Galatiya

Ləkaləkatə ŋga Bulusə ka ənji

Galatiya

¹Wiinə ləkaləkatə ca dzə daciiki Bulusə, masləkee ənda. Əntaa ənji shiŋkinə ta’i tə nyi ka ndzaanə ka masləkee ənda, əntaa də ŋgeerənə ŋga əndə əsə, amma də ŋgeerənə ŋga Yeesu *Aləmasiihu da ŋga Əntaŋfə Dəsənaamə ətə maɗee ka ci agi maməətə ənji nə nyi ka masləkee ənda. 1.1 1.11-12; Rooma 1.5; 1 Koor. 9.1-2.²Ma inə da patənə ŋga ənji nə’unə ganə, agi nəhəpaanə niinə tuunə, unə ənji nə’unə anə hanyinə ŋga Galatiya patə. 1.2 1 Koor. 16.1.³Wa Əntaŋfə Dəsənaamə da Slandanaamə Yeesu Aləmasiihu a ɗa koonə pwapoonə, təya vii koonə ndzaanə jamə. ⁴Ma Yeesu Aləmasiihu, kə vigi ci naakii nə putə ŋga ’waslyakəənə gaamə, kaa ca shii luupaanə taamə agi məza zamanana. Kə slənyi ci ha’ə makə sətə mwayi Əntaŋfə Dəsənaamə. 1.4 2.20; Mat. 20.28; Yooh. 1.29; 2 Koor. 5.21; Af. 5.2; 1 Tim. 2.6; Tit. 2.14; Ibər. 9.12-14,26; 1 Yooh. 5.19.⁵Wa ənjə a ɗuunətə tə Əntaŋfə ka ca’ə ndəŋwə ndəŋwə. *Aamiina.

Rəŋwə dyaŋə nə Ŋunyi Habara

⁶Kə ɗii ka nyi ka sə ŋga hurəshishinə ka shaŋə, makə nee nyi pii ha’ə wanuutsə kə kaaree ka Əntaŋfə Əndətə ’wii tuunə dagi pwapoonə ŋga Aləmasiihu, una gwaŋə ka nə’u əndə’i ŋunyi habara. 1.6 Ibər. 12.15.⁷Amma, ma gooŋgakii, pooshi əndə’i ŋunyi habara. Ma bii nyi koonə ha’ə, acii tə’i hara ənji ca gwazə tuunə, kə mwayi tii saawee ka Ŋunyi Habara ŋga Aləmasiihu. 1.7 5.8,10; 2.4; Slənə 15.1,24.⁸Amma, ma əndətə waazii koonə əndə’i ŋunyi habara pamə, bwasə ka ətə waazii inə koonə, wa Əntaŋfə a naalagi tə ci, taa inə, taa malaa’ika ətə jima dadagyə, wa Əntaŋfə a naalagi tə ci. 1.8-9 1 Koor. 16.22.⁹Makə sətə shiina bii koonə daga ŋukə, wanyinə ca ənə ka batənə koonə əsə: ma əndətə waazii koonə ŋunyi habara pamə, bwasə ka ətə shiina waazii koonə, wa Əntaŋfə a naalagi tə əndəkii.

¹⁰Ma bii unə noonə, ma cii kya waɓə ha’ə, kaa ca kaɗeesəkə ka ənji kwa? Aa’a, pooshi. Kaa ca kaɗeesəkə ka Əntaŋfə cii kya waɓə. Anii ma bii unə, ma cii kya waɓə ha’ə, kaa ənji shiŋkinə a shii dəlanə də nya? Aa’a, acii maci kaa ca kaɗeesəkə ka ənji cii kya waɓə ha’ə, kaɗa mandzaamə nyi ka əndə slənə ŋga Aləmasiihu. 1.10 1 Tees. 2.4-6.

Zhi’inə ŋga Bulusə ka masləkee ənda

¹¹Ndzəkəŋushi’inəkya, fatəmə kaa nya ba koonə: ma Ŋunyi Habaratə waazii nyi koonə, əntaa da ma əndə shiŋkinə shigi. 1.11-12 1.1.¹²Ma’upaamə nyi dacii əndə shiŋkinə, pooshi əndə jigunyi ka nyi əsə. Amma Yeesu Aləmasiihu də naakii nə ŋgiragi ka nyi.

¹³Kə fii unə habara ŋga ndzaanaaki ŋukə, saa’yatə nyi ma’ə ka nə’u diina ŋga *Yahudiinə. Kə shii unə makə sətə njii kya ciɓee ka Ikəliisiya ŋga Əntaŋfə də məza ciɓa. Kə ciŋə nyi ka shaŋə kaa nya saawee. 1.13-14 Slənə 8.3; 9.1; Fil. 3.5-6; 1 Koor. 15.9.¹⁴Kə shii unə makə sətə kavə nyi nəki ka nə’u diina ŋga Yahudiinə ka shaŋə, palee ka ɓəzə baniinəki. Kə ciŋə nyi də patənə ŋga ŋgeeriiki agi nə’u alə’aada ŋga dzədzəshi’inaamə.

¹⁵Amma, ma Əntaŋfə da pwapoonaakii, kə tagi ci tə nyi daga ənji ma’ə mapoomə tə nyi. Kə ’wii ci tə nyi kaa nya slənə ka ci. 1.15-16 Irim. 1.5; Slənə 9.3-5; 22.21; Rooma 1.5; 1 Koor. 9.1; 15.10.¹⁶Makə mwayi ci ɓaarii ka nyi Uuzənaakii, kaa nya shii waaza Ŋunyi Habara agyanəkii ka hara slikərənə, paa nyi gi ka ləgwanə ama ənda, ¹⁷paa nyi gi aa Urusaliima ka caama hara masləkee ənji ətə takəŋuyi ka nyi agi slənəkii əsə. Amma see nya maɗə pii pii, nya paləgərə aanə hanyinə ŋga Arabiya. Ma daba’əkii, nya maɗə, nya ənəgərə aasəkə vəranə ŋga Damasəkusə.

¹⁸See daba’ə fəzə makkə gi nyi aa Urusaliima. Ma gi nyi aadəvə əsə, kaa nya nee ka Piita.1.18 Ma asəkə hara zhi’weenə, Keefasə nyaahə ənji. Ina ɗa baanə pu’u aji tufə da ci. 1.18 Slənə 9.26-28.¹⁹Agi baatsaaki ha’ə boo, maneemə nyi ka hara masləkee ənji, maɗaamə ka Yakubu ndzəkəŋuci Slandana. 1.19 Mat. 13.55.²⁰Ma waɓəətə nyaahə nyi koonə, gooŋga tsəkə tsəkə, pooshi jirakənə agikii taa fiɗyasə. Akəŋwacii Əntaŋfə cii kya ba koonə. ²¹Makə ma’i nyi də Urusaliima, kə pyalə nyi aanə hanyinə ŋga Siriya da ŋga Silikiya. 1.21 Slənə 9.30.²²Ma ka saa’ita, patənə ŋga Ikəliisiyanyinə anə hanyinə ŋga Yahudiya, mashimə təya nee ka nyi ginə da ginə. ²³Amma, wata fanə njii təya dzə də fa habaraaki tuu’ina, “Ma əndətə nja ciɓee kaamə ŋukə, kə zhi’i ci əndzə’i, agi waazanə nə ci ka ənji, kaa təya vii gooŋga ka Aləmasiihu ətə njii kəya moo saaweenə.” ²⁴Makə fii tii habaraaki ha’ə, wata təya dəla də Əntaŋfə putə ŋga zhi’unaaki.

Luunə ŋga hara masləkee ənji tə Bulusə

¹Ma daba’ə fəzə pu’u aji ənfwaɗə, kə ənyii aa Urusaliima, inə da Barənaba. Nya ’waanə tə Titusə. 2.1-10 Slənə 15.1-19.2.1-2 1 Koor. 15.2; Fil. 2.16; Barənaba: Slənə 4.36; Titusə: 2 Koor. 2.13.²Ma gi nyi aa Urusaliima, acii Əntaŋfə də naakii nə ɓaarii ka nyi, kaa nya dzə aadəvə, keena dzə ka ɗa mətərəkinə, wata inə da gayinə tanə. Nya dzəgunətə ka tii makə sətə cii kya waaza Ŋunyi Habara ka hara slikərənə. Ma ɗii nyi ha’ə, keena shii ləɓənə ka ma rəŋwə agi waazanə geenə, acii ga slənaaki patə a ndzaa ka uushi zaɓə. 2.2 2.6,9.³Ma Titusə ətə giinə da i ci, əntaa slikərənə ŋga *Yahudiinə nə ci. Amma, patə da ha’ə, pooshi ənji bii ka ci tyasə see a *ryamina ci. ⁴Taa ŋgahi kə mwayi hara ənji kaa ca ryamina, amma pooshi ɗii ha’ə. Ma ənjitsa, kə ɗatə tii makə ənji nə’unə nə tii makə naamə, təya ’yaakyagərə aahadeenə ka ɗəkənə tiinə, kaa təya shii tsaamə dimwaatə upaa amə agi ləɓənə gaamə da Aləmasiihu. Ma təya, kə mwayi tii ənəgərənə daamə aagi mavaanə, kaama nə’u bariya ŋga Yahudiinə makə ŋga ŋukə. 2.4 1.7; 5.1,13; Slənə 15.1,24; 1 Koor. 9.21.⁵Amma, maluuvəmə inə waɓənatii taa gi’u, acii ga gooŋgaanə ŋga waɓənə ŋga Əntaŋfə a zagi a nuunə.

⁶Ma ənjitə ndzaanə ka gayinə, maneemə nyi ka gawuunatii makə maɗuunə uushi dərəvaava. Acii mbərə mbərə nə ənji patə akəŋwacii Əntaŋfə. Ma gayiitsə əsə, makə jigunyii ka tii waɓənə ŋga Əntaŋfə ətə cii kya waaza ka ənja, pooshi əndə’i kura uushi tsakəvə tii. 2.6 Rooma 2.11.⁷Kə paaratəgi tii oo’i, kə vii Əntaŋfə ka nyi slənə ŋga waaza Ŋunyi Habara ka hara slikərənə, makə sətə vii ci ka Piita slənə ŋga waaza Ŋunyi Habara ka Yahudiinə. 2.7 1.15-16; Rooma 1.5.⁸Acii Əntaŋfə ’wii tə Piita kaa ca ndzaa ka masləkee əndə ka Yahudiinə, Əntaŋfəkii rəŋwə ha’ə ’wii tə nyi kaa nya ndzaa ka masləkee əndə ka hara slikərənə əsə. ⁹I Yakubu da Piita da Yoohana nə ənjitə kəŋee Ikəliisiya kaa təya ndzaanə ka gayinə. Ma təya, kə shii tii oo’i, Əntaŋfə tagi tə nyi kaa nya slənə ka ci. Makə waɓəgəriinə ka ma rəŋwə ha’ə, wata təya kəəsəshi ciiniinə deenə da Barənaba, ina waɓəgərə ka ma rəŋwə tuu’ina: ma inə da Barənaba, ahada hara slikərənə dzəniinə ka waazanə. Ma tii natii, ahada Yahudiinə dzənətii ka waazanə. ¹⁰See ma nə uushi rəŋwə bii tii keenə, waatoo, weena dzə də buurətə maaghiitə ahadatii. Ma ətsa, tə’i hiimaaki davə daga ŋukə əsə. 2.10 Rooma 15.26.

Dzalənə ŋga Bulusə tə Piita də Antakiya

¹¹Ma daba’əkii, makə shi Piita aa Antakiya, wata nya maɗə, nya waɓə ka ci akəŋwacii patənə ŋga ənja acii kə ɗii ci məzaanə. ¹²Waatoo ma ŋga ŋukə, kə njii kəya zəmə ka kəŋwə rəŋwə da hara slikərənə ənji nə’unə. Amma, makə mbu’ya ənjitə sləkee Yakubu, waatoo ənjitə ca haŋətə ryaminanə, wata ca ŋgwaləgi, paa ci ənyi ka zəmənə ka kəŋwə rəŋwə da tii ma’ə. 2.12 Slənə 11.3.¹³Ka ha’ə, kə dəməgərə hara ənji nə’unə ŋga Yahudiinə ka ɗa ghatə gooŋgaanə makə naakii. Patə da Barənaba, kə dəməgərə ci aagi jarəwiinəkii da i ci əsə. ¹⁴Makə nee nyi, manə’umə tii rəgwa gooŋga makə sətə bii Ŋunyi Habara, wata əŋki nyi ka Piita akəŋwaciitii patə, “Əndə Yahuda nə hə, amma, makə mbu’ya hə aa hanə, maslənəmə hə makə ŋga Yahudiinə. Amma makə ŋga hara slikərənə ndzaa hə. Ya makə ɗii ha’ə əna, də iitiitə banəku ka hara slikərənə, see a ɗa tii sətə ci Yahudiinə a ɗa tyasa?”

Upaa luupaanə ŋga *Yahudiinə da hara slikərənə

putə ŋga vii gooŋga

¹⁵Ma inə, Yahudiinə niinə. Əntaa ma’waslyakə ənji niinə makə sətə ci ənjə a ’wa tə hara slikərənə. ¹⁶Amma kə shii inə pooshi əndə ca mbee ka ndzaanə ka əndə gooŋga akəŋwacii Əntaŋfə də slənətə sətə bii *bariya, amma see də vii gooŋga ka Yeesu Aləmasiihu. Taa inə maa, ka Yeesu Aləmasiihu vii inə gooŋga, keena shii ndzaanə ka ənji gooŋga akəŋwacii Əntaŋfə. Dagi vii gooŋga geenə ka Aləmasiihu ndzaa inə ka ənji gooŋga akəŋwaciikii, əntaa də slənətə sətə bii bariya. Acii pooshi əndə ca ndzaanə ka əndə gooŋga akəŋwacii Əntaŋfə də slənətə sətə bii bariya. 2.16 3.10-12; Rooma 3.20-30.¹⁷Taa inə Yahudiinə, də vii gooŋga ka Aləmasiihu ciina upaa ndzaanə ka ənji gooŋga akəŋwacii Əntaŋfə. Də ci ɓaarii inə neenə nə tuu’ina: uushi rəŋwə niinə da hara slikərəətə ci ənjə a ’wa tə tii ma’waslyakə ənja. Maɗa ha’ə əna, Aləmasiihu ca kərə tiinə ka ɗa ’waslyakəənə nii? Aa’a, pooshi. 2.17 Rooma 2.17–3.20.¹⁸Maɗa kə ənəgərə nyi ka slənə ndilə ndilə tə sətə bii bariya ŋga Yahudiinə, ci nə kə taŋəgi nyi sətə bii Əntaŋfə ətsa. ¹⁹Acii ma nya, mantəkii nə nyi akəŋwacii bariyatsa, ci ɓələgi tə nyi. Ma ɗii ha’ə patə, kaa nya ndzaanə da əpinə akəŋwacii Əntaŋfə. Kə ɓələgi ənji tiinə da Aləmasiihu ashi ənfwa. 2.19 6.14; Rooma 7.6; 6.2-4.²⁰Taa ŋgahi wanyinə da əpinə amaki, patə da ha’ə əntaa nyi ca əpi, amma Aləmasiihu. Ma əpiinə amaki əndzə’i, də vii gooŋga ka *Uuzənə ŋga Əntaŋfə ətə uuɗəgi tə nyi, ca vəgi əpinaakii ka putaaki. 2.20 1.4; Yooh. 17.23; Rooma 8.10-11; 2 Koor. 5.14.²¹Pa nya kagi pwapoonə ŋga Əntaŋfə shaŋə. Acii maci də nə’u bariya ci əndə ndzaanə ka əndə gooŋga akəŋwacii Əntaŋfə, kaɗa uushi zaɓə nə əntənə ŋga Aləmasiihu.

*Bariya taa vii gooŋga ka Əntaŋfə

¹Unə ənji Galatiya, pooshi ma’ə haŋkala goonə ka hakii. Ya əndə kə dzəgunətə ənji koonə ŋga’ə makə sətə əŋki Yeesu ashi ənfwa, wu saŋə zagi də haŋkala goona ha’ə kwa? 3.1 5.7.²Amma tə’i uushi rəŋwə mwayi nyi nya fa amoonə. Acii kə upaa unə Ma’yanə ŋga Əntaŋfə. Ya upaa unə saŋa, də slənətə sətə bii bariya saanii? Anii də fa Ŋunyi Habara, una luuva? 3.2-5 4.6; Rooma 8.9-16; 2 Koor. 3.6,17.³Mi ɗiikətə tuunə ha’ə kwa? Kə ’watəgyuunə də baawəɗa ŋga Ma’yanə ŋga Əntaŋfə; amma koona uudəpaa də ŋgeerii unə nii? ⁴A zagi ɓəzə ciɓəətə ciɓuunə kama kama zaɓə nii? Ma hiimaaki naaki, pooshi ka zanə zaɓə. 3.4 4.11.⁵Agi viinə nə Əntaŋfə koonə Ma’yanaakii, agi slənənə nə ci uushi’iitə ca ɗa hurəshishinə ka ənji ahadoonə əsə. Ya cii kəya ɗa ha’ə saŋa, acii putə ŋga slənə sətə bii bariya saanii? Anii acii putə ŋga vii gooŋga goonə ka ca?

⁶Ɗatəmə haŋkala goonə aanə sətə bii malaaɓa ləkaləkatə agyanə Ibərahiima tuu’ina, “Kə vii ci gooŋga ka Əntaŋfə. Putə ŋga vii gooŋgaakii əsə ŋgirə Əntaŋfə tə ci ka əndə gooŋga.” 3.6 ’Wat. 15.6; Rooma 4.3.⁷Makə ha’ə ɗii əna, a shii unə tuu’inə, ma ənjitə vii gooŋga, tii nə tantanyiitə slikərənə ŋga Ibərahiima. 3.7 Rooma 4.11-12.⁸Kə bagi malaaɓa ləkaləkatə daga ŋukə oo’i, dagi vii gooŋgatii nə hara slikərənə a ndzaanə ka ənji gooŋga akəŋwacii Əntaŋfə. Kə bagi malaaɓa ləkaləkatə Ŋunyi Habaratsə ka Ibərahiima daga ŋukə oo’i, “Kadə nə Əntaŋfə a ɗa barəkaanə ka patənə ŋga slikərənə asəkə duuniya daciiku.” 3.8 ’Wat. 12.3.⁹Makə vii Ibərahiima gooŋga, kə ɗaanə Əntaŋfə ka ci barəkaanə. Ha’ə nə patənə ŋga ənji əsə: maɗa kə vii tii gooŋga ka Əntaŋfə, ka tii ɗaanənəkii barəkaanə makə sətə ɗii ci ka Ibərahiima. 3.9 Rooma 4.16.

¹⁰Amma, ma patənə ŋga ənjitə ca ɗa hiima tuu’inə, də nə’utə sətə bii bariya mbeenə nə tii ka ndzaanə ka ənji gooŋga akəŋwacii Əntaŋfə, kəsənə kəshi gəŋwanə ŋga Əntaŋfə tə tii. Acii kə bagi malaaɓa ləkaləkatə tuu’ina, “Taa wu nə əndəkii patə, maɗa manə’utəmə ci sətə bii bariya patə, kə kəshi gəŋwanə ŋga Əntaŋfə tə ci ətsa.” 3.10 Dzək. 27.26; Yak. 2.10.¹¹Ma ənə ɗəya, shii amə paŋgəraŋə oo’i, pooshi əndə ca mbee ka ndzaanə ka əndə gooŋga akəŋwacii Əntaŋfə də nə’utə sətə bii bariya. Acii kə bagi malaaɓa ləkaləkatə tuu’ina, “Ma əndətə ŋgirə Əntaŋfə tə ci ka əndə gooŋga putə ŋga vii gooŋgaakii, ci na ndzaanə da i əpinə ətə pooshi ka uudənə.” 3.11 Hab. 2.4; Rooma 1.17; 3.20.¹²Ma bariya, paa ci kəŋaanə agyanə banə, wa əndə a vii gooŋga ka Əntaŋfə. Amma kə bii ci makə sətə ɗii manaahəkii asəkə ləkaləkatə tuu’ina, “Ma əndətə nə’utə patənə ŋga sətə manaahəkii asəkə bariya, ci na ndzaanə da i əpinə də putakii.” 3.12 Leew. 18.5; Rooma 10.5.

¹³Acii ha’ə, ma amə, kə kəshi bariya taamə. Amma kə pərapaa Yeesu Aləmasiihu taamə. Waatoo, ca ŋgərəvə aanəkii tə naalatə njaama upaa. Makə sətə ɗii manaahəkii asəkə malaaɓa ləkaləkatə tuu’ina, “Taa wu tsa’agi ənji aashi ənfwə, tə’i naalanə anəkii.” 3.13 Dzək. 21.23; Rooma 8.3; 2 Koor. 5.21.¹⁴Ma ɗii Yeesu Aləmasiihu ha’ə patə, kaa barəkaatə bii Əntaŋfə viinə ka Ibərahiima a mbu’ya ka hara slikərənə əsə dacii Yeesu Aləmasiihu, waatoo kaama upaa Ma’yaatə bii Əntaŋfə viinə kaamə, dagi vii gooŋga gaamə ka ci. 3.14 3.2-5; Yaw. 3.1-2.

*Bariya da sətə bii Əntaŋfə viinə

¹⁵Ndzəkəŋushi’inəkya, takumə kaa nya ɓaarə koonə əndə’i waɓənə. Maɗa kə anyi ənji bəra’i waɓənatii, kə kəŋaanə tii anəkii də gooŋga, pooshi əndə’i əndə ka mbee ka pərəginə, pooshi əndə’i əndə ka mbee ka tsakəvə uushi aagikii əsə. ¹⁶Ha’ə nə aləkawalə ŋga Əntaŋfə əsə. Ma aləkawalə ŋga Əntaŋfə, ka Ibərahiima da slikərənaakii ɗii ci. Əntaa ka slikərənə ɓəzəkii ɗii ci, amma ka slikərənə rəŋwə. Yeesu Aləmasiihu nə slikərənəkii. 3.16 ’Wat. 12.7; 17.7-8.¹⁷Wiinə sətə mwayi nyi banə: kə ɗii Əntaŋfə ka Ibərahiima aləkawala. Daba’ə fəzə gya’ə ənfwaɗə da makkə pu’unə vii Əntaŋfə bariya ka Yahudiinə. Acii ha’ə, pooshi bariyaakii shi ka pərəgi aləkawalə ŋga Əntaŋfə ka Ibərahiima, paa ci shi ka waalagi uushi’iitə bii Əntaŋfə ɗaaɗanə əsə. 3.17 Shig. 12.40.¹⁸Acii maci ma barəkaanə ŋga Əntaŋfə, putə ŋga nə’utə sətə bii bariya, kə ndzaa ci ətsə əntaa putə ŋga aləkawalətə ɗii ci. Amma, ma ɗii Əntaŋfə ka Ibərahiima barəkaanə, putə ŋga aləkawalətə ɗii ci ka ci. 3.18 Rooma 4.14; 11.6.

¹⁹Ya makə ha’ə saŋa, ka mi saŋə vii Əntaŋfə bariya ka ənja? Ma vii Əntaŋfə kaamə bariya, ka shii ŋgiragi də ’waslyakəənə paŋgəraŋə aa babara. Kə ndzaa ci da ŋgeerənə dəŋə ka saa’itə shi slikərənə ŋga Ibərahiima ətə ɗii Əntaŋfə aləkawaləkii ka ci. Makə mbu’ya ci, pooshi bariya da ŋgeerənə ma’ə. Kə vii Əntaŋfə bariya ka əndə rəŋwə dacii malaa’ikanyinə, kaa ca ba ka ənja. Əndə rəgwa nə əndəkii. 3.19 Rooma 4.15; malaa’ikanyinə: Slənə 7.38,53; Ibər. 2.2.²⁰Maɗa kə fii unə tə’i əndə rəgwa, kə shii unə ətsa, ahada ənji bəra’i nə ci. Amma, ma saa’itə ɗii Əntaŋfə aləkawalə ka Ibərahiima, pooshi əndə rəgwa ahadatii, ci rəŋwə dyaŋə waɓi ka ci. 3.20 Dzək. 6.4.

Slənə ŋga *bariya

²¹Ma bii unə noonə, pooshi bariya gəŋu da sətə bii Əntaŋfə ɗanə kwa? Aa’a, əntaa ha’ə. Acii maci tə’i bariyatə ca vii əpinə, kaɗa ka ndzaanə nə ənji ka ənji gooŋga akəŋwacii Əntaŋfə də nə’utə bariyaakii. 3.21 Rooma 7.13; 8.2.²²Amma, ma bii malaaɓa ləkaləkatə, agi ɗa ŋwaŋuunaakii nə ’waslyakəənə agyanə patənə ŋga *duuniya. Makə ha’ə ɗii ətsa, ma sətə bii Əntaŋfə viinə ka ənjitə vii gooŋga ka Yeesu Aləmasiihu, ka tii nii kəya vii. 3.22 Rooma 3.9-30; 11.32.

²³Ma saa’yatə rəgwa ma’ə mawunəmə kaa ənjə a vii gooŋga ka Yeesu Aləmasiihu, magwaləkii njiinə acii bariya makə ənji furəshina. Amma makə shi Yeesu, kə wunəgi Əntaŋfə keenə rəgwa ŋga vii gooŋga ka ci. 3.23 4.3.²⁴Ma ka saa’yakii, kə ndzaa bariya makə əndə dzalənə tiinə taabu’u mbu’ya Aləmasiihu. Ma ɗii ha’ə, keena shii ndzaanə ka ənji gooŋga akəŋwacii Əntaŋfə də vii gooŋga. 3.24-25 Rooma 10.4.²⁵Makə wunyi rəgwa ŋga vii gooŋga ka ci, pooshi bariya da ŋgeerənə agyaniinə ma’ə.

²⁶Unə patə, manjeevənə ŋga Əntaŋfə nuunə dagi vii gooŋga goonə. Ləɓə nuunə da Yeesu Aləmasiihu. 3.26 4.5,7; Yooh. 1.12; Rooma 8.14-17.²⁷Acii patənə goonə ətsə ɗii ənji koonə bapətisəma ŋga nə’unə tə Yeesu Aləmasiihu, kə ŋgiruunə haŋkalaakii. 3.27-28 Rooma 10.12; 1 Koor. 12.13; Kwal. 3.9-11.3.27 Rooma 6.3; Af. 4.24.²⁸Ma akəŋwacii Əntaŋfə, pooshi kama kamaanə ahada Yahudiinə da hara slikərənə, pooshi kama kamaanə ahada maviinə da dimuyinə, pooshi kama kamaanə ahada ŋguyirənə da makinə. Patənə goonə, uushi rəŋwə nuunə agi ləɓənə goonə da Yeesu Aləmasiihu. ²⁹Makə ɗii ci ŋga Aləmasiihu nuunə, kə ndzaa unə ka slikərənə ŋga Ibərahiima ətsa. Kadə upaanuunə sətə bii Əntaŋfə viinə ka ci da slikərənaakii əsə. 3.29 3.7,14,18; 4.7.

¹Takumə kaa nya tsakə banə koonə: maɗa ma uuzənə ga dii asii, taa ŋgahi naakii nə uushi’inə ŋga dii patə, amma paa ci ka slənə sətə mwayi ci, makə mava ndzaanəkii. ²Ənji nə nəhənə tə ci, təya ɗəkəpaa ka ci uushi’inə kama kama, ka ha’ə mbu’yanə uusəratə kapaa dii ka ci rəgwa ŋga ɗa naakii ya. ³Amə əsə, ha’ə naamə. Ma saa’yatə amə ma’ə makə uuji manjeevənə, kə ndzaa amə ka maviinə ŋga patənə ŋga sətə ci əndə shiŋkinə a paslə ganə agi duuniya. 4.3 4.9-10.⁴Amma, makə mbu’ya uusəratə kəŋee Əntaŋfə, kə sləkee ci ka Uuzənaakii aagi duuniya. Minə əndə shiŋkinə pwayi tə ci. Ca nə’utə bariya ŋga Yahudiinə. 4.4-5 3.13; Yooh. 1.14.⁵Ma ɗii ci ha’ə patə, kaa ca shii pərapaa ənjitə gwaləgi bariya tə tii, kaama ndzaanə ka manjeevənə ŋga Əntaŋfə. ⁶Kə sləkee Əntaŋfə ka Ma’yanə ŋga Uuzənaakii aasəkə mooɗəfaamə ka ɓaariinə oo’i, unə maa, manjeevənaakii nuunə. Ma’yanəkii kavə taamə ka ’waa’wanə tə Əntaŋfə, ama ba ‘Daadə, Daadaakya’. 4.6 Rooma 8.15-16.⁷Acii ha’ə, pooshi əndə ma’ə mava ahadoonə. Amma manjeevənə ŋga Əntaŋfə nuunə. Makə ɗii unə ka manjeevənaakii, kadə upaanə nuunə patənə ŋga sətə bii ci viinə ka manjeevənaakii əsə. 4.7 Rooma 4.13; 8.17.

Sətə mwayi Bulusə kaa Ikəliisiya a shii

⁸Ma saa’yatə unə ma’ə mashiimə tə Əntaŋfə, kə ndzaa unə makə maviinə ŋga əntaŋfənyinə kama kama. 4.8 1 Koor. 8.4-6.⁹Amma, ma əndzə’i, kə shii unə tə Əntaŋfə. Ma nee nyi, gəɗə banə, Əntaŋfə shii tuunə. Də iitiitə saŋə cuuna moo ənəgərənə ka nə’u mazaɓə uushi ətə pooshi ŋgeeriikəya? Ka mi saŋə cuuna moo ənəgərənə ka ndzaanə ka maviinatəya? 4.9-10 Af. 1.21; Kwal. 2.8-23.4.9 1 Koor. 8.3; Kwal. 2.15.¹⁰Iitiitə saŋə kavuunə nuunə ka ɗa kumənyinə ŋga Yahudiina? Taa kumənə ŋga zhi’wanə ŋga əndə’i uusəra, taa ŋga ləgiɗa, taa ŋga fəza, agi ɗanə nuunə. 4.10 Dzək. 4.19; Slənə 7.42; Rooma 14.5.¹¹Una! Agi buurənə nə nyi tuunə. Ya saŋə, kaa slənaaki aahadoonə a ndzaanə ka uushi zaɓə nii?

¹²Ndzəkəŋushi’inəkya, kə shii unə ndzaanaaki ahadoonə. Taa ŋgahi əndə Yahuda nə nyi, amma pooshi nyi ŋgirə naaki nə makə əndə Yahuda. Acii ha’ə tuutəta’ə, ɗamə ha’ə makə naaki. Pooshi unə sha ɓəzee ka səkəki taa fiɗyasə. 4.12 1 Koor. 9.19-21.¹³Kə shii unə, ma saa’itə ’watəgi nyi waaza koonə Ŋunyi Habara, də gwakənaaki ka bwanea ahadoonə upaa nyi rəgwa ŋga waazanə. 4.13 Slənə 16.6; 2 Koor. 12.7.¹⁴Kə ciɓuunə ka putaaki saa’yakii. Maci kaareenə taa kaginə, kaɗa ka saa’yakii njuuna dzə ka kaginə tə nyi. Amma kə liwuunə tə nyi də mooɗasəkə makə malaa’ika ŋga Əntaŋfə nə nyi, makə Yeesu Aləmasiihu də naakii na. ¹⁵Aadəma paləgərə mooɗasəkətə goonə kwa? Acii kə shii nyi weewee, ma saa’yakii, maci kə mbee unə ka ŋgyaaragi hi’u ginuunə ka viinə ka nyi, kaɗa kə vii unə. ¹⁶Dama saŋə ɗii nyi ka əndə daawaanə goonə makə cii kya ba koonə gooŋga?

¹⁷Ma ənjitə ŋgərəgi haŋkala goonə aashitii, əntaa ŋunyi uushi mwayi tii koonə. Amma, ma mwayi tii, təkeenə kaamə, koona nə’u tə tii. 4.17 1.7.¹⁸Maɗa ka ŋunyi rəgwa, ŋga’ə nə ŋgərəgi haŋkala ŋga əndə ha’ə makə ətsa. Ma nyi, ka ɗanə nə nyi koonə ha’ə taa guci patə, əntaa wata nyi ahadoonə. ¹⁹Uuji ənjaakya! Agi sa bwanea nə nyi asəkə mooɗəfəki ka puta goonə, makə mitə ɗasəka ki agi ɓərakənə. Agi sanə nə nyi bwaneakii asəkə mooɗəfəki ka ha’ə ka saa’yatə nuuna ŋgərə haŋkala ŋga Yeesu Aləmasiihu. 4.19 1 Koor. 4.15.²⁰Amma, ma mwayi nyi, kaɗa ahadoonə nə nyi əndzə’i, acii maci ahadoonə nə nyi, kaɗa kə njii nya waɓə koonə furəŋə furəŋə. Acii agi buurənə nə nyi tuunə ka shaŋə.

Makə ndzaanə ŋga Hajara da Saraatu

²¹Ya unə ətə ca moo kaa *bariya a ɗa ŋwaŋuunaakii agyanuunə saŋa, pooshi unə fii sətə bii bariya kwa? ²²Ma bii ca, ma Ibərahiima, tə’i manjeevənaakii bəra’i. Əndə’ya, mava pwayi ka ci. Əndə’i əsə, dimwa pwayi ka ci. 4.22 ’Wat. 16.15; 21.3.²³Ma uuzəətə pwayi mava ka ci, makə ənə caama poo manjeevənə saakii pwayi ki ka ci. Amma, ma uuzəətə pwayi dimwa ka ci, də putə ŋga aləkawalətə ɗii Əntaŋfə pwayi ki ka ci. 4.23 ’Wat. 17.18-19; Rooma 4.17-20; 9.7-9.²⁴Ma ətsə patə, kə ndzaa ci makə misaali kaamə. Waatoo, ma makiitsə bəra’i, kə ndzaa tii makə aləkawalətə bəra’i ətə ɗii Əntaŋfə daga ŋukə. Ma əndə’i rəŋwə agi makiitsə bəra’i, waatoo Hajara, kə ndzaa ki makə aləkawalətə ɗii Əntaŋfə anə giŋutə ɗii ləməkii Siina. Maviinə nə manjeeviitə pwayi ki patə. 4.24 Shig. 19.20; Gal. 3.23; 4.1; 5.1; Hajara: ’Wat. 16.1.²⁵Kə ndzaa ki makə giŋwə Siina ətə anə hanyinə ŋga Arabiya. Kə ndzaa ki makə Urusaliima ŋga zamananə əsə. Acii ma patənə ŋga ənjitə də Urusaliima, maviinə ŋga bariya nə tii. ²⁶Amma, ma Urusaliima ətə dagyə, kə ndzaa ki makə mitə dimwa, ki nə məsənaamə. 4.26 Ibər. 12.22; Səniinə 21.2.²⁷Acii tə’i manaahəkii asəkə malaaɓa ləkaləkatə tuu’ina: 4.27 Isaa. 54.1.

“Ma hə, miitsə ma’upaamə pawa, ɗawə mooɗasəka.

Ma’ə hə mafamə zəmənə ŋga pawa,

amma ɗawə kyalaliinə ŋga mooɗasəka,

acii kadə nə manjeevənaaku a palee ka ŋga ŋuzhiwə.”

²⁸Ndzəkəŋushi’inəki, ma unə, manjeevənə ŋga Əntaŋfə nuunə tanyi. Acii daga ŋukə ɗii Əntaŋfə aləkawalaakii ha’ə makə ətsa, makə sətə shi ca ɗii agyanə poonə tə Isiyaaku. ²⁹Ma ka saa’ita, ma uuzəətə pwayi ənji makə manjeevənə saakii, kə ciɓee ci ka uuzəətə pwayi ənji də ŋgeerənə ŋga Ma’yanə ŋga Əntaŋfə. Ci nə tsarəkii ənə ca slənə ahadaamə əndzə’i əsə. 4.29 ’Wat. 21.9.³⁰Amma iitə bii ləkaləkatə ŋga Əntaŋfwa? Ma bii ca, “Lakəgi mitə mava da uuzənatə kyakya’ə. Acii pooshi uuzənə ŋga mava na zəmə yi ŋga dii, see uuzənə ŋga dimwa daanəkii na zəmə.” 4.30 ’Wat. 21.10.³¹Ndzəkəŋushi’ina, makə ha’ə ɗii əna, manjeevənə ŋga mitə dimwa naamə, əntaa manjeevənə ŋga mava.

Goona kagi dimwaanə goonə

¹Kə pərapaa Yeesu *Aləmasiihu taamə acii *bariya, kaama ndzaa ka dimuyinə saŋə saŋa. Aciikii ma ɗanuunə, kəŋaanəmə ndihə, goona kapaa noonə nə ka ɗa mavaanə ma’ə. 5.1 2.4; 4.5,9; 5.3.

²Fatəmə ŋga’ə. Nyi Bulusə ca ba koonə: maɗa kə kapaa unə noonə nə ka dzənə aa babara ka ryaminanə, kə ndzaa ci ətsə pooshi sətə ci Yeesu Aləmasiihu a nafa koonə taa gi’u. ³Takumə kaa nya ənə ka banə koonə əsə: ma əndətə ca kapaa naakii nə ka dzənə aa babara, wa ca nə’utə patənə ŋga bariya dəŋwa’ə. 5.3 3.10,12; Rooma 2.25.⁴Ma unə ənjinə ca ba, də nə’utə bariya ndzaanə əndə malaaɓakii akəŋwacii Əntaŋfə, kə lagyuunə noonə nə ashi Yeesu Aləmasiihu. Dzaɗə dzaɗə nuunə da pwapoonə ŋga Əntaŋfə əsə. ⁵Amma, ma ina, kə kapaa inə hiima geenə tuu’ina: də vii gooŋga ka Yeesu Aləmasiihu ndzaanə əndə malaaɓakii akəŋwacii Əntaŋfə. Tə ci niinə ka gəranə də ŋgeeriitə vii Malaaɓa Ma’yanə keenə. 5.5 2.16; Rooma 8.23-25.⁶Maɗa ləɓə nə əndə da Yeesu Aləmasiihu, taa maryaminakii nə ci, taa paa ci ryaminii patə, pooshi kama kamaanə akəŋwacii Əntaŋfə. Vii ka ci gooŋga nə magaɗə uushi, kaama mbee ka uuɗə tə hara ənji. 5.6 3.28; 5.22; 6.15; Rooma 4.11; 1 Koor. 7.19; Af. 6.23.

⁷Ma ŋga ŋuka, ŋga’ə njuuna slənə. Wu saŋə ənyi ka təŋaginə tuunə agi nə’u rəgwa gooŋga? ⁸Ma hiimatsa, əntaa Əntaŋfə ətə ’wii tuunə ɗii koonə. 5.8 1.6-7.⁹Kə shii unə, agi banə nə ənji, də uundzə burəŋanə fiɗyasə əbunə ma’usə ənvwə pasə a gəra. 5.9 1 Koor. 5.6.¹⁰Makə ɗii ci ləɓə naamə da Slandanaamə, kə shii nyi, ka dzəgərənə nə hiima gaamə ka rəgwa rəŋwə. Amma, ma əndətə ca gwazə tuunə, kadə kəsənə nə gəŋwanə ŋga Əntaŋfə tə ci, taa ci nə wu patə. 5.10 1.7.

¹¹Ndzəkəŋushi’inəkya, maci haala ŋga dzənə aa babara nə nyi ka waazanə, kaɗa pooshi ənji ka ciɓeenə ka nyi. Maci ha’ə nə nyi ka dzənə də waazanə, ma waazanaaki agyanə əntənə ŋga Yeesu Aləmasiihu ashi ənfwa, kaɗa pooshi ka ɓəzee ka səkə ŋga ənja. 5.11 6.12,14; 1 Koor. 1.23.¹²Ma ənjitə ca gwazə tuunə ha’ə, ma moonaaki, wa təya dzə aakəŋwa də tasə natii nə dəŋwa’ə.

¹³Ma unə ndzəkəŋushi’inəkya, ma ’wii Əntaŋfə tuunə, koona ndzaa ka dimuyinə. Amma uushi rəŋwə cii kya ba koonə: goona ba noonə, makə ɗii unə ka dimuyinə, a slənuunə taa mi patə mwayi shishinuunə. Pooshi. Ma ɗanuuna, uuɗəshimə, una tsakəshi ahadoonə. 5.13 1 Koor. 6.12; 10.23-24; 1 Piita 2.16.¹⁴Acii anə waɓənə rəŋwə liɓə patənə ŋga bariya ŋga Əntaŋfə, waatoo, “Uuɗuu tə əndətə aɓiiku makə sətə cii kwa uuɗə naaku na.” 5.14 Leew. 19.18; Rooma 13.9.¹⁵Amma, maɗa agi iidəshinə nuunə makə uushi’inə ŋga bilinə, nəhəmə noonə na acii goona zama də noonə na. 5.15 Yak. 4.1-2.

Slənə ŋga shishinə da poo ŋga Ma’yanə ŋga Əntaŋfə

¹⁶Ma sənə banəki koonə, kapaamə rəgwa kaa Malaaɓa Ma’yanə a ta koonə kəŋwanə, acii goona slənyi sətə mwayi shishinuunə. 5.16 5.25; Rooma 8.2-13.¹⁷Acii kə shii unə, pooshi Malaaɓa Ma’yanə ka luuvə sətə mwayi shishinə ŋga əndə slənənə. Shishinə ŋga əndə əsə, paa ci ka luuvə sətə mwayi Malaaɓa Ma’yanə slənənə. Ma tii ətsə kyakya’ə, agi mabizhinə nə tii. Ci ɗii pooshi unə ka mbee ka slənə sətə mwayi unə. 5.17 Rooma 7.13-23.¹⁸Amma, maɗa Malaaɓa Ma’yanə ca ta koonə kəŋwanə, pooshi *bariya da ŋgeerənə anuunə ma’ə. 5.18 Rooma 6.14; 7.4.

¹⁹Ma shishinə ŋga ənda, paŋgəraŋə a babara nə sətə cii kəya slənə. Waatoo, aləhiinə, ajijinəənə, badawaanə, 5.19-21 Rooma 1.28-32; 1 Koor. 6.9-10; Af. 5.3-5; Kwal. 3.5-8; 1 Tim. 1.9-10; 2 Tim. 3.2-5; 1 Piita 4.3; Səniinə 22.15.²⁰paaslə uuləminə, mətooyaanə, ɗəkə daawaanə ka ənda, təya ɗaaɗa mabizhinə, sərəha, ɓəzə səka, uuɗənə ka na, təəkəshinə da maɗee ka mbəzə ahada ənja, ²¹ətsə hara ənja, kavə nə ka saasa ənvwa, da bwaŋkaraanə. Agi ɗaaɗanə nə ənji hara bwaya uushi’inə makə ətsə əsə. Kə shi nya bii koonə ŋukə, amma takumə kaa nya ənə ka batənə koonə əsə: waatoo, ma ənjitə ca slənə tsarə uushi’iitsa, paa tii na dzə aagi *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə shaŋə.

²²Amma, ma slənə ŋga Malaaɓa Ma’yanə naakii, wiinə pawaakii: uuɗəshinə, ɗa mooɗasəka, ndzaashinə agi jamənə, kəsə ədzəma, nəhə təgunuunə ŋga ənda, ɗa ŋga’əənə ka ənja, slənə uushi də rəgwakii, 5.22 Af. 5.9.²³banee ka na, ətsətə na. Ma tii ətsa, tii nə uushi’iitə vii bariya rəgwa ŋga ɗanə. 5.23 1 Tim. 1.9; 2 Piita 1.6.²⁴Ma ənjitə ləɓə da Yeesu Aləmasiihu, kə wa’agi tii suunanyinə ŋga shishinətii. 5.24 2.19; 6.14; Rooma 6.6; Kwal. 3.5; 1 Yooh. 3.6.²⁵Makə ɗii ci Malaaɓa Ma’yanə ca vii kaamə əpinə, wa ca ta kaamə kəŋwanə. 5.25 5.16; 1 Koor. 6.19; Af. 4.30.²⁶Gaama ɗuunətə naamə na, gadaama alə haliminə ŋga ənja, gadaama ɗaaɗa sərəhə ahadaamə əsə. 5.26 Rooma 12.10; Fil. 2.3.

Tsakəshinə ahada ənja

¹Ndzəkəŋushi’inəkya, maɗa kə lii unə əndə agi ɗa ’waslyakəənə, ma unə ənə ci Ma’yanə ŋga Əntaŋfə a ta koonə kəŋwanə, ənyagərəmə də ci kaa ca nə’u rəgwa gooŋga. Amma waɓəmə da ci də mooɗa ədzəma. Ma əndətə ca ənyagərə də ci əsə, wa ca nəhə naakii na, acii ga ca kulagərə aagi ndilə ndilə tə ’waslyakəənəkii da i ci. 6.1 Mat. 18.15; Yak. 5.19; 1 Koor. 10.12.²Ŋgəərəshimə tərənə goonə, acii maɗa agi ŋgəərəshi tərənə goonə nuunə, ci nə kə slənyuunə makə sətə waɓi Yeesu Aləmasiihu. 6.2 1 Koor. 9.21; 2 Koor. 11.29.³Ma əndətə mambu’umə bahə ɓaananə tə ci agi ənja, maɗa kə bii ci, “Pooshi maɗuunə əndə makə nya”, kə ha’u ci də naakii na. 6.3 1 Koor. 4.7.⁴Ma sətə dəɓee, taa wu patə, wa ca tsaamə ndzaanaakii saakii. Maɗa kə nee ci ka slənaakii ŋga’ə, wa ca ɗa mooɗasəkə ka putakii. Amma ga ca ɗa mooɗasəkə acii palee naakii slənə ka ŋga hara ənji də ŋga’əənə. ⁵Acii kadə nə taa wu patə a ba slənaakii. 6.5 Rooma 2.6; 14.12.

⁶Ma əndətə ci ənjə a dzəgunə ka ci waɓənə ŋga Əntaŋfə, wa ca təkee ka ŋunyi sətə aciikii patə da əndətə ca dzəgunə ka ci. 6.6 1 Koor. 9.11,14.

⁷Goona ha’u də noonə na: kə shii unə weewee, pooshi ənji ka ha’unə də Əntaŋfə. Acii ma sətə ləgii ənda, ci upaanəkii. ⁸Waatoo, ma əndətə slənyi sətə kaɗeesəkə ka shishinə, wu nə shikwaakii. Amma, ma əndətə slənyi sətə kaɗeesəkə ka Ma’yanə ŋga Əntaŋfə, əpinə ətə pooshi ka uudənə nə shikwaakii. 6.8 Yooh. 3.6; 6.63; Rooma 8.6,13.⁹Acii ha’ə, gaama zaarə agi ɗa ŋga’əənə ka ənja, acii kə shii amə, maɗa kə mbu’ya uusərakii, maɗa mazaarəmə amə, kadə naama upaa shikwa. 6.9 2 Tees. 3.13.¹⁰Makə ha’ə ɗii əna, taa guci patə upaa amə rəgwa ŋga ɗa ŋga’əənə, ɗaamə ŋga’əənə ka patənə ŋga ənja. Ma palee maa, ka ənjitə ca nə’u tə Yeesu Aləmasiihu makə amə. 6.10 Yooh. 13.34; Rooma 12.10; 13.8; 14.15; 1 Koor. 8.1; da purəŋanə 13; 2 Koor. 8.7-8; Gal. 5.6,13-14; Af. 5.2; Fil. 2.2; 1 Tees. 3.12; 4.9; 1 Tim. 1.5; Ibər. 13.1; 2 Piita 1.7.

Muudinə ŋga waɓənə

¹¹Ma əndzə’i, tsaamətəmə madiigərə naahəənə cii kya naahə koonə də ciinəki. 6.11 1 Koor. 16.21.¹²Ma ənjitsə ca ba koonə, see a dzuunə aa babara, kə mwayi tii kaa ənji patə a ɗa maŋushinə da tii. Acii kə shii tii, maci əntənə ŋga Yeesu Aləmasiihu ashi ənfwa tanə nə tii ka waazanə, kaɗa kə ciɓee ənji ka tii. 6.12 5.2,11.¹³Ma bii nyi ha’ə, acii taa tii ətsə gi aa babara maa, paa tii nə’utə sətə bii bariya ŋga Yahudiinə patə. Ma ci təya ba koonə tyasə see a dzuunə aa babara, kaa təya shii upaa haŋətənə putə ŋga luuvuunə goonə tə sətə bii tii koonə. ¹⁴Amma, ma nya, see uushi rəŋwə ca kavə tə nyi, kaa nya upaa haŋətənə, waatoo ənfutə əŋki Yeesu Aləmasiihu Slandanaamə ashikii. Acii də əntənaakii ashi ənfwə ɗii uushi’inə ŋga *duuniya akəŋwaciiki makə maməətə uushi’inə. Nyi əsə, kə ndzaa nyi makə yadə əpinə amaki akəŋwacii uushi’inə ŋga duuniya. 6.14 1 Koor. 1.23,29,31; 2.2; Gal. 2.19.¹⁵Taa kə gi əndə aa babara da madzəmə ci maa, pooshi uushi ɗanəkii. Amma, ma səndə ca tsakə ənda, see ndzaanə ka kura taganə, ci nə magaɗə uushi. 6.15 5.6; Rooma 6.3-4; 2 Koor. 5.17; Af. 4.24.¹⁶Ma ənjitə kavə waɓəətsə aagi hiimatii, ənji ŋga Əntaŋfə nə tii tanyi. Wa Əntaŋfə a vii ka tii ndzaanə jamə, ca ɗa ka tii ŋga’əənə. 6.16 Jab. 125.4-5.

¹⁷Daga ənshinə ka dəŋə aakəŋwa, ga əndə a ənə ka fa maki ma’ə shaŋə. Acii tə’i baavənyinə ashiki ca ɓaarii oo’i, mava ŋga Yeesu nə nyi. 6.17 2 Koor. 4.10.

¹⁸Ndzəkəŋushi’inəkya, wa Slandanaamə Yeesu Aləmasiihu a ɗa koonə pwapoonə patə. *Aamiina.