuunə, buurətəmə oo’i, tə nyi ’watəgi tii ushapaanə. 15.18 7.7.¹⁹Maci ŋga duuniya nuunə, kaɗa ka uuɗənə nə duuniya tuunə. Amma kə ta’i nyi tuunə tsaŋə agi duuniya, əntaa natii nuunə. Ci ɗii ushapaa tii tuunə. ²⁰Buurətəmə sətə bii nyi koonə tuu’inə, pooshi mava ca palee ka Slandanəkii. Ci ɗii, maɗa kə ciɓee tii ka nyi, ka ciɓeenə nə tii koonə noonə əsə. Maɗa kə nə’utə tii dzəgunənaaki, ka nə’utənə nə tii noonə əsə. 15.20 13.16.²¹Amma ka ɗanə nə tii koonə patənə ŋga uushi’iitsa acii ɗii unə ka naaki, acii pooshi tii shii tə Əndətə sləkee ka nyi. 15.21 16.3.²²Maci pooshi nyi shi, nya waɓə ka tii, kaɗa pooshi ’waslyakəənatii kəshi tə tii. Amma makə sətsə ɗii ci ətsa, pooshi rəgwa mbərəɗənətii acii ’waslyakəənatii. 15.22 9.41.²³Taa wu patə ushapaa tə nyi, tə Daadə ushii ci ətsa. 15.23 Luka 10.16; Yooh. 5.23; 1 Yooh. 2.23.²⁴Maci pooshi nyi ɗaaɗii uushi’inə ahadatii ətə pooshi əndə sha ɗii tsarəkii makə ətsa, kaɗa pooshi ’waslyakəənatii kəshi tə tii. Amma kə nee tii ka uushi’iitsə ɗii nyi, patə da ha’ə kə kaaree tii keenə inə da Daadə. 15.24 5.36.²⁵Ma ɗii ətsə patə, kaa sətə nyaahə ənji asəkə bariyatii a ndzaa ka tantanyinə ətə bii ci: ‘Əntaa uushi ɗii nyi ka tii kaaree tii ka nyi.’ 15.25 Jab. 69.5; 35.19.

²⁶“Kadə nə Matsakə tuunə a shi dacii Daadə, waatoo Malaaɓa Ma’yanə. Ci na ɓaarəgi paŋgəraŋə tə gooŋgaanə ŋga Əntaŋfə. Dacii Daadə nii kya sləkee koonə ka ci, ca waɓə agyanəki əsə. 15.26 1.15; 5.36; 14.16; 1 Yooh. 5.6-9.²⁷Ma unə, ka waɓənə nuunə agyanəki, acii daga saa’itə ’watəgi nyi dzəgunənə ka ənji naamə doonə. 15.27 1.14; Slənə 1.8; 1 Yooh. 1.2; 4.14.

¹“Ma bii nyi koonə ətsə patə, acii goona ənyi aaba’ə agi nə’unə tə nyi. ²Kadə nə ənjə a laakəgi tuunə asəkə *kuvə də’wanyinə. Tə’i saa’i na shi əsə, taa wu ca ɓələ tuunə, ka ŋgərənə nə ci makə paslənə nə ci ka paslənə ka Əntaŋfə də ɗanə ha’ə. 16.2 9.22.³Ma nə ənjə a ɗa koonə ətsə patə, acii pooshi tii shii tə Daadə taa tə nyi. 16.3 15.21.⁴Amma ma bii nyi koonə ətsa, koona shii buurətənə oo’i, kə shi nya bii koonə ha’ə saa’itə nə səkii a ɗa.” 16.4 13.19.

Slənə ŋga Malaaɓa Ma’yanə

“Ma ɗii pooshi nyi bii koonə uushi’iitsə daga ŋukə, acii ka hakii naamə. ⁵Amma makə wanyinə ka palənə aaɓii Əndətə sləkee ka nyi, ci ɗii cii kya bagi koonə əndzə’i. Taa ŋgahi kə bii nyi koonə ka palənə nə nyi, amma pooshi əndə ahadoonə ləguyi ka nyi taa aama cii kya dzə. 16.5 8.14.⁶Wata una ɓəzəgi səkə puta bii nyi ha’ə. 16.6 16.22.⁷Tantanyinə cii kya ba koonə, gəɗə palənaaki koonə, acii maɗa pooshi nyi pyalə, pooshi Matsakə tuunə na shi koonə. Amma maa kə pyalə nyi, ka sləkeenə nə nyi koonə ka ci. 16.7 14.16.⁸Maa kə shi ci əsə, ka ɓaarəginə nə ci ka *duuniya taa mi nə ’waslyakəənə, da taa mi nə slənə sətə dagwakii. Ca ɓaarii əsə oo’i, kadə nə Əntaŋfə a ɗa ka tii gəŋwanə. 16.8 Slənə 24.25.⁹Ka ɓaariinə nə ci ka tii oo’i, kə slənyi tii ’waslyakəənə makə ɗii ci pooshi tii vii ka nyi gooŋga. 16.9 2.23; 5.38; 6.36,64; 7.5; 10.26; 12.37.¹⁰Ka ɓaariinə nə ci ka tii əsə oo’i, dagwakii nə slənaaki, makə ɗii ci aaɓii Daadə cii kya palə, pooshi unə ka neenə ka nyi ma’ə. ¹¹Ka ɓaariinə nə ci ka tii əsə oo’i, kadə nə Əntaŋfə a ɗa ka tii gəŋwanə, acii ma ŋwaŋwa ŋga duuniyana, kə uugi ci upaa naakii. 16.11 12.31.

¹²“Laŋə nə uushi’inə amaki ŋga banə koonə, amma ma əndzə’i, ka ɗaginə laŋə ka nuunə ka əsətənə. ¹³Yoo, maa kə shi Ma’yanə ətə na ɓaarəgi gooŋgaanə agyanə Əntaŋfə, ka dzəgunətənə nə ci koonə rəgwa ŋga gooŋgaanə patə. Əntaa də baawəɗaakii saakii nii kəya waɓə, amma sətə fii ci nii kəya ba. Ka banə nə ci koonə uushi’iitə na shi. 16.13 14.16; 15.26; Slənə 16.6-10; 1 Yooh. 2.27.¹⁴Kadə nii kəya ɗuunətə tə nyi, acii uushi’iitə waɓi nyi nii kəya ŋgərə, ca ba koonə. 16.14 17.1.¹⁵Patənə ŋga sətə marii Daadə, naaki. Ci ɗii fii unə bii nyi, ma Ma’yanəkii, ka ŋgərənə nə ci sətə vii nyi ka ci, ca ba koonə.” 16.15 17.10.

Maɓətəsəkə da mooɗasəka

¹⁶“Ma aakəŋwa gi’u, pooshi unə na nee ka nyi. Ma ta’avənə gi’u daaba’əkii əsə, ka neenə nuunə ka nyi.” 16.16 14.19.¹⁷Wata hara lyawarənaakii a ləgwa ahadatii, “Mi cii kəya moo banə kwa? Kə bii ci kaamə, ma aakəŋwa gi’u, pooshi amə na nee ka ci; ma ta’avənə gi’u daaba’əkii əsə, ka ənənə naamə ka neenə ka ci. Ca ba əsə, acii ɗii ci aaɓii Dii cii kəya dzə. ¹⁸Mi saŋə ci ‘aakəŋwa gi’u’ a moo bana? Pooshi amə shii sətə cii kəya waɓə agyanəkii.”

¹⁹Kə shii Yeesu oo’i, ŋga’ə ka tii nə ləgwanə ka ci, wata əŋki ci ka tii, “Ma aakəŋwa gi’u, pooshi unə na nee ka nyi. Ma daaba’əkii gi’u əsə, ka neenə nuunə ka nyi. Ci nə sətə cuuna laagwa ahadoonə agyanəkii kwa? ²⁰Tantanyinə cii kya ba koonə, ma unə, ka tuunə nuunə, una ŋgəərə ma, amma ma *duuniya, ka ɗanə nə tii mooɗasəka. Ka ɓəzənə nə səkuunə, amma ka zə’unə nə maɓətəsəkə goonə ka mooɗasəka. ²¹Maa kə uugi saa’i ŋga minə ɗanə kaa kya pawə, ka ɓəzənə nə səkətə acii kə mbu’ya saa’itə ŋga sa bwanea. Amma maa kə pwayi ki uuzənəkii, wata bwaneakii a zaanə ka ki, acii ka mooɗasəkə nə ki ŋga pawə uuzənə aasəkə duuniya. ²²Ha’ə ɗii nuunə. Ma əndzə’i, ka maɓətəsəkə nuunə, amma ka ənyanə nə nyi aaɓii unə, ka ɗanə nuunə mooɗasəkə ka shaŋə, waatoo tsarə ŋga mooɗasəkə ətə pooshi əndə gutsəginə acii unə. 16.22 15.11.

²³“Maa kə mbu’ya uusərata, pooshi uushi cuuna kədii aciiki. Tantanyinə cii kya ba koonə, Daadə na vii koonə taa mi patə kədii unə aciikii də ləməki. 16.23 15.16.²⁴Ca’ə mbu’ya ka ənshinə, pooshi unə kədii taa mi də ləməki. Ma ɗanuunə, kədiimə, ka upaanə nuunə, kaa mooɗasəkə goonə a shii ndzaanə sarai yadə uushi agikii.”

Jaalanə agyanə *duuniya

²⁵“Kə ɗii nyi koonə waɓənə agi waɓənə ka ba koonə də uushi’iitsa. Amma tə’i saa’i na shi ətə pooshi nyi na ɗa koonə waɓənə agi waɓənə ma’ə. Paŋgəraŋə paŋgəraŋə nii kya waɓə koonə agyanə Daadə. 16.25 Mat. 13.34.²⁶Maa kə mbu’ya uusərata, ka kədiinə nuunə aciikii də ləməki. Mabamə nyi koonə əsə, nyi na kədii aciikii ka putə goonə. ²⁷Acii Daadə də naakii nə maa, kə uu’i ci tuunə. Ma uu’i ci tuunə, acii unə maa, kə uu’i unə tə nyi, una vii gooŋga oo’i, daciikii shi nyi. ²⁸Weewee dacii Daadə shi nyi aasəkə duuniya. Ma əndzə’i əsə, aaɓii Daadə cii kya ənə, nya bwasee ka duuniyana.” 16.28 8.14.

²⁹Wata əŋki lyawarənaakii ka ci, “Wahətsə ka waɓənə paŋgəraŋə paŋgəraŋə ha’ə ɗii, yadə waɓənə agi waɓənə agikii. ³⁰Kə shii inə ha’ə ɗii oo’i, kə shii hə patənə ŋga uushi’inə, kə shii hə sətə a ədzəmiinə taabu’u ləguyi inə amaku. Ətsə ha’ə kavə tiinə ka vii gooŋga oo’i, dacii Əntaŋfə shi hə.”

³¹Əŋki Yeesu ka tii, “Bahə kə vii unə gooŋga nii? ³²Acii tə’i saa’i na shi, kə uugi saa’ikii mbu’yanə maa ətə nuuna təəkəgi patə, taa wu patə ca palə saakii, una bwasee ka nyi, nyi daanəki. Amma əntaa nyi daanəki tanyi, acii ma Daadə, aɓiiki nə ci. 16.32 Zak. 13.7; Mat. 26.31,56.³³Ma bii nyi koonə ətsa, koona shii ndzaanə agi jamənə agi ləɓəənə liɓuunə da nyi. Ka ciɓeenə nə duuniya koonə. Amma kəsəmə ədzəma, acii kə jaalii nyi agyanə duuniya.” 16.33 7.7; 14.27; 1 Yooh. 5.4.

Ɗa də’wa ŋga Yeesu ka putə ŋga lyawarənaakii

¹Makə uudəpaa Yeesu waɓə uushi’iitsa, wata ca tsaamə aadəgyə, əŋki ci, “Daadə, kə uugi saa’i mbu’yanə. Ɓaarii ɗuunuunaaki ka ənja, kaa nya ɓaarii ka tii naaku əsə. 17.1 2.4; 11.4; 12.16,23,41; 13.31-32; 14.13; 15.8; 16.14; 17.10,22,24.²Acii kə vii hə ka nyi baawəɗa agyanə patənə ŋga əndə shiŋkinə, kaa nya shii vii əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə ka ənjitə vii hə ka nyi patə. 17.2 3.35; 5.24; Mat. 28.18.³Ma əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə, ci nə shiinə tə hə Əntaŋfə rəŋwə dyaŋə Əndə gooŋga da shiinə tə nyi Yeesu Aləmasiihu ətə sləkee hə. 17.3 1 Yooh. 5.20.⁴Ma nya, kə ɓaarii nyi ɗuunuunaaku asəkə duuniya. Kə uudəpaa nyi slənətə vii hə ka nyi kaa nya ɗa. 17.4 4.34.⁵Daada, ma əndzə’i, ɗuunətə tə nyi gatə ka hatə ɗii hə davə, makə sətə ɗuunətə hə tə nyi saa’itə duuniya ma’ə matagamə. 17.5 1.1-2; 8.58; 17.24.

⁶“Kə bii nyi tə hə ka ənjitə taɗəgi hə tə tii tsaŋə agi duuniya, ha vii ka nyi. Naaku nə tii, ha vii ka nyi tə tii əsə. Kə nə’utə tii waɓənaaku. 17.6 17.26.⁷Ma əndzə’i, kə shii tii oo’i, patənə ŋga sətə vii hə ka nyi, daciiku ca shi. ⁸Kə bii nyi ka tii waɓəətə vii hə ka nyi, kə liwə tii əsə, kə shii tii tantanyinə oo’i, daciiku shi nyi, təya vii gooŋga oo’i, hə sləkee ka nyi.

⁹“Wanyinə ka ɗa də’wa ka putatii. Əntaa putə ŋga *duuniya patə cii kya ɗa də’wa, amma ka putə ŋga ənjinə vii hə ka nyi, acii naaku nə tii. ¹⁰Patənə ŋga ənjaaki naaku. Patənə ŋga ənjaaku əsə, naaki nə tii. Dashitii əsə ci ənjə a nee ka ɗuunuunaaki. 17.10 15.8.¹¹Wanyitsə ka dzənə aaɓiiku. Paa nyi ma’ə a duuniya. Amma ma təya, a duuniya nə tii. Malaaɓa Daada! kaka’atə tə tii də baawəɗa ŋga ləməku ətə vii hə ka nyi, kaa təya ndzaanə ka ma rəŋwə. 17.11-12 6.39; 13.18; ndzaanə ka ma rəŋwə: 10.30; 17.21-23; Gal. 3.28.¹²Ma saa’itə nyi ahadatii, kə kaka’atə nyi tə tii də baawəɗa ŋga ləməku ətə vii hə ka nyi, agi nəhənə nə nyi tə tii. Taa rəŋwə pooshi əndə sha zii agitii, maɗaamə əndətə rəŋwə, waatoo, əndə ŋga gunə. Ma ɗii ha’ə, kaa sətə bii malaaɓa ləkaləkatə a ndzaa ka tantanyinə.

¹³“Ma əndzə’i, wanyinə ka dzənə aaɓiiku. Ma bii nyi uushi’iitsə asəkə duuniya əsə, kaa təya shii ndzaanə də mooɗasəkaaki, ca ndzaanə sarai a ədzəmətii. 17.13 15.11.¹⁴Kə bii nyi ka tii waɓənaaku. Kə ushapaa *duuniya tə tii, acii ɗii tii əntaa ŋga duuniya, makə sətə ɗii nyi əntaa ŋga duuniya əsə. 17.14 7.7; 8.23.¹⁵Ma cii kya kədii aciiku, əntaa kaa ha fəɗəgi tə tii ganə a duuniya, amma kaa ha kaka’agi tə tii acii ma’waslyakə əndətsa. 17.15 Mat. 6.13; 2 Tees. 3.3; 1 Yooh. 5.18.¹⁶Makə sənə ɗii nyi əntaa ŋga duuniya, ha’ə nə tii əsə, əntaa ŋga duuniya nə tii. ¹⁷Zhi’ee ka tii, təya ndzaa camə ka hə saaku, təya shii gooŋgaanə ŋga waɓənaaku. ¹⁸Wanyinə ka sləkeenə ka tii aasəkə duuniya, makə sətə sləkee hə ka nyi aasəkə duuniya naaku əsə. 17.18 20.21.¹⁹Wanyinə ka vii naaki nə ka hə ka putatii. Tii maa, kaa təya shii mbee ka vii natii nə ka hə əsə də gooŋgaanə.

²⁰“Əntaa wata ka putatii cii kya ɗa də’wa, amma da i ka putə ŋga ənjitə na vii ka nyi gooŋga putə ŋga fa Ŋunyi Habara amatii. ²¹Agi ɗanə nə nyi də’wa kaa təya shii ndzaanə ka ma rəŋwə patə. Daadə! wa təya ləɓə daaŋwə, makə sənə ɗii aŋwə. Wa təya ndzaanə ka ma rəŋwə, kaa duuniya a shii oo’i, hə sləkee ka nyi. 17.21-23 5.18; 17.11.²²Ma ɗuunuutə vii hə ka nyi, ci vii nyi ka tii, kaa təya shii ndzaanə ka ma rəŋwə makə sənə ɗii aŋwə rəŋwə. ²³Waatoo nya ndzaanə ashitii, hə əsə ha ndzaanə ashiki, təya ndzaanə rəŋwə ka shaŋə, kaa duuniya a shii oo’i, hə sləkee ka nyi. Ma hə əsə, kə uu’i hə tə tii makə sənə uu’i hə tə nyi.

²⁴“Daada! ma ənjinə vii hə ka nyi, ŋga’ə ka nyi kaa təya ndzaanə ka hatə nii kya ndzaanə, kaa təya shii neenə ka ɗuunuunaaki ətə vii hə ka nyi. Ma vii hə ka nyi, acii kə uu’i hə tə nyi daga duuniya ma’ə matagamə. 17.24 12.26; 17.5.²⁵Daadə Əndə gooŋga, pooshi duuniya shii tə hə, amma ma nya, kə shii nyi tə hə. Ma ənjinə əsə, kə shii tii oo’i, hə sləkee ka nyi. 17.25 1.9-10; 8.55; Mat. 11.25-27.²⁶Kə bii nyi tə hə ka tii, ka dzənə nə nyi aakəŋwa də banə ka tii ha’ə əsə, kaa uuɗəətə cii kwa uuɗə tə nyi a ndzaanə ashitii, nyi maa, kaa nya shii ndzaanə ashitii.” 17.26 17.6.

Kəsənə tə Yeesu

(Mat. 26.47-56; Mar. 14.43-50; Luka 22.47-53)

¹Makə uudəpaa Yeesu də’watsa, təya maɗə tii da lyawarənaakii, təya taŋəgi təhwanə ŋga Kidəroonə. Ma dava, tə’i səkətsanə. Wata Yeesu tii da lyawarənaakii a dəməgərə aasəkə tsanəkii. 18.1 Mat. 26.36.²Ma Yahuda, əndə viinə tə Yeesu ka ənja, kə shii ci hakii, acii kə izee Yeesu tii da lyawarənaakii ka dzənə aadəvə. 18.2 12.4; Luka 21.37; 22.39.³Wata Yahuda a palə aadəvə aasəkə tsanə tii da soojiinə ŋga Rooma da ənji nəhə yi ŋga Əntaŋfə. Ma təya, madiigərə limanyinə da *Farisanyinə sləkee ka tii. Təya fəɗəənə uushi’inə ŋga paginatii da i tikisanyinə aciitii. 18.3 7.32,45.

⁴Ma Yeesu, kə shii ci sətə na slənə də ci patə, wata ca əntsahətə aakəŋwa, əŋki ci, “Tə wu daa cuuna ala?” ⁵Əŋki tii, “Tə Yeesu əndə Nazaratu ciina alə.” Əŋki ci ka tii, “Aa wanyina.” Ma Yahuda əndə viinə tə ci aacii ənja, davə nə ci kəŋə aɓitii. ⁶Makə bii Yeesu ka tii, “Aa wanyina”, wata təya ənəgi aaba’ə, təya kwaalagi aa panə acii ŋgwalənə. ⁷Yeesu a ənə ka ləgwanə ka tii, “Tə wu cuuna alə kwa?” Əŋki tii ka ci, “Tə Yeesu əndə Nazaratu.” ⁸Əŋki Yeesu ka tii, “Kə bii nyi koonə, wanyina. Maɗa tə nyi cuuna alə, wa hara ənjina a palə satii.” ⁹Ma bii ci ha’ə, kaa sətə waɓi ci a ndzaanə ka tantanyinə, ətə bii ci, “Daada, taa rəŋwə pooshi ətə ətee nyi agi ənjitə vii hə ka nyi.” 18.9 6.39.

¹⁰Ma Piita, da i ŋgila purəŋanaakii nə ci. Wata ca də’yagi, ca patsəgi limə ciizəmanə ŋga mava ŋga gawa ŋga limanyinə. Maləcisə nə ləmə ŋga mavakii. 18.10 Luka 22.36,38.¹¹Wata əŋki Yeesu ka Piita, “Ənəgərə də ŋgila purəŋanaaku! Ma nə hə ka nəhənə, pooshi nyi ka sagi ciɓəənə vii Daadə ka nyi kwa?” 18.11 Mat. 20.22; 26.39.

Kərənə tə Yeesu aakəŋwacii *Anasə

¹²Wata soojiinə ŋga Rooma da gawatii da i ənji nəhə yi ŋga Əntaŋfə, təya kəsə tə Yeesu, təya anəgi tə ci. ¹³Aakəŋwacii Anasə ’watəgi tii kərənə tə ci. Ma Anasə, iirə gawə ŋga limanyinə nə ci. Ci nə sərəhu ŋga Kayafasə, gawə ŋga limanyinə agi ətə fəza. 18.13 18.24; Luka 3.2.¹⁴Ma Kayafasə, ci sha bii ka *gayinə ŋga Yahudiinə oo’i, gəɗə əntənə ŋga əndə rəŋwə putə ŋga ənji patə. 18.14 11.49-50.

Banə ŋga Piita oo’i, mashiimə ci tə Yeesu

(Mat. 26.69-70; Mar. 14.66-68; Luka 22.55-57)

¹⁵Kəsənatii tə Yeesu, wata Piita tii da əndə’i *lawara a nə’u tə ci. Ma lawarətsa, kə shii gawə ŋga limanyinə tə ci ka shaŋə, wata ənjə a bwasee ka ci, ca dəməgərə atsaa Yeesu aasii aahaakii. 18.15-16 Mat. 26.28.¹⁶Ma Piita, a uura mayi ənəgi ci. Wata lawarətə shii gawə ŋga limanyinə tə ci a ənya aaba’ə, ca ba ka əndə’i kadəma ətə ca nəhə uura maya, wa kya gimagərə də Piita aasəkə yi. ¹⁷Əŋki kadəmətə ka Piita, “Əntaa rəŋwə nə hə agi *lyawarənə ŋga əndətsə nii?” Əŋki Piita, “Aa’a, pooshi, əntaa nyi.” 18.17 18.25.

¹⁸Ma ka saa’ikii, tə’i əra. Acii ha’ə kə hənətə maviinə da ənji nəhə yi ŋga Əntaŋfə gunə kaa təya ’utə. Wata Piita a əntsahə aaɓiitii ka ’utətə shishinəkii.

Laagwanə ŋga *Anasə ka Yeesu

(Mat. 26.59-66; Mar. 14.55-64; Luka 22.66-71)

¹⁹Ma Anasə gawə ŋga limanyinə, kə laaguyi ci ka Yeesu uushi’inə agyanə lyawarənaakii da dzəgunənaakii. ²⁰Əŋki Yeesu ka ci, “Paŋgəraŋə njii kya dzəgunə ka ənja. Patənə ŋga dzəgunənaaki əsə, asəkə *kuvə də’wanyinə da asəkə *yi ŋga Əntaŋfə njii kya dzəgunə. Ənjə a dzatə də nə patə ka fanə, paa nyi sha waɓi taa mi ma’umbeekii. 18.20 7.14,26; 6.59; Mat. 4.23; 26.55; Slənə 26.26.²¹Ka mi ɗii cii kwa ləgwa amakya? Ləgwatə ama ənjitə nja fa tə nyi. Ma təya, kə shii tii sətə bii nyi.”

²²Makə waɓi Yeesu ha’ə, wata əndə’i əndə nəhə yi ŋga Əntaŋfə a tsa ka ci meeciinə, əŋki ci ka ci, “Makə ətsə waɓənəku ka gawə ku?” 18.22 19.3; Slənə 23.2.²³Əŋki Yeesu ka ci, “Maɗa tə’i uushi bii nyi bwayakii, bawə ka taa wu ganə tə səkii. Amma maɗa gooŋga nə sətə bii nyi, ka mi digə hə tə nya?” ²⁴Wata Anasə a sləkee ka kərənə tə ci ma’anəkii aakəŋwacii Kayafasə gawə ŋga limanyinə. 18.24 18.13.

Ənənə ŋga Piita ka hiweenə tə shiinə tə Yeesu

(Mat. 26.71-75; Mar. 14.69-72; Luka 22.58-62)

²⁵Ma Piita, ma’ə gatə kəŋə ca ’utə guna, wata əŋki hara ənji ka ci, “Əntaa rəŋwə nə hə agi lyawarənə ŋga əndətsə nii?” Amma kə hiwee ci, əŋki ci, “Pooshi, əntaa nyi.” ²⁶Tə’i əndə’i mava ŋga gawə ŋga limanyinə davə, waatoo duurə ŋga ətə patsəgi Piita liminəkii, kə jikəvə ci, əŋki ci, “Pooshi nyi nee ka hə aɓiikii asəkə tsanə nii?” 18.26 18.1,10; Mat. 26.51.²⁷Wata Piita a tsakə hiweenə, əŋki ci, “Pooshi.” Pii wata ga’ə gyaagya a wagi.

Yeesu akəŋwacii *Pilaatu

(Mat. 27.1-2,11-14; Mar. 15.1-5; Luka 23.1-5)

²⁸Pukənə ŋga ha tsəɗakə, ənjə a ŋgərə tə Yeesu asii ga Kayafasə, ənjə a kərə tə ci aaha ŋgwaməna. Ma *gayinə ŋga Yahudiinə, pooshi tii gimə da i tii aasii aaha ŋgwaməna, acii ŋga’ə ka tii nə ndzaanə malaaɓakii, kaa təya shii mbee ka adə zəmə ŋga kumənə ŋga *Pasəka. ²⁹Wata ŋgwaməna ətə ɗii ləməkii Pilaatu a dəməgi, ca dzə ka ləgwanə amatii, əŋki ci, “Ŋgutə ’waslyakəənə ɗii əndənə koonə kwa?” ³⁰Ma nə uushi jikəvə tii, “Maci pooshi ci ɗii ’waslyakəənə, kaɗa pooshi inə kira tə ci aakəŋwaciiku.” ³¹Əŋki Pilaatu ka tii, “Aa ŋgərəmə tə ci, una dzə ka ɗa ka ci gəŋwanə makə sətə bii bariya goona.” Əŋki tii ka ci, “Ma inə, pooshi ənji vii keenə rəgwa ŋga ɓələgi ənda.” 18.31 19.6.³²Ma slənyi ətsə patə, kaa sətə bii Yeesu a ndzaa ka tantanyinə ətə bii ci, ka maɗeenə nə ənji ka ci aadəgyə. 18.32 3.14; Mat. 20.19.

³³Pilaatu a ənəgərə aasii, ca ’wa tə Yeesu, əŋki ci ka ci, “Hə nə ŋwaŋwə ŋga *Yahudiinə kwa?” ³⁴Əŋki Yeesu ka ci, “Hə saaku buurətə waɓəətsə nii, anii əndə’i əndə bii ka hə agyanəkya?” ³⁵Əŋki Pilaatu ka ci, “Ma nə hə ka nəhənə, əndə Yahuda nə nyi kwa? Amə ənjaaku tii da madiigərə limanyinə vii tə hə ka nya. Mi slənyi hə saŋa?” 18.35 1.11.³⁶Əŋki Yeesu ka ci, “Ma ŋwaŋuunaaki, əntaa ŋga duuniyana. Maci ma ɗii ŋga duuniyanə nə ŋwaŋuunaaki, kaɗa ma ənji nə’unə tə nyi, ka panə nə tii putə ŋga viinə tə nyi ka gayinə ŋga Yahudiinə. Pooshi, əntaa ŋga hanə nə ŋwaŋuunaaki.” 18.36 6.15.³⁷Wata Pilaatu a ləgwa ka ci, “Aa ŋwaŋwə nə hə ənə kwa?” Əŋki Yeesu, “Hə bii oo’i ŋwaŋwə nə nyi. Ma pwayi ənji tə nyi, shi nyi aa duuniya, kaa nya shi ka waɓənə agyanə rəgwa ŋga gooŋgaanə. Taa wu patə ndzaanə ka əndə gooŋga, agi fanə nə ci tə nyi.” 18.37 3.32-33; 8.47; 1 Tim. 6.13; 1 Yooh. 4.6.³⁸Əŋki Pilaatu ka ci, “Mi nə rəgwa ŋga gooŋga əsə ɗii?”

Lagi gəŋwanə ŋga ɓələnə tə Yeesu

(Mat. 27.15-31; Mar. 15.6-20; Luka 23.13-25)

Wata Pilaatu a ənə aaɓii ənji agyə, əŋki ci ka tii, “Ma nyi, paa nyi nee ka bwaya sətə ɗii əndəna. ³⁹Amma makə sətə ɗii alə’aada goonə, taa guci agi kapaanə nə nyi koonə əndə furəshina agi kumənə ŋga Pasəka. Ŋga’ə koonə nya kapaa koonə tə ŋwaŋwə ŋga Yahudiinə kwa?” ⁴⁰Wata təya maɗee ka uuratii ka banə, əŋki tii, “Poosha, kapaa keenə tə Barabasə.” Ma Barabasə, əndə maabə nə ci.

¹Wata Pilaatu a ba ka ənjə a fəslə tə Yeesu də uu’yanə. ²Soojiinə a ŋgərə dəha, təya fuuɗətə ka Yeesu makə madiŋəna, təya ŋgavə ka ci aanəkii. Təya ŋgərə madizə kəjeerənə, təya ŋgavə ka ci. 19.2 Luka 23.11.³Təya əntsahətə aaɓiikii, əŋki tii ka ci, “Wa əpinaaku a gərə aakəŋwa, ŋwaŋwə ŋga Yahudiinə.” Təya tsəərə ka ci meeciinə. 19.3 18.22.

⁴Pilaatu a ənə ka gimaginə agyə, əŋki ci ka daɓaala, “Ka ŋgiraginə nə nyi koonə tə ci aahanə kaa nya ɓaarii una nee oo’i, pooshi uushi lii nyi ashikii bwayakii bahə ɓələnə tə ci.” 19.4 18.38; Luka 23.4.⁵Wata Yeesu a gimagi agyə da i madiŋənə ŋga dəha da i madizə kəjeeriitə ashikii. Əŋki Pilaatu ka tii, “Tsaaməmə! Waanə əndəna!” ⁶Makə nee madiigərə limanyinə da ənji nəhə yi ŋga Əntaŋfə ka ci, wata təya ba də ŋgeerənə, əŋki tii, “Wa ənjə a gwa’avə tə ci aashi ənfwa! Wa ənjə a gwa’avə tə ci aashi ənfwa!” Əŋki Pilaatu ka tii, “Aa ŋgərəmə tə ci, una dzə ka gwa’avəna. Ma nyi nə nyi, pooshi nyi nee ka bwaya uushi ashikii bahə ɓələnə tə ci.” 19.6 18.31.⁷Daɓaala a ənə ka banə ka ci, əŋki tii, “Tə’i bariya geenə ətə bii tyasə see a ɓələ ənji tə ci, acii kə bii ci oo’i Uuzənə ŋga Əntaŋfə nə ci.” 19.7 Leew. 24.16; Mat. 26.63-65; Yooh. 1.34; 5.18.

⁸Makə fii Pilaatu ha’ə, kə cakə ŋgwalənə kəsənə tə ci. ⁹Wata ca ənəgərə aasəkə yaakii, ca dzə ka ləgwanə ama Yeesu, əŋki ci, “Da saŋə shi ha?” Amma pooshi Yeesu jikə ka ci. 19.9 Mat. 26.62-63; 27.12,14.¹⁰Wata əŋki Pilaatu ka ci, “Pa ha waɓə aciiki kwa? Paa hə shi oo’i, tə’i nyi da baawəɗa ŋga kapaanə tə hə taa gwa’avənə tə hə aashi ənfwə koo?” ¹¹Əŋki Yeesu ka ci, “Ətə ɗii ci Əntaŋfə vii ka hə, ci ɗii nə hə da baawəɗa anəki tanə. Acii ha’ə, ma əndətə vii tə nyi ka hə, tə’i ci da ’waslyakəənə laŋə ashikii, palee ka naaku.” 19.11 10.18.¹²Makə fii Pilaatu ətsə ha’ə, kə ɗii ci gazhi’waanə ŋga kapaanə tə Yeesu. Amma əŋki daɓaala də ŋgeerənə, “Maɗa kə kapaa hə tə ci, kə ndzaa ci ətsə, əntaa guva ŋga maɗuunə ŋwaŋwə ŋga ha də Rooma nə hə. Acii taa wu bii ŋwaŋwə nə ci, əndə daawaanə ŋga maɗuunə ŋwaŋwə nə ci ətsa!” 19.12 18.37; Luka 23.2; Slənə 17.7.

¹³Makə fii Pilaatu waɓəətsa, wata ca ŋgiragi tə Yeesu agyə, ca ndzaanə asəkə dəgələ ŋga la gəŋwanə. Ma hakii, mapəra’ə faariinə ətə ci ənjə a ’wa də uura *Ibəraaniya “Gabata.” ¹⁴Ma saa’itə ci təya ɗa ha’ə, uusəra takərə, ka pukyatə ha ŋga uusəra ŋga Pasəka. Əŋki Pilaatu ka daɓaala, “Wiitsə ŋwaŋwə goonə!” ¹⁵Təya ba də ŋgeerənə, əŋki tii, “Wa ənjə a ɓələgi tə ci, wa ənjə a ɓələgi tə ci. Wa ənjə a gwa’avə tə ci aashi ənfwa.” Pilaatu a ləgwa amatii, əŋki ci, “Ŋga’ə koonə kaa nya gwa’avə ŋwaŋwə goonə aashi ənfwə kwa?” Əŋki madiigərə limanyinə, “Maɗuunə ŋwaŋwə ŋga ha də Rooma tanə nə ŋwaŋwə geenə!” ¹⁶Wata Pilaatu a vii tə Yeesu ka tii kaa təya gwa’avə tə ci aashi ənfwa.

Gwa’avənə tə Yeesu aashi ənfwa

(Mat. 27.32-44; Mar. 15.21-32; Luka 23.26-43)

Wata təya ŋgərə tə ci. ¹⁷Təya ŋgərəvə ka ci ənfwə ŋga gwa’avənə tə ci aashikii, təya palə, təya mbu’u ka hatə ci ənjə a ’wa “ha ŋga kəŋwə na.” Ma də uura Ibəraaniya, Gwaləgootə ci ənjə a ’wa hakii. ¹⁸Makə mbu’i tii aadəvə, təya gwa’avə tə ci aashi ənfwa, təya gwa’avə da i hara ənji bəra’i əsə, rəŋwə da ciizəmakii, rəŋwə da madzənakii. ¹⁹Pilaatu a naahətə waɓənə, ca vii ka ənjə a tsa’avə dagyanəkii ashi ənfwa. Ma sətə nyaahə ca, “Yeesu əndə Nazaratu ŋwaŋwə ŋga Yahudiinə.” ²⁰Ənji laŋə a jaŋga, acii ma hatə gwa’avə ənji tə ci aashi ənfwa, pooshi dzaɗə da vəranə. Də uuranyinə kama kama makkə nyaahə ci, waatoo uura Ibəraaniya, uura Latinə, da uura Gərikə. ²¹Wata əŋki madiigərə limanyinə ka Pilaatu, “Ga ha naahə ‘Ŋwaŋwə ŋga Yahudiinə.’ Amma naahuu, ‘Ma əndəna, ma bii ci, ci nə ŋwaŋwə ŋga Yahudiinə.’ ” ²²Əŋki Pilaatu ka tii, “Ma sətə nyaahə nyi, ha’ə ndzaanəkii manaahəkii!”

²³Makə gwa’avə soojiinə tə Yeesu, kə ŋgirə tii kəjeerənaakii, təya təəkəpaa ahadatii ənfwaɗə. Amma tə’i əndə’i kəjeerənə. Ma kəjeerənəkii, pooshi ha ŋga gəŋuginə ashikii. ²⁴Wata əŋki soojiinə ahadatii, “Gaama tsapaa əna. Kurataamə, kaama nee ka əndətə ca ŋgərə ahadaamə.” Ma slənyi ətsə patə, kaa sətə bii malaɓa ləkaləkatə a ndzaanə ka tantanyinə, ətə bii ci, “Kə təəkəpaa tii kəjeerənaaki ahadatii, təya kuratə agyanə əndə’i.” Ha’ə ɗii soojiitə əsə. 19.24 Jab. 22.19.

²⁵Ma atsaa Yeesu ci tsa’a ashi ənfwa, davə nə i məci da cikəŋuci məci da Mariyaama minə ŋga Kəloopa da Mariyaama Magədalina. 19.25 Mat. 27.55-56; Luka 23.49.²⁶Kə nee Yeesu ka məci tii da əndə nə’unə ətə palee ci də uuɗənə, tii kəŋə kəŋə davə. Əŋki Yeesu ka məci, “Yaayi, uuzənaaku nə ci.” 19.26 13.23.²⁷Wata əŋki Yeesu ka əndə nə’uuta, “Muu nə ki.” Daga ka saa’ita əndə nə’uutə a ŋgərə tə ki kaa kya ndzaanə gakii asii.

Əntənə ŋga Yeesu

(Mat. 27.45-56; Mar. 15.33-41; Luka 23.44-49)

²⁸Makə shii Yeesu oo’i, ma ətsə ndzaa ci ətsa, kə uugi slənaakii patə, pooshi uushi mbəɗaanə, wata əŋki ci, “Meegiiriiki.” Ma bii ci ha’ə, kaa sətə bii malaaɓa ləkaləkatə a ndzaanə ka tantanyinə. 19.28 Jab. 22.16.²⁹Tə’i əbwə davə pasə da i mahwarəkinə asəkəkii. Ənjə a ŋgərə soosa, təya shimutə agikii, təya kavə aama magərə muha, təya ka ka ci aamakii. 19.29 Jab. 69.22.³⁰Wata Yeesu a shiɓə, əŋki ci, “Kə uugi ha’ə.” Ca gwaŋee ka nəkii, ca əntəgi.

Dzəɓə shishinə ŋga Yeesu

³¹Wata gayinə ŋga Yahudiinə a dzə ka ləgwanə ama Pilaatu kaa ənjə a dzə ka ɓiiyipaa səɗə ŋga ənjitə gwa’avə ənji, təya ŋgyaaragərə tə tii ashi ənfwa. Ma ləguyi tii ha’ə, acii ma pukətə ha ŋga uusərakii, *uusəra ŋga əpisəka, paa tii ka moonə kaa maməətə ənjitə a ndzaanə ashi ənfwa uusəra ŋga əpisəka. Malaaɓakii dərəva əsə nə uusəra ŋga əpisəkəkii. 19.31 Dzək. 21.22-23.³²Wata soojiinə a dzə ka ɓiiyigi səɗənyinə ŋga ənjitə ataŋgala Yeesu. ³³Amma makə mbu’ya tii aaɓii Yeesu, ma nee tii, kə uugi ci əntənə, wata təya bwasee ka ɓiiyigi səɗəkii. ³⁴Amma wata əndə’i sooja a dzəɓəgərə uudəmaakii aashi Yeesu, wata pii idənə da ma’inə a əjagi ashikii. 19.34 1 Yooh. 5.6.³⁵Ma əndətə nja tsaamə sətsə a slənə ha’ə, ci bii ətsa, koona shii mbee ka luuvənə noonə əsə. Ma sətsə bii ci, gooŋga. Kə shii ci oo’i, gooŋga cii kəya waɓə. 19.35 15.27; 21.24.³⁶Ma ɗii ətsə patə, kaa sətə bii malaaɓa ləkaləkatə a ndzaa ka tantanyinə, ətə bii ci, “Taa ilaakii rəŋwə pooshi ka əɓinə.” 19.36 Jab. 34.20-21; Shig. 12.46.³⁷Tə’i əndə’i ha əsə asəkə malaaɓa ləkaləkatə ətə bii, “Ka tsaamənə nə ənji tə əndətə jiɓə ənji.” 19.37 Zak. 12.10; Səniinə 1.7.

Ŋgəɗənə tə Yeesu

(Mat. 27.57-61; Mar. 15.42-47; Luka 23.50-56)

³⁸Ma daaba’ə ətsa, kə shi Yusufu əndə vəranə ŋga Arimatiya, ca dzə aaɓii Pilaatu, ca kədii rəgwa kaa ca dzə ka ŋgiragərə wə ŋga Yeesu. Wata Pilaatu a vii ka ci rəgwa. Fanaakii ha’ə, wata ca palə ka ŋgiragərənə. Ma ca, əndə nə’unə tə Yeesu nə ci, amma əntaa paŋgəraŋə. Ŋgwaliikii acii *gayinə ŋga Yahudiinə. 19.38 9.22.³⁹Tə’i əndə’i əndə əsə ɗii ləməkii Nikoodaməsə, ətə sha gi aaɓii Yeesu davəɗə. Tii gi tii da Yusufu, ca ŋgərəənə kuzhikinə ŋga ɓəzənə aashi wa, ətə ci ənjə a ’wa ‘miira’ da ‘alulə’ magwazəkii. 19.39 3.1-2.⁴⁰Wata ənjitsə bəra’i a ŋgərə wə ŋga Yeesu, təya haɗətə də marəma da i kuzəkəta, makə sətə ɗii alə’aada ŋga Yahudiinə ŋga ŋgəəɗə ənja. 19.40 12.7.

⁴¹Tə’i əndə’i rə kədəhə da hatə ɓəli ənji tə Yeesu. Ma davə, tə’i kura gu’u ənda ətə pooshi ənji sha ŋgə’i əndə davə. ⁴²Makə ɗii ci, ma pukətə hakii *uusəra ŋga əpisəka, kədəhə nə gu’ukii əsə, təya kagərə wə ŋga Yeesu aadəvə.

Furəŋə nə gu’wa, pooshi wə ma’ə asəkəkii

(Mat. 28.1-8; Mar. 16.1-8; Luka 24.1-12)

¹Ma tsəɗakə uusəra alatə, ha ma’ə mapukəmə, kə ma’i Mariyaama Magədalina, kya palə aanə gu’u. Ma gi ki, furəŋə nə gu’ukii, kə ŋgərəgi ənji faaratə nji amakii. ²Wata kya palə də huyinə aaɓii i Simoonə Piita da əndə’i əndə nə’unə ətə palee Yeesu də uuɗənə, kya ba ka tii, əŋki ki, “Kə ŋgiragi ənji tə Slandanə a gu’u. Amma mashiimiinə hatə kapaa ənji tə ci.” 20.2 13.23.³Wata Piita da əndə’i əndə nə’uutə a palə aama gu’ukii. ⁴Tii patə bəra’i, təya palə də huyinə, amma kə huyipaa əndə nə’uutə agyanə Piita, ci ’watə mbu’unə aama gu’ukii. ⁵Ca gwaŋaanə, ca nee ka marəmə davə, amma paa ci gimə aadəvə. ⁶Simoonə Piita a shi daba’əkii paraŋə da dəməgərənə aasəkə gu’ukii. Ca lapaa marəmə davə dzəŋgwafə, 20.6-7 11.44.⁷da i dara wa, amma pooshi ka hakii da marəməta, kə ɗaŋgəraŋgi ci paŋgəraŋə saakii. ⁸Wata əndə nə’uutə ətə ’watəgi mbu’unə a dəməgərə aadəvə aa gu’u naakii, ca nee, ca vii gooŋga. ⁹Ma təya, dəŋə ka saa’ikii, paa tii paaratəgi də sətə bii malaaɓa ləkaləkatə, oo’i tyasə ka maɗənə nə ci agi maməətə ənja. 20.9 Jab. 16.10-11; Luka 24.26-27; Slənə 2.25-31; 1 Koor. 15.4.¹⁰Wata ənji nə’uutə a ənə satii aasii.

Jigaginə ŋga Yeesu ka Mariyaama Magədalina

(Mat. 28.9-10; Mar. 16.9-11)

¹¹Amma ma Mariyaama, kə ənəgi ki davə ama gu’u ka tuunə. Ma kya agi tuunə, kya gwaŋaanə, kya tsaamə aadəvə aa gu’u. ¹²Wata kya nee ka malaa’ikanyinə bəra’i da i kəjeerə uuɗa ashitii. Dasə dasə nə tii ka hatə nji Yeesu pərəɓə, əndə’i rəŋwə ka hatə nji nəkii, əndə’i rəŋwə əsə, ka hatə nji səɗəkii. ¹³Təya ləgwa amatə, əŋki tii, “Mina, mi saŋə cii kwa təwa?” Əŋki ki ka tii, “Kə ŋgərəma ənji tə Slandanəki, pooshi nyi shii hatə kapaa ənji tə ci!” 20.13 20.2.

¹⁴Wata kya zə’ugi, kya nee ka Yeesu kəŋə, amma pooshi ki shii oo’i, Yeesu ətsa. 20.14 21.4; Luka 24.16.¹⁵Əŋki ci ka ki, “Mina, mi saŋə cii kwa təwa? Wu saŋə nə əndətə cii kwa ala?” Ma nə ki ka nəhənə, əndə slənə asəkə rə ca waɓə da ki, əŋki ki ka ci, “Maɗuuna, maɗa hə ŋgərəgi tə ci, bawə ka nyi hatə kapaa hə tə ci, kaa nya dzə ka ŋgərəginə!” ¹⁶Əŋki Yeesu ka ki, “Mariyaama.” Wata kya zə’ugi, kya muu də uura *Ibəraaniya, əŋki ki, “Rabbi!” makə banə, Maləma. ¹⁷Əŋki Yeesu ka ki, “Ga ha kəsə tə nyi, acii ma’ə nyi manəmə zəku’i aaɓii Daadə. Amma duu aaɓii ndzəkəŋushi’inəki, ha ba ka tii oo’i, ka ənənə nə nyi aaɓii Daadə, waatoo, Dəsənuunə, Əntaŋfwaaki, waatoo, Əntaŋfə goonə.” 20.17 ndzəkəŋushi’inəki: Rooma 8.29; Ibər. 2.11-12.¹⁸Wata Mariyaama a dzə ka banə ka ənji nə’unə oo’i, kə nee ki ka Slandana, kya batə ka tii sətə bii ci ka ki.

Jigaginə ŋga Yeesu ka lyawarənaakii

(Mat. 28.16-20; Mar. 16.14-18; Luka 24.36-49)

¹⁹Ma uusəra alatəkii ha’ə əsə kədəwanə, kə dzii *lyawarənə də na, təya pa’əənə makuvə aanətii, ŋgwalii tii acii gayinə ŋga Yahudiinə. Wata Yeesu a dəməgərə, ca kəŋaanə ahadatii, əŋki ci ka tii, “Wa jamənə a ndzaanə ahadoonə.” 20.19 9.22; 14.27; 20.1.²⁰Makə bagi ci ka tii ha’ə, wata ca ɓaarii ka tii səkəciinəkii da taŋgalakii. Wata kə ɗii lyawarənə mooɗasəkə ka shaŋə ŋga neenə ka Slandana. 20.20 19.34; 20.25,27.²¹Yeesu a ənə ka banə ka tii, əŋki ci, “Wa jamənə a ndzaanə ahadoonə. Makə sətə sləkee Daadə ka nyi, ha’ə cii kya sləkee koonə əsə.” 20.21 17.18.²²Makə bagi ci ha’ə, wata ca ədəvə ka tii əpinaakii, əŋki ci ka tii, “Luumə Malaaɓa Ma’yanə. 20.22 14.16.²³Maɗa kə tifyagyuunə ka ənji ’waslyakəənatii, kə tifyagi Əntaŋfə ka tii. Maɗa pooshi unə tifyagi ka tii, pooshi ənji ka tifyaginə ka tii əsə.” 20.23 Mat. 18.18.

Yeesu tii da Tooma

²⁴Ma rəŋwə agi lyawarənə ŋga Yeesu pu’u aji bəra’i, waatoo Tooma ətə ci ənjə a ’wa ‘Huyirənə,’ paa ci davə saa’itə shigərə Yeesu. 20.24 Tooma: 11.16; 14.5; 20.27; 21.2.²⁵Wata hara lyawarənə a ba ka ci, əŋki tii, “Kə nee inə ka Slandana.” Amma əŋki Tooma ka tii, “Maɗaamə nyi kə nee ka baavənyinə ŋga kuusa asəkə ciikii, nya təɓətə də ciinəkii patə da i taŋgalakii, pooshi nyi ka luuvənə shaŋə.”

²⁶Ma daaba’ə luuma rəŋwə, kə ənyi lyawarənə ŋga Yeesu ka dza də na, təya pa’əənə makuvə aanətii. Ma saa’ikii, davə nə Tooma. Mapa’əkii nə makuva, amma wata Yeesu a dzə, ca kəŋaanə ahadatii, əŋki ci ka tii, “Wa jamənə a ndzaanə ahadoonə.” 20.26 20.19.²⁷Əŋki ci ka Tooma, “Kavə ciinəku aahanə, ha tsaamətə ciinəki, ha ŋgərə ciinəku, ha kavə aataŋgalaki. Bwasee ka ghatə vii gooŋgaaku ka nyi, ha vii gooŋga.” ²⁸Tooma a ba ka ci, “Slandanəki da Əntaŋfwaakya!” ²⁹Əŋki Yeesu ka ci, “Kə vii hə gooŋga ha’ə, makə nee hə ka nyi kwa? Tə’i barəkaanə ashi ənjitə vii gooŋga, tii ma’ə maneemə ka nyi.” 20.29 1 Piita 1.8.

³⁰Tə’i hara sə ŋga hurəshishinyinə laŋə ətə ɗaaɗii Yeesu, lyawarənaakii a tsaamə, amma pooshi ənji nyaahə aasəkə ləkaləkatəna. 20.30 1.14; 2.11.³¹Amma ma ənə naahəcii ənji, koona shii vii gooŋga oo’i, Yeesu nə Mataɗəkii, ci nə *Uuzənə ŋga Əntaŋfə. Dagi gi’inə goonə tə ci nuuna upaa əpinə. 20.31 3.15; 1 Yooh. 5.13.

Jigaginə ŋga Yeesu ka lyawarənaakii məɗəfə

¹Ma daaba’ə ətsa, kə ənyi Yeesu ka jigaginə ka lyawarənaakii. Ma ətsa, ama uunəvə ŋga Tibeeriya.21.1 Ma Tibeeriya, əndə’i ləmə ŋga uunəvə ŋga Galili. Wiinə makə sətə slənyi. ²Ma davə, tə’i Simoonə Piita, ba’ə Tooma ətə ci ənjə a wa ‘Huyirənə’, ba’ə Nataniyalə əndə Kana ŋga hanyinə ŋga Galili, ba’ə manjeevənə ŋga Zabadiya da hara *lyawarənə bəra’i davə nə tii patə. ³Əŋki Simoonə Piita ka hara ənji, “A palə nyi ka təəmənə.” Əŋki tii ka ci, “Amə patə ca palə.” Wata təya maɗə, təya palə aasəkə kumbawala. Amma ha’ə ba’agi tii həmə, pooshi tii kəshi hərəfinə. 21.3 Luka 5.5.

⁴Ma ətsə uusəra a lə’ya, wata Yeesu a kəŋaanə anə ndəra, amma pooshi tii shii oo’i Yeesu ətsa. 21.4 20.14; Luka 24.16.⁵Wata əŋki ci ka tii, “Uuji daguyiina, pooshi unə kəshi uushi kwa?” Əŋki tii ka ci, “Pooshi taa mi.” ⁶Əŋki ci ka tii, “Kagərəmə slaaɗə goonə aadə ciizəma kumbawala, ka kəsənə nuunə hərəfinə.” Wata təya ka slaaɗatii. Makə kii tii, kə təkuree tii ka əlyaginə agi ma’inə acii kə kəshi tii hərəfinə laŋə. 21.6 Luka 5.5-7.⁷Wata lawarətə palee Yeesu də uuɗənə a ba ka Piita, əŋki ci, “Slandanə ətsa!” Makə fii Piita oo’i Slandanə ətsa, wata ca əgətə kəjeerənaakii, acii masəɗəkii nji ci, ca ləɗəgərə aagi ma’inə. 21.7 13.23; Mat. 14.29.⁸Ma hara lyawarənə, kə shi tii aama ndzaŋa də kumbawala, təya əlya slaaɗatii pasə da i hərəfinə asəkəkii. Pooshi tii dzaɗə dzaɗə da ndəra, wata təɗanə gya’ə tanə.

⁹Makə mbu’i tii aanə ndəra, wata təya nee ka iləgunə da i hərəfinə agikii da i buroodi. ¹⁰Əŋki Yeesu ka tii, “Kiramə hərəfiitsə kəshuunə.” ¹¹Simoonə Piita a ndərə aasəkə kumbawala, ca kəsətə slaaɗa pasə da i madiigərə hərəfinə asəkəkii, kaa ca tə’yagi aanə ndəra. Ma asəkəkii, tə’i hərəfinə gya’ə da tufə pu’unə aji makkə. Taa ŋgahi laŋə nə hərəfinə asəkə slaaɗəkii, amma pooshi tsii. 21.11 Luka 5.6.¹²Əŋki Yeesu ka tii, “Shoomə ka zəmənə.” Pooshi əndə ahada lyawarənə satə uuɗəfə ka ləgwanə ama Yeesu “Wu nə ha?” acii kə shii tii oo’i, Slandanə ətsa. ¹³Wata Yeesu a dzə, ca ŋgərə buroodi, ca vii ka tii, ca ŋgərə hərəfinə, ca vii əsə. 21.13 6.11; Mat. 14.19; 15.36.

¹⁴Ətsə nə makkənə ŋga jigaginə ŋga Yeesu ka lyawarənaakii daaba’ə maɗənaakii agi maməətə ənja. 21.14 20.19,26.

Yeesu tii da Piita

¹⁵Ma daaba’ə makə zhimə tii, əŋki Yeesu ka Simoonə Piita, “Simoonə uuzənə ŋga Yoohana, kə uu’i hə tə nyi palee ka hara ənjinə kwa?” Əŋki Piita, “Awa Slandana, kə shii hə, kə uu’i nyi tə hə.” Əŋki Yeesu ka ci, “Nəhuu uuji bagiinaaki.” 21.15-17 bagiinaaki: 10.14-16; Slənə 20.28; 1 Piita 5.2.¹⁶Yeesu a ənə ka ləgwanə ka ci ŋga bəra’inə, əŋki ci, “Simoonə uuzənə ŋga Yoohana, kə uu’i hə tə nyi kwa?” Əŋki Piita, “Awa Slandana, kə shii hə, kə uu’i nyi tə hə.” Əŋki Yeesu ka ci, “Gəratə ka nyi bagiinaaki.” ¹⁷Yeesu a ləgwa ka ci ŋga makkənə, əŋki ci, “Simoonə uuzənə ŋga Yoohana, kə uu’i hə tə nyi kwa?” Kə ɓəzhi səkə ŋga Piita acii kə ləguyi Yeesu amakii ŋga makkənə oo’i, kə uu’i hə tə nyi kwa? Wata əŋki ci ka ci, “Slandana, kə shii hə uushi patə, kə shii hə kə uu’i nyi tə hə.” Əŋki Yeesu ka ci “Nəhuu bagiinaaki. ¹⁸Tantanyinə cii kya ba ka hə, ma saa’itə hə ma’ə uundzə dagwa, kə izee hə ka tasəkanə ka palənə ka hatə cii kwa moo patə. Amma maa kə iirə hə, ka kapaanə nə hə ciinəku, əndə’i əndə a tasəka tə hə, ca kərə tə hə ka hatə pooshi maku ka moonə.” 21.18 2 Piita 1.14.¹⁹Ma agi waɓəətsa, agi ɓaariinə nə Yeesu makə sətə nə Piita a əntə ka ɓaarii də ɗuunuunə ŋga Əntaŋfə. Wata əŋki Yeesu ka ci, “Nə’uu tə nyi.” 21.19 13.36.

Yeesu tii da hara lyawarənə

²⁰Wata Piita zə’ugi, ca nee ka *lawara ətə palee Yeesu də uuɗənə, ətə sha ləguyi ama Yeesu də banə, ‘Slandana, wu saŋə na vii tə hə ka ənja?’ Waatoo saa’itə ndzaa ci ataŋgalakii, təya zəmə əndzanə ŋga Slandana. 21.20 13.23,25.²¹Makə nee Piita ka ci, kə ləguyi ci ka Yeesu, əŋki ci, “Slandana, ya əndənə naakəya?” ²²Əŋki Yeesu ka ci, “Ma ca, maɗa kə mwayi nyi kaa ca ndzaanə da i əpinə amakii ca’ə ka saa’itə nii kya ənya, ka mi cii kwa buura? Ma hə, nə’uu tə nyi.” ²³Wata waɓənəkii a təəkəgi ahada ənji nə’unə tə Yeesu oo’i, ma lawarəta, paa ci ka əntənə. Amma pooshi Yeesu bii oo’i, paa ci ka əntənə. Ma bii ca, “Maɗa kə mwayi nyi kaa ca ndzaanə da i əpinə amakii ca’ə ka saa’itə nii kya ənya, ka mi cii kwa buura?” ²⁴Ci nə lawarətə waɓi agyanə uushi’iina, ci nyaahə əsə. Kə shii inə oo’i, ma sətə bii ci, gooŋga. 21.24 15.27; 19.35.

Uudəpaanə

²⁵Yoo, tə’i hara uushi’inə laŋə ətə ɗaaɗii Yeesu. Maci kə naahəpaa ənji də rəŋwə rəŋwə patə, kə shii nyi, pooshi duuniya ka ŋgərətə laŋənə ŋga ləkaləkatənyinəkii.