Slənə

Slənə ŋga masləkee ənji

ŋga Slandana

¹’Ya’ə Tawəfilasə, ma asəkə ləkaləkataaki ŋga təkəŋwanə, kə nyaahə nyi sətə ɗaaɗii Yeesu patə da sətə jigunyi ci, daga saa’itə ’watəgi ci sləna 1.1 Luka 1.1-4.²ha’ə mbu’ya ka saa’itə ŋgirə Əntaŋfə tə ci aadəgyə. Ma taabu’u ŋgirə Əntaŋfə tə ci aadəgyə, kə ɗii ci waɓənə ka ənjitə shi ca ta’i dagi baawəɗa ŋga Malaaɓa Ma’yanə, kaa təya ndzaa ka masləkee ənjaakii. 1.2-3 10.41; 13.31; 28.23; Luka 24.36-42,46-51; 1 Tim. 3.16.³Kə ɓaarii ci ka tii naakii nə da i əpinə amakii ŋga baanə ənfwaɗə pu’unə. Kə ɗaaɗii ci uushi’inə laŋə ətə ca ɓaarii oo’i, da i əpinə nə ci. Ca waɓə ka tii agyanə *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə. Ma ətsə patə, kə slənyi daba’ə əntənaakii da maɗənaakii agi maməətə ənja. ⁴Ma ka əndə’i uusəra, ci ahadatii, kə bii ci ka tii, “Goona dzəgi asəkə vəranə ŋga Urusaliima zəku’i, gəramə sətə bii nyi viinə koonə, waatoo, sətə bii Daadə oo’i, ka viinə nə ci koonə. 1.4-5 Luka 3.16; 24.49; Yooh. 14.16.⁵Acii də ma’inə ɗii Yoohana bapətisəma ka ənja. Amma, ma aakəŋwa gi’u, bapətisəma də Malaaɓa Ma’yanə nuuna upaa.”

Ndərənə ŋga Yeesu aadəgyə

⁶Makə liɓə Yeesu da masləkee ənja, kə ləguyi tii ka ci, əŋki tii: “Slandana, əndzə’i nə hə ka ənəpaaginə ka ənji *Isərayiila də ŋwaŋuunatii kwa?” 1.6 Luka 24.21.⁷Əŋki Yeesu ka tii, “Kə kəŋee Daadə ka saa’ikii da zamanakii agi baawəɗaakii. Ma una, pooshi unə ka shiinə taa guci ɗaaɗanə uushi’iitsa. 1.7 Mar. 13.32.⁸Amma shiimə oo’i, ka viinə nə Əntaŋfə koonə Malaaɓa Ma’yanə. Də ci nuuna upaa baawəɗa, koona ndzaanə ka ənji waaza waɓənaaki asəkə vəranə ŋga Urusaliima da i hara hanyinə ŋga Yahudiya da i *Samariya, dəŋə ka hatə ənyagi hanyinə.” 1.8 Luka 24.47-48; ənji waaza waɓənaaki: 1.21-22; 2.32; 3.15; 5.32; 10.39; Yooh. 15.27.

⁹Uudəpaanə ŋga Yeesu tə waɓəətsa, təya tsaamə tə ci, Əntaŋfə a ŋgərətə tə ci aadəgyə, kuraɓiinə a rarə’igi də ci anə ginətii. 1.9 Luka 24.51; Yooh. 6.62; 1 Piita 3.22.¹⁰Ma təya tsaamə aadəgyə, ca dzə də ndərənə. Ma nee tii, wata wiitsə ənji bəra’i aɓitii da i mabwaɗaɗa kəjeerənə ashitii. 1.10 Luka 24.4.¹¹Təya ba ka masləkee ənji, “Unə ənji Galili, mi ɗii unə kəŋə kəŋə ka tsaamənə aadəgyə kwa? Yeesu ətsə ŋgərətə Əntaŋfə tə ci aadəgyə aɓii unə, ha’ə nii kəya ənya makə sətsə nee unə pyalə ci aadəgyə.” 1.11 Luka 21.27; Səniinə 1.7.

Taɗə madəɓama ŋga Yahuda

¹²Ma daba’əkii, wata masləkee ənjə a jimagərə anə giŋwə ŋga Zayitunə, təya ənya aa Urusaliima; ka ɗanə nə dzaɗənəkii bahə kiloomeeta rəŋwə. 1.12 Luka 24.52.¹³Makə mbu’i tii, təya ndərəgi aanə maɗuunə kuvə anə əndə’i ətə izee tii ka ndzaanə davə. Ma ənjitə dzii də nə dava, tii nə i Piita da Yoohana da Yakubu ba’a Andərawəsə, i Filibusə da Tooma, Barətalamawusə da Mata, əndə’i Yakubu uuzənə ŋga Haləfa, Simoonə əndə moo dimwaanə ŋga hanyinaakii, ba’a Yahuda, uuzənə ŋga Yakubu. 1.13 Luka 6.14-16.¹⁴Mariyaama məci Yeesu i ndzəkəŋushi’inə ŋga Yeesu da i hara makinə patə, davə nə tii, təya ləɓə də nə də mooɗəfə rəŋwə agi kədiinə acii Əntaŋfə taa ŋgutə saa’i. 1.14 Luka 23.49.

¹⁵Ma agi saa’ita, kə dzii ənji nə’unə də na, kə mbu’i laŋənatii bahə gya’ə da pupusərə. Piita a maɗətə ahadatii, ca waɓə ka tii, əŋki ci: ¹⁶“Ndzəkəŋushi’inəkya, kə waɓi Malaaɓa Ma’yanə da ma *Dawuda agyanə Yahuda ətə ɓaarii tə Yeesu ka ənja. Ma waɓənaakii, kə ndzaa tyasə, see a ɗa ki ka gooŋga, waatoo sətsə ɗii tə Yahuda. 1.16 Jab. 41.10.¹⁷Acii ma Yahuda, kə ndzaa ci ka əndə gaamə, Yeesu ta’i tə ci kaama slənə ka ha rəŋwə ka Əntaŋfə. ¹⁸Amma ma ci, kə ɗərəgi ci ra də kwaɓatə upaa ci agi bwaya slənaakii. Ma daba’əkii, ca kulagi aa pa, səkəkii a tsəərəgi, aginaakii a əjagi patə. 1.18-19 Mat. 27.3-8.¹⁹Ənji Urusaliima patə, kə fii tii haalaakii. Ci ɗii kavə tii ləmə ka rəkii də uuratii Akalədama, makə bana, ‘Rə ŋga idəna’. ²⁰Tə’i manaahəkii asəkə ləkaləkatə ŋga Jabuura: 1.20 Jab. 69.26; 109.8.

‘Ka ndzaanə nə yaakii uufinə zaɓə,

ga əndə a ndzaanə davə.’

Kə nyaahə ənji əsə:

²¹‘See a ŋgərə əndə’i əndə slənaakii.’ 1.21-22 Luka 1.2; 3.21; 24.51.

Makə ha’ə ɗii əna, ma ənjinə nja dzəədzə deenə oogə da i Yeesu Slandanaamə taa guci patə, ²²’watəginə ka yiɓə bapətisəma ŋga Yoohana ka Yeesu, ha’ə ka saa’itə ŋgirə Əntaŋfə tə ci aadəgyə, ma əndə rəŋwə agi ənjitsa, tyasə, ka ndzaanə nə ci ləɓə deenə, ina baaba maɗənə ŋga Yeesu agi maməətə ənja.”

²³Makə fii ənji ha’ə, təya taɗə ənji bəra’i, waatoo Yusufu ətə ci ənjə a ’wa tə ci Barəsaba taa Yusətusə, tii da Matiyasə. ²⁴Wata təya kədii, əŋki tii, “’Ya’ə Slandana, kə shii hə sətə a ədzəmə ənji patə, ɓaarii keenə ahada ənjinə bəra’i taa tə wu ta’i hə, 1.24 Yooh. 2.24-25.²⁵kaa ca ŋgərə slənə ŋga əndə sləkeenə ənə kagi Yahuda, makə kə pyalə ci saakii makə sətə dəɓee ka ci.” ²⁶Ma daba’əkii, təya kapaa haalakii akəŋwacii Əntaŋfə kaa ca ɓaarii ka tii taa tə wu ta’i ci. Wata ca ɓaarii ka tii tə Matiyasə. Kə ndzaa Matiyasə ka pu’u aji bəra’inə ŋga masləkee ənja. 1.26 Waɓ. 16.33.

Jiganə ŋga Malaaɓa Ma’yanə

¹Makə mbu’ya uusərə ŋga kumənə ŋga *Peentakoosa, kə dzatə ənji nə’unə də nə patə ka ha rəŋwə. 2.1 Leew. 23.15-21; Dzək. 16.9-11.²Pii təya fa lyaamanə ŋga uushi dadagyə makə laamənə ŋga mandalə məɗa. Wata laamənəkii a nagi kuvətə dzatə tii də nə davə. ³Wata təya nee ka uushi a jiga makə gana ŋga gunə. Ca taala, ca təəkəgi agyanə taa wu patə davə. 2.3-4 Luka 3.16.⁴Malaaɓa Ma’yanə a naanatə ədzəmətii patə, təya ndzaŋə waɓənə də uuranyinə kama kama makə sətə vii Malaaɓa Ma’yanə ka tii waaɓənə. 2.4 Malaaɓa Ma’yanə a naanatə ədzəmətii: 4.31; 6.3,5; 7.55; 8.17; 10.44; 11.15,24; 13.9; 15.8; 19.2,6; makə sətə vii Ma’yanə ka tii waɓənə: 4.31; 10.45-46; 19.6; 1 Koor. 12.10; 14.2-12.

⁵Ma gatə də Urusaliima, tə’i *Yahudiinə ətə ca ŋgwalə tə Əntaŋfə shiishi agyanə hanyinə ŋga duuniya patə. ⁶Makə fii ənji wazənə, kə dzii ənji də nə laŋə. Haŋkalatii a gwazəgi, acii kə fii tii təya waɓə də uura ŋga taa ŋgutə əndə ahadatii. ⁷Kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə ka shaŋə, təya ba, “Əntaa ənji Galili nə ənjitsə ca waɓə pata? 2.7 1.11.⁸Ya əna, iitə ɗii mbee tii ka waɓənə də uura ŋga taa ŋgutə əndə ahadaama? ⁹Wiinə kə shaamə agyanə hanyinə ŋga Parətiya, Madiya, Ilamiya, Misaputamiya, Yahudiya, Kapadasiya, Puntu, Asiya, ¹⁰Firigiya, Paməfiliya, Misəra, i da purəŋa Libiya ətə ŋga Sirina, i Yahudiinə da ənjitə dəməgərə agi diina ŋga Yahudiinə, kə shi tii daga də Rooma; ¹¹wiinə kə shi hara ənji gaamə daga də Karita da Arabiya: wanaamə patə ka fanə təya ba agi uuranyinə gaamə tə maŋgwaarə slənətə slənyi Əntaŋfə.” ¹²Makə gwazəgi haŋkalatii patə, təya ləgwa ahadatii tuu’ina, “Mi saŋə cii kəya moo ɓaariinə kaama?” 2.12 1 Koor. 14.23.¹³Amma, ma hara ənja, təya gwaŋə ka ŋusənə, əŋki tii, “Kə sii ənjinə ənvwa.”

Waazanə ŋga Piita

¹⁴Wata Piita a maɗətə da masləkee ənjitə pu’u aməntaŋə. Ca maɗee ka uurakii, ca waɓə ka tii, əŋki ci, “Unə ənji Urusaliima da hara Yahudiinə makə nyi, fatəmə ŋga’ə, kaa nya ba koonə: ¹⁵ma ənjina, masamə tii ənvwə makə sətsə cuuna hiima, acii ma’ə uusəra magiramə zəku’i. ¹⁶Amma, fatəmə kaa nya ba koonə sətə bii anabi Yawalə:

¹⁷‘Ma bii Əntaŋfə, ma agi muudinə ŋga zamana, 2.17-21 Yaw. 3.1-5.

ka shinə nə Malaaɓa Ma’yanə aagyanə ənji patə,

manjeevənə goonə ŋguyirənə da makinə, ka ɗanə nə tii anabaakwaanə;

ma daguyinə goonə, ka ɓaariinə nə Əntaŋfə ka tii gooŋgaanaakii,

masariinə goonə əsə, ka səniinə nə tii.

¹⁸Gooŋga boo, ma maviinaaki ŋguyirənə da makinə,

ka kyanə nə nyi Malaaɓa Ma’yanaaki aanətii ka saa’ikii,

ka ndzaanə nə tii ka anabiinə.

¹⁹Ka ɗanə nə nyi sə ŋga hurəshishinə daga dagyə da agyanə hanyinə əsə;

ka jiganə nə idənə da gunə da makiirənə mandəkii.

²⁰Ka zhi’iginə nə uusəra ka təkunə.

Ka zhi’iginə nə ləgiɗə dizə makə idəna.

Ma ətsə patə, ka ɗanə taabu’u nə maɗuunə uusərə ŋga

Slandanaamə a mbu’ya.

²¹Taa wu kədii luupaanə acii Slandana,

ka mbəɗənə nə ci.’ ” 2.21 22.16; Rooma 10.13.

²²Piita a dzə aakəŋwa də banə, əŋki ci, “Unə ənji Isərayiila, fatəmə waɓənaaki ŋga’ə. Ma Yeesu əndə Nazaratu, kə ɓaarii Əntaŋfə oo’i, ci sləkee ka ci, ci nee unə slənyi Əntaŋfə sə ŋga hurəshishinə də baawəɗa laŋə daciikii ahadoonə. 2.22 Luka 24.19; Yooh. 3.2; Slənə 2.43; 4.30; 5.12-16; 6.8; 14.3; 15.12; 19.11-12; Rooma 15.19; Ibər. 2.4.²³Aacii unə kavə Əntaŋfə tə ci makə sətə ɗii ci aniya ŋga ɗanə. Kə kavuunə tə ci aacii bwaya ənji, təya gwa’avə tə ci aashi ənfwə, ca əntəgi. 2.23 3.15; 4.28; 7.52; Luka 23.33; 1 Tees. 2.15.²⁴Amma kə ŋgiragi Əntaŋfə tə ci agi zəmənə ŋga wa, ca maɗee ka ci agi maməətə ənja, acii pooshi wə da baawəɗa agyanəkii bahə ca gigisləpaa tə ci. 2.24 3.15; Luka 24.5.²⁵Acii kə waɓi Dawuda agyanəkii, oo’i: 2.25-28 Jab. 16.8-11.

‘Wanyinə ka neenə ka Slandanə akəŋwaciiki taa guci patə,

agi tsakənə nə ci tə nyi acii ga nya gugu’i.

²⁶Ci nə ədzəməki ka ɗa mooɗasəka əsə,

agi waɓənə nə nyi ŋga mooɗasəka.

Taa ŋgahi ka əntənə nə nyi, agi kanə nə nyi na,

²⁷acii kə shii nyi: ’ya’ə Əntaŋfwaakya, paa hə ka vugədəgi əpinaaki aagi ənjagu’u, 2.27 13.35.

paa hə ka bwasee ka shishinə ŋga əndə slənaaku kaa ca ɓəsləgi.

²⁸Kə ɓaarii hə ka nyi rəgwanyinə ŋga upaa də əpinə.

Ka ɗanə nə nyi mooɗasəkə laŋə, acii agi ndzaanə nə hə da nyi.’ ”

²⁹Piita a dzə aakəŋwa də banə, əŋki ci, “’Ya’ə ndzəkəŋushi’inəkya, takumə kaa nya bagi koonə furəŋə. Ma dzədzəshi’inaamə Dawuda, kə əŋki ci, kə ŋgəɗəgi ənji tə ci, kədəhə daamə nə nə ŋga gu’waakii ka ha’ə dəŋə ənshinə. 2.29 1 Meem. 2.10; Slənə 13.36.³⁰Amma, ma ci ma’ə da i əpinə, anabi nji ci, kə shii ci kə ji’i Əntaŋfə ka ci oo’i, kadə nə əndə rəŋwə agi jijinaakii a ŋgərə dəgələ ŋwaŋuunaakii. 2.30 2 Sam. 7.12-13,16.³¹Agyanə maɗənə ŋga *Aləmasiihu agi maməətə ənja waɓi Dawuda ha’ə. Aciikii bii ci, pooshi Əntaŋfə ka bwaseenə ka ci a gu’u. Taa shishinəkii əsə, pooshi ka ɓəslənə. 2.31 Jab. 16.10.³²Ma Yeesutsa, kə maɗee Əntaŋfə ka ci agi maməətə ənja. Inə ənə ganə patə, seedawanyinə niinə. 2.32 1.8.³³Kə ɗuunətə Əntaŋfə tə ci, ca ndzanee ka ci da ciizəmakii. Əntaŋfə Dii a vii ka ci Malaaɓa Ma’yanə, makə sətə shi ca bii daga ŋukə. Yeesu a pukyagərə keenə əsə, ci ətsə cuuna nee, una fa əsə. 2.33 ca ndzanee ka ci da ciizəmakii: 2.34; 3.13; 5.30-34; 7.55-56; Mar. 16.19; Luka 20.42; 22.69; Rooma 8.34; Af. 1.20; Kwal. 3.1; Ibər. 8.1; 1 Piita 3.22; ca pukyagərə keenə Ma’yanə: 1.4; Yooh. 14.16-17; 15.26.³⁴Acii əntaa Dawuda ŋgirə aadəgyə, amma ci maa, kə bii ci oo’i, 2.34-35 Jab. 110.1; Luka 20.42-43; Ibər. 1.13.

‘Əŋki Əntaŋfə Slandanə ka Slandanəki,

ndzaanə gadəvə da ciizəmaki.

³⁵Ka kavənə nə nyi tə ənji daawaanaaku aatsaa səɗəku.’

³⁶Acii ha’ə, wa ənji Isərayiila patə a shii tantanyinə, ma Yeesu ətə gwa’avuunə tə ci aashi ənfwa, tə ci kavə Əntaŋfə ka ndzaanə ka Slandanə da Aləmasiihu.” 2.36 3.15.

³⁷Makə fii ənji ha’ə, kə taɓətə mooɗəfətii, təya ləgwa a ma Piita da a ma hara masləkee ənji, əŋki tii, “Ndzəkəŋushi’ina, iitə ɗaniina?” 2.37 16.30; Luka 3.10,12,14.

³⁸Əŋki Piita ka tii, “Baamə ka Əntaŋfə, bwaseemə ka ’waslyakəənə goonə, taa wu ahadoonə, ca luu yiɓə bapətisəma agi ləmə ŋga Yeesu Aləmasiihu, kaa Əntaŋfə a tifyagi koonə ’waslyakəənə goonə, ca vii koonə Malaaɓa Ma’yanaakii. 2.38 3.19; Luka 3.3.³⁹Acii koonə ɗii Əntaŋfə aləkawalə ŋga vii Malaaɓa Ma’yanə da ka manjeevənə goonə da patənə ŋga ənjitə dzaɗə, taa moonə ’wii ci patə aaɓiikii.” 2.39 Isaa. 57.18-19; Af. 2.17.

⁴⁰Kə waɓi Piita ka tii laŋə, ca ka ka tii hiima, əŋki ci, “Təkeemə ka noonə na da bwaya ənji ŋga zamanana koona luupaa də noonə na, acii bwaya ŋgəra’utə nə təya sa.”

⁴¹Laŋənatii, kə liwə tii waɓənaakii, ənjə a yiɓə ka tii bapətisəma. Kə mbu’i bahə dəbu’u makkə nə ənjitə vii gooŋga uusərəkii. 2.41 2.47; 4.4; 5.14; 6.1,7; 8.4; 11.21,24; 12.24; 13.49; 16.5; 19.20; 21.20; 2 Tees. 3.1.⁴²Kə ɗii tii gazhi’waanə ŋga fa sətə nji masləkee ənjə a dzəgunə ka tii, təya ndzaanə də ədzəmə rəŋwə, təya zəmə ka hakii, təya ɗa də’wa ka Əntaŋfə əsə.

Ndzaanə ŋga ənji nə’unə

⁴³Kə ɗii Əntaŋfə sə ŋga hurəshishinə ŋgaaŋga’ə dacii masləkee ənja, ka ha’ə kə əsəgi ŋgwalənə tə ənji patə. ⁴⁴Ənji nə’unə patə, kə ndzaa tii rəŋwə, təya viishi patənə ŋga sətə ətee əndə’i əndə ahadatii, 2.44-45 4.32-35.⁴⁵təya ɗərəmagi də uushi’inatii, təya vii kwaɓakii ka taa wu ətə ətee ahadatii. ⁴⁶Pukyanə ŋga ha patə, agi dzatənə nə tii də nə asəkə *yi ŋga Əntaŋfə də mooɗəfə rəŋwə, təya zəəməshi asəkə yinyinatii də mooɗasəkə da mabanee ma’yanə. 2.46 Luka 24.53.⁴⁷Təya dəla də Əntaŋfə, təya upaa dəlanə əsə acii ənji patə. Ma Slandana, uusərə patə nə ci ka tsakəvənə aashitii tə ənjitə upaa luupaanə. 2.47 2.41.

Mbəɗəpaanə də mahurəməsə ənda

¹Ma ka əndə’i uusəra, i Piita da Yoohana a dzə aasəkə yi ŋga Əntaŋfə ətsə tibisə makkə ŋga kədəwanə, waatoo saa’i ŋga ɗa də’wa. 3.1 10.3,9,30.

²Tə’i əndə’i əndə gatə a uura mayi ŋga Əntaŋfə. Ma uura mayitsa, ‘Dagwakii’ ci ənjə a ’wa. Mahurəməsəkii daga poonə tə ci nə əndəkii. Pukyanə ŋga uusəra patə nə ənjaakii ka kiranə tə ci aa dəvə, təya kapaa tə ci, kaa ca kədii sataka acii ənji dzənə aasəkə yi ŋga Əntaŋfə. 3.2 14.8.³Makə nee ci ka i Piita da Yoohana təya dəmə aasəkə yi ŋga Əntaŋfə, ca kədii sataka aciitii. ⁴Wata i Piita da Yoohana a tsaamə tə ci, əŋki Piita ka ci, “Tsaamuu tiinə.” ⁵Ca tsaamə tə tii də ŋga’ə. Ma nə ci ka nəhənə, ka upaanə nə ci uushi aciitii. ⁶Wata Piita a ba ka ci, “Paa nyi da kwaɓa shaŋə, amma, ma səndə upaa nyi, ka viinə nə nyi ka hə. Də baawəɗa ŋga Yeesu *Aləmasiihu, əndə Nazaratu, maɗətə, wiiwu.” ⁷Wata Piita a kəsətə ciinəkii da ciizəma, ca maɗee ka ci. Pii kə upaa səɗəkii da idəkii ŋgeerənə. ⁸Həryatə əndətə a maɗətə, ca kəŋaanə, ca ’watəgi wiinə. Wata ca dəməgərə atsatii. Ca wii, ca dzə də ləəɗənə, ca dzə də dəlanə də Əntaŋfə. 3.8 14.10; Yooh. 5.14.

⁹Patənə ŋga ənjitə nji davə, kə nee tii ka ci, ca wii, ca dəla də Əntaŋfə. ¹⁰Kə shii tii oo’i, mahurəməsə əndətə izee ka kədii sataka a uura mayi ‘Dagwakii’. Acii ha’ə, kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə nə sətə ɗii tə ci.

Waazanə ŋga Piita atsaa malaɓa ŋga Sulayimaanu

¹¹Makə mabwaseemə əndətə ka i Piita da Yoohana, tii atsaa malaɓatə ci ənjə a ’wa malaɓa ŋga Sulayimaanu, ənji patə a kwasə pii pii aaɓiitii, acii kə kəŋee ka tii ka shaŋə nə sətə ɗii. 3.11 5.12; Yooh. 10.23.

¹²Makə nee Piita ka tii, ca ba, “Unə ənji Isərayiila, acii mi saŋə nuunə ka neenə ka hurəshishinə ŋga əndətsa? Acii mi cuuna tsaamə tiina? Ma nuunə ka nəhənə, agi baawəɗa geenə taa camənə geenə cii kəya wii kwa? ¹³Əntaa ha’ə. Ma Əntaŋfə ŋga i Ibərahiima da Isiyaaku da Yakubu da hara dzədzəshi’inaamə patə, ci vii ɗuunuunə ka Yeesu lawaraakii. Ma una, kə vii unə tə ci aacii gayinə. Makə mwayi Pilaatu kapaanə tə ci, kə kaaree unə. 3.13 2.33; 7.32; Shig. 3.6,15; Luka 23.13-23.¹⁴Də ha’ə kaaree unə ka Malaaɓa Əndəta, əndə gooŋga, una kədii ka ənjə a kagi koonə tə maɓələ ənja. ¹⁵Də ɗanə ha’ə kavuunə tə Əndə vii əpinə ka ɓələginə. Amma kə maɗee Əntaŋfə ka ci agi maməətə ənja. Ma inə əsə, seedawanyinə niinə ŋga maɗənaakii. 3.15 2.23-24; 4.10; 5.30-31; 10.39-40; 13.30; 17.31; Ibər. 2.10.¹⁶Ma əndənə cuuna nee, kə shii unə tə ci. Də baawəɗa ŋga Yeesu upaa ci ŋgeerənə, acii kə vii inə gooŋga ka ci. Ha’ə nə ci əsə, putə ŋga vii gooŋga geenə ka Yeesu upaa ci jamənə ŋga shishinəkii akəŋwacii unə patə. 3.16 Mat. 9.22.

¹⁷“Ma ənə ha’ə ɗii ndzəkəŋushi’ina, kə shii nyi oo’i, ma unə da i gayinə goonə, dagi ghatə shiinə goonə ɗii unə ha’ə də Yeesu. 3.17 Luka 23.34; 1 Tim. 1.13.¹⁸Amma də ha’ə ɗii ka gooŋga nə sətə bii Əntaŋfə da ma anabiinaakii oo’i, ka ciɓənə nə Mataɗəkəyaakii. 3.18 5.42; Luka 24.27,44-46.

¹⁹“Acii ha’ə baamə ka Əntaŋfə, zhi’wagimə aaɓiikii, kaa ca tifyagi koonə ’waslyakəənə goonə. 3.19 2.38.²⁰Maɗa kə ɗii unə ha’ə, ka viinə nə Slandanə koonə shiwunə aasəkə mooɗəfuunə, ka kyanə nə ci koonə də Mataɗəkəyaakii Yeesu. Ci ta’i koonə tə ci. ²¹Ma Yeesu, kə ɗii tyasə, see a ndzaa ci dagyə zəku’i, taabu’u nə Əntaŋfə a ɗaaɗa uushi’iitə baabii ci da ma malaaɓa anabiinaakii daga ŋukə. ²²Muusa maa, kə bii ci oo’i, ‘Ka taɗənə nə Əntaŋfə koonə *anabi makə naaki agi ndzəkəŋushi’inuunə. See a foonə sətə nii kəya ba koonə patə. 3.22-23 Dzək. 18.15,19; Slənə 7.37.²³Taa wu patə na kaaree ka fanə tə anabita, paa tii ka ndzaanə agi ənji ŋga Əntaŋfə, ka zamaginə nə ənji də tii.’ ²⁴Ha’ə əsə waɓi hara anabinyinə patə, ’watəginə ka Samuyila da hara anabinyinə ətə shi daba’əkii. Kə waɓi tii agyanə uushi’inə ətə ca ɗaaɗa əndzə’i. 3.24 3.18.²⁵Ndzəkəŋushi’ina, koonə waɓi Əntaŋfə da ma anabinyiita. Ha’ə əsə koonə da dzədzəshi’inuunə ɗii ci aləkawala, waatoo ətə bii ci ka Ibərahiima, ‘Ka ɗaanənə nə nyi barəkaanaaki aagyanə slikərənyinə ŋga duuniya patə, putə ŋga jijinyinaaku.’ 3.25 ’Wat. 12.3; Gal. 3.8,16.²⁶Ha’ə kə taɗəgi Əntaŋfə lawaraakii, ca sləkee ka ci aahadoonə zəku’i koona upaa barəkaanə daciikii, una bwasee ka bwaya bwayaanə goonə.” 3.26 13.46; 18.6; Rooma 1.16.

Kərənə tə i Piita da Yoohana aakəŋwacii gayinə

¹Ma i Piita da Yoohana a waɓə ka ənja, wata limanyinə da ŋwaŋwə ŋga soojiinə ətə ca nəhə yi ŋga Əntaŋfə, da *Sadukiinə a shi aaɓiitii 4.1-2 Sadukiinə: 5.17; 23.8; Luka 20.27.4.1 Luka 22.4,52.²də maɓəzə səka. Ma ɓəzee ka səkətii, acii kə jigunyi i Piita da Yoohana ka ənja, kə bii tii ka ənji oo’i, kə ma’i Yeesu agi maməətə ənja, aciikii ma maməətə ənji patə, kadə nə təya maɗətə da i əpinə. 4.2 maɗənə agi maməətə ənja: 2.24; 4.33; 17.18; 26.23.³Wata təya kəsə tə i Piita, təya pa’əgi tə tii aasəkə kuvə furəshina see pukənə ŋga ha, acii kə uugi uusərə dzənə ka ɗa gəŋwanə. 4.3 5.18.⁴Amma, ma agi ənjitə fii waɓənə ŋga masləkee ənja, ɓəzəkii nə ənjitə vii gooŋga. Kə mbu’i laŋənatii bahə dəbu’u tufə. 4.4 2.41.

⁵Pukənə ŋga ha, wata gayinə da masariinə da maliminə a ləɓə də Urusaliima patə. ⁶Təya dza də nə da gawə ŋga limanyinə ətə ɗii ləməkii *Anasə tii da i Kayafasə i Yoohana i Aləkəsandəra, da i hara slikərənə patə ŋga maɗuunə *limanə. ⁷Təya sləkee ka ənji kaa təya kira tə i Piita da Yoohana, təya kəŋee ka tii akəŋwaciitii, təya ləgwa ka tii, əŋki tii, “Da saŋə upaa unə baawəɗatsa? Wu vii koonə rəgwa ŋga mbəɗəpaanə də mahurəməsə əndətsa?” 4.7 Luka 20.2.

⁸Wata kə cakə Malaaɓa Ma’yanə natənə ədzəmə ŋga Piita. Ca ba ka tii, əŋki ci, “Unə gayinə da masariinə, 4.8 2.4.⁹maɗa putə ŋga ŋga’aanə ɗii inə ka mahurəməsə əndətsə ɗii inə mawulakii akəŋwacii unə ənshinə, una ləgwa keenə taa iitə mbə’i ci, ¹⁰yoo, see a shii unə da i ənji Isərayiila patə oo’i, də ləmə ŋga Yeesu Aləmasiihu əndə Nazaratu nə əndətsə kəŋə akəŋwacii unə ndaŋə ndaŋə. Ma unə, kə gwa’avuunə tə Yeesu aashi ənfwa, amma kə maɗee Əntaŋfə ka ci. 4.10 3.6; 3.15.¹¹Kə waɓi malaaɓa ləkaləkatə agyanəkii oo’i, 4.11 Jab. 118.22; Luka 20.17; 1 Piita 2.4-7.

‘Ci nə faaratə kaaree unə, ənji ghənəna,

amma ci ənəpaa ka faaratə palee də məghərəvənə.’

¹²Daciikii rəŋwə dyaŋə upaanə ənji mbəɗənə, acii pooshi əndə’i əndə agi duuniya shaŋə ətə vii Əntaŋfə ka ci baawəɗa bahə kaama upaa mbəɗənə daciikii.” 4.12 Mat. 1.21; 1 Koor. 3.11.

¹³Kə nee *mətərəkinə ŋga Yahudiinə oo’i, ma i Piita da Yoohana, masooɗəfənyinə nə tii. Ma nee tii əsa, tyalakanyinə nə tii, əntaa majaŋga ənji əsə, kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə. Wata təya puləgi oo’i, tii da Yeesu nja ndzaanə. ¹⁴Amma, makə nee tii ka əndətə mbəɗəpaagi i Piita da Yoohana kəŋə aɓitii ndaŋə ndaŋə, kə ətee tii ka rəgwa ŋga ɗa mabizhinə. ¹⁵Aciikii təya səbagi tə i Piita da Yoohana agyə, təya ɗa mətərəkinə. 4.15 5.34-35.¹⁶Əŋki tii, “Iitə ɗanaamə də ənjitsa? Acii gooŋga, ma ahada ənji Urusaliima patə, pooshi əndə mashiimə kə ɗii tii sə ŋga hurəshishiinə ka shaŋə. Pooshi amə ka mbee ka ɗa mabizhinə əsə. 4.16 Yooh. 11.47.¹⁷Amma, acii ga waɓənəkii a tsakə waazanə ka hara ənja, see a baamə ka tii oo’i, ga təya ənə ka waɓənə ka taa wu də ləmə ŋga Yeesu ma’ə.” 4.17-19 5.28-29,40.

¹⁸Wata təya ənə ka ’watənə tə masləkee ənja. Makə dəməgərə tii, təya ba ka tii, əŋki tii, “Goona ənə ka waɓənə taa dzəgunənə ka ənji də ləmə ŋga Yeesu ma’ə daga ənshinə!” ¹⁹Amma əŋki Piita da Yoohana ka tii, “Unə də noonə na, lagimə waɓəətsa, maɗa ŋga’ə akəŋwacii Əntaŋfə keena fa noonə, ina bwasee ka fa naakii. ²⁰Acii ma inə kamə, pooshi inə ka mbee ka ndzaanə zərakə yadə ba ka ənji sətə nee inə da sətə fii inə.” ²¹Wata mətərəkinə a tsakə ka tii bariya də banə, ga təya ənə ka ɗanə ha’ə ma’ə. Təya kapaa tə tii, pooshi tii upaa rəgwa ŋga ciɓeenə ka tii, acii talakiinə patə, agi ɗuunətənə nə tii tə Əntaŋfə putə ŋga sətə slənyi tii. ²²Ma əndətə mbəɗəpaagi tii də sə ŋga hurəshishinə, kə palee ci ka fəzə ənfwaɗə pu’unə.

Ɗa də’wa ŋga ənji nə’unə kaa təya mbee ka waaza

waɓənə ŋga Əntaŋfə yadə ŋgwalənə

²³Makə kapaa ənji tə i Piita da Yoohana, təya ənə satii aahada hara ənji nə’unatii. Təya ba ka tii sətə bii madiigərə limanyinə da masariinə ka tii. ²⁴Makə fii ənji nə’unə ha’ə, təya kədii acii Əntaŋfə də ədzəmə rəŋwə, əŋki tii, “’Ya’ə Slandana, hə tagii ha dadagyə da ha a panə da uunəvə da sətə asəkətii patə. 4.24 Shig. 20.11; Jab. 146.6.²⁵Kə waɓi hə da ma dəsəniinə Dawuda lawaraaku. Kə waɓi ci də baawəɗa ŋga Malaaɓa Ma’yanə, ca ba: 4.25-26 Jab. 2.1-2.

‘Acii mi ci hara slikərənə a ɓəzə səka?

Acii mi saŋə ci ənjə a hiima uushi’iitə zaɓa?

²⁶Kə aanyi meeminə ŋga *duuniya.

Gayinə əsə, kə guŋutə tii də nə kaa təya pa

da Əntaŋfə Slandanə da Mataɗəkəyaakii.’

²⁷Ha’ə makə ətsə ɗii *Hirudusə da Puntiyu *Pilaatu, kə ləɓə tii də nə ka hakii asəkə vəraanə da hara slikərənə da ənji *Isərayiila agyanə malaaɓa lawaraaku Yeesu mataɗəkəyaaku. 4.27 Hirudusə: Luka 23.7-11; Pilaatu: Luka 23.1.²⁸Ma sətə ɗii tii patə, kə ɗii tii makə sətə mwayi hə agi baawəɗaaku daga ŋukə. 4.28 2.23.²⁹Ma əndzə’i, ’ya’ə Slandana, fatə bwaya uushi’iitsə ci təya baaba agyaniinə. Vii ka lyawarənaaku ŋgeerənə ŋga waaza waɓənaaku yadə ŋgwalənə taa gi’u. 4.29 Af. 6.19.³⁰Tsakuu tiinə, ɓaarii baawəɗaaku, ina mbəɗəpaa də ənji bwanea, ina ɗa uushi’inə ŋga hurəshishinə agi ləmə ŋga malaaɓa lawaraaku Yeesu.” 4.30 2.22.

³¹Makə uudəpaa tii ɗa də’wa, hatə ɗii tii davə patə, gaŋgəzənə. Wata kə cakə Malaaɓa Ma’yanə naanatənə tə tii patə. Təya ndzaŋə waaza waɓənə ŋga Əntaŋfə yadə ŋgwalənə. 4.31 2.4.

Sətə ndzaanə ŋga əndə nə’unə, ŋga ənji nə’unə patə

³²Ənjitə vii gooŋga patə, kə ndzaa tii də mooɗəfə rəŋwə, haŋkalatii rəŋwə əsə. Pooshi əndə banə oo’i, ma sətə ɗii ka naakii, kə ndzaa ka naakii daanəkii. Amma, maləɓəkii nə tii patə anə uushi’inatii. 4.32-35 2.44-45; 6.1; Luka 14.33; 18.22.³³Də baawəɗa laŋə baabii masləkee ənji tə maɗənə ŋga Yeesu Slandana agi maməətə ənji makə sətə nee tii. Kə ɗii Əntaŋfə barəkaanə aagyanətii patə ka shaŋə shaŋə. ³⁴Pooshi maagha agitii əsə. Acii patənə ŋga ənjitə da ratii taa yatii, kə ɗərəmagi tii, təya kira kwaɓakii, ³⁵təya kapaa akəŋwacii masləkee ənja, masləkee ənjə a təkə ka taa ŋgutə əndətə ətee ahada ənji nə’unə.

³⁶Ha’ə tə’i əndə’i əndətə ɗii ləməkii Yusufu agi slikərənə ŋga *Leewi. Masləkee ənjə a ɗəkə ka ci ləmə Barənaba, makə bana, ‘Mavii ŋgeerənə ka ənja’. Poonə tə ci, anə hanyinə ŋga Kipərusə. ³⁷Tə’i raakii, ca ɗərəmagi, ca kira kwaɓakii, ca kapaa akəŋwacii masləkee ənja.

Ananiya da Safiira

¹Amma tə’i əndə’i əndə ɗii ləməkii Ananiya tii da minaakii Safiira. Ca ɗərəmagi də əndə’i ratii. ²Də shiinə ŋga minaakii ca umbee ka hara kwaɓakii, ca kərə harakii, ca kapaa akəŋwacii masləkee ənja, ca ɗatə makə patə vii ci. 5.2 4.35.³Wata əŋki Piita ka ci, “Ya hə Ananiya, mi saŋə kapaa hə rəgwa ka *Seetanə a dəməgərə aa mooɗəfəkwa? Wiinə kə jirakə hə ka Malaaɓa Ma’yanə, ha umbee ka hara kwaɓa ŋga rə goonə. 5.3 Yooh. 13.2.⁴Daga hə ma’ə maɗərəmagimə, naaku nə rəkii. Makə ɗərəmagi hə əsə, əntaa naaku nə kwaɓakii kwa? Iitiitə ’watəgi hə kaala hiima ŋga ɗa bwaya slənətsa? Əntaa ka ənji jirakə hə, amma ka Əntaŋfə.” ⁵Makə fii Ananiya waɓəətsa, wata ca kulagi, ca əntəgi. Ədzəmə ŋga ənji fanə patə, kə lagi. ⁶Wata daguyinə a shi, təya haɗətə tə ci, təya ŋgiragi tə ci agyə, təya ŋgəɗəgi.

⁷Ma daba’ə bahə tibisə makkə, minaakii a shi, ki mashiimə sətə ɗii tə ŋgurii. ⁸Əŋki Piita ka ki, “Bawə ka nyi, ha’ə makə ətsə nə kwaɓa ŋga rətə goonə ɗərəmagyuunə kwa?” Kya ba, “Awa, ha’ə ɗərəmagiinə.” ⁹Wata əŋki Piita ka ki, “Mi saŋə guŋunuunə də ma ka təɓə Ma’yanə ŋga Slandana? Fawə ənyanə ŋga daguyiitə ŋgə’i tə ŋgurəku. Watiitsə kə mbu’ya a makuvə. Ka ŋgərəginə nə tii tə hə agyə naaku əsə.” 5.9 1 Koor. 10.9.¹⁰Wata kya kulagi atsaa səɗəkii, gudərəslə kya əntəgi. Daguyiitə a gimagərə, təya lapaa tə ki mantəkii. Wata təya ŋgərəgi tə ki agyə, təya dzə ka ŋgəɗəginə tə ki ataŋgala ŋgurii. ¹¹Wata ədzəmə ŋga ənji nə’unə patə a lagi da ənjitə fii sətə ɗaaɗii patə.

Slənə ŋga hurəshishiitə ɗii masləkee ənja

¹²Ma masləkee ənja, kə slənyi tii sə ŋga hurəshishinə laŋə ahada ənja. Patənə ŋga ənjitə vii gooŋga əsə, agi dzatənə nə tii də nə də ədzəmə rəŋwə atsaa malaɓatə ci ənjə a ’wa Malaɓa ŋga Sulayimaanu. 5.12 2.22; 3.11.¹³Ma hara ənjitə pooshi vii gooŋga, kə ŋgwali tii ka guŋutə də nə da tii, amma agi dəlanə nə tii də tii. ¹⁴Ma ənjitə vii gooŋga ka Slandana, ŋguyirənə da makinə, tsakənə da tsakənə nə laŋənatii, təya ləɓə də nə da hara ənji nə’unə. 5.14 2.41.¹⁵Putə ŋga ətsə ha’ə, kə kyaara ənji ənji bwanea aa rəgwa da i ədəratii da ədzatii, təya banee ka tii; acii maa kə mbu’ya Piita, taa iitiitə mbu’u ka paləginə nə məndzaaŋgu’inaakii agyanə hara ənji bwaneatii. 5.15-16 19.11-12; Luka 4.40.¹⁶Kə shiishi hara ənji ɓəzəkii əsə daga ka giwanyiitə guŋutə də Urusaliima patə, təya kira ənji bwaneatii da ənji ginaajinyinə. Patə, kə mbə’i tii əsə.

Ciɓənə ŋga masləkee ənja

¹⁷Ma gawə ŋga limanyinə da patənə ŋga ənjitə ci təya ndzaanə, waatoo kurəgə ŋga *Sadukiinə, kə shirəhə tii ka masləkee ənji ka shaŋə. 5.17 4.1-2.¹⁸Təya kəsə tə tii, təya kərə tə tii aa furəshina, təya pa’əgi tə tii. ¹⁹Amma, ma davəɗə, wata malaa’ika ŋga Əntaŋfə a shi, ca wunəgi makuvənyinə ŋga furəshina, ca əjagi tə masləkee ənji, ca ba ka tii: 5.19 12.7-10.²⁰“Dzəmə aasəkə *yi ŋga Əntaŋfə, una waɓə ka ənji agyanə kura əpinə.” ²¹Makə fii masləkee ənji ha’ə, təya palə tsəɗakə, təya dəməgərə aasəkə yi ŋga Əntaŋfə, təya dzəgunə ka ənja.

Pukənə ŋga ha, gawə ŋga limanyinə a shigi da ənjaakii, ca fə’ya mətərəkinaakii da matakəŋwanyinə ŋga *Isərayiila patə. Təya sləkee ka soojiinə aa furəshina ka fə’yanə tə masləkee ənja. ²²Mbu’unə nə soojiinə aa furəshina, malamə tii tə masləkee ənja. Wata təya ənya ka banə ka mətərəkinə, 5.22-24 12.18-19.²³əŋki tii, “Kə lapaa inə makuvənyinə mapa’əkii dəŋə dəŋə, ənji nəhənə əsə, patə nə tii davə. Amma, ma wunəginiinə makuva, pooshi inə lii tə tii davə.” ²⁴Makə fii ŋwaŋwə ŋga soojiinə da madiigərə limanyinə, kə dzəgəpaa tə tii ka shaŋə nə sətə ɗii tə masləkee ənja. Mashiimə tii taa mi na uudə ba’a. 5.24 4.1.²⁵Wata əndə’i əndə a shi aaɓiitii, ca ba ka tii, əŋki ci, “Ma ənjitə pa’əgyuunə ŋga mbəɗə asəkə furəshina, watiitə asəkə yi ŋga Əntaŋfə ka dzəgunənə ka ənja.” ²⁶Wata ŋwaŋwə ŋga soojiinə da ənjaakii a palə ka ’wanə tə tii, amma əntaa də ŋgeerənə, acii kə ŋgwali soojiinə ga ənjə a kaalatə tə tii də faariinə. 5.26 Luka 20.19; 22.2.

²⁷Makə kira tii tə masləkee ənja, təya kəŋee ka tii akəŋwacii mətərəkinə. Gawə ŋga limanyinə a ba ka tii, ²⁸“Kə shiina bii koonə də ŋgeerənə, goona dzəgunə də ləmə ŋga əndətsə ma’ə, amma wiinə kə guŋutəgyuunə də Urusaliima də dzəgunəətsə goonə. Ha’ə maa, ŋga’ə koonə nə ləɓeenə keenə da idənaakii.” 5.28-29 4.17-19; Mat. 27.25.²⁹Wata əŋki Piita da hara masləkee ənji ka tii, “Tyasə ka Əntaŋfə gərə’uniinə palee ka ənda. ³⁰Ma unə, unə ɓələgi tə Yeesu də gwa’avənə tə ci aashi ənfwa. Amma kə maɗee Əntaŋfə ŋga dzədzəshi’inaamə ka ci agi maməətə ənja. 5.30-31 3.15.³¹Ka ci vii Əntaŋfə məghərəvənə əsə, ca ndzanee ka ci da ciizəmakii, kaa ca ndzaa ka gawə da maluwa, ca ɓaarii ka ənji Isərayiila rəgwa ŋga baanə ka ci, təya upaa tifyaginə ŋga ’waslyakəənatii. ³²Ma inə, seedawanyinə niinə ŋga uushi’iitsa, ha’ə maa nə Malaaɓa Ma’yanə ətə vii Əntaŋfə ka ənjitə ca muu aaya ka ci.” 5.32 1.8; Yooh. 15.26-27.

³³Makə fii mətərəkinə ha’ə, səkətii a ɓəzəgi. Ha’ə kə mwayi tii ɓələnə tə tii. ³⁴Amma tə’i əndə’i əndə Farisa ahadatii ətə ɗii ləməkii Gamaliyalə. Ma ca, mashii *bariya nə ci. Gawə nə ci əsə akəŋwacii ənji patə. Ca maɗətə, ca ba ka soojiinə wa təya fəɗəgi tə masləkee ənji agyə zəku’i. 5.34 Gamaliyalə: 22.3.³⁵Makə dəməgi tii, ca waɓə ka mətərəkinə, əŋki ci, “’Ya’ə ndzəkəŋushi’inə, ənji Isərayiila, hiimatəmə ŋga’ə sətə cuuna moo ɗanə də ənjitsa. ³⁶Ma wanyiinə dzəgi aa ba’a, kə shigi Tawəda da ba’akii bahə gya’ə ənfwaɗə ətə ca nə’u tə ci. Kə zhi’wee ci ka naakii nə ka uushi. Amma kə ɓələgi ənji tə ci. Ənji nə’unə tə ci patə əsə, kə yiigəɗəgi tii. Sətə mwayi tii ɗanə patə, kə ndzaanə ka uushi ŋga zaɓə. 5.36 21.38.³⁷Ma daba’əkii, saa’i ŋga ɓaana ənja, kə shigi Yahuda əndə Galili. Kə ’wii ci ənji ka nə’unə tə ci, amma kə ɓələgi ənji tə ci əsə. Ənjaakii patə əsə, kə yiigəɗəgi tii. 5.37 Luka 2.2; 13.1-2.³⁸Acii ha’ə, shigimə agi waɓənə ŋga ənjitsə ca nə’u tə Yeesu, una bwasee ka tii. Acii maɗa əndə ca ba ka tii ɗa tsarə slənətsa, kadə na dzəgi. ³⁹Amma, maɗa Əntaŋfə ca ba ka tii ɗa tsarə slənətsa, pooshi unə ka mbee ka uulaginə tə tii. Nəhəmə acii goona ɗii panə da Əntaŋfə.”

Wata mətərəkinə a luu waɓənə ŋga Gamaliyalə. ⁴⁰Təya ’wagərə tə masləkee ənja, təya ba ka soojiinə, wa təya fəslə tə tii, təya ba ka tii, “Goona ənə ka waɓənə ka ənji də ləmə ŋga əndətsə ma’ə!” Ma daba’əkii, wata təya kapaa tə tii. 5.40 4.18; 5.28.

⁴¹Masləkee ənjə a gimagi satii ahada mətərəkinə, təya palə də mooɗasəkə ka shaŋə, acii kə mbu’utə Əntaŋfə də tii kaa təya sa ŋgəra’wə da ciɓa ka putə ŋga ləmə ŋga Yeesu. 5.41 Luka 6.22-23; 1 Piita 4.13.⁴²Pukyanə ŋga uusərə patə, taa asəkə *yi ŋga Əntaŋfə, taa asəkə yinyinə, mabwaseemə tii ka dzəgunənə da waazanə ka ənji oo’i, Yeesu nə *Mataɗəkii ŋga Əntaŋfə. 5.42 Yeesu nə Mataɗəkii: 9.22; 17.3; 18.5,28; Luka 24.25-27.

Taɗənə tə ənji məɗəfə

¹Ma ka saa’ita, makə ci laŋənə ŋga ənji nə’unə tə Yeesu a dzə də tsakənə, kə ŋgiirə hara Yahudiinə ənji nə’unə ma, waatoo Yahudiitə ca waɓə uura Gərikə, oo’i, kə bwasee Yahudiinə ənji nə’unə ətə ca waɓə uura Yahuda ka mooryafinə ətə ca waɓə uura Gərikə, pooshi tii agi upaa sətə ci ənjə a təkə taa ŋgutə uusəra. 6.1 2.45; 4.35.²Wata masləkee ənji pu’u aji bəra’i a dzatə də ənji nə’unə patə, təya ba ka tii, “Madəɓeemə ina bwasee ka waaza waɓənə ŋga Əntaŋfə, ina dzəgərə aagi təkə zəma. ³Acii ha’ə, ndzəkəŋushi’inə, tagimə ənji məɗəfə ahadoonə ətə ci ənjə a dəla də tii, ətə da Malaaɓa Ma’yanə a mooɗəfətii da hiima əsə. Tə tii kavənə ənji aanə slənətsa. 6.3 1 Tim. 3.7-13.⁴Ma inə neenə, ina ɗa gazhi’waanə ŋga ɗa də’wa da waaza waɓənə ŋga Əntaŋfə.”

⁵Ma sətə bii masləkee ənja, kə kaɗeesəkə ka ənji nə’unə patə. Wata təya taɗə tə Sətəfanu, acii ma ca, əndə vii gooŋga nə ci ka shaŋə, manakii də Malaaɓa Ma’yanə əsə. Təya taɗə əsə tə Filibusə da Pərəkwara da Nikanoorə da Timoonə da Parəmina da Nikoolawusə əndə Antakiya, əndətə shi a dəməgərə aagi diina ŋga Yahudiinə. ⁶Təya kira tə tii aakəŋwacii masləkee ənji. Masləkee ənjə a ɗaanə ka tii də’wa, təya kavə ciinətii aanətii. 6.6 13.2-3; 14.23; 1 Tim. 4.14; 2 Tim. 1.6.

⁷Yoo, kə gi waɓənə ŋga Əntaŋfə aakəŋwa aakəŋwa. Agi tsakənə nə laŋənə ŋga ənji nə’unə də Urusaliima, ɓəzəkii agi limanyinə əsə vii gooŋga ka Yeesu. 6.7 2.41.

Kəsənə tə Sətəfanu

⁸Ma Sətəfanu, kə ɗii Əntaŋfə ka ci pwapoonə, ca vii ka ci baawəɗa laŋə, kaa ca ɗa sə ŋga hurəshishinə ka shaŋə ahada ənja. 6.8 2.22.⁹Amma tə’i hara Yahudiinə ətə izee ka dza də nə asəkə kuvə də’wa ətə ci ənjə a ’wa “Kuvə ŋga Dimwanyinə”. Kə shi tii daga də Sirina da i Aləkəsandəriya. Tə’i harii Yahudiinə əsə ətə shi daga də Silikiya da Asiya. Kə ɗii tii mabizhinə da Sətəfanu. ¹⁰Amma kə təkuree tii ka uurənə tə ci, acii kə waɓi ci də hiimatə vii Malaaɓa Ma’yanə ka ci. 6.10 6.3; Luka 21.15.¹¹Wata təya ŋgaaŋgagi ənji də kwaɓa, ənjitə a ba oo’i, “Kə fii inə ca dzaana tə Muusa, ca bərapaa tə Əntaŋfə əsə.” 6.11 Mat. 26.59-61.¹²Də ha’ə maɗee tii ka ədzəmə ŋga matakəŋwanyinə da maliminə da hara ənji patə. Təya əbuunə aanə Sətəfanu, təya kəsə tə ci, təya kərə aakəŋwacii *mətərəkinə. ¹³Wata təya kira ənji vii seedanə ŋga jirakənə, ənjitə a ba, “Ma əndətsa, paa ci ka təkənə da waɓə bwaya uushi’inə aashi malaaɓa *yi ŋga Əntaŋfə da i bariya ŋga Muusa. 6.13 18.13; 21.28; Irim. 26.11.¹⁴Acii kə fii inə kə bii ci oo’i, ma Yeesu əndə Nazaratuta, ka uulaginə nə ci maɗuunə kuvətsə ŋga Əntaŋfə. Ca zhi’wee ka alə’aadanyiitə vii Muusa kaamə.”

¹⁵Tsaamənə nə mətərəkinə tə Sətəfanu. Ma təya nee patə, ma kəŋwaciinəkii, makə ŋga malaa’ika.

Waɓənə ŋga Sətəfanu akəŋwacii *mətərəkinə

¹Gawə ŋga limanyinə a ləgwa ka Sətəfanu, əŋki ci, “Gooŋga bii tii nii?” ²Əŋki Sətəfanu, “Ndzəkəŋushi’inəki da dəsənəkya, fatəmə kaa nya ba koonə. Ma Əntaŋfə Əndə məghərəvənə, kə shigi ci ka dzədzəshi’inaamə Ibərahiima daga ci ma’ə anə hanyinə ŋga Misaputamiya, ci ma’ə madzəmə aa Haranə zəku’i. 7.2 22.1.³Əntaŋfə a ba ka ci: ‘Maɗəgi anə hanyinaaku, ha bwasee ka duuraaku, ha dzə aagyanə hanyiitə nii kya ɓaarii ka hə.’ 7.3 ’Wat. 12.1; Ibər. 11.8-10.⁴Wata ca bwasee ka hanyinə ŋga Kalədiya, ca dzə ka ndzaanə də Haranə. Makə əŋki dii, Əntaŋfə a ŋgiratə tə ci, ca kira tə ci aanə hanyiinə ɗii unə anəkii əndzə’i. 7.4 ’Wat. 11.31; 12.4.⁵Ma saa’yakii, pooshi Əntaŋfə vii ka Ibərahiima taa ha ŋga kapaa səɗəkii anə hanyinəkii kaa ca ndzaa ka naakii. Amma, taa ŋgahi pooshi uuzənə ŋga Ibərahiima saa’ita, patə da ha’ə kə bii Əntaŋfə ka ci: ka viinə nə ci ka ci hanyinəkii tii da slikərənaakii ŋga ba’akii. 7.5 ’Wat. 12.7.⁶Əntaŋfə a tsakə banə ka ci: ‘Kadə nə manjeevənaaku a ndzaanə anə məshipətə hanyinə, təya ndzaa ka maviinə, ənjə a ciɓə də tii ŋga fəzə gya’ə ənfwaɗə.’ 7.6-7 ’Wat. 15.13-14.⁷Əŋki ci əsə: ‘Kadə nii kya la gəŋwanə agyanə ənjitə nə manjeevənaaku a slənə ka tii. Daba’ə ha’ə, təya ma’yagi anə hanyinəkii, təya shi ka paslənə tə nyi ganə.’ ⁸Wata Əntaŋfə a ɗa aləkawalə də *ryaminyanə ahadatii da Ibərahiima. Kə pwayi Ibərahiima tə Isiyaaku. Ca ryaminya tə ci ka tighəsənə ŋga uusəra. Isiyaaku a poo tə Yakubu, ca ryaminya tə ci. Ha’ə ɗii Yakubu əsə ka dzədzəshi’inaamə pu’u aji bəra’i. 7.8 ’Wat. 17.9-14; 21.2-4; 25.26; 29.31–30.24; 35.16-18.

⁹“Amma, ma dzədzəshi’inaamə, kə shirəhə tii ka əndə’i ndzəkəŋushi’inətii, waatoo Yusufu, təya ɗərəmagi də ci aanə hanyinə ŋga Misəra. Amma kə ndzaa Əntaŋfə kədəhə da ci, 7.9 ’Wat. 37.11,28; 39.2,21.¹⁰ca ŋgiragi tə ci agi ŋgəra’waakii patə. Kə vii ci ka ci pwapoonə da hiima akəŋwacii *Fəriauna, ŋwaŋwə ŋga Misəra. Fəriauna a kavə tə ci ka gawə agyanə taa mi patə anə hanyinə ŋga Misəra da asii gakii. 7.10 ’Wat. 41.37-44.¹¹Ma saa’ikii, kə ɗii məza maɗəfənə anə hanyinə ŋga Misəra da Kana’ana patə. Kə ciɓee maɗəfənəkii ka ənji ka shaŋə. Ha’ə kə təkuree dzədzəshi’inaamə ka sə ŋga adənə. 7.11-12 ’Wat. 41.54; 42.1-2,5.¹²Amma, makə fii Yakubu tə’i sə ŋga adənə anə hanyinə ŋga Misəra, ca sləkee ka manjeevənaakii aadəvə, dzənə ŋga təkəŋwanə. ¹³Makə ənyi tii aa Misəra ŋga bəra’inə, ma saa’ikii, kə ɓaarii Yusufu naakii nə ka ndzəkəŋushi’inəkii. Də ha’ə əsə shii Fəriauna tə ndzəkəŋushi’inə ŋga Yusufu. 7.13 ’Wat. 45.1,3,16.¹⁴Wata Yusufu a sləkee ka ’wanə tə dii, waatoo Yakubu da i yaakii patə, ənji məɗəfə pu’unə aji tufə nə tii. 7.14-15 ’Wat. 45.9-10,18; 46.6-7,27.¹⁵Yakubu a maɗə, ca palə aa Misəra. Davə əntəgi ci da hara dzədzəshi’inaamə. ¹⁶Makə məətəgi tii, ənjə a kira tə tii aa Sikamə. Davə ŋgəɗəgi ənji tə tii a gu’əndə ŋga Ibərahiima ətə shi ca ɗərəgi acii manjeevənə ŋga Hamoorə də Sikamə. 7.16 ’Wat. 23.3-16; 49.29-30; 50.13; Jasə. 24.32; Ibər. 11.9,13.

¹⁷“Makə uugi saa’i ɗanə kədəhə, waatoo saa’itə shi Əntaŋfə a bii ka Ibərahiima oo’i, ka ɗanə nə ci ka ci sətə bii ci, kə cakə ənji gaamə ɗanə laŋə də Misəra. 7.17-18 Shig. 1.7-8.¹⁸Ha’ə kə ŋgirə əndə’i kura ŋwaŋwə aa dəgəla. Ma kura ŋwaŋutsa, paa ci sha fii habara ŋga Yusufu. ¹⁹Kə fyaraanə ci ka dzədzəshi’inaamə, kə ciɓə ci də tii ka shaŋə. Ha’ə kə bii ci ka tii, tyasə a vugədəgi tii manjeevənatii acii ga təya girə əpinə. 7.19 Shig. 1.10-22.²⁰Saa’ikii pwayi ənji tə Muusa. Ma Muusa, kə ndzaa ci ka dagwa uuzənə akəŋwacii Əntaŋfə. Kə girə ənji tə ci ŋga ləgiɗə makkə asii ga dii. 7.20-21 Shig. 2.2-10; Ibər. 11.23.²¹Makə nee tii, pooshi bahə kapaanə tə ci asii ma’ə, təya ŋgərə tə ci, təya kapaanə a babara. Wata uuzənə ŋga Fəriauna minəkii a ŋgərə tə ci, kya gərətə makə uuzənatə ŋga səkətə. ²²Kə dzəgunətə ənji tə ci də shiinə ŋga Misəra patə. Ha’ə kə ndzaa ci ka ŋgurə waɓənə da slənə patə.

²³“Makə mbu’i Muusa fəzə ənfwaɗə pu’unə, kə shi a ədzəməkii nə dzənə ka tsaamətənə tə ndzəkəŋushi’inəkii ənji *Isərayiila. 7.23-29 Shig. 2.11-15; Ibər. 11.24-27.²⁴Makə gi ci, wata ca lapaa tə əndə’i əndə Misəra ka ciɓənə də əndə Isərayiila, wata ca kəsətə tə əndə Misərata, ca dəgəgi tə ci rəŋənə. Də ha’ə ki’i Muusa ka əndə Isərayiilatə naakii. ²⁵Kə hiimii Muusa ka shiinə nə ənji Isərayiila oo’i, daciikii nə Əntaŋfə a luupaa tə tii. Amma, maneemə tii anəkii taa gi’u. ²⁶Pukətə hakii əsə, ca lapaa tə ənji Isərayiila bəra’i ka panə. Ca alə haɗatənə də tii, ca ba ka tii oo’i: ‘Ya una, ndzəkəŋushi’inə nuunə. Mi saŋə cuuna pa?’ ²⁷Ma əndətə ali haliminə ŋga ndzəkəŋuci, kə dzagi ci tə Muusa ataŋgala, ca ba: ‘Wu saŋə kapaa tə hə ka gawə da mala gəŋwanə ahadeena? ²⁸Ŋga’ə ka hə nə ɓələ tə nyi makə ətə ɓələgi hə tə əndə Misəratə ŋga mbəɗə kwa?’ ²⁹Makə fii Muusa ha’ə, ca huyipaa saakii aanə hanyinə ŋga Madiyanə, ca ndzaa davə. Davə pwayi ci manjeevənə uuji ŋguyirənə bəra’i. 7.29 Shig. 2.15,21-22; 18.3-4.

³⁰“Ma daba’ə fəzə ənfwaɗə pu’unə, kə jigagi malaa’ika ka Muusa agi bilinə, ci ataŋgala giŋwə ŋga Siina. Kə jigagi ci də gana ŋga gunə dagi ba. 7.30-34 Shig. 3.1-10.³¹Makə nee Muusa, kə ɗii ka ci ka sə ŋga hurəshishinə, ca əntsahə aaɓii guutə ca ətsa kaa ca tsaamətə ŋga’ə. Wata ma ca fa, uura ŋga Slandanə a waɓə də ci, ³²uu’i ci: ‘Nyi nə Əntaŋfə ətə ci dzədzəshi’inəku a paslə tə ci, waatoo Əntaŋfə ŋga Ibərahiima, da ŋga Isiyaaku, da ŋga Yakubu.’ Makə fii Muusa ha’ə, wata shishinəkii a udzə. Ca ŋgwaləgi dəŋwa’ə ka tsaamənə. ³³Wata Əntaŋfə a ba ka ci: ‘Dəəɗəgi ɓiɓinaaku, acii ma hatsə kəŋaanə hə davə, malaaɓa ha. ³⁴Neenə nee nyi ka ciɓənə ŋga ənjaaki də Misəra. Kə fii nyi ŋgi’inatii, kə jimagərə nyi kaa nya luupaa tə tii. Shiwa kaa nya sləkee ka hə aa Misəra.’

³⁵“Ma Muusa, kə kaaree ənji Isərayiila ka ci, təya ba ka ci: ‘Wu saŋə kavə tə hə ka gawə da mala gəŋwanə ahadeena?’ Amma tə ci sləkee Əntaŋfə kaa ca ndzaa ka gawə da maluwatii əsə dagi tsakənə ŋga malaa’ikatə jigagi ka ci dagi ba. 7.35 Shig. 2.14; 3.2.³⁶Ci əsə fə’yagi tə tii də Misəra, ca ta ka tii kəŋwanə, ca ɗa uushi’inə ŋga hurəshishinə də Misəra, da a gəərə ətə ɗii ləməkii Madizə Gəəra. Kə ɗii ci ha’ə agi bilinə ŋga fəzə ənfwaɗə pu’unə əsə. 7.36 Shig. 7.3; 14.21-29; da purəŋanə 16.1-17; Ɓaan. 14.33; 20.1-11.³⁷Ci nə Muusatə bii ka ənji Isərayiila oo’i: ‘Ka taginə nə Əntaŋfə koonə anabi makə naaki agi ndzəkəŋushi’inuunə.’ 7.37 3.22-23.³⁸Ci nə əndə agi ənjitə dzatə də nə agi bilinə, waatoo dzədzəshi’inaamə ənji Isərayiila. Kə ndzaa ci da malaa’ikatə waɓi ka ci agyanə giŋwə ŋga Siina. Ci əsə liwa waɓənə ŋga əpinə acii Əntaŋfə ka kiranə kaamə. 7.38 Shig. 19.1–20.17; Slənə 7.53; Gal. 3.19.

³⁹“Amma kə naanagi dzədzəshi’inaamə ka fanə tə Muusa. Təya kaaree ka ci. Mooɗəfətii a ənə ka ənənə aa Misəra əsə. 7.39 Ɓaan. 14.3.⁴⁰Əŋki tii ka *Haruna: ‘Ɗawə kaamə uuləmə kaa ca ta kaamə kəŋwanə. Acii ma Muusanə ŋgiragi taamə də Misəra, mashiimaamə sətə ɗii tə ci.’ 7.40-41 Shig. 32.1-8.⁴¹Təya ɗatə uuləmə ka saa’ita, ətə ca pusha tə uundzə la. Təya paslə tə ci də laala uura ŋga uushi’inə, təya ɗa mooɗasəkə ŋga sətə ɗatə tii də ciinətii. ⁴²Amma kə zhi’igi Əntaŋfə ka tii də ba’a, ca bwasee ka tii kaa təya paslə tikisanyinə. Wiinə sətə naahətə anabiinə agyanətii: 7.42-43 Am. 5.25-27; Malookə: Leew. 18.11.

‘Unə ənji Isərayiila, ka nyi laalii unə uura ŋga uushi’inə,

una dzakəgi ka nyi sataka agi fəzə ənfwaɗə pu’unə agi bilinə kwa? Poosha.

⁴³Kə ŋgiruunə kuvə sləmə goonə *Malookə

da uuləmə goonə ətə pusha tikisa, waatoo Ramfa.

Ma təya, uuləmənyiitə ɗaaɗii unə koona paslə tə tii.

Acii ha’ə, ka paləgərənə nə nyi duunə aa taŋəgi Babila.’ ”

⁴⁴Sətəfanu a tsakə banə, əŋki ci, “Ma dzədzəshi’inaamə, kə kəsəpaa tii *kuvə kuvə’unə saa’itə tii agi bilinə. Ci ca ɓaarii oo’i, kədəhə nə Əntaŋfə da tii. Kə ɗatə tii kuvə kuvə’unəkii əsə makə sətə bii Əntaŋfə ka Muusa, makə sətə nee ci əsə. 7.44 kuvə kuvə’unə: Shig. 25.9,40.⁴⁵Ha’ə makə liwə dzədzəshi’inaamə kuvəkii, kə ŋgəəriinə tii ha’ə ka saa’i ŋga Jasəwa. Makə lakəənə Əntaŋfə slanjii hanyinə akəŋwaciitii, hanyinəkii a ndzaa ka natii, kə kəsəpaa tii kuvə kuvə’uuta, ha’ə mbu’ya ka zamana ŋga Dawuda əsə. 7.45 Jasə. 3.14-17; 18.1; 2 Sam. 6.⁴⁶Ma Dawuda, kə upaa ci pwapoonə ŋga Əntaŋfə, ca kədii barəkaanə kaa ca ghənə maɗuunə kuvə ka Əntaŋfə ətə pasli Yakubu tə ci. 7.46 Jab. 132.1-5.⁴⁷Amma Sulayimaanu ghənyi kuvəkii. 7.47 2 Sam. 7.5-7; 1 Meem. 6.1-38.⁴⁸Patə da ha’ə, ma maɗuunə Əntaŋfə, paa ci ka ndzaanə asəkə kuvənyiitə ghənyi ənji ka ci. Makə sətə bii anabi Isaaya oo’i: 7.48 17.24-25.

⁴⁹‘Ma bii Əntaŋfə, 7.49-50 Isaa. 66.1-2.

ma ha dagyə, ci nə dəgələ ŋwaŋuunaaki;

ma hanyinə, ci nə ha ŋga ɗəkə səɗəki.

Kuvə mi ghənənuunə ka nya?

Ŋgutə ha nə ha ŋga əpisəkaakya?

⁵⁰Əntaa də ciinəki ɗaaɗii nyi uushi’iitsə patə kwa?’ ”

⁵¹Sətəfanu a dzə aakəŋwa də banə ka tii, əŋki ci, “Ma una, mandaləkii nə mooɗəfuunə, pooshi unə ka fa waɓənə taa gi’u. Kə kaaree unə ka fa tə Malaaɓa Ma’yanə taa guci patə. Kə ŋgiruunə dərəpə ŋga dzədzəshi’inuunə. 7.51 Shig. 32.9; 33.5; Irim. 4.4; Rooma 2.28-29; kə kaaree unə ka fa: Isaa. 63.10; Əzaki. 2.3-5.⁵²Tə’i taa rəŋwə agi anabiinə ətə pooshi dzədzəshi’inuunə ciɓee kwa? Kə ɓələgi tii ənjitə sləkee Əntaŋfə ka tii ka baaba shinə ŋga Əndə Gooŋga. Ma Əndə Gooŋgatsa, kə kaaree unə ka ci əsə, una ɓələgi tə ci. 7.52 Luka 11.47-48.⁵³Unə liwə *bariya dacii malaa’ika. Amma, manə’utəmuunə bariyaakii əsə.” 7.53 7.38; Ibər. 2.2.

Kaalanə tə Sətəfanu də faariinə

⁵⁴Makə fii *mətərəkinə ŋga Yahudiinə tə waɓəətə ɗaaɗii Sətəfanu ka tii, kə ɓəzəgi səkətii ka shaŋə. Əbwyanə tə tii asəkətii nə maɓətəsəkəkii. 7.54 Jab. 37.12; 112.10.⁵⁵Amma, ma Sətəfanu, manakii nə ci də Malaaɓa Ma’yanə. Ca tsaamə aadəgyə. Wata ca nee ka məghərəvənə ŋga Əntaŋfə, ca nee ka Yeesu kəŋə da ciizəma Əntaŋfə əsə. 7.55-56 Mat. 26.64; Slənə 2.33.⁵⁶Ca ba, “Kə nee nyi ka səkəntaŋfə mawunəkii, nya nee ka Uuzənə ŋga əndə kəŋə da ciizəma Əntaŋfə.” 7.56 10.11; Luka 3.21; Yooh. 1.51.⁵⁷Makə uugi mbeenə ka tii nə sə’wa maɓətəsəkəkii, wata təya kaala vurənə, təya njiikəgi liminətii, təya dzaanə ka ci də nə patə, ⁵⁸təya ələgi tə ci aa ba’a vəranə kaa təya kaala tə ci də faariinə. Seedawanyiinə əsə, təya səəɗəgi kəjeerənatii, təya pukəpaa aɓii əndə’i uundzə dagwa ətə ɗii ləməkii Sawulə. 7.58 22.20.⁵⁹Ma təya kaala tə Sətəfanu də faariinə, ca dzə də ɗa də’wa, “’Ya’ə Slandanəki Yeesu, luuwə ma’yanaaki.” 7.59 Jab. 31.6; Luka 23.46.⁶⁰Wata ca gərə’waanə, ca ŋgəree ka uurakii ka waɓənə, əŋki ci: “’Ya’ə Slandana, tifyagi ka tii ’waslyakəətsatii.” Makə uugi ci baginə ha’ə, wata ca əntəgi. 7.60 Luka 23.34.

¹Ma Sawulə, kə luuvə ci ɓələnə tə Sətəfanu. 8.1 8.4; 11.19.

Ciɓənə ŋga ənji nə’unə acii Sawulə

Ma uusərakii, kə lii ŋgəra’wə tə ənji nə’unə tə Yeesu də Urusaliima ka shaŋə. Təya yiigəɗəgi patə aanə hanyinə ŋga Yahudiya i *Samariya. See masləkee ənji tanə mbəɗaanə davə. ²Kə ŋgirə hara ənji nə’unə tə wə ŋga Sətəfanu, təya ŋgəɗəgi, təya tuu waakii ka shaŋə. ³Ma Sawulə, kə ciɓə ci də ənji nə’unə tə Yeesu ka shaŋə. Ha’ə kə giimə ci ka yi ka yi ka kəəsənə tə tii, ŋguyirənə da makinə patə, ca əjigərə tə tii aa furəshina. 8.3 9.1,13,21; 22.4-5; 26.9-11; 1 Koor. 15.9; Gal. 1.13.

Waazanə də *Samariya

⁴Ma ənji nə’uutə yiigəɗəgi, kə kirə tii waɓənə ŋga Əntaŋfə taa aama patə gi tii. 8.4 2.41.⁵Filibusə əsə, kə pyalə ci aasəkə maɗuunə vəranə ŋga Samariya, ca ba ka ənjitə davə waɓənə agyanə Yeesu *Mataɗəkii ŋga Əntaŋfə. ⁶Makə fii daɓaala tə sətə ci Filibusə a ba ka tii, təya nee ka sə ŋga hurəshishiitə cii kəya ɗaaɗa əsə, təya kavə hiimatii ka sətə cii kəya ba ka tii patə də ədzəmə rəŋwə. ⁷Acii kə gimagi ginaajinyinə ashi ənji ɓəzəkii də kaala vurənə. Kə mbə’i mahurəməsə ənji da mədərənyinə laŋə əsə. 8.7 Mar. 16.17; Luka 9.1.⁸Kə ɗii ənji maŋushinə ka shaŋə də Samariya.

⁹Ma asəkə vəraatsə əsə, tə’i əndə’i əndə ətə ɗii ləməkii Simoonə. Kə ɗii ci uushi’inə ŋga hiila laŋə. Ha’ə kə dzəgəpaa tə ənji Samariya patə ka shaŋə. Ha’ə kə zhi’wee ci ka naakii nə ka maɗuunə uushi. ¹⁰Aciikii patənə ŋga ənja, gayinə da talakiinə, kə luuvə tii sətə ɗaaɗii ci, təya ba, “Wiitsə baawəɗa ŋga Əntaŋfə ka shaŋə ətə ci ənjə a ba.” ¹¹Təya nə’u tə ci, acii kə ta’avə ci ka ɗa ka tii sə ŋga hiila. ¹²Amma, makə fii tii waazanə ŋga Filibusə agyanə ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə da ŋunyi waɓənə ŋga Yeesu, ŋguyirənə da makinə patə, kə luuvə tii, təya luu yiɓə bapətisəma. 8.12 28.23.¹³Ha’ə nə Simoonə əsə, kə luuvə ci, ca luu yiɓə bapətisəma, ca nə’u tə Filibusə. Makə nee ci ka madiigərə sə ŋga hurəshishiitə ci Filibusə a ɗa, kə dzəgəpaa tə ci ka shaŋə.

¹⁴Makə fii masləkee ənji də Urusaliima oo’i, kə liwə ənji Samariya waɓənə ŋga Əntaŋfə, təya sləkee ka i Piita da Yoohana aahadatii. ¹⁵Makə mbu’i tii aa dəvə, kə ɗii tii ka ənji də’wa kaa təya upaa Malaaɓa Ma’yanə. ¹⁶Acii kə liwə tii yiɓə bapətisəma agi ləmə ŋga Yeesu Slandana, amma ma’ə tii ma’upaamə Malaaɓa Ma’yanə. 8.16-17 19.1-6.¹⁷Ma i Piita da Yoohana a ɗa ka tii də’wa, təya kavə ciinətii aanətii, wata təya upaa Malaaɓa Ma’yanə.

¹⁸Makə nee Simoonə kə upaa ənji Malaaɓa Ma’yanə acii putə ŋga kavə ciinə ŋga masləkee ənji aanətii, wata ca ɗa rəgwa ŋga vii kwaɓa ka masləkee ənja. 8.18 6.6.¹⁹Əŋki ci ka tii, “Ndiimə ka nyi baawəɗatsa, kaa nya shii kavə ciinəki aanə ənda, ca upaa Malaaɓa Ma’yanə əsə.” ²⁰Amma Piita a ba ka ci, “Wa Əntaŋfə a zamagi də hə da kwaɓaaku. Ma nə hə ka nəhəna, ka upaanə nə hə viinə ŋga Əntaŋfə də kwaɓa kwa? ²¹Əntaa slənaaku ətsa, acii pooshi ədzəməku camə akəŋwacii Əntaŋfə. 8.21 Af. 5.5.²²Acii ha’ə, baawə ka Əntaŋfə putə ŋga bwaya uushi’iitə hiimii hə, ha kədii aciikii; mbu’u ka tifyaginə nə ci ka hə sətə hiimii hə asəkə mooɗəfəku. ²³Acii kə nee nyi, məŋgərəkikinə nə hə. Kə ŋgərəma ’waslyakəənə tə hə.” ²⁴Wata əŋki Simoonə ka i Piita da Yoohana, “Kədiimə ka nyi acii Slandanə acii ga taa rəŋwə agi uushi’iitsə bii unə a ɗii tə nyi.” 8.24 Shig. 9.27-28.

²⁵Makə uugi i Piita da Yoohana seedanatii da waaza waɓənə ŋga Slandana, təya ənə aa Urusaliima də waaza ŋunyi habara ŋga Yeesu asəkə giwanyinə da vəranyinə ŋga Samariya laŋə.

Filibusə da əndə Iitoopiya

²⁶Ma daba’əkii, wata malaa’ika ŋga Slandanə a ba ka Filibusə: “Maɗətə, duu aadə hwarəma, ka rəgwatə ca ma’ya də Urusaliima ka dzənə aa Gaza, waatoo rəgwa bilinə.” ^27-28Filibusə a maɗə, ca palə. Ma ca dzə də dzənə, wata ca guŋəgərə da əndə’i əndə Iitoopiya ca ənə saakii asəkə moota təhwaakii, ci kə uudəpaa paslənaakii tə Əntaŋfə də Urusaliima. Ca dzə də jaŋga ləkaləkatə ŋga anabi Isaaya. Ma əndətsa, gawə nə ci agi ŋwaŋuunə ŋga Kandaka, waatoo ki nə ŋwaŋwə ŋga Iitoopiya ka ətə saa’i. Əndətə əsə nə əndə kəsə kwaɓatə. 8.27-28 Isaa. 18.7; 56.3.²⁹Wata Malaaɓa Ma’yanə a ba ka Filibusə, “Əntsahuu aatsa moota təhutsa.” ³⁰Wata ca huyipaa aaɓiikii. Ma ca fa, waanə ka jaŋga ləkaləkatə ŋga anabi Isaaya. Filibusə a ləgwa ka ci, əŋki ci, “Agi paaratəginə nə hə də sətsə cii kwa jaŋga nii?” ³¹Əndətə a ba ka Filibusə, “Iitə mbeenəki ka paaratəgina? See maa upaa nyi əndə tsakənə tə nyi.” Wata ca ’wa tə Filibusə kaa ca ndərə aaɓiikii kaa təya ndzaa ka hakii. ³²Wiinə sətə nji əndə Iitoopiyatə a jaŋga asəkə malaaɓa ləkaləkatəkii: 8.32-33 Isaa. 53.7-8.

“Ma ca, taa makii mawunəmə ci.

Kə ndzaa ci makə baga ənjə a kərə ka la uurakii,

makə sətə ci uundzə baga a ndzaa kəɗa’ə

taa ənjə a laala shiŋkinaakii.

³³Kə ɗavə ənji ka ci ayinə,

ha’ə kə ənslə’watəgi ənji ka ci də gooŋgaanaakii.

Pooshi ənji ka mbee ka ba habara ŋga slikərənaakii,

acii kə lagi ənji əpinaakii daga saa’i ŋga əntənaakii ma’ə mambu’umə.”

³⁴Wata əndə Iitoopiyatə a ba ka Filibusə, “Ya əna, agyanə wu saŋə nə *anabi ka waɓəna? Agyanəkii saakii nii, anii anə əndə’i ənda?” ³⁵Wata Filibusə a waaza ka ci Ŋunyi Habara ŋga Yeesu, ’watəginə ka sətə jaŋgii əndətə asəkə ləkaləkatə ŋga anabi Isaaya. 8.35 Luka 24.27.

³⁶Ma təya dzə də dzənə a rəgwa, təya lapaa gəəra. Wata əŋki əndə Iitoopiyatə ka Filibusə, “Wiitsə ma’inə. Tə’i uushi ca təŋapaa tə nyi ka ɗa ka nyi bapətisəma nii?” 8.36 Mat. 28.19. [³⁷Filibusə a ba ka ci, “Maɗa kə vii hə gooŋga ka Yeesu *Aləmasiihu də ədzəmə rəŋwə, ka ɗanə nə ənji ka hə.” Əŋki ci, “Kə vii nyi gooŋga oo’i, *Uuzənə ŋga Əntaŋfə nə Yeesu Aləmasiihu.”] ³⁸Wata ca ba ka ənjə a kəŋee ka moota təhwaakii. Təya jimagərə, təya dzəgərə aagi ma’inə. Filibusə a yiɓə ka ci bapətisəma. ³⁹Makə gimagi tii agi ma’inə, wata Ma’yanə ŋga Slandanə a vagi tə Filibusə. Pooshi əndə Iitoopiyatə ənyi ka neenə ka ci ma’ə. Amma ca nə’u rəgwaakii də mooɗasəkə laŋə. 8.39 1 Meem. 18.12.⁴⁰Ma Filibusə əsə, də Azata ənyi ənji ka neenə ka ci. Ca dzə aa Kayisariya. Ma a rəgwa, kə gi ci də waaza Ŋunyi Habara ŋga Yeesu ka vəra ka vəra. 8.40 21.8.

Vii gooŋga ŋga Sawulə ka Yeesu

¹Ma Sawulə, kə gi ci aakəŋwa də ciɓənə də ənji nə’unə tə Slandana, ha’ə ca ba ka ɓəələginə nə ci tə tii. Kə ma’i ci, ca palə aa ha gawə ŋga limanyinə, 9.1 8.3.²ca kədii kaa ca naahətə ka ci ləkaləkatə kaa ca kərə ka gayinə ŋga *kuvə də’wanyinə ŋga Damasəkusə, oo’i, maɗa kə lapaa ci ənji nə’u rəgwa ŋga Slandana, ka kaashatənə nə ci tə tii patə, ŋguyirənə da makinə, ca kira aa Urusaliima ma’aanəkii. 9.2 19.9,23; 22.4; 24.14,22; 28.22.

³Makə upaa ci ləkaləkatəkii, ca palə. Ma ci ma’ə a rəgwa, kədəhə kaa ca mbu’u aa Damasəkusə, wata ma nee ci, ɓərənə makə pyapiɗənə ŋga vənə a jigagi ka ci dadagyə, ca ɓərəgi hatə ɗii ci davə patə. 9.3 Hab. 3.3-4; 1 Tim. 6.16; 2 Koor. 4.4,6.⁴Wata kucafə ca kulagi aa panə. Ma ca fa, uura ŋga əndə a ba ka ci: “Sawulə, Sawulə, mi saŋə cii kwa ciɓə də nyi ha’a?” ⁵Ca ləgwa, “’Ya’ə Slandana, hə wu saŋa?” Əŋki ci ka ci, “Nyi nə Yeesu ətə cii kwa ciɓə də ci. 9.5 1 Koor. 15.8.⁶Amma, ma ɗanəkwa, maɗətə, dzəgərə aasəkə vəranə. Davə nə ənjə a ba ka hə sətə nii kwa ɗa.” ⁷Ma guvii-wiinyinə ŋga Sawulə, kə kəŋee ka tii, ca pa’əənə ka tii ma əsə, acii kə fii tii uura ŋga ənda, amma maneemə tii ka əndəkii. ⁸Sawulə a maɗətə, ca kəŋaanə, ca wunəpaa ginəkii, amma paa ci ka mbee ka nee ka taa mi. Ənjitə a kəsə tə ci ka ciinəkii, təya kərə tə ci aa Damasəkusə. 9.8 13.11.⁹Baanə makkə, paa ci ka mbee ka neenə. Pooshi zəmə a makii, masamə ci taa mi əsə.

¹⁰Tə’i əndə nə’unə də Damasəkusə ətə ɗii ləməkii Ananiya. Kə jigagi Slandanə ka ci, əŋki ci, “Ananiya!” Ca muu, “’Ya’ə Slandana, wanyina.” ¹¹Əŋki Slandanə ka ci, “Maɗətə, duu ka rəgwatə ci ənjə a ’wa ‘Makəŋə rəgwa’, ha ləgwatə asii ga Yahuda tə əndə vəranə ŋga Tarəsi ətə ɗii ləməkii Sawulə. Acii agi ɗa də’wa nə ci. 9.11 21.39; 22.3.¹²Kə ɓaarii nyi ka ci əndə’i əndə ɗii ləməkii Ananiya ca dəməgərə aaɓiikii, ca banee ka ciinəkii aanəkii kaa ca ənə ka nee ka ha makə ŋga ŋukə.” 9.12 Mar. 8.23-25.¹³Amma Ananiya a ba, “’Ya’ə Slandana, kə fii nyi a ma ənji laŋə oo’i, ma əndətsa, kə ciɓee ci ka ənji nə’unə tə hə ka shaŋə də Urusaliima. ¹⁴Wiinə, ma shi ci aa hanə əsə, də baawəɗa ŋga gayinə ŋga limanyinə kaa ca anə taa tə wu patə ca ɗa də’wa də ləməku ganə.” ¹⁵Amma əŋki Slandanə ka Ananiya, “Duu, acii mataɗə əndə slənaaki nə ci kaa ca baaba ləməki ka hara slikərənə da meeminə da ənji *Isərayiila patə. 9.15 13.2; 22.21; 23.11; 26.1; 27.24; Rooma 1.5.¹⁶Nyi na ɓaarii ka ci əsə makə sətə nii kəya ciɓə putə ŋga ləməki.” 9.16 20.23; Luka 21.12; 2 Koor. 11.23-28.

¹⁷Wata Ananiya a palə, ca dəməgərə aa hatə aasii, ca banee ka ciinəkii aanə Sawulə, ca ba, “Ndzəkəŋunəki Sawulə, Slandanə sləkee ka nyi, waatoo Yeesu ətə jigagi ka hə a rəgwa ha shi aa hanə. Ma sləkee ci ka nyi, kaa ha mbee ka neenə də ginəku makə ŋga ŋukə, ha upaa natənə ŋga Malaaɓa Ma’yanə tə hə əsə.” 9.17 19.6.¹⁸Wata kurya’ə uushi makə maslyafənə ŋga mbuzə a kulyagərə anə ginəkii, ca ənə ka neenə makə ŋga ŋukə, ca maɗətə, ca luu yiɓə bapətisəma. ¹⁹Ma daba’əkii, ca adə zəma, ca ənə ka upaa ŋgeerənə.

Waazanə ŋga Sawulə də Damasəkusə

Kə ta’avə Sawulə gi’u də Damasəkusə tii da ənji nə’unə. ²⁰Pii kə pyalə ci aasəkə *kuvə də’wanyinə kama kama, ca waaza ka ənji agyanə Yeesu, ca ba, ma Yeesu, *Uuzənə ŋga Əntaŋfə nə ci. 9.20 17.2; Luka 22.70.²¹Ma ənjitə nja fa tə ci, kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə, təya ba, “Əntaa əndətsə ciɓə də ənji ɗa də’wa də ləmətsə də Urusaliima? Ma shi ci aa hanə əsə, kaa ca kəəsə tə tii, ca kərə aakəŋwacii gayinə ŋga limanyinə ma’aanəkii.” 9.21 8.1; 9.13-14.²²Amma, ma waazanə ŋga Sawulə, kə cakə ɗa ŋgeerənə aakəŋwa aakəŋwa, ca ɓaarii ka *Yahudiinə də Damasəkusə oo’i, ma Yeesu, *Mataɗəkii ŋga Əntaŋfə nə ci. Makə fii tii ha’ə, wata hiimatii a gwazəgi patə. 9.22 5.42.

²³Ma daba’ə baanə ɓəzəkii, kə anyi Yahudiinə uura ka ɓələginə tə Sawulə. 9.23 23.12.9.23-25 2 Koor. 11.32-33.²⁴Amma kə fii Sawulə sətə mwayi tii ɗanə də ci. Vəɗə da uusərə patə nə tii ka nəhə uura mayi ŋga vəranə kaa təya ɓələgi tə ci. ²⁵Asee, ma ka əndə’i vəɗa, kə ŋgirə *lyawarənə ŋga Sawulə tə ci, təya kavə tə ci aasəkə ɗəva, təya kyagərə tə ci da nə mahwala ŋga vəranə.

Ənəgərənə ŋga Sawulə aa Urusaliima

²⁶Makə ənyi Sawulə aa Urusaliima, kə ali ci ləɓənə da ənji nə’unə davə. Amma kə ŋgwaləgi tii patə aciikii, acii maluuvəmə tii oo’i, əndə nə’unə nə ci. 9.26-27 9.3-6,20; Gal. 1.18.²⁷Amma, wata Barənaba a kəsətə tə ci ka ciinə, ca kərə tə ci aaɓii masləkee ənji, ca bagi ka tii makə sətə nee Sawulə ka Slandanə a rəgwa ətə waɓi ka ci, makə sətə waazii ci də ləmə ŋga Yeesu də Damasəkusə yadə ŋgwalənə əsə. 9.27 Barənaba: 4.36-37; 11.22-30; 12.25; 13.1-4,7,43-50; 14.12,20; 15.2-12,22,35-39; 1 Koor. 9.6; Gal. 2.1,9,13.²⁸Wata təya ndzaashi, təya wiigi’i ka hakii da Sawulə də Urusaliima. Ca waaza də ləmə ŋga Slandanə yadə ŋgwalənə. ²⁹Ca dzə də waɓənə də ɗaaɗa mabizhinə da Yahudiinə ətə ca waɓə uura Gərikə əsə. Amma, ma tii natii, rəgwa ŋga ɓələginə tə ci nə tii ka alənə. ³⁰Makə fii ənji nə’unə ha’ə, təya kərəgi tə ci aa Kayisariya, əŋki tii ka ci, wa ca ənə saakii aa Tarəsi. 9.30 11.25; Gal. 1.21.

³¹Ma Ikəliisiyanyinə anə hanyinə ŋga Yahudiya da Galili i Samariya əsə, kə upaa tii ndzaanə jamə, pooshi ŋgəra’wə ma’ə. Kə cakə tii ɗa ŋgeerənə aakəŋwə aakəŋwa, təya dzə də ŋgwalənə tə Slandanə əsə agi taa mi ci təya ɗa patə. Də ha’ə cakə ənji nə’unə ɗanə laŋə dagi tsakənə ŋga Malaaɓa Ma’yanə tə tii.

Mbəɗəpaanə ŋga Piita də Ayiniya

³²Ma Piita, agi wiigi’inə nə ci ahada ənji nə’unə taa dama patə. Kə gi ci ka tsaamətənə tə ənji nə’unə də Lida əsə. ³³Ma davə, kə lapaa ci əndə’i mahurəməsə əndə ətə ɗii ləməkii Ayiniya. Paa ci ka mbee ka maɗətənə. Fəzə tighəsə nə ci pərəɓə asəkə ədzə baanə. ³⁴Əŋki Piita ka ci, “Ayiniya, kə mbəɗəpaa Yeesu *Aləmasiihu də hə. Maɗətə, ha fuuɗətə ha ŋga baanaaku.” Wata həryatə ca maɗətə. ³⁵Ənji Lida da ənjitə anə hanyinə ŋga Saroonə patə, kə nee tii ka Ayiniya, ca wii. Wata təya zhi’wagi ka nə’unə tə Slandana.

Maɗeenə ŋga Piita ka Tabita

³⁶Tə’i əndə’i vəranə ətə ɗii ləməkii Yoopa. Ma dava, tə’i əndə’i minə ɗii ləmətə Tabita. Ma də uura Gərikə əsə, Dookasə, makə bana kanyaɗa. Əndə nə’unə nə ki. Pukyanə ŋga ha patə nə ki ka slənə ŋunyi sləna, kya tsakə tə matəgunyinə əsə. ³⁷Ma saa’ikii, kə gwakə ki ka bwanea, kya əntəgi. Ənjə a yiɓəgi tə ki, təya banee ka ki asəkə kuvə anə əndə’i. ³⁸Makə ma Lida, pooshi dzaɗə da Yoopa, kə fii ənji nə’uutə davə oo’i, də Lida nə Piita. Wata təya sləkee ka ənji bəra’i aaɓiikii, təya kədii tə ci, əŋki tii, “Tsəgwayi pii pii, shiwə aahadeenə.” ³⁹Makə fii Piita ha’ə, wata ca maɗə, ca palə da tii. Mbu’unaakii, ənjə a kərə tə ci aasəkə kuvə anə əndə’i. Mooryafinyinə a guŋutə də ci patə, təya dzə də tuunə, təya ɓaarii ka ci kəbənə i kəjeeriitə nji Dookasə a təslə, ki ma’ə da i əpinə. ⁴⁰Wata Piita a ba ka tii, wa təya dəməgi patə agyə. Ca gərə’waanə, ca ɗa də’wa, wata ca zhi’igi aaɓii wa, ca ba, “Tabita, maɗətə.” Kya wunəpaa ginətə. Makə nee ki ka Piita, kya maɗətə dasə. 9.40 Mar. 5.40-41.⁴¹Piita a və ka ki ciinəkii, kya kəsətə, ca maɗee ka ki. Ma daba’əkii, ca ’wa tə mooryafinyinə da hara ənji nə’unə, ca ɓaarii tə ki ka tii da i əpinə. ⁴²Kə huwugi habara ŋga sətə ɗii Piita asəkə vəranə ŋga Yoopa patə. Ənji laŋə vii gooŋga ka Slandanə əsə. ⁴³Kə baa Piita də Yoopa laŋə asii ga matakəɗə kuvə’unə ətə ɗii ləməkii Simoonə. 9.43 10.6,32.

Dzənə ŋga Piita aa ha Koorəniliya

¹Tə’i əndə’i əndə də Kayisariya ətə ɗii ləməkii Koorəniliya. Matakəŋwanə nə ci agi kurəgə ŋga soojiinə ətə ci ənjə a ’wa Italiyanyinə. 10.1-8 10.30-33.10.1-2 27.1,3; Luka 7.2,5.²Ma ci da yaakii patə, ənji ŋgwalənə tə Əntaŋfə nə tii. Agi gərə’unə nə tii ka Əntaŋfə. Ca vii sataka laŋə ka ənji əsə, ca ɗa də’wa taa guci patə. ³Ma ka əndə’i uusəra, ətsə bahə tibisə makkə ŋga kədəwanə, kə shitə malaa’ika ŋga Əntaŋfə aaɓiikii makə səniinə, Koorəniliya a nee ka ci ginə da ginə. Ca ba ka ci, “Koorəniliya!” ⁴Wata Koorəniliya a fə’yagi ginəkii ka tsaamənə tə ci də ŋgwalənə, ca muu, “’Ya’ə Slandana, mi kwa?” Əŋki malaa’ika ka ci, “Kə fii Əntaŋfə kədiinaaku. Kə ɗii satakaaku ŋga’ə ka ci əsə, mazaanəmə hə ka ci. ⁵Ma ɗanəku, sləkee ka ənji aa Yoopa, təya alyatə ka hə tə əndə’i əndə ɗii ləməkii Simoonə ətə ci ənjə a ’wa tə ci Piita. ⁶Mu’umə nə ci asii ga matakəɗə kuvə’unə ətə ɗii ləməkii Simoonə əsə. Ama uunəvə nə yaakii.” ⁷Makə pyalə malaa’ikatə saakii, wata Koorəniliya a ’watə lyawarənaakii bəra’i da rəŋwə agi soojiinə ŋga səkə ciinəkii ətə ca gərə’u ka Əntaŋfə əsə. ⁸Ca ba ka tii sətə bii malaa’ika ka ci patə. Wata ca sləkee ka tii aa Yoopa.

⁹Ma ka doorəkii, tii kədəhə ka mbu’unə aa Yoopa, kə ndərəgi Piita aagyanə malərəɓə kuvə ka ɗa də’wa ətsə uusərə ahadana. ¹⁰Ma ka saa’ikii, kə zhimə maɗəfənə tə ci, kə mwayi ci sə ŋga adənə. Ma ənji ma’ə ka ɗa ka ci zəma, kə ɓaarii Əntaŋfə ka ci sə ŋga hurəshishinə. ¹¹Ca nee ka səkəntaŋfə mawunəkii. Uushi makə maɗuunə gwada a jima aa panə da taŋgalakii ənfwaɗə masəkii. 10.11 7.56.¹²Ma asəkəkii, tə’i taa ŋgutə tsarə ŋga daba da səɗə ənfwaɗə, i ətə ca wii anə mbuurəsəkətii da i ətə ca ləɗə a səkəntaŋfə. 10.12-14 Leew. 11.1-47; Əzaki. 4.14.¹³Ma ca fa, uura ŋga əndə a waɓə ka ci, əŋki ci, “Piita, maɗətə, əsuu, ha lagi uurakii, ha tsəɓə.” ¹⁴Əŋki Piita, “Aa’a, ’ya’ə Slandana, mashimə nya agi sətə təŋapaa *bariya ka adənə taa ma’ajijinə uushi.” ¹⁵Wata ma ca fa, əndəkii a ənə ka waɓənə ka ci ŋga bəra’inə, əŋki ci, “Ma sətə ɗatəgi Əntaŋfə camə, ga ha tsaamə tə ci ajijinə.” 10.15 Mar. 7.15,19.¹⁶Makə jikətə ka ci səɗə makkə, ma daba’əkii, pii sətə a ndərəgi aa dəgyə shakətə.

¹⁷Ma Piita agi hiima sətə mwayi Əntaŋfə banə ka ci də uushi’iitə nee ci, wata watiitsə ənjitə sləkee Koorəniliya ka tii kəŋə kəŋə a mayi, tii kə uugi ləgwa yi ŋga Simoonə. ¹⁸Təya ’wa ənji, təya ləgwa mbu’u davə asii nə Simoonə ətə ci ənjə a ’wa Piita. ¹⁹Ma Piita ma’ə agi hiima sətə mwayi Əntaŋfə banə ka ci də uushi’iitsə ɓaarii ci ka ci, wata Malaaɓa Ma’yanə a ba ka ci, “Fatə, wiitsə ənji makkə ca alə tə hə. 10.19 11.12; 13.2,4; 15.28; 16.6; 20.22-23; 21.4,11.²⁰Maɗətə, jiməgərə, ha dzə da tii. Ga ha buurə taa mi, acii nyi sləkee ka tii.” ²¹Wata Piita a maɗətə, ca jiməgərə, ca dzə ka waɓənə da tii, ca ba, “Nyi nə əndətə cuuna alə. Iitə nə shinə goona?” ²²Təya ba ka ci, “Koorəniliya matakəŋwanə ŋga soojiinə sləkee keenə. Ma ca, əndə gooŋga nə ci, agi gərə’unə nə ci ka Əntaŋfə taa guci patə. Da ayinaakii nə ci əsə anə hanyinə ŋga Yahudiinə patə. Kə bii malaa’ika ŋga Əntaŋfə ka ci, kaa ca ’wa tə hə aa hakii aasii kaa ca fa sətə cii kwa ba ka ci.” ²³Wata Piita a ’wagərə tə tii, təya baanə davə. 10.23 10.45; 11.12.

Pukənə ŋga ha ca maɗə, ca palə da ənjitə makkə. Kə kəree hara ənji nə’unə ŋga Yoopa ka ci əsə. ²⁴Təya mbu’u aa Kayisariya ka bəra’inə ŋga uusəra. Ma Koorəniliya, a gəra tə tii, kə ’waa’watə ci tə ndzəkəŋushi’inəkii da guviinəkii. ²⁵Ma ətsə ka Piita a dəməgərə, wata waatsə Koorəniliya. Wata ca gərə’waanə atsaa səɗəkii, ca paslə tə ci. 10.25-26 14.13-15; Səniinə 19.10.²⁶Amma Piita a kəsətə ciinəkii, ca maɗee ka ci, əŋki ci ka ci, “Maɗətə kəŋə. Acii nyi maa, əndə nə nyi makə hə.” ²⁷Ma Piita a dzə də waɓənə tii da Koorəniliya, ca dəməgərə aa kumu, ca lapaa ənji laŋə ətə dzii də nə davə, ²⁸ca ba ka tii, “Unə də noonə na, kə shii unə oo’i, kə təŋapaa diina ŋga Yahudiinə tə ndzaanə ka hakii taa dzənə aasii aa ha əndə’i slikərənə pamə. Amma, ma nyi, kə ɓaarii Əntaŋfə ka nyi oo’i, ga ənjə a nee ka ajijinəənə ŋga taa wu patə. 10.28 10.15; Gal. 2.12.²⁹Acii ha’ə, makə alya ənji tə nyi, kə shi nyi, maɗamə nyi mabizhinə əsə. Yoo, ma ənə ɗiya, ŋga’ə ka nyi nə fa sətə ’wii unə tə nyi ka ci.”

³⁰Əŋki Koorəniliya ka ci, “Kə ɗii baanə ənfwaɗə əna, kənə ha’ə ətə acii aŋwə, saa’itə nya ɗa də’wa ŋga tibisə makkə ŋga kədəwanə gaki asii, kə shigi əndə ka nyi da kəjeerənə ashikii ətə ca pyapiɗə agi ənda. 10.30-33 10.1-8.10.30 1.10; Luka 24.4.³¹Əŋki ci ka nyi: ‘’Ya’ə Koorəniliya, kə fii Əntaŋfə kədiinaaku, kə ɗii satakaaku ŋga’ə ka ci. Mazaanəmə hə ka ci əsə. ³²Acii ha’ə sləkee ka ənji aa Yoopa, təya alyatə ka hə tə Simoonə ətə ci ənjə a ’wa tə ci Piita. Mu’umə nə ci asii ga Simoonə matakəɗə kuvə’unə ətə ɗii yaakii ama uunəva.’ 10.32 9.43.³³Pii nya sləkee ka ənji ka hə. Hə əsə kə ɗii hə ŋga’əənə makə shi hə. Yoo, manə ɗiya, waniinə patə akəŋwacii Əntaŋfə keena fa sətə bii Slandanə ka hə patə, kaa ha ba keenə.”

Waazanə ŋga Piita asii ga Koorəniliya

³⁴Wata Piita a jikəvə, əŋki ci, “Tantanyinə ənə ha’ə shii nyi oo’i, uushi rəŋwə nə ənji akəŋwacii Əntaŋfə. 10.34 Rooma 2.11; Yak. 2.1.³⁵Maɗa kə slənyi əndə ŋunyi sləna, ca ŋgwalə acii Əntaŋfə, ka uuɗənə nə Əntaŋfə tə əndəkii, taa ŋgutə slikərənə nə ci patə. 10.35 Yooh. 9.31.³⁶Kə shii unə waɓəətsə sləkee Əntaŋfə ka ənji Isərayiila, waatoo waaza Ŋunyi Habara ŋga jamənə dacii Yeesu Aləmasiihu. Ci nə Slandanə ŋga taa wu patə. 10.36 Isaa. 52.7; Rooma 3.25-26; 5.1; 2 Koor. 5.18; Kwal. 1.20; Səniinə 19.16.³⁷Kə shii unə habara ŋga sətə ɗii anə hanyinə ŋga Yahudiya patə, ’watəginə daga də Galili daba’a bapətisəma ətə waazii Yoohana. ³⁸Waatoo, makə sətə vii Əntaŋfə ka Yeesu əndə Nazaratu Malaaɓa Ma’yanə da baawəɗa, makə sətə nji kəya wiigi’i, ca dzə də ɗaaɗa ŋunyi sləna, ca mbəɗəpaa də ənjitə ciɓee *Seetanə ka tii patə, acii kədəhə nə Əntaŋfə da ci. 10.38 Luka 4.18; 13.16; Yooh. 3.2.

³⁹“Ma inə əsə, seedawanyinə ŋga sətə ɗii ci patə də Urusaliima da anə hara hanyinə ŋga Yahudiya. Tə ci əsə ɓələgi ənji də gwa’avənə tə ci aashi ənfwa. 10.39-40 3.15.⁴⁰Amma Əntaŋfə a maɗee ka ci ka makkənə ŋga uusəra, ca kavə tə ci ka ɓaarii naakii nə da i əpinə. ⁴¹Əntaa ka ənji patə ɓaarii ci naakii na, amma keenə ətə ta’i Əntaŋfə keena ndzaa ka seedawanyinaakii, acii kə zhimiinə ka hakii da i ci daba’a maɗənaakii agi maməətə ənja. 10.41 1.4; Luka 24.30-31,41-43; Yooh. 21.12-13.⁴²Kə bii ci keenə, keena waaza ka ənji Ŋunyi Habara, ina vii seeda oo’i, ci nə əndətə kavə Əntaŋfə tə ci ka la gəŋwanə anə ənji əpinə da maməətə ənja. 10.42 17.31; Rooma 14.9; 2 Tim. 4.1; 1 Piita 4.5.⁴³Tə ci seedii patənə ŋga anabiinə oo’i, patənə ŋga ənjitə vii ka ci gooŋga, ka upaanə nə tii tifyaginə ŋga ’waslyakəənatii dagi ləməkii.” 10.43 13.38; Irim. 31.34.

Upaa Malaaɓa Ma’yanə ŋga hara slikərənə

⁴⁴Ma Piita ma’ə agi waɓənə, ənjə a fa, wata Malaaɓa Ma’yanə a shi aasəkə mooɗəfətii patə. 10.44-46 2.4.⁴⁵Ma ənji nə’unə ŋga Yahudiinə ətə shi tii da i Piita, kə ɗii ka tii ka sə ŋga hurəshishinə nə shinə ŋga Malaaɓa Ma’yanə aasəkə mooɗəfə ŋga ənjitə əntaa Yahudiinə. ⁴⁶Acii kə fii tii təya waɓə məshipətə uuranyinə, təya dəla də Əntaŋfə. Wata əŋki Piita, ⁴⁷“Makə ɗii ci kə upaa ənjitsə Malaaɓa Ma’yanə makə ətə upaa inə neenə əsə, pooshi əndə ca təŋapaa ɗa ka tii bapətisəma.” 10.47 8.36.⁴⁸Wata ca ba ka ənjə a yiɓə ka tii bapətisəma də ləmə ŋga Yeesu *Aləmasiihu. Ma daba’əkii, təya kədii tə ci kaa ca banee gi’u ahadatii. 10.48 19.5.

Waɓənə ŋga Piita ka Ikəliisiya də Urusaliima

¹Kə fii masləkee ənji da hara ənji nə’unə ətə anə hanyinə ŋga Yahudiya oo’i, ənjitə əntaa Yahudiinə maa, kə liwə tii waɓənə ŋga Əntaŋfə. ²Makə gi Piita aa Urusaliima, kə jalə ənji nə’unə ŋga Yahudiinə tə ci, ³təya ba, “Ya makə əndə Yahuda nə ha, mi saŋə gi hə ka ɗanə aasii aa ha ənjitə *maryaminiyama? Ha’ə maa, kə fii inə, kə agi hə zəmə da təya?” 11.3 10.28; Gal. 2.12.

⁴Wata Piita a ndzaŋə ba ka tii sətə ɗii də rəŋwə rəŋwə, əŋki ci, ⁵“Ma nyi asəkə vəranə ŋga Yoopa, nya ɗa də’wa, kə ɓaarii Əntaŋfə ka nyi sə ŋga hurəshishinə. Uushi makə maɗuunə gwada a jima dadagyə da taŋgalakii ənfwaɗə masəkii. Ha’ə ca mbu’ya aaɓiiki. 11.5-12 10.11-20.⁶Makə tsaamətə nyi ŋga’ə, kə nee nyi ka dabanyinə ətə ca wii anə səɗə ənfwaɗə, i luu bilinə da i ətə ca wii anə mbuurəsəkətii da i ətə ca ləɗə a səkəntaŋfə kama kama patə asəkəkii. ⁷Wata ma nya fa, əndə’i uura ŋga əndə a waɓə da nyi, ca ba: ‘Piita, maɗətə, əsuu, ha lagi uurakii, ha tsəɓə.’ ⁸Amma nya ba: ‘Aa’a, ’ya’ə Slandana, acii pooshi ma’ajijinə uushi sha dzəgərə aasəkə maki taa sətə təŋapaa *bariya ka adənə.’ ⁹Ma nya fa, ca ənə ka waɓənə ka nyi ŋga bəra’inə dadagyə, əŋki ci: ‘Ma sətə ɗatəgi Əntaŋfə camə, ga ha nəhə tə ci ma’ajijinəkii.’ ¹⁰Ca jikətə ka nyi ŋga makkənə, wata sətə a ənə ka ndərəginə aa dəgyə shakətə. ¹¹Ma’ə nyi mata’avəmə dəŋwa’ə, wata watiitsə ənji makkə kəŋə kəŋə a mayi ka hatə ɗii inə davə. Kə sləkee ənji ka tii aaɓiiki daga də Kayisariya. ¹²Wata Malaaɓa Ma’yanə a ba ka nyi, wa nya dzə da tii, ga nya buurə taa mi. Inə da ənji nə’uunə kuwa gi əsə. Ha’ə ina dəməgərə aasii aa ha əndəkii. ¹³Wata ca ba keenə makə sətə nee ci ka malaa’ika kəŋə asii gakii, malaa’ika a ba ka ci: ‘Sləkee ka ənji aa Yoopa, təya alyatə ka hə tə Simoonə ətə ci ənjə a ’wa Piita. ¹⁴Kadə nii kəya ba ka hə waɓəətə nii kwa upaa luupaanə da yaaku patə.’ 11.14 16.31.¹⁵Mbu’unaaki, ma nya ’watəgi də waɓənə ha’ə, wata Malaaɓa Ma’yanə a shi aasəkə mooɗəfətii makə sətə shi aa mooɗəfaamə ŋga təkəŋwanə əsə. 11.15 2.4.¹⁶Wata nya buurətə waɓənə ŋga Slandanə ətə bii ci: ‘Kə yiɓə Yoohana ka ənji bapətisəma də ma’inə, amma, ma unə, ka upaanə nuunə bapətisəma də Malaaɓa Ma’yanə.’ 11.16 1.5.¹⁷Makə kə vii Əntaŋfə ka tii makə sətə vii ci kaamə saa’itə vii amə gooŋga ka Slandanə Yeesu Aləmasiihu, nyi wu saŋə təŋapaanəki aniya ŋga Əntaŋfwa?” ¹⁸Makə fii tii ha’ə, kə ətee tii ka sə ŋga banə, təya dəla də Əntaŋfə, təya ba, “Asee, patə da i ka ənjitə əntaa Yahudiinə vii Əntaŋfə rəgwa ŋga baanə ka ci kaa təya upaa əpinə.” 11.18 13.48; 14.15,27; 15.4,12,22-29; 17.12; 18.5-11; 19.8-10; 20.21.

Ikəliisiya də Antakiya

¹⁹Ma ənjitə yiigəɗəgi putə ŋga ciɓəətə ciɓə tii daba’a ɓələginə tə Sətəfanu, kə pyalə tii kura’ə aanə hanyinə ŋga Finikiya da i Kipərusə i aasəkə vəranə ŋga Antakiya. Mawaazamə tii taa ka wu maɗaamə ka *Yahudiinə. 11.19 8.1-4.²⁰Amma, tə’i hara ənji Kipərusə da ŋga Sirina, mbu’unatii aa Antakiya, təya waɓə ka hara slikərənə əsə, təya waaza Ŋunyi Habara ŋga Slandanə Yeesu. 11.20 Yooh. 7.35.²¹Kə ndzaa Slandanə kədəhə da tii. Ha’ə kə vii ənji laŋə gooŋga ka ci, təya nə’u tə ci. 11.21 2.41.

²²Makə mbu’i habarakii aa limə ənji nə’unə ŋga Urusaliima, təya sləkee ka Barənaba aa Antakiya. ²³Makə mbu’i ci aa dəvə, kə ɗii ci maŋushinə acii kə nee ci ka ŋga’aanə ŋga Əntaŋfə ətə ɗii ci ka tii. Wata əŋki ci ka tii, “See a ndzaa unə ka ənji gooŋga də ədzəmə rəŋwə akəŋwacii Slandana.” 11.23 13.43; 14.22; 15.32; 16.40; 18.23; 20.1,28-31.²⁴Acii ma ca, maŋga’ə əndə nə ci, da Malaaɓa Ma’yanə da vii gooŋga nə ci əsə. Ənji ɓəzəkii ka shaŋə vii gooŋga ka Slandana.

²⁵Wata Barənaba a palə aa Tarəsi ka alyanə tə Sawulə. 11.25 9.30.²⁶Makə lapaa ci tə ci, ca kira tə ci aa Antakiya. Təya fəzəgi davə ka dzaadza də nə da ənji nə’unə. Təya dzəgunə ka ənji ɓəzəkii. Də Antakiya əsə ’watəgi ənji ’wanə tə ənji nə’unə ‘Ənji nə’unə tə Aləmasiihu’.11.26 Ma ənji nə’unə tə Aləmasiihu, makə bana, Kəristənə də uura Gərikə.

²⁷Agi ətə saa’i ma’i hara anabinyinə də Urusaliima ka shinə aa Antakiya. 11.27 13.1; 15.32.²⁸Mbu’unatii aadəvə, wata rəŋwə agitii ətə ɗii ləməkii Agabusə a maɗətə, ca ba də baawəɗa ŋga Malaaɓa Ma’yanə, əŋki ci, kadə nə məza maɗəfənə a kulyaanə ka duuniya patə. Ha’ə makə ətsə əsə kə kulii maɗəfənəkii agi zamana ŋga ŋwaŋuunə ŋga Kalawudiyu. 11.28 21.10.²⁹Wata ənji nə’unə a anə uura ŋga vii sətə mbee ŋgeerənə ŋga taa wu patə, kaa ənjə a kərə ka ənji nə’uutə də Yahudiya.11.29 Acii anə hanyinə ŋga Yahudiya palee maɗəfənəkii də ɗanə ka saa’ikii.11.29-30 12.12,25; Rooma 15.26; 1 Koor. 16.1; 2 Koor. 8.4; 9.2,12; Gal. 2.10.³⁰Kə ɗatə tii ha’ə əsə, təya sləkee ka kərənə ka gayinə ŋga Ikəliisiya dacii i Barənaba da Sawulə.

Ɓələnə tə Yakubu da pa’ənə tə Piita

¹Ma ka saa’ita, kə ’watəgi ŋwaŋwə *Hirudusə ciɓənə də hara ənji nə’unə. ²Ha’ə kə bii ci ka ənjə a ɓələgi tə Yakubu ndzəkəŋuci Yoohana də ŋgila purəŋanə. ³Makə nee ci kə kaɗeesəkə ka *Yahudiinə nə ɓələginə tə Yakubu, ca ba, wa ənjə a kəsətə tə Piita əsə. Ma gi ka ɗanə, agi kumənə ŋga adə buroodi yadə burəŋanə kəshi ənji tə ci. ⁴Makə kəshi ənji tə ci, təya kərə tə ci aa furəshina. Hirudusə a kavə tə ci aacii soojiinə ənfwaɗə ənfwaɗə kurəgə ənfwaɗə, kaa təya nəhə tə ci, aadə ənjə a kərə tə ci aakəŋwacii daŋkana daba’a kumənəkii, waatoo kumənə ŋga *Pasəka. 12.4 4.3.⁵Ma saa’itə Piita a furəshina, ma ənji nə’unə natii, wata ka ɗa də’wa nə tii ka putaakii də gazhi’waanə. 12.5 Yak. 5.16.

Luupaanə ŋga malaa’ika tə Piita

⁶Ma ka vəɗə ŋga uusəratə mwayi Hirudusə ŋgiraginə tə Piita ka la ka ci gəŋwanə, Piita a tsəfə ŋunyinə ahada soojiinə bəra’i, ci ma’anəkii də mahyakahyaka’ə bəra’i. Ənji nəhə furəshina əsə, a makuvə nə tii. ⁷Ma davəɗəkii, kə jigagi malaa’ika ŋga Slandana. Ɓərənə a ɓərəgi kuvəkii patə. Wata ca dəgee ka Piita ka taŋgalakii, ca maɗee ka ci, əŋki ci, “Maɗətə pii pii!” Wata mahyakahyaka’ətə a kwalyagərə acii Piita. 12.7-10 5.19.⁸Wata malaa’ikatə a ba ka Piita, “Ŋgaaŋgavə uushi’inaaku, ha ŋgavə ɓiɓinaaku.” Piita a ɗatə ha’ə. Əŋki malaa’ika ka ci, “Əgətə gwadaaku, ha nyi’wa tə nyi.” ⁹Piita a nə’u tə ci agyə. Mashiimə ci taa, ma sətə ci malaa’ika a ɗa, tantanyinə. Ma nə ci ka nəhənə, taa səniinə sənii ci. ¹⁰Makə paaləgi tii tə ənji nəhə kuvə ŋga təkəŋwanə da ŋga bəra’inə, təya mbu’u aa uura mayi ŋga tibisə ətə ŋga dəməginə aasəkə vəranə. Wata uura mayikii a wunəgi ka tii ci saakii. Təya gimagi, təya nə’u əndə’i rəgwa. Wata pii malaa’ikatə a bwasee ka ci.

¹¹Makə ənya nə ŋga Piita aashikii, əŋki ci, “Manə ɗiya, kə shii nyi ndilə ndilə oo’i, kə sləkee Slandanə ka malaa’ikaakii ka luupaanə tə nyi acii Hirudusə da bwaya uushi’iitə ci Yahudiinə a moo ɗanə də nyi.”

¹²Shiinaakii ha’ə, wata ca palə aasii aa ha Mariyaama məci Yoohana ətə ɗii əndə’i ləməkii Marəkusə. Kə dzii ənji nə’unə də nə laŋə davə, təya ɗa də’wa. 12.12 12.25; 13.13; 15.37; Kwal. 4.10.¹³Mbu’unaakii ca dəgətə uura maya. Tə’i əndə’i kadəmə ətə ɗii ləmətə Rooda. Makə fii ki, wata kya shi ka faginə taa wu. ¹⁴Makə paaratəgi ki oo’i, uura ŋga Piita ətsa, mawunəgimə ki uura mayikii acii mooɗasəka. Wata kya ənəgərə aasii də huyi huyi, kya ba: “Waatsə Piita kəŋə a uura mayi!” ¹⁵Təya ba ka ki, “Maba nə hə saŋə kwa?” Amma kya tsakə banə oo’i, ci ətsa. Əŋki tii, “Malaa’ikaakii ətsa.” ¹⁶Amma, mabwaseemə Piita ka dəgə uura mayikii. Wata təya wunəgi, təya nee ka ci. Kə kəŋee ka tii. ¹⁷Wata Piita a maɗee ka tii ka ciinəkii, kaa təya ndzaa kəɗa’ə, ca dzəgunətə ka tii makə sətə ŋgiragi Slandanə tə ci asəkə furəshina. Makə uudəpaa ci, əŋki ci ka tii, “A una ba ka Yakubu da hara ənji nə’unə.” Daba’ə ha’ə, ca maɗə, ca palə ka əndə’i ha.

¹⁸Pukənə ŋga ha, kə ma’i maɗuunə mabizhinə ahada soojiinə putə ŋga sətə slənyi tə Piita. 12.18-19 5.22-24.¹⁹Makə ali ənji tə ci ka Hirudusə, maneemə tii ka ci. Hirudusə a ləgwa a ma soojiinə, pooshi. Wata ca ba ka ənjə a ɓəələgi tə soojiita. Ma daba’əkii, ca maɗə anə hanyinə ŋga Yahudiya, ca palə aa Kayisariya, ca ta’avee davə.

Əntənə ŋga Hirudusə

²⁰Ma ŋwaŋwə Hirudusə, ka maɓətəsəkə nə ci aashi ənji Tiira da ənji Sidoonə. Aciikii təya jagi də na, təya shi aaɓiikii ka səɗə rəŋwə, təya waɓə da Balasəta, waatoo gawə ŋga yi ŋga ŋwaŋwa. Makə uugi tii anəgi waɓənə da ci, təya alə ndzaanə jamə da Hirudusə, acii də zəmə ŋga nə ŋga hanyinaakii nə tii. ²¹Ma ka uusəratə lii Hirudusə, ca ka kəjeerə ŋwaŋuunaakii, ca ndzaanə asəkə dəgələ ŋwaŋuunaakii, ca waɓə ka tii. ²²Ənjə a wazə, təya ba, “Ma ətsa, waɓənə ŋga Əntaŋfə, əntaa ŋga ənda.” 12.22 Əzaki. 28.2.²³Pii wata malaa’ika ŋga Slandanə a dəgəgi tə ci, acii kə luuma ci ɗuunuunə ŋga Əntaŋfə. Zoozəniinə a tsəɓə tə ci. Ha’ə əntəgi ci.

²⁴Amma, ma waɓənə ŋga Əntaŋfə, kə gi aakəŋwə aakəŋwa. 12.24 2.41.²⁵Makə uudəpaa i Barənaba da Sawulə sləkeetə sləkee ənji ka tii aa Urusaliima, təya palə satii, təya ŋgərəənə tə Yoohana ətə ci ənjə a ’wa Marəkusə. 12.25 11.29-30.

Sləkeenə ŋga Malaaɓa Ma’yanə ka i Barənaba da Sawulə

¹Ma asəkə Ikəliisiya ŋga Antakiya, tə’i hara *anabiinə da ənji dzəgunənə, waatoo i Barənaba da Simiyoonə ətə ci ənjə a ’wa əndə dəŋwa da i Lukiyusə əndə Sirina da Manahina ətə girəshi tii da ŋwaŋwə *Hirudusə. Ahadatii nə Sawulə əsə. 13.1 11.27.²Ma ka əndə’i uusəra, təya gərə’u ka Slandanə da ɗa suumaya. Əŋki Malaaɓa Ma’yanə ka tii, “Fə’yagimə ka nyi tə i Barənaba tii da Sawulə kaa təya slənə slənətə ’wii nyi tə tii.” 13.2 9.15; 10.19; 22.19; Gal. 1.15-16.³Daba’ə suumaya da ɗa də’wa, təya kavə ciinətii aanətii, təya kapaa tə tii. 13.3 6.6.

Waazanə ŋga masləkee ənji anə hanyinə ŋga Kipərusə

⁴Makə sləkee Malaaɓa Ma’yanə ka i Barənaba da Sawulə, təya palə aa Səluukiya, təya dzə ka dəmə kumbawalə davə ŋga dzəginə aanə hanyinə ŋga Kipərusə ətə ahada ma’inə. 13.4 10.19; 15.39.⁵Mbu’unatii aanə hanyinəkii aasəkə vəranə ŋga Salamisa, təya ndzaŋə baaba waɓənə ŋga Əntaŋfə asəkə *kuvə də’wanyinə ŋga Yahudiinə. Kə gi Yoohana ka tsakənə tə tii əsə. 13.5 17.2.

⁶Makə wiigi’itə tii hanyinə ŋga Kipərusə patə kura’ə aa Pafusa, təya lapaa əndə’i əndə hiila ətə ɗii ləməkii Barə-Yeesu. Majirakə ŋga anabi ŋga Yahudiinə nə ci. ⁷Guva ŋga ŋgwaməna Sirəgiya Bulusə nə ci əsə. Ma ŋgwaməna, əndə shiinə nə ci. Ca ’wa tə i Barənaba da Sawulə, ca alə fa waɓənə ŋga Əntaŋfə amatii. ⁸Amma, ma əndə hiilatsa, ətə ɗii ləməkii Ilimasə də uura Gərikə, kə ɗii ci ka tii mabizhinə, ha’ə kə mwayi ci zhi’wee ka ədzəmə ŋga ŋgwaməna acii ga ca nyi’u gooŋga. 13.8 2 Tim. 3.8.⁹Amma, ma Sawulə, ətə ci ənjə a ’wa tə ci Bulusə əsə, da i Malaaɓa Ma’yanə nə ci, ca tsaamə tə əndə hiilatsa, ¹⁰əŋki ci, “Ma hə, əndə ŋga *Seetanə nə hə, səsəŋwə ŋga gooŋga. See sətə ɗii bwayakii nəndə a ədzəməku. Pukyanə ŋga uusərə patə, ha’ə nə hə ka zhi’wee ka gooŋga ŋga Əntaŋfə ka jirakənə. ¹¹Acii ha’ə ka dzalənə nə Slandanə tə hə, ha uurəfəgi, pa ha nee ka uusərə ma’ə kwakwatə.” Pii wata təkunə cii kəya nee ma’ə, ca raramə, ənjə a kəsə tə ci ka ciinə, acii paa ci ka nee ka ha ma’ə. 13.11 9.8; 22.11.¹²Makə nee ŋgwaməna ka sətə slənyi, kə vii ci gooŋga ka Slandana, acii kə ɗii ka ci ka sə ŋga hurəshishinə nə dzəgunənə agyanəkii.

Bulusə da Barənaba də Antakiya anə hanyinə ŋga Pisidiya

¹³Ma daba’əkii, wata Bulusə da ənji nə’ushinaakii a dəmə kumbawalə də Pafusa, təya palə aa Pirəga anə hanyinə ŋga Paməfiliya. Ma Yoohana, kə bwasee ci ka tii davə, ca ənə aa Urusaliima. 13.13 13.5; 15.38.¹⁴Amma, ma təya, təya paləgi tə Pirəga, təya palə aa Antakiya ətə anə hanyinə ŋga Pisidiya. Də asavee əsə, təya dəməgərə aasəkə *kuvə də’wa, təya ndzaanə da ənja, 13.14 17.2.¹⁵ənjə a jaŋga bariya ŋga Muusa da ləkaləkatə ŋga anabiinə. Wata gayinə ŋga kuva a sləkee ka banə ka tii oo’i, “Ndzəkəŋushi’ina, usamə da shinə. Mbu’u tə’i waɓənə ətə ca tsakə tə ənji a moonə.” 13.15 15.21.

¹⁶Bulusə a maɗətə, ca maɗee ka ciinəkii ka ənja, ca ba, “Unə ənji *Isərayiila da hara ənji gərə’unə ka Əntaŋfə, fatəmə! ¹⁷Ma Əntaŋfə ənə caama nə’u, amə ənji Isərayiila, ci ta’i tə dzədzəshi’inaamə, ca siitə tə tii saa’i tii anə hanyinə ŋga Misəra. Də maɗuunə baawəɗa əsə ŋgiragi ci tə tii də Misəra. 13.17 Shig. 1.7; Dzək. 5.15.¹⁸Kə sə’wii ci tə tii ha’ə fəzə ənfwaɗə pu’unə agi bilinə əsə. 13.18 Shig. 16.35; Ɓaan. 14.33-34; Dzək. 29.4.¹⁹Ca zamagi də slikərənə məɗəfə anə hanyinə ŋga Kana’ana, ca vii ka tii hanyinəkii ŋga zəmə ya. 13.19 Dzək. 7.1; Jasə. 14.1.²⁰Ma ətsə patə, agi fəzə gya’ə ənfwaɗə da tufə pu’unə. Daba’a ha’ə ca ɗəkəvə ka tii gayinə ahadatii ha’ə mbu’ya ka zamana ŋga anabi Samuyila. 13.20 M.Gəŋw. 2.16; 1 Sam. 3.20.²¹Agi zamanaakii kədii tii kaa ənjə a ɗəkə ka tii ŋwaŋwa. Wata Əntaŋfə a ɗəkəvə ka tii tə Sawulə uuzənə ŋga Kisə, agi duurə ŋga Beejaminə. Ca ɗa ka tii ŋwaŋuunə ŋga fəzə ənfwaɗə pu’unə. 13.21 1 Sam. 8.5,19; 10.21; 11.15.²²Makə ŋgərəgi Əntaŋfə tə Sawulə, ca ɗəkəvə ka tii tə *Dawuda ka ŋwaŋuunə. Wiinə sətə waɓi Əntaŋfə anəkii, əŋki ci: 13.22 1 Sam. 16.12; 13.14.

‘Kə upaa nyi tə Dawuda uuzənə ŋga Jasii,

Ci nə əndətə cii kya uuɗə,

Ci əsə na slənətə ka nyi sətə cii kya uuɗə patə.’

²³“Agi slikərənə ŋga əndətsə kira Əntaŋfə ka ənji *Isərayiila Maluwa, waatoo Yeesu makə sətə ɗii ci aləkawalə ŋga ɗanə. 13.23 Isaa. 11.1; Rooma 1.3; Səniinə 5.5.²⁴Daga Yeesu ma’ə mashimə, kə waazii Yoohana ka ənji Isərayiila patə kaa təya zhi’wagi, təya bwasee ka ’waslyakəənatii, təya luu yiɓə bapətisəma. 13.24 Luka 3.3.²⁵Ma Yoohana kədəhə ka uudəpaa slənaakii, kə ləguyi ci ama ənja: ‘Makə wu saŋə cuuna nəhə tə nya? Əntaa nyi nə əndətə cuuna gəra. Ma əndətə cuuna gəra, ma’ə ci ka shinə. Mambu’umə nyi bahə nya dəəɗəgi ka ci ɓiɓinaakii.’ 13.25 Luka 3.15-16.

²⁶“Ndzəkəŋushi’inə, jijinyinə ŋga Ibərahiima da hara ənji gərə’unə ka Əntaŋfə ahadoonə, kaamə sləkee Əntaŋfə Ŋunyi Habara ŋga luupaanə. ²⁷Wiinə, ma ənjitə də Urusaliima da gayinatii, pooshi tii kavə nətii ka shiinə tə Yeesu. Ha’ə əsə mafatəmə tii waɓənə ŋga anabinyinə ətə ci ənjə a jaŋga ka tii taa ŋgutə uusərə ŋga əpisəkə patə. Amma, makə lagi tii ka Yeesu gəŋwanə, kə ɗii ka gooŋga nə waɓənə ŋga anabinyinə. 13.27 3.17.²⁸Taa ŋgahi ma’upaamə tii tə ci da ’waslyakəənə bahə ɓələnə tə ci, amma kə kədii tii acii *Pilaatu ka ɓələginə tə ci. 13.28 Luka 23.4,14-15,21-23.²⁹Makə uudəpaa tii ɗanə ka ci makə sətə shi ənjə a nyaahə agyanəkii patə, ənjə a jimagərə də ci ashi ənfwa, təya ŋgəɗəgi tə ci. 13.29 Luka 23.50-56.³⁰Amma kə maɗee Əntaŋfə ka ci agi maməətə ənja. 13.30 3.15.³¹Kə baa ci ɓəzəkii ka ɓaarii naakii nə ka ənjitə shi tii da ci daga də Galili aa Urusaliima. Ma əndzə’i, tii nə seedawanyinaakii ka ənji Isərayiila. 13.31 1.3,8.

³²“Ma inə əsa, kə kireenə koonə ŋunyi waɓənə ətə ɗii Əntaŋfə aləkawaləkii ka dzədzəshi’inaamə. 13.32-33 Jab. 2.7; Rooma 1.3-4.³³Kə mbu’utə ci kaamə jijinatii də aləkawaləkii əsə. Kə mbu’utəgi ci də maɗeenə ka Yeesu makə sətə nyaahə ənji asəkə Jabuura ŋga bəra’inə oo’i,

‘Ma hə, uuzənaaki nə hə,

daga ənshinə kə ndzaa nyi ka Duu.’

³⁴Kə waɓi Əntaŋfə agyanə maɗeenə ka ci agi maməətə ənji oo’i, paa ci ka ənənə ka əntənə ma’ə, ca ɓəslə. Wiinə sətə bii ci: 13.34 Isaa. 55.3.

‘Ka viinə nə nyi koonə ndilə ndilə tə malaaɓa barəkaanə

makə ətə vii nyi ka Dawuda.’

³⁵Aciikii tə’i manaahəkii əsə asəkə əndə’i Jabuura oo’i, 13.35 Jab. 16.10.

‘Paa hə ka bwasee ka shishinə ŋga əndə slənaaku kaa ca ɓəsləgi.’ ”

³⁶Bulusə a dzə aakəŋwa də banə, əŋki ci, “Ma Dawuda, kə slənyi ci agi zamanaakii makə sətə mwayi Əntaŋfə. Ma daba’əkii, ca əntəgi, ənjə a kagərə tə ci agyanə dzədzəshi’inəkii, ca ɓəsləgi. 13.36 2.29.³⁷Amma, ma əndətə maɗee Əntaŋfə ka ci agi maməətə ənja, maɓəsləmə ci.

³⁸“Acii ha’ə, ndzəkəŋushi’inə, see a shii unə oo’i, dacii Yeesu ciina waaza koonə agyanə tifyaginə ŋga ’waslyakəənə. Acii ma bariya ŋga Muusa, paa ci da ŋgeerənə ŋga luupaanə tuunə acii ’waslyakəənə. 13.38 10.43; 15.10.³⁹Amma taa wu patə vii ka Yeesu gooŋga, daciikii upaanəkii luupaanə. 13.39 Rooma 4.25; 6.7; 10.4.⁴⁰Ma ɗii əna, nəhəmə noonə nə acii ga sətə bii anabinyinə a kulyaanə koonə ətə bii tii:

⁴¹‘Tsaaməmə, unənə ca ushapaa sətə bii Əntaŋfə, 13.41 Hab. 1.5.

haŋkala goonə a gwazəgi, una zagi.

Acii kadə nii kya slənə əndə’i slənə agi zamana goonə

ətə pooshi unə na luuvə taa kə bii ənji koonə.’ ”

⁴²Ma i Bulusə da Barənaba a gimagi asəkə kuvə də’wa, ənjə a kədii tə tii kaa təya ənə ka batə ka tii waɓəətsə ka əndə’i uusərə ŋga əpisəkətə ca shi. ⁴³Makə təəkəgi ənji a kuvə də’wa, ənji laŋə nyi’u tə tii, Yahudiinə da ənjitə gimə aagi diinə ŋga Yahudiinə patə. I Bulusə da Barənaba a waɓə ka tii kaa təya ndzaa də ŋgeerənə agi ŋga’əətə ɗii Əntaŋfə ka tii. 13.43 11.23.

⁴⁴Zhi’wanə ŋga uusərə ŋga əpisəkə ɗii dzawə, wata ənjə a ənslyagi pəɓə asəkə vəranə aasəkə kuvə də’wa ka fa waɓənə ŋga Əntaŋfə. 13.44 17.2.⁴⁵Makə nee hara Yahudiinə kə dzii ənji də nə laŋə, kə shirəhə tii ka i Bulusə, təya ɗa ka ci mabizhinə, təya dzə da dzaananə tə ci. ⁴⁶Amma, ma i Bulusə da Barənaba, kə waɓi tii ka tii yadə ŋgwalənə, təya ba, “Kə ndzaa tyasə, a takəŋwa ənji ba koonə waɓənə ŋga Əntaŋfə taabu’u ka hara slikərənə. Amma, makə kə kaaree unə, una ɓaarii oo’i, madəɓeemə koonə nə upaa əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə, yoo, a zhi’ugiinə səgeenə aaɓii hara slikərənə. 13.46 3.26; 18.6.⁴⁷Acii ha’ə bii Slandanə keenə, əŋki ci, 13.47 Isaa. 49.6.

‘Kə kapaa nyi tə hə kaa ha ndzaa

ka ɓərənə ŋga hara slikərənə,

ha ndzaa ka rəgwa ŋga mbəɗənə

ha’ə mbu’unəkii ka muudinə ŋga duuniya patə əsə.’ ”

⁴⁸Makə fii ənjitə əntaa Yahudiinə ha’ə, kə ɗii tii mooɗasəka, təya ɗuunətə tə Slandanə putə ŋga waɓənəkii. Ma ənjitə ta’i Əntaŋfə tə tii ka upaa əpinə ŋga ca’ə ndəŋwə ndəŋwə, kə vii tii gooŋga. 13.48 11.18.⁴⁹Kə təəkəgi waɓənə ŋga Slandanə taa dama patə anə hanyinəkii əsə. 13.49 2.41.⁵⁰Amma Yahudiinə a tsəvutə tə matakəŋwanyinə ŋga vəranə da hara makinə ətə da məghərəvənə; ma makiita, ənji gərə’unə ka Əntaŋfə nə tii əsə. Təya maɗee ka waɓənə agyanə i Bulusə da Barənaba. Təya lakəənə tə tii anə hanyinatii. ⁵¹Ma təya dzə də palənə satii, təya gwa’agi bərəbərə ŋga ɓiɓinatii agyanətii ka ɓaariinə ka tii oo’i, pooshi tii agi haalatii ma’ə. Wata təya palə aa Ikuniya. 13.51 18.6; Luka 9.5.⁵²Ma ənji nə’unə ŋga Antakiya, kə ɗii tii mooɗasəkə ka shaŋə. Kə ndzaa tii da i Malaaɓa Ma’yanə asəkə ədzəmətii əsə.

I Bulusə da Barənaba də Ikuniya

¹Ma də Ikuniya əsə, kə gimə i Bulusə da Barənaba aasəkə kuvə də’wa ŋga Yahudiinə, təya waaza ka ənji də gazhi’waanə. Ha’ə ɓəzəkii nə ənjitə vii gooŋga ka Slandana, Yahudiinə da hara slikərənə patə. 14.1 17.2.²Amma, ma Yahudiitə kaaree ka vii gooŋga ka Slandana, kə maɗee tii ka ədzəmə ŋga hara slikərənə kaa təya bərapaa tə ənji nə’unə. 14.2 13.45.³Kə ta’avə i Bulusə da Barənaba də Ikuniya ka waazanə ka ənji agyanə Slandanə yadə ŋgwalənə taa gi’u. Təya waaza agyanə pwapoonaakii. Slandanə a vii ka tii baawəɗa ŋga ɗa sə ŋga hurəshishinə kama kama ka ɓaariinə oo’i, ma sətə ci təya ba, gooŋga. 14.3 2.22.⁴Amma kə təkəgi ənji kurəgə bəra’i asəkə vəranə. Hara ənji, a ba’a Yahudiinə nə tii. Hara ənji əsə, a ba’a masləkee ənja. ⁵Kə mwayi hara slikərənə da Yahudiinə da gayinatii ciɓeenə ka masləkee ənji də kaalanə tə tii də faariinə, 14.5 14.19; 2 Tim. 3.11.⁶asee, kə gi aa limətii nə sətə mwayi ənji ɗanə də tii. Wata təya huyi satii aanə hanyinə ŋga Likaniya, waatoo aa Lisətira da Dyarəba da hara vəraatə guŋutə də hanyinəkii. 14.6 Mat. 10.23.⁷Təya waaza Ŋunyi Habara ŋga Slandanə davə.

Kaalanə tə Bulusə də Lisətira

⁸Tə’i əndə’i əndə də Lisətira, pooshi səɗəkii ndalə bahə wiigi’inə. Makə pwayi ənji tə ci, hurəndzəmə nə ci. Mashimə ca wii shaŋə. 14.8 3.2.⁹Ma ka əndə’i uusəra, ca fa waazanə ŋga Bulusə. Bulusə a tsaamə tə ci. Ma nee ci, ma əndətsa, kə vii ci gooŋga, kə dəɓee ca upaa mbəɗəpaanə. ¹⁰Bulusə a maɗee ka uurakii, əŋki ci, “Maɗətə kəŋə anə səɗəku.” Wata hatsə əndətə a maɗətə, ca wii.

¹¹Makə nee daŋkana ka sətə ɗii Bulusə, təya maɗee ka uuratii, təya ba də uura ŋga ənji Likaniya, “Kə jimagərə əntaŋfənyinə aaɓii amə makə ənja.” 14.11 28.6.¹²Təya ɗəkə ləmə ka Barənaba “*Jawusə”. Ma Bulusə əsə, təya ɗəkə ka ci “*Heerəməsə” puta ɗii ci ka ŋwaŋwə waɓənə. ¹³Ma dava, tə’i kuvə uuləma ətə ci təya ’wa Jawusə, a uura mayi ŋga vəranə. Wata limanə ŋga uuləməkii a ŋgərə bubuŋənyinə, ca zaɗətə də gudəza, ca kira aa uura mayi ŋga vəranə kaa təya ɗa sataka da ənja ka i Barənaba da Bulusə. 14.13-15 10.25-26; Dan. 2.46.¹⁴Amma, makə fii i Bulusə ha’ə, təya tsaatsagi kəjeerənə ashitii ka ɓaariinə oo’i, kə ɓəzhi səkətii ka shaŋə. Təya huyi aagi ənja, təya dzə də maɗee ka uuratii, əŋki tii, ¹⁵“Una! ka mi cuuna ɗa ha’ə kwa? Ma inə kamə, ənji niinə makə noonə. Kə kireenə koonə Ŋunyi Habara koona bwasee ka mazaɓə uushi’iitsa, una nə’u tə Əntaŋfə Əndə vii əpinə. Ci tagii ha dadagyə da ha apanə da uunəva da sətə asəkətii patə. 14.15 Shig. 20.11; 1 Koor. 8.4-6.¹⁶Ma ŋga ŋukə, kə bwasee ci ka slikərənyinə patə kaa təya paaslə uushi’inatii. 14.16 17.30.¹⁷Patə da ha’ə, mabwaseemə ci ka naakii nə yadə seeda, agi ɗanə nə ci koonə ŋga’əənə, ca ndzəmə koonə vəna, ca vii koonə ŋunyi cifanə, ca əburətə tuunə də zəma, ca vii koonə mooɗasəkə əsə.” 14.17 Jab. 147.8; Irim. 5.24.¹⁸Taa ŋgahi kə waɓi tii ka tii waɓəətsə patə, ŋgahə təŋapaa tii tə tii ka ɗa ka tii sataka.

¹⁹Asee, tə’i hara *Yahudiinə shi aa dəvə daga də Antakiya da Ikuniya. Təya shi ka tsəvutənə tə daŋkana. Təya kaala tə Bulusə də faariinə, təya ələgi tə ci aa ba’a vəranə. Ma nə tii ka nəhənə, kə əntəgi ci. 14.19 14.5; 13.50; 17.13; 2 Koor. 11.25.²⁰Amma ənji nə’unə a shi, təya dzatə də nə aaɓiikii, ca maɗətə, ca ənəgərə aasəkə vəranə. Pukənə ŋga ha, təya maɗə tii da Barənaba, təya palə aa Dyarəba.

²¹Makə waazii tii Ŋunyi Habara asəkə vəranəkii, kə upaa tii ənji nə’unə laŋə. Ma daba’əkii, təya ənə aa Lisətira da Ikuniya da Antakiya ətə anə hanyinə ŋga Pisidiya. ²²Ma asəkə vəranyiitsa, kə vii tii ŋgeerənə ka ənji nə’unə, təya ba ka tii, wa təya kəŋə anə vii gooŋgatii. Təya tsakə banə ka tii oo’i, see dagi ciɓə laŋə upaanaamə dəmənə aagi ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə. 14.22 11.23.²³Daba’ə ha’ə, təya taaɗəcii ka tii matakəŋwanyinə asəkə taa ŋgutə Ikəliisiya, təya ɗa də’wa da suumaya, təya kavə tə tii aacii Slandanə ətə vii tii ka ci gooŋga. 14.23 6.6; Tit. 1.5.

Ənənə ŋga i Bulusə da Barənaba aa Antakiya

²⁴I Barənaba da Bulusə a pitəgi asəkə hanyinə ŋga Pisidiya, təya mbu’u aanə hanyinə ŋga Paməfiliya, ²⁵təya waaza waɓənə ŋga Əntaŋfə ka ənji də Pirəga. Ma daba’əkii, təya maɗə, təya palə aa Ataaliya. ²⁶Təya dəmə kumbawalə davə, təya palə aa Antakiya, waatoo vəraatə shi ənjə a kavə tə tii aacii Əntaŋfə kaa ca ɗa ka tii pwapoonə agi sləna, waatoo ətsə uudəpaa tii. 14.26 13.1-2.

²⁷Makə mbu’i tii aa dəvə, təya dzaadzatə də ənji nə’unə, təya ba ka tii habara ŋga sətə ɗii Əntaŋfə daciitii da makə sətə wunəgi ci ka hara slikərənə rəgwa ŋga vii gooŋga. 14.27 11.18; 15.12.²⁸Təya ta’avee tii da ənji nə’unə davə.

Dza də nə ŋga matakəŋwanyinə də Urusaliima

¹Tə’i hara ənji shi daga də Yahudiya aa Antakiya, təya dzəgunə ka ənji nə’unə, təya ba, “Maɗa *maryaminyamuunə makə ŋga alə’aada ŋga Muusa, pooshi unə ka upaa luupaanə.” 15.1 Leew. 12.3; Gal. 5.2.²Kə ɗii i Bulusə da Barənaba mabizhinə da ənjitsa. Waɓənəkii a gwazəgi ka shaŋə. Makə uurəgi haalakii aanətii, ənjə a sləkee ka i Bulusə da Barənaba da hara ənji nə’unə aa Urusaliima, kaa təya dzə aaɓii masləkee ənja da matakəŋwanyinə ŋga Ikəliisiya agyanə waɓəətsa. 15.2 Gal. 2.1-10.³Makə sləkee ənji nə’unə ka tii, təya maɗə, təya paləgi dasəkə hanyinə ŋga Finikiya da ŋga *Samariya, təya dzə də baaba habara ŋga zhi’inə ŋga hara slikərənə ka ənji nə’unə. Fanə ŋga ənji nə’unə ha’ə, agi ɗanə nə tii mooɗasəka. ⁴Makə mbu’i tii aa Urusaliima, kə liwə ənji Ikəliisiya da masləkee ənji da matakəŋwanyinə ŋga Ikəliisiya tə tii də mooɗasəka. I Bulusə a baaba ka tii sətə slənyi Əntaŋfə daciitii patə. 15.4 15.12.⁵Amma hara ənji nə’unə kurəgə ŋga Farisanyinə a maɗətə, təya ba, “Ma ənjitsa, tyasə, see a ryaminya tii, ənjə a ba ka tii təya nə’u bariya ŋga Muusa.”

⁶Wata masləkee ənji da matakəŋwanyinə ŋga Ikəliisiya a dza də nə ka tsaamənə agyanə waɓəətsa. ⁷Makə ta’avə tii ka ɗaaɗa waɓənə ahadatii, Piita a maɗətə, əŋki ci: “Ndzəkəŋushi’ina, makə sətə shii unə, daga ŋukə ta’i Əntaŋfə tə nyi ahadoonə kaa hara slikərənə a fa Ŋunyi Habara da maki, təya luuvə. 15.7 10.1-43.⁸Kə shii Əntaŋfə ədzəmə ŋga taa wu patə, ca seeda tə tii də vii ka tii Malaaɓa Ma’yanə makə sətə vii ci kaamə əsə. 15.8 2.4; 10.44.⁹Matəkeemə ci ahadaamə da tii. Putə ŋga vii gooŋgatii kuɓəgi ci ədzəmətii makə naamə. 15.9 10.35.¹⁰Makə ha’ə ɗii əna, ka mi saŋə cuuna alə haliminə ŋga Əntaŋfə də kaanə ka ənji nə’unə tə bariya ŋga Muusa? Taa amə da dzədzəshi’inaamə maa, kə təkuree amə ka nə’utə bariyaakii. 15.10-11 15.19; Gal. 2.16; 3.10-12; Af. 2.5-8.¹¹Amma kə vii amə gooŋga oo’i, putə ŋga pwapoonə ŋga Slandanə Yeesu upaa amə luupaanə makə sətə upaa tii natii əsə.”

¹²Daɓaala a ndzaa kəɗa’ə, təya ənə ka fanə a ma i Barənaba da Bulusə, təya ba ka tii sə ŋga hurəshishiitə ɗii Əntaŋfə ka hara slikərənə daciitii. 15.12 2.22.¹³Makə uudəpaa tii waɓənə, Yakubu a maɗətə, ca jikəvə, əŋki ci: “Fatəmə, ndzəkəŋushi’inə. ¹⁴Əndzə’i əna bii Simoonə kaamə makə sətə ’watəgi Əntaŋfə nəhənə tə hara slikərənə kaa ca taɗəgi hara ənji agitii, təya ndzaa ka ənjaakii. ¹⁵Kə ɗii waɓəətsə mbərə mbərə da ŋga anabiinə makə sətə ɗii manaahəkii oo’i,

¹⁶‘Əŋki Slandana: Ma aakəŋwa, ka shinə nə nyi 15.16-18 Am. 9.11-12; Isaa. 45.21.

ka haɗatəginə də yi ŋga *Dawuda ətə saawagi.

Ka ŋgərənə nə nyi sətə sasaawagi,

nya ənə ka haaɗatəginə, nya kəŋee,

¹⁷kaa hara ənjə a alə tə nyi Slandanətii,

waatoo patənə ŋga hara slikərəətə ’wii nyi

kaa təya ndzaa ka naaki.

¹⁸Ha’ə bii Slandanə ətə bagi uushi’iitsə daga ŋukə.’ ”

¹⁹Yakubu a tsakə banə, əŋki ci, “Ma nee nyi naaki, ma hara slikərənə ənə ca zhi’wa aaɓii Əntaŋfə, gaama irəla tə tii. 15.19 Gal. 5.3.²⁰Amma, naahaamə ka tii ləkaləkatə də banə, ga təya adə zəmətə ɗii ənji ka uuləminə taa sləmənyinə, acii ma ətsa, ajijinə. Ga təya aləhiinə, ga təya tsəɓə luutə malamə ənji uurakii, ga təya adə idəna. 15.20 15.29; 21.25; ka uuləminə: 1 Koor. 8.1-13; 10.23-33; aləhiinə: Leew. 18.6-18; adə idəna: Leew. 17.10-16.²¹Acii ma bariya ŋga Muusa, daga ŋukə, taa ka ŋgutə vəranə patə, tə’i ənji waaza agyanəkii, ənjə a jaŋga asəkə *kuvə də’wanyinə taa ŋgutə *uusərə ŋga əpisəka.” 15.21 13.15.

Ləkaləkatə ka hara slikərənə ənji nə’unə

²²Fanə ŋga masləkee ənji da matakəŋwanyinə ŋga Ikəliisiya ləɓə da ənji Ikəliisiya patə tə waɓəətsa, wata təya anə uura ŋga taɗə ənji ahadatii, kaa təya sləkee ka tii aa Antakiya, tii da i Bulusə da Barənaba. Wata təya taɗə tə Yahuda ətə ci ənjə a ’wa Barəsaba, tii da Silasə. Matakəŋwanyinə nə tii ahada ənji nə’unə əsə. 15.22-29 11.18; 16.4.²³Wata təya sləkee ka tii də ləkaləkatəkii. Wiinə sətə nyaahə tii asəkə ləkaləkatəkii:

“Wiinə ləkaləkatə ca dzə ka hara slikərənə ənji nə’unə də Antakiya da Siriya da Silikiya. Ma ləkaləkatəna, dacii inə ndzəkəŋushi’inuunə masləkee ənji da matakəŋwanyinə ŋga Ikəliisiya də Urusaliima. Kə nəhəpaa inə tuunə patə.

²⁴“Kə fii inə oo’i, kə gi hara ənji ahadeenə, təya dzə ka maɗee ka haŋkala goonə də waɓənə, təya kəɗəpaa tuunə. Ma ətsa, əntaa inə bii ka tii ɗanə ha’ə. 15.24 Gal. 1.7; 5.10.²⁵Ma caamiinə, makə kə gi waɓənə geenə ka rəgwa rəŋwə, kə dəɓee ina taɗə ənji ahadeenə, ina sləkee ka tii koonə, təya dzə da i mooɗəkii gaamə Barənaba da Bulusə. ²⁶Ma təya, kə vigi tii əpinatii ka putə ŋga slənə ŋga Slandanaamə Yeesu Aləmasiihu. ²⁷Ci nee unə ka i Yahuda da Silasə ahadoonə, tii na ba koonə də matii sətə nyaahiinə. ²⁸Kə kaɗeesəkə ka Malaaɓa Ma’yanə da inə patə oo’i, geena tsakəənə koonə kərənə pamə palee ka uushi’iitə ndzaa tyasə, waatoo, 15.28-29 10.19; 15.20; Luka 11.46.²⁹goona adə sətə ɗii ənji ka uuləminə taa sləmənyinə, goona adə idəna, goona tsəɓə luutə malamə ənji uurakii, goona aləhiinə. Maɗa kə təŋapaa unə noonə nə ka ɗaaɗa tsarə uushi’iitsa, ka ndzaanə nuunə jamə. Ta’avəmə jamə.”

³⁰Makə kapaa ənji tə i Bulusə, təya palə aa Antakiya, təya dzatə də ənji nə’unə, təya vii ka tii ləkaləkatəta. ³¹Makə jaŋgatə tii, kə ɗii tii maŋushinə ka shaŋə acii kə vii waɓəətsə ka tii ŋgeerənə. ³²Ma i Yahuda da Silasə, *anabiinə nə tii, kə waɓi tii ŋgaaŋga’ə ka ənji nə’unə, təya tsakə ka tii ŋgeerənə. 15.32 11.23,27.³³Makə banee tii davə gi’u, ənji nə’unə a kəree ka tii də jamənə. Yahuda da Silasə a ənə aaɓii ənjitə sləkee ka tii. [³⁴Amma, ma nee Silasə, kə dəɓee ca ənəgi davə.]

³⁵Ma i Bulusə da Barənaba, kə ənəgi tii də Antakiya, təya dzəgunə ka ənja, təya dzə də waaza waɓənə ŋga Slandana, tii da hara ənji nə’unə laŋə əsə.

Təkənə ŋga Bulusə da Barənaba

³⁶Makə ta’avə tii davə, Bulusə a ba ka Barənaba, “Ənaaŋwə ka caamatə ənji nə’uutə shi aŋwa waazii ka tii waɓənə ŋga Slandanə taa ka ŋgutə vəranə, kaaŋwa tsaamətə taa iitə nə tii agi nə’unə.” ³⁷Ma Barənaba əsə, kə mwayi ci ’waanənə tə Yoohana ətə ci ənjə a ’wa Marəkusə. 15.37 12.12.³⁸Amma kə caamə Bulusə, madəɓeemə Yoohana a dzə da tii, acii kə shi ca bwasee ka tii də Paməfiliya, ma’uudəpaamə ci slənəkii da tii. 15.38 13.13.³⁹Wata təya ɗaanə mabizhinə, təya təkəgi. Barənaba a ŋgərə tə Marəkusə, təya dəmə kumbawalə, təya palə aanə hanyinə ŋga Kipərusə. 15.39 13.4.⁴⁰Amma, ma Bulusə, kə ŋgirə ci tə Silasə. Makə ɗii ənji ka tii də’wa, təya kavə tə tii aacii Slandana kaa ca ɗa ka tii pwapoonə agi wiigi’inatii, wata təya palə. 15.40 14.26.⁴¹Kə wiigi’itə i Bulusə hanyinə ŋga Siriya da ŋga Silikiya, təya dzə də baabanə ka ənji nə’unə kaa təya tsakə ndzaanə də ŋgeerənə agi vii gooŋgatii.

Nə’unə ŋga Timooti tə i Bulusə da Silasə

¹I Bulusə a mbu’u aa Dyarəba da Lisətira. Təya lapaa əndə’i əndə nə’unə davə ətə ɗii ləməkii Timooti, uuzənə ŋga əndə’i mitə Yahuda. Ma miita, əndə nə’unə nə ki əsə. Ma dii, əndə Gərikə nə ci. 16.1 14.6; Timooti: Rooma 16.21; 1 Koor. 4.17; Fil. 2.19; 2 Tim. 1.5.²Ma Timooti, agi dəlaginə nə ənji nə’unə ŋga Lisətira da Ikuniya də ci. 16.2 6.3; Fil. 2.20,22.³Kə uu’i Bulusə kaa təya wiigi’i tii da Timooti, wata ca ŋgərə tə ci, ca *ryaminyagi tə ci, acii kə shii Yahudiitə davə patə oo’i, ma dii, əndə Gərikə nə ci. 16.3 Gal. 2.3-5; 1 Koor. 9.20.⁴Ma daba’əkii, təya ndzaŋə wiigi’inə ka vəra ka vəra, təya dzə də baabanə ka ənji nə’unə tə bariyatə kapaa masləkee ənji da matakəŋwanyinə ŋga Ikəliisiya də Urusaliima kaa təya nə’utə. 16.4 15.22-29.⁵Də ha’ə kiŋə ənji nə’unə ndihə ndihə agi vii gooŋgatii. Taa ŋgutə uusərə patə nə laŋənatii ka tsakənə əsə. 16.5 2.41.

Neenə ŋga Bulusə ka əndə Makiduuniya dagi səniinə

⁶Ma daba’əkii, kə mwayi tii dzənə ka waaza waɓənə ŋga Slandanə aanə hanyinə ŋga Asiya, amma kə təŋapaa Malaaɓa Ma’yanə tə tii. Wata təya paləgi aanə hanyinə ŋga Firigiya da ŋga Galatiya. 16.6 10.19.⁷Makə mbu’i tii aagyanə riɓinə ŋga hanyinə ŋga Misiya, təya alə dəməgərənə aanə hanyinə ŋga Bitiniya. Amma maluuvəmə Ma’yanə ŋga Yeesu ka tii. ⁸Wata təya pitəgi tə Misiya, təya jimagərə aa Tərawasə. ⁹Ma uusərakii davəɗə, kə sənii Bulusə davə oo’i, kə nee ci ka əndə Makiduuniya kəŋə, ca kədii tə Bulusə, ca ba, “Tyaŋagi aanə hanyinə ŋga Makiduuniya, kaa ha shi ka tsakənə tiinə.” ¹⁰Daba’ə səniinaakii, pii ina tasəka dzənə aanə hanyinə ŋga Makiduuniya. Acii kə shii inə oo’i, Əntaŋfə ’wii tiinə ka waaza ka tii Ŋunyi Habara.

Vii gooŋga ŋga Lidiya

¹¹Wata ina dəmə kumbawalə də Tərawasə, ina kəŋee da i aa Samutərasə. Pukənə ŋga ha ina palə aa Niyapuli. ¹²Ina maɗə davə, ina palə aa Filipi, vəraatə palee də ɗuunuunə agyanə əndə’i purəŋanə ŋga hanyinə ŋga Makiduuniya, vəranə ŋga ənji Rooma əsə. Ina banee gi’u asəkə vəraatsa. ¹³Ma *uusərə ŋga əpisəka, kə dəməgiinə aa uura mayi ŋga vəranə, ina dzə aama gəəra. Mbu’u ka lapaanə niinə ha ŋga ɗa də’wa ŋga Yahudiinə davə. Wata ina lapaa. Davə ndzaa inə, ina waɓə ka makiitə dzii də nə davə. 16.13 17.2.¹⁴Tə’i əndə’i minə ətə ɗii ləmətə Lidiya ca fa tiinə. Ma kya, mitə Tiyatira nə ki. Ɗərə də madizə kəjeerənyinə ŋga mandalə kwaɓa nə slənatə. Əndə ŋgwalənə tə Əntaŋfə nə ki əsə. Kə wunəgi Slandanə ədzəmətə. Ha’ə kya kavə haŋkalatə ka sətə ci Bulusə a ba. 16.14 17.4.¹⁵Kə liwə ki yiɓə bapətisəma da ənji yatə patə, kya kədii tiinə, əŋki ki, “Makə kə shii unə ndilə ndilə oo’i, kə vii nyi gooŋga ka Slandana, yoo, see a dzuunə ka nee ka yaaki.” Kya tsakə kədiinə tiinə, keena palə. 16.15 8.36.

Pa’ənə tə i Bulusə a furəshina də Filipi

¹⁶Ma ka əndə’i uusəra, ina dzə ka ha ŋga ɗa də’wa, ina lapaa əndə’i uundzə rəmənə, mava. Əndə ginaaji nə ki, agi kuranə nə ki uushi’inə kama kama putə ŋga ginaajiitə ashitə. Agi dzanə nə ki də kwaɓa laŋə ka slanjiinətə əsə də kwaaranə. 16.16 19.24.¹⁷Wata nə’unə tiinə da i Bulusə nə ki, kya dzə də ka vurənə, kya ba, “Ma ənjitsa, ənji ŋga maɗuunə Əntaŋfə nə tii. Rəgwa ŋga luupaanə nə tii ka banə koonə.” 16.17 19.15; Luka 4.34,41.¹⁸Ha’ə kə ta’avə ki baanə laŋə ka ɗanə makə ətsa. Ca zhimagi tə Bulusə asəkəkii ka shaŋə. Ca zhi’wagi, ca ba ka ginaajiitə ashitə, “Wanyinə ca ba ka hə də ləmə ŋga Yeesu *Aləmasiihu: bwasee ka ki!” Wata pii ginaajiitə a bwasee ka ki ka saa’ita. 16.18 3.6.

¹⁹Makə nee slanjiinətə oo’i, kə njiikəgi rəgwa ŋga upaanatii, təya kəəsətə tə i Bulusə da Silasə, təya kərə tə tii aasəkə luuma aakəŋwacii ənji la gəŋwanə. ²⁰Makə kirə tii tə tii aakəŋwaciitii, kə bii tii, əŋki tii, “Ma ənjina, agi gwazənə nə tii haŋkala ŋga vəraana, wiinə boo, *Yahudiinə nə tii. 16.20 17.6.²¹Agi dzəgunənə nə tii alə’aadatə madəɓeemə kaamə, kaama slənəgi, amə ənji Rooma.” ²²Daŋkana a guŋuunə ka tii patə, mala gəŋwanyinə a səəɗəgi kəjeerənə ashitii, təya ba ka ənjə a fəəslə tə tii də kurəpa. 16.22-23 2 Koor. 11.25; 1 Tees. 2.2.²³Makə fəsləgi ənji tə tii purə’i purə’i, təya fəɗə tə tii, təya əjigərə tə tii aa furəshina, təya ba ka əndə nəhə furəshina kaa ca pa’əgi tə tii ŋga’ə. ²⁴Fanə ŋga əndə nəhə furəshina naakii, wata ca ŋgərə tə tii, ca əjigərə ancakuvə ŋga furəshina, ca aanəgi səɗətii ashi madiigərə rintənyinə.

²⁵Ma ahada vəɗa, Bulusə da Silasə a ɗa də’wa, təya ka wanyanə ka Əntaŋfə. Ənji furəshina a dzə də fanə tə tii. ²⁶Mata’avəmə dəŋwa’ə, hanyinə a gəgədzə patə. Ha’ə mwavəɗə ŋga kuvə furəshina a udzəgi. Pii wata makuvənyinə a wunəgi patə. Mahyakahyaka’ə ŋga taa wu agi ənji furəshina əsə, kə piitəgi. ²⁷Makə və’ihə əndə nəhə furəshina, ma ca nee, mawuunəkii nə makuvənyinə patə. Wata ca də’yagi ŋgila purəŋanaakii kaa ca ɓələgi naakii na. Ma nə ci ka nəhənə, kə huyipaa ənji furəshina satii. 16.27 12.18-19.²⁸Amma Bulusə a maɗee ka uurakii, ca ba ka ci, “Ga ha ɓələgi naaku na, ganə niinə patə!” ²⁹Əndətə a ba ka ənjə a kira ka ci gunə, wata ca huyi aaɓii i Bulusə da Silasə, ca gərə’waanə akəŋwaciitii. Shishinəkii a dzə də udzənə acii ŋgwalənə. ³⁰Ca fə’yagi tə tii agyə, ca ba, “Ya əna, iitə ɗanəki kaa nya upaa luupaana?” 16.30-31 2.37; 11.14; Yooh. 6.28-29.³¹I Bulusə da Silasə a ba ka ci, “Vii gooŋga ka Yeesu Slandana: ka upaanə nə hə luupaanə da yaaku patə.” ³²Wata təya waɓə ka ci da ənji yaakii patə agyanə Slandana. ³³Pii agi vəɗəkii ha’ə ca ŋgərə tə tii, ca cakuɓəgi ka tii uyiginatii. Saa’ikii yiɓə ənji ka ci bapətisəma da yaakii patə əsə. 16.33 16.15.³⁴Ca kərə tə tii aa hakii aasii, ca ŋgiragi ka tii zəma, ca ɗa mooɗasəkə da yaakii patə putə ŋga vii gooŋgatii.

³⁵Makə puki ha, mala gəŋwanyinə a sləkee ka soojiinə ka banə oo’i: “Wa ənjitə a palə satii.” ³⁶Əndə nəhə furəshina a dzə ka banə ka i Bulusə, əŋki ci, “Kə sləkee mala gəŋwanyinə ka banə koonə, a paluunə səgoonə. Acii ha’ə, gimagimə, una dzə səgoonə agi jamənə.” ³⁷Amma əŋki Bulusə, “Akəŋwacii ənji fəəsli tii tiinə, wiinə malamə ənji keenə gəŋwanə, təya əjigərə tiinə aa furəshina. Wiinə əsə uushi rəŋwə niinə da ənji Rooma. Yoo, təya kapaa tiinə də ma’umbeekii nii? Pooshi ka ɗanə! Wa təya shi də natii na, təya shi ka kapaanə tiinə.” 16.37 22.25-29; 23.27.³⁸Soojiinə a ənəpaa də waɓənəkii ka mala gəŋwanyinə. Makə fii tii oo’i, uushi rəŋwə da ənji Rooma nə i Bulusə da Silasə, kə ŋgwaləgi tii. ³⁹Wata təya shi ka kədii tifyaginə aciitii, təya kapaa tə tii, təya ba ka tii, wa təya bwasee ka vəranəkii. ⁴⁰I Bulusə da Silasə a gimagi asəkə furəshina, təya palə aasii aa ha Lidiya, təya lapaa ənji nə’unə davə, təya waɓə ka tii kaa təya ndzaa ndihə ndihə də ŋgeerənə agi nə’unə tə Slandana. Ma daba’əkii, təya palə satii. 16.40 11.23.

Masləkee ənji də Teesaloonika

¹Kə gi tii dasəkə vəranyinə ŋga Amfipuli da Apulooniya, təya mbu’u aa Teesaloonika, hatə ɗii *kuvə də’wa ŋga Yahudiinə davə. 17.1-9 1 Tees. 2.1-2.²Bulusə a dzə aa dəvə aa kumu, makə sətə sənaavə ci ka ɗanə taa da patə. Luuma makkə nə ci ka waɓənə da ənja, ca dzə də jaŋganə asəkə malaaɓa ləkaləkatə. 17.2 9.20; 13.5,14,44; 14.1; 16.13; 17.10,17; 18.5,26; 19.8-9; 28.17.³Ca waɓə ka tii, ca ɓaarii ka tii tantanyinə ŋga sətə bii malaaɓa ləkaləkatə oo’i, ma *Aləmasiihu, see a sa ci ŋgəra’wa, ca əntə, ca maɗətə agi maməətə ənja. Ca ba əsə, “Yeesu ənə cii kya ba koonə, ci nə Aləmasiihu.” 17.3 3.18.⁴Hara ənjə a luuvə, təya nə’ushi da i Bulusə da Silasə. Ha’ə əsə laŋə agi ənji Gərikə ətə ca gərə’u ka Əntaŋfə. Matakəŋwanyinə ŋga makinə laŋə ləɓətəgi də nə da tii əsə. 17.4 13.50; 16.14; 17.17.

⁵Amma kə shirəhə Yahudiinə ka tii. Təya dzatə də badawiinə ŋga vəranə, təya jagi də ənji də kaala bwaya vurənə, təya dzə ka əɓigi yi ŋga Yasoonə, təya alə tə i Bulusə da Silasə davə kaa təya ŋgiragi tə tii ka ənja. 17.5 Yasoonə: Rooma 16.21.⁶Amma paa tii lapaa tə tii. Wata təya kəsəənə tə Yasoonə da hara ənji nə’unə, təya kərə tə tii aakəŋwacii gayinə ŋga vəranə, təya maɗee ka uuratii, təya ba, “Ənjitə gwazətə nə ŋga ənji taa dama patə, watiinə kə shi aa hanə əsə. 17.6 16.20.⁷Yasoonə a luu tə tii gakii asii. Wiinə patənatii kə kaanə tii səɗə ka bariya ŋga maɗuunə ŋwaŋwə ŋga ha də Rooma, təya ba: tə’i əndə’i ŋwaŋwə ətə ɗii ləməkii Yeesu.” 17.7 Luka 23.2; Yooh. 19.12.⁸Makə fii gayinə da ənji ŋga vəranə tə waɓəətsa, haŋkalatii a maɗəgi patə. ⁹See də makə ki’i Yasoonə da hara ənji kwaɓa taabu’u kapaa gayinə tə tii.

Masləkee ənji də Biriya

¹⁰Pii ndzəkəŋushi’inə a kəree ka i Bulusə da Silasə aa Biriya davəɗə. Makə mbu’i tii aa dəvə, təya dzə aa *kuvə də’wa ŋga Yahudiinə. 17.10 17.2.¹¹Ma Yahudiitə davə kamə, kə palee tii ka ətə də Teesaloonika də hiima, kə banee tii ka haŋkalatii ka fa waɓənə ŋga Slandana. Kə ɗii tii gazhi’waanə ŋga tsaamətənə asəkə malaaɓa ləkaləkatə uusərə patə, kaa təya shii taa gooŋga nə sətə fii tii. 17.11 Yooh. 5.39.¹²Acii ha’ə laŋə agitii vii gooŋga. Laŋə əsə agi matakəŋwanyinə ŋga makinə ŋga Gərikə da ŋguyirənə vii gooŋga. 17.12 11.18.¹³Amma, makə fii Yahudiinə ŋga Teesaloonika oo’i, agi baabanə nə Bulusə waɓənə ŋga Əntaŋfə də Biriya əsə, təya dzə ka tsəvutənə tə daŋkana davə. 17.13 14.5,19; 1 Tees. 2.14-16.¹⁴Pii wata ndzəkəŋushi’inə a kəree ka Bulusə aama uunəva. Amma Silasə da Timooti a ənəgi davə. ¹⁵Ma ənjitə kəree ka Bulusə, kə gi tii da i ci kura’ə aa Ateena. Ma təya ənya satii aasii, Bulusə a sləkee ka tii kaa təya dzə ka banə ka i Silasə da Timooti oo’i, wa təya shi ka lanə tə ci pii pii.

Ndzaanə ŋga Bulusə də Ateena

¹⁶Ma Bulusə a gəra tə Silasə da Timooti də Ateena, kə zhima tə ci asəkəkii makə nee ci, taa aa dəma patə tsaaməgi ci, see uuləminə neenəkii asəkə vəranəkii. ¹⁷Ci ɗii gi ci aakəŋwa də waɓənə ka ənji uusəra patə. Taa dama gi ci patə asəkə vəranəkii, taa a luuma lii ci ənja ca waɓə ka tii, taa asəkə kuvə də’wa ca waɓə ka Yahudiinə da ənji gərə’unə ka Əntaŋfə. 17.17 17.2,4.¹⁸Hara ənji dzəgunənə agi kurəgə ŋga *Abikuriyanyinə da Sitookanyinə, kə lii tii tə Bulusə. Hara ənji ahadatii a ba, “Mi saŋə nə əndə waazaanə ka gəgəmənə ha’a? Mi mwayi ci bana?” Hara ənjə a ba, “Mbu’u ma nə ci ka waazanə, agyanə sə ŋga paslənə ŋga məshipətə ənji pamə.” Ma waɓi tii ha’ə, acii ma Bulusə, agyanə Yeesu da agyanə maɗənə agi maməətə ənji cii kəya waɓə. 17.18 4.2; 1 Koor. 1.22.¹⁹Wata təya ŋgərə tə ci, təya kərə tə ci aakəŋwacii mətərəkinə aanə ɗaŋgəra ətə ci ənjə a ’wa Ariyapaga, təya ba, “Ŋga’ə keenə nə fa sətə bii kura waazaatsə ɗii hə, ²⁰acii kə kira hə keenə sətə mashimə liminiinə a fii. See a ba hə keenə sətə cii kəya ba.” ²¹Ma bii tii ha’ə, acii ma ənji Ateena da mu’umiitə davə patə, pooshi əndə’i uushi nji təya ɗa, see baaba kura uushi’inə taa fa kura waɓənə.

²²Wata Bulusə a maɗətə ahada mətərəkinə ŋga Ariyapaga, əŋki ci, “Unə ənji Ateena, kə nee nyi taa ka ŋgutə rəgwa patə, ənji diina nuunə. ²³Acii ma nya dzə də wiinə asəkə vəranə goonə, kə lapaa nyi uushi’iitə cuuna paslə ka tii. Ha’ə nya lapaa ha ŋga ɗa sataka ətə nyaahə ənji ashikii: ka Əntaŋfə ətə mashiimə ənji. Yoo, ma ətə cuuna paslə mashiimuunə ɗiya, tə ci cii kya ba koonə. ²⁴Əntaŋfə ətə tagii duuniya patə da uushi’iitə asəkəkii patə, ci nə Slandanə ŋga ha dadagyə da ha a panə. Paa ci ka ndzaanə asəkə kuvə gəratə ghənyi ənji də ciinə. 17.24 7.48; Jab. 146.6; 1 Meem. 8.27.²⁵Ha’ə əsə paa ci ka alə tsakənə tə ci, makə ɗii ci pooshi uushi cii kəya moo acii ənda, acii ci vii əpinə ka ənji da taa mi patə. 17.25 Jab. 50.10-13.²⁶Də əndə rəŋwə ’watəgi ci taga slikərənyinə ŋga ənji patə kaa təya ndzaa taa dama patə asəkə duuniya, ca kəŋee ka saa’i da i riɓinə ŋga ndzaanatii əsə. 17.26 Dzək. 32.8; Ayb. 12.23.²⁷Ma ɗii ci ha’ə, kaa təya alə tə Əntaŋfə, təya ɗa gazhi’waanə ŋga raramənə, mbu’u ka lapaanə nə tii tə ci, taa ŋgahi paa ci dzaɗə da taa rəŋwə agyaamə. 17.27 Isaa. 55.6.²⁸Daciikii caama mbəɗə, ama guguɗə, ama ndzaanə. Kə ɗii makə sətə bii hara ənji kaala wanyanə goonə oo’i: gooŋga, slikərənaakii naamə. 17.28 ’Wat. 1.27.²⁹Yoo, makə ɗii ci, slikərənə ŋga Əntaŋfə naamə, madəɓeemə ama hiima oo’i, kə pusha Əntaŋfə da matsahu ɓurə tibisa, taa viiza taa faara ətə tsahutə əndə də ciinəkii agi hiimaakii. 17.29 19.26; Isaa. 44.9-20.³⁰Ma ŋga ŋukə, pooshi Əntaŋfə nja ka nə ka ghatə shiinə ŋga ənda. Amma ma ŋga əna, agi banə nə ci ka patənə ŋga ənji taa dama patə, wa təya baanə ka ci. 17.30 14.16; Rooma 2.4.³¹Acii kə kəŋee ci ka uusərə ŋga ɗa gəŋwanə ka *duuniya patə. Də gooŋga nii kəya ɗa dacii əndətə ta’i ci. Kə ɓaarii ci tantanyinəkii ka ənji patə də maɗeenə ka ci agi maməətə ənja.” 17.31 3.15; 10.42.

³²Makə fii ənji waɓənə ŋga Bulusə agyanə maɗənə agi maməətə ənja, hara ənjə a ŋusə tə ci, hara ənji əsə a ba, “Ka ənyanə niinə ka fa waɓəətsə a maku.” ³³Wata Bulusə a maɗəgi saakii ahadatii. ³⁴Amma hara ənjə a dzə aaɓiikii, təya vii gooŋga ka Slandana. Ahadatii nə Diyanisiya, əndə ŋga Ariyapaga, da i əndə’i minə ətə ɗii ləmətə Damarisə, da hara ənja.

Bulusə də Koorintiya

¹Daba’ə ha’ə, Bulusə a maɗə də Ateena, ca palə aa Koorintiya. ²Makə mbu’i ci, kə guŋəgərə tii da əndə’i əndə Yahuda ətə ɗii ləməkii Akila. Əndə Puntu nə ci. Mata’avəmə ci makə shi ci aa dəvə aa vəra tii da minaakii Pərisəkila. Kə ma’ya tii də Rooma anə hanyinə ŋga Italiya acii kə bii ŋwaŋwə Kalawudiyu oo’i, *Yahudiinə patə, wa təya maɗəgi asəkə vəranəkii. Ci ɗii gi tii aa Koorintiya. Bulusə a dzə ka nəhəpaanə tə tii. 18.2 Akila: Rooma 16.3; 1 Koor. 16.19; 2 Tim. 4.19.³Makə lapaa ci oo’i slənatii rəŋwə, waatoo, təslə kuvə kuvə’unə, wata ca ənəgi aɓitii. 18.3 20.33-34; 1 Koor. 4.12; 9.12-18; 1 Tees. 2.9; 2 Tees. 3.7-9.⁴Ca dzə də baaba waɓənə ŋga Əntaŋfə asəkə *kuvə də’wa taa ŋgutə uusərə ŋga əpisəkə patə, ca dzə də zhi’wanə də Yahudiinə da Gərikanyinə kaa təya nə’u ŋunyi rəgwa.

⁵Makə mbu’ya i Silasə da Timooti daga anə hanyinə ŋga Makiduuniya, Bulusə a bwasee ka slənətə njii kəya ɗa, ca dzə aakəŋwa də waazanə, ca ɓaarii furəŋə ka Yahudiinə oo’i, Yeesu nə *Mataɗəkii ŋga Əntaŋfə. 18.5-11 11.18.18.5-6 3.26; 5.42.⁶Makə ɗii tii ka ci mabizhinə, təya dzə də dzaananə tə ci, ca gəgərəgi bərəbərə ŋga kəjeerənaakii ka ɓaariinə ka tii oo’i, kə shigi ci agi haalatii; əŋki ci, “Ma nyi kamə, pooshi kərənə goonə agyanəki ma’ə. Amma agyanuunə səgoonə. Daga ənshinə aa ha hara slikərənə dzənəki.” 18.6 13.51; 20.26.⁷Də ha’ə bwasee ci ka tii, ca palə saakii aasii aa ha əndə’i əndə ətə ɗii ləməkii Titusə Yasətu. Əndə paslənə tə Əntaŋfə nə ci, ətə ɗii yaakii ataŋgala *kuvə də’wa.

⁸Ma gawə ŋga kuvə də’wa ətə ɗii ləməkii Kərisəpusə, kə vii ci gooŋga da yaakii patə ka Slandana. Ha’ə əsə tə’i hara ənji Koorintiya laŋə, makə fii tii waazanə ŋga Bulusə, kə vii tii gooŋga. Ha’ə təya luu yiɓə bapətisəma. 18.8 8.36.

⁹Ma ka əndə’i vəɗa, kə waɓi Əntaŋfə ka Bulusə dagi səniinə, əŋki ci ka ci, “Ga ha ŋgwalə, waazawə ka ənja, ga ha ndzaa kəɗa’ə. 18.9-10 Isaa. 41.10; Irim. 1.8; 1 Koor. 2.3-4.¹⁰Acii kədəhə da hə nə nyi. Aciikii ha’ə, pooshi əndə ca uree ka hə. Laŋə nə ənjaaki asəkə vəraana.” ¹¹Wata Bulusə a ndzaa davə, ha’ə fəzə rəŋwə da ləgiɗə kuwa. Ca dzə də dzəgunə ka ənji waɓənə ŋga Əntaŋfə.

¹²Amma, makə ɗii Galiya ŋgwaməna agyanə hanyinə ŋga Akaya, Yahudiinə a ləɓə də na, təya kəsətə tə Bulusə, təya kərə tə ci aakəŋwacii gəŋwanə, ¹³əŋki tii, “Ma əndəna, agi isəkwanə nə ci tə ənji ka paslənə tə Əntaŋfə ka rəgwatə təŋapaa bariya.” 18.13 6.13.¹⁴Ma ətsə kədəhə kaa Bulusə a wunəpaa makii kaa ca waɓə, wata Galiya a ləwugi rəgwa, ca ba ka tii, “Unə Yahudiinə, maci əndə’i bwaya uushi pamə ɗii ci, kə njii kya fa tuunə. 18.14-15 23.29; 25.18-20; Yooh. 18.31.¹⁵Amma, makə mabizhinə agyanə waɓənə saakii da ləmənyinə da bariya goonə, unə səgoonə nə tsaamətənə. Ma nyi kamə, paa nyi ka la gəŋwanə ŋga tsarə uushi’iitsa.” ¹⁶Wata ca lyakagi tə tii asəkə kuvə gəŋwanə. ¹⁷Wata tii patə, təya kəsətə tə Sasətinasə, gawə ŋga kuvə də’wa, təya fəslə tə ci akəŋwacii gəŋwanə. Amma, taa gi’u, makulamə aasəkə Galiya.

Ənənə ŋga Bulusə aa Antakiya

¹⁸Makə cakə Bulusə baneenə laŋə da ənji Koorintiya, ca ba ka tii a maɗə ci ha’ə. Ca dzə, ca isəgi nəkii asəkə vəranə ŋga Kəŋkəraya ka ɓaariinə oo’i, kə mbu’utəgi ci də aləkawalətə shi ca ɗii. Ma daba’əkii, ca dəmə kumbawalə da i Pərisəkila da Akila, təya palə aagyanə hanyinə ŋga Siriya. ¹⁹Təya kəŋaanə də Afisa zəku’i. Ca dzə aasəkə kuvə də’wa, ca waɓə da Yahudiinə davə, 18.19-20 17.2.²⁰təya kədii tə ci kaa ca tsakə ta’aveenə da tii. Amma kə naanagi ci. ²¹Makə bii ci ka tii maɗənaakii, ca ba ka tii, “Ka ənyanə nə nyi aaɓii unə, maa kə luuvə Əntaŋfə.” Wata ca bwasee ka i Pərisəkila da Akila də Afisa, ca dəmə kumbawala, ca palə. 18.21 Yak. 4.15.²²Makə mbu’i ci aa Kayisariya, ca dzə aa Urusaliima ka nəhəpaanə tə ənji nə’unə, ca uudəgərə aa Antakiya. ²³Makə banee ci gi’u davə, wata ca maɗə, ca wiigi’itə hanyinə ŋga Galatiya da Firigiya, ca dzə də vii ŋgeerənə ka ənji nə’unə patə. 18.23 11.42.

Waazanə ŋga Apoolasə də Afisa

²⁴Tə’i əndə’i əndə Yahuda ətə ɗii ləməkii Apoolasə. Kə shi ci aa Afisa. Ma ca, əndə Aləkəsandəriya nə ci. Kə mbee ci ka waɓənə. Kə shii ci malaaɓa ləkaləkatə ka shaŋə əsə. 18.24 19.3-4; Apoolasə: 1 Koor. 1.12; 3.4-6.²⁵Kə dzəgunətə ənji ka ci rəgwa ŋga Slandanə ŋga’ə. Taa ŋgahi see yiɓə bapətisəma ŋga Yoohana shii ci, amma kə ɗii ci gazhi’waanə ŋga dzəgunətənə ka ənji gəŋə gəŋə agyanə Yeesu. ²⁶Makə mbu’i ci, ca waaza asəkə kuvə də’wa yadə ŋgwalənə. Makə fii i Pərisəkila da Akila tə ci, təya ŋgərə tə ci, təya tsakə dzəgunətə ka ci rəgwa ŋga Slandanə ŋga’ə. 18.26 17.2.²⁷Apoolasə əsə, kə mwayi ci dzənə aagyanə hanyinə ŋga Akaya. Makə mwayi ci ɗanə ha’ə, ənji nə’uutə də Afisa a tsakə tə ci də naahənə ka ənji nə’uutə də Akaya, kaa təya luu tə ci də mooɗasəka. Makə mbu’i ci aa dəvə, kə cakə ci tə ənjitə ɗii Slandanə ka tii pwapoonə ŋga vii gooŋga, ²⁸acii kə uuri ci tə Yahudiinə akəŋwacii ənji də waɓənə, ca ɓaarii tantanyinəkii dasəkə malaaɓa ləkaləkatə oo’i, Yeesu nə Mataɗəkii ŋga Əntaŋfə. 18.28 5.42.

Waazanə ŋga Bulusə də Afisa

¹Ma saa’itə Apoolasə də Koorintiya, kə gi Bulusə aa Afisa da giŋwə. Makə mbu’i ci, ca lapaa hara ənji nə’unə davə. ²Əŋki ci ka tii, “Makə vii unə gooŋga, kə upaa unə Malaaɓa Ma’yanə kwa?” Əŋki tii ka ci, “Pooshi. Mashimə ina fii taa tə’i Malaaɓa Ma’yanə.” 19.2 2.38; 8.16.³Bulusə a ləgwa ka tii, əŋki ci, “Aa, tsarə ŋgutə bapətisəma daa yiɓə ənji koona?” Əŋki tii, “Tsarə ətə ŋga Yoohana.” 19.3-4 18.25; Luka 3.3-4,16-17.⁴Ca ba ka tii, “Ma yiɓə bapətisəma ŋga Yoohana, ka ənjitə baanə ka Əntaŋfə putə ŋga ’waslyakəənatii. Amma kə bii Yoohana ka ənji *Isərayiila, see a vii tii gooŋga ka əndətə na uugya ba’ə ka shinə, waatoo Yeesu.” ⁵Makə fii tii ha’ə, təya luu yiɓə bapətisəma də ləmə ŋga Yeesu Slandana. ⁶Bulusə a kavə ciinəkii aanətii, Malaaɓa Ma’yanə a jima aagyanətii, təya waɓə də məshipətə uuranyinə, təya baaba sətə bii Əntaŋfə ka tii. 19.6 2.4.⁷Kə mbu’i tii bahə pu’u aji bəra’i nə ənjikii.

⁸Ləgiɗə makkə ɗii Bulusə ka dzənə aasəkə *kuvə də’wa, ca waɓə yadə ŋgwalənə ka ənja, ca zhi’wa də haŋkalatii ka haala ŋga ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə. 19.8 17.2; 28.23.⁹Amma kə təkuree hara ənji ka vii gooŋga acii ndalənə ŋga ədzəma, təya waɓə bwayakii aashi rəgwa ŋga Slandanə akəŋwacii daɓaala. Makə nee ci ha’ə, ca bwasee ka tii, ca fə’yagi tə ənji nə’unə, ca waɓə ka tii taa ŋgutə uusəra patə asəkə kuvə jaŋganə ŋga əndətə ɗii ləməkii Tirana. 19.9 9.2.¹⁰Fəzə bəra’i nə tii ka ɗanə ha’ə. Ənji hanyinə ŋga Asiya patə, Yahudiinə da hara slikərənə, kə fii tii waɓənə ŋga Slandana. 19.10 20.18.

Manjeevənə ŋga Sikəwa

¹¹Kə slənyi Əntaŋfə sə ŋga hurəshishinə ka shaŋə dacii Bulusə. 19.11-12 2.22.¹²Ha’ə ənjə a ŋgərə kəjeerənə da aləbuta ka taɓətə də shishinəkii, ənjə a kərə ka ənji bwanea, təya mbəɗə. Ginaajiinə əsə, təya shigi ashitii. ¹³Tə’i hara *Yahudiinə ətə ca wiigi’i ka vəra ka vəra, kə ɗii tii gazhi’waanə ŋga əsətə ləmə ŋga Yeesu kaa təya mbəɗəpaa də ənjitə da i ginaaji ashitii, təya ba ka ginaaji, “Agi banə nə nyi ka hə də ləmə ŋga Yeesu ətə ci Bulusə a waaza, bwasee ka əndətsa!” 19.13 3.6; Luka 9.49-50.

¹⁴Tə’i manjeevənə ŋguyirənəkii məɗəfə ŋga maɗuunə *limanə ŋga Yahudiinə ətə ɗii ləməkii Sikəwa; da i tii ca ɗaaɗa ha’ə. ¹⁵Ma ka əndə’i uusəra, ginaaji a ba ka tii, “Kə shii nyi tə Yeesu, kə shii nyi tə Bulusə əsə. I wu saŋə nuunə noona?” 19.15 16.17.¹⁶Wata əndə ginaajitə a kulaanə ka tii palee ka ŋgeeriitii patə, ca ɗaaɗavə ka tii uyiginə, ca tsaatsagi kəjeerənə ashitii. Təya gimagi asii gakii, təya huyi. ¹⁷Patənə ŋga ənji də Afisa, kə fii tii sətə slənyi, Yahudiinə da hara slikərənə. Ha’ə kə lagi ədzəmətii, ənjə a ɗuunətə ləmə ŋga Slandanə Yeesu. 19.17 5.11.¹⁸Laŋə agi ənjitə vii gooŋga əsə shi ka baanə ka Əntaŋfə akəŋwacii ənji patə, təya baabagi bwaya uushi’iitə nji təya ɗaaɗa. ¹⁹Ənji laŋə əsə agi ənji ɗaaɗa sə ŋga hiila kira ləkaləkatənyinatii, təya ətsagi akəŋwacii ənji patə, təya ɓaanatə kwaɓakii, waatoo, *hwaslə dəbu’u tufə pu’unə. ²⁰Ha’ə cakə waɓənə ŋga Slandanə gərənə aakəŋwə aakəŋwa də ŋgeerənə dagi baawəɗaakii. 19.20 2.41.

Kəɗənə ŋga waɓənə də Afisa

²¹Ma daba’ə ha’ə, wata Bulusə a ɗa aniya ŋga dzənə aanə hanyinə ŋga Makiduuniya da ŋga Akaya, ca mbu’ugərə aa Urusaliima. Ca ba, “Maɗa kə mbu’i nyi, tyasə ka dzənə nə nyi aa Rooma.” 19.21 23.11; Rooma 1.10,13.²²Wata ca sləkee ka ənji tsakənə tə ci bəra’i aa Makiduuniya, waatoo Timooti da Irasəta. Ma ci naakii, kə cakə ci baneenə gi’u davə anə hanyinə ŋga Asiya.

²³Ma ka saa’ikii, kə ma’i maɗuunə haala də Afisa putə ŋga rəgwa ŋga Slandana. 19.23 9.2; 2 Koor. 1.8.²⁴Ma dava, tə’i əndə’i əndə ətə ɗii ləməkii Dimitəriya. Ma ca, əndə ɓələnə nə ci, agi ɓələnə nə ci pusha tə kuvə uuləmə ətə ɗii ləməkii *Arətimi. Ma slənətsa, agi upaanə nə tii kwaɓa laŋə da ənji slənaakii. 19.24 16.16.²⁵Ma ka əndə’i uusəra, wata ca dzatə də ənji slənaakii da hara ənjitə ca slənə tsarə slənəkii, əŋki ci ka tii, “Kə shii unə, agi slənənə gaamə caama upaa kwaɓa laŋə. ²⁶Kə nee unə, una fa də liminuunə əsə oo’i, kə zə’wee Bulusətə ka nə ŋga ənji laŋə də banə oo’i: ma əntaŋfənə ətə ci ənjə a ghənə də ciinə, əntaa sə ŋga paslənə nə ci. Əntaa wata ganə də Afisa tanə əsə, amma agyanə hanyinə ŋga Asiya patə cii kəya waɓə ha’ə. 19.26 17.29.²⁷Maa kə nyi’u ənji ha’ə makə ətsa, ka saaweenə nə ənji ka slənə gaamə. Əntaa wata ətsə tanə əsə, amma ka ndzaanə nə kuvə ŋga maɗuunə Arətimi ka uushi zaɓə. Ki ka nətə maa, ka əteenə nə ki ka məghərəvənatə. Taa ŋgahi agi paslənə nə ənji tə ki anə hanyinə ŋga Asiya da patənə ŋga duuniya, patə da ha’ə ka bwaseenə nə ənji ka ki.”

²⁸Makə fii tii ha’ə, kə zhima tə tii a səkətii ka shaŋə, təya ka vurənə, təya ba, “Ma Arətimi ŋga ənji Afisa, maɗuunəkii nə ki ka shaŋə.” ²⁹Wata vəranə a gwazəgi, təya kəsə tə i Gayusə da Arisətarəkusə. Ənji Makiduuniya nə tii, guvii-wiinyinə ŋga Bulusə nə tii əsə. Təya kərə tə tii də kwasənə aasəkə babara ŋga ɓuurənə. 19.29 Arisətarəka: 20.4; 27.2; Kwal. 4.10.³⁰Ma Bulusə, kə mwayi ci dzənə aakəŋwacii daŋkana, amma ənji nə’unə a təŋapaa tə ci. ³¹Ha’ə əsə, hara madiigərənə ŋga hanyinə ŋga Asiya, waatoo guviinə ŋga Bulusə, a sləkee ka kədiinə aciikii, ga ca dzə aasəkə babara ŋga ɓuurənə. ³²Ma saa’ikii, daŋkana patə, makəɗəkii nə tii ka shaŋə. Taa wu patə, wazəna. Hara ənjə a ba əndə’i uushi pamə, hara ənji əsə, pamə nə natii. Laŋənatii, mashiimə tii sətə dzatə tii də nə ka putakii. ³³Tə’i əndə’i əndə davə, ɗii ləməkii Aləkəsandəra. Hara ənjə a ba ka ci sətə ɗii. Wata Yahudiinə a kavə tə ci aakəŋwacii ənja. Ca maɗee ka ciinəkii kaa ca ba ka daɓaala dalila ŋga haalatsa. ³⁴Amma, makə fii tii, əndə Yahuda nə ci, təya maɗee ka uuratii patə, ha’ə ŋga tibisə bəra’i, təya ba, “Ma Arətimi ŋga ənji Afisa, maɗuunəkii nə ki ka shaŋə!”

³⁵Ma ka muudinə, kə dədəkəpaa əndə naahənə ŋga vəranə tə daŋkana, əŋki ci, “Unə ənji Afisa, wu saŋə nə əndə mashiimə oo’i, vəranə ŋga Afisa ca haɗagi də kuvə ŋga Arətimi maɗuunəkii da malaaɓa faaratə kulyagərə dadagya? ³⁶Makə pooshi rəgwa ŋga ushapaa uushi’iitsa, see a ndzaa unə kəɗa’ə, goona kwasə. ³⁷Acii kə kiroonə ənjinə aa hanə. Wiinə mahərəmə tii asəkə malaaɓa kuvə ŋga Arətimi, taa waɓə bwaya uushi’inə aashitə. ³⁸Maɗa ma Dimitəriya da ənji slənəshinaakii, tə’i tii da kərə gəŋwanə ŋga əndə’i ənda, furəŋə nə kuvə gəŋwanə, watiitsə ənji la gəŋwanə əsə. Wa təya kərə gəŋwanatii. ³⁹Amma, maa əndə’i uushi pamə cuuna alə, ka haɗatəginə nə ənji aakəŋwa agi mətərəkinə. ⁴⁰Acii maŋgwaləkii niinə ka luu gəŋwanə ŋga wazəənə ŋga ənshinə, makə pooshi amə ka mbeenə ka dzəgunətə dalila ŋga wazənəkii.” ⁴¹Makə uugi ci baginə ha’ə, ca ba ka daŋkana, wa təya təəkəgi.

Ənənə ŋga Bulusə aanə hanyinə ŋga Makiduuniya da Akaya

¹Makə dədikə haalata, wata Bulusə a dzatə də ənji nə’unə, ca vii ka tii ŋgeerənə də waɓənə. Daba’ə ha’ə, ca ba ka tii, a maɗə ci kaa ca dzə aanə hanyinə ŋga Makiduuniya. 20.1 11.23.²Makə mbu’i ci aa dəvə, ca wiigi’itə hanyinəkii, ca dzə də vii ka ənji nə’unə ŋgeerənə də waɓənə laŋə, ca mbu’u aanə hanyinə ŋga Akaya. ³Ca ndzaa davə ləgiɗə makkə. Amma, ma ətsə kaa ca dəmə kumbawalə kaa ca dzə aanə hanyinə ŋga Siriya, kə fii ci oo’i, kə mwayi *Yahudiinə ɓələnə tə ci. Wata ca ɗa aniya ŋga ənəgərənə saakii da Makiduuniya. ⁴I Soopatira, əndə Biriya, uuzənə ŋga Pirusa a kəree ka ci, da Arisətarəkusə da Səkundusa, ənji Teesaloonika, da Gayusə, əndə Dyarəba, da Timooti da ənji Asiya, waatoo Tikikusə da Tərafima. 20.4 19.29Timooti: 16.1; Tikikusə: Af. 6.21; Tərafima: 21.29.⁵Tii ’watəgi palənə keenə aa Tərawasə, təya gəree keenə davə. ⁶Ma inə neenə, daba’a *kumənə ŋga adə buroodi yadə burəŋanə ma’iinə, ina maɗə də Filipi, ina dzə ka dəmə kumbawala, ina lapaa tə tii də Tərawasə anə baanə tufə, ina ɗapaa luuma rəŋwə davə.

Tsaamətənə ŋga Bulusə tə ənji Tərawasə

⁷Ma uusəra asavee kədəwanə, kə dzatiinə də nə ka zəmə əndzanə ŋga Slandana, kə waɓi Bulusə ka ənji nə’unə kura’ə ahada vəɗa, acii kə mwayi ci maɗənə pukyatə hakii. 20.7 2.42,46.⁸Ma kuvətə dzatiinə də nə davə, kuvə anə əndə’i nə ci. Tə’i garəkuwanyinə laŋə davə a kumu. ⁹Tə’i əndə’i uundzə dagwa ca zəkutə. Ma ləməkii, Iwutika. Anə mapacakinə ŋga baŋgwa ndzaa ci naakii. Bulusə a dzə aakəŋwa də magəərə waɓənaakii. Makə mbee ŋunyinə ka dagwata, ca kulagərə aa panə daga agyanə makkənə ŋga kuvətə anə əndə’i. Mantəkii shi ənji ka ŋgərənə tə ci. ¹⁰Amma Bulusə a jiməgərə aa panə, ca gwaŋgaanə tupə anəkii, əŋki ci, “Goona tuu, da i əpinə nə ci.” 20.10 1 Meem. 17.21.¹¹Makə ənyi Bulusə ka ndərəginə aadəgyə, ca ɓaatsəpaa buroodi, təya adə. Ca ta’avə ka waɓənə da tii, ha’ə puki ha. Wata ca maɗə, ca palə. ¹²Təya dzə satii da uundzə dagwatə vyarəŋə. Kə ɗii tii mooɗasəkə ka shaŋə.

Dzənə ŋga Bulusə aa Milita

¹³Ma inə, kə pyaliinə aasəkə kumbawalə, ina palə aa Asoosə, keena dzə ka ŋgərəənənə tə Bulusə davə, acii kə bii ci oo’i, də səɗə dzənəkii aa dəvə. ¹⁴Makə lii ci tiinə də Asoosə, ina ŋgərə tə ci aasəkə kumbawalə, ina dzə aa Mitilyanə. ¹⁵Ina maɗə davə də kumbawalə, ina ələgi pukənə ŋga ha ataŋgala hanyinə ŋga Kiyoosə ətə ahada ma’inə. Ma ka bəra’inə ŋga uusərə əsə, ina mbu’u aa Samusa, ina palə uurə, ina mbu’u ka makkənə ŋga uusərə ha’ə aa Milita. ¹⁶Gəŋə kəŋee Bulusə aa Milita yadə dzənə da Afisa acii ga ca ta’avə anə hanyinə ŋga Asiya. Ma ɗii ci ha’ə, kwasiikii acii ŋga’ə ka ci nə mbu’unə aa Urusaliima taabu’u mbu’yanə kumənə ŋga *Peentakoosa, maa jamə.

Waazanə ŋga Bulusə ka matakəŋwanyinə ŋga Ikəliisiya ŋga Afisa

¹⁷Daga də Milita sləkee Bulusə aa Afisa ka ənjə a ’waa’watə ka ci matakəŋwanyinə ŋga Ikəliisiya. 20.17 18.21.¹⁸Makə shi tii aaɓiikii, əŋki ci ka tii, “Unə də noonə na, kə shii unə makə sətə ndzaa nyi ahadoonə, ’watəginə ka saa’yatə shi nyi aagyanə hanyinə ŋga Asiya ha’ə mbu’ya ka ənshinə. 20.18 19.10.¹⁹Agi slənənə nə nyi ka Slandana. Paa nyi sha ɗuunətə naaki na. Kə slənyii ka ci da kiinə agiki da bwaneatə sii nyi kama kama acii Yahudiinə. ²⁰Kə shii unə, agi waazaaki patə, pooshi nyi umbee koonə ka sətə ca tsakə tuunə taa rəŋwə. Amma kə jigunyii koonə akəŋwacii ənji i ka yi ka ya. ²¹Kə bii nyi ka Yahudiinə da hara slikərənə patə kaa təya baa ka Əntaŋfə, təya vii gooŋga ka Slandanə Yeesu. 20.21 11.18.

²²“Ma əndzə’i, wanyinə ka dzənə aa Urusaliima. Malaaɓa Ma’yanə ca ba ka nyi dzənə. Mashiimə nyi sətə na ɗa tə nyi davə. 20.22 Malaaɓa Ma’yanə: 10.19.²³Uushi rəŋwə shii nyi ci Malaaɓa Ma’yanə a ba ka nyi taa ka ŋgutə vəranə gi nyi patə; waatoo agi banə nə ci ka nyi oo’i, agi gəranə nə mahyakahyaka’ə da ŋgəra’wə tə nyi. 20.23 21.4,11; 9.16.²⁴Amma, maŋgərəmə nyi əpinaaki ka uushi. Taɗa kə əŋki nyi, taɗa mantəmə nyi patə, mbərə mbərə ka nyi, tə maa kə uudəpaa nyi slənənə liwə nyi acii Slandanə Yeesu, nya baaba Ŋunyi Habara ŋga pwapoonə ŋga Əntaŋfə. 20.24 21.13; 2 Tim. 4.7.

²⁵“Wiinə kə shii nyi, ma unə ənə wiigi’i nyi ahadoonə, nya waaza koonə agyanə *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə, pooshi unə na nee ka nyi ma’ə patənə goonə. 20.25 28.23.²⁶Acii ha’ə cii kya ba koonə ənshinə, pooshi kərənə ŋga patənə goonə agyanəki ma’ə. 20.26 18.6.²⁷Maneemə nyi ka ŋgwa’əŋgwa’ənə ŋga ba koonə patənə ŋga hiima ŋga Əntaŋfə. ²⁸Nəhəmə noonə nə da gwamətə kavə Malaaɓa Ma’yanə tuunə ka magəriinəkii, una ndzaa ka magəriinə ŋga Ikəliisiya ŋga Slandanə ətə upaa ci də idənaakii. 20.28-31 11.23.20.28 1 Piita 5.2.²⁹Acii kə shii nyi, ma daba’a palənaaki, kadə nə bwaya furətsoofanyinə a dəməgərə aahadoonə, paa tii na bwasee ka gwaməkii. 20.29 Mat. 7.15; Yooh. 10.12.³⁰Taa ahadoonə əsa, kadə na shigi ətə na ɗa gazhi’waanə ŋga zə’wee ka haŋkala ŋga ənji nə’unə kaa təya nə’u tə tii. 20.30 Gal. 4.17; 1 Yooh. 2.19.³¹Acii ha’ə, ndzaamə matasəkakii, una buurətə oo’i, fəzə makkə ɗii nyi da kiinə agiki ka waɓənə ka taa wu ahadoonə vəɗə da uusəra. 20.31 19.10; 1 Tees. 2.11-12; 2 Koor. 11.28.

³²“Ma ənə ɗiya, kə ba’avə nyi tuunə aacii Slandanə da waɓənə ŋga pwapoonaakii, kaa ca ndzaa kədəhə doonə. Waɓəətsə nəndə da baawəɗa ŋga vii koonə ŋgeerənə, ca vii koonə barəkaatə nə ənjaakii a upaa patə. 20.32 26.18; 1 Tees. 5.23-24; 2 Tees. 1.11-12.^33-34Unə də noonə nə, kə shii unə oo’i, pooshi nyi mwayi kwaɓa ŋga taa wu, taa kəjeerənə ŋga ənda. Ciinəkinə slənyi ka nyi sətə cii kya ki’i də haajaaki da ŋga ənjinə ndzaashiinə. 20.33-34 18.3.³⁵Kə ɓaarii nyi koonə taa ka ŋgutə rəgwa patə oo’i, də tsarə slənətsə ha’ə tsakənuunə tə ənji matə ŋgeerənə, una dzə də buurətə waɓənə ŋga Slandanə Yeesu ətə bii ci: ‘Gəɗə viinə də barəkaanə acii luunə.’ ” 20.35 Mat. 10.8.

³⁶Makə uugi Bulusə waɓənə ha’ə, ca gərə’waanə, ca ɗa də’wa da tii patə. ³⁷Təya jabətashi, təya ba, “Wa Əntaŋfə a kərə tə hə jamə.” Tii patə, təya tuu. ³⁸Ma sətə palee də ɓəzee ka səkətii, ətə fii tii bii ci, paa tii ka ənənə ka neenə ka ci ma’ə. Wata təya kəree ka ci aasəkə kumbawala. 20.38 20.25.

Dzənə ŋga Bulusə aa Urusaliima

¹Makə jabətii inə, ina təkəgi, ina dəmə kumbawala, ina kəŋee gəŋə, ina mbu’u aa Koosə. Pukətə hakii, ina maɗə də Koosə, ina mbu’u aa Roodəsa. Ina maɗə də Roodəsa əsə, ina mbu’u aa Patara. ²Davə lapaa inə kumbawalə ŋga dzəginə aanə hanyinə ŋga Finikiya, ina dəmə, ina palə. ³Makə mbu’iinə kədəhə da hanyinə ŋga Kipərusə ətə ahada ma’inə, ina bwasee aa madzəna, ina palə aanə hanyinə ŋga Siriya, ina jimagərə də Tiira, acii davə nə kumbawalə ka jimapaa də uushi’inə. ⁴Ina alətə hatə ɗii ənji nə’unə davə, ina baanə məɗəfə gatii. Təya ba ka Bulusə də baawəɗa ŋga Malaaɓa Ma’yanə, ga ca dzə aa Urusaliima. 21.4 10.19; 21.11.⁵Amma, makə mbu’ya saa’i ŋga maɗənə geenə, ina maɗə, ina palə. Təya kəree keenə tii da makinatii da manjeevənatii patə. Makə mbu’iinə aa ba’a vəranə aama uunəva, ina gərə’waanə anə mandzənə, ina ɗa də’wa, 21.5 20.36.⁶ina jabətashi. Wata ina dəmə kumbawala. Tii əsə, təya ənə satii aasii.

⁷Makə uugiinə wayanə daga də Tiira, ina mbu’u aa Putəlimayisa, ina nəhəpaa ənji nə’unə, ina baa rəŋwə da tii. ⁸Pukətə hakii, ina maɗə, ina palə aa Kayisariya. Makə mbu’iinə, ina dəməgərə aasii aa ha Filibusə, əndə waazanə. Rəŋwə nə ci agi ənji məɗəfə ətə shi ənjə a ta’i də Urusaliima. Ina jima gakii asii. 21.8 6.5; 8.5,40.⁹Ma əndətsa, tə’i ci da uuji rəminə ənfwaɗə, ətə ma’ə maŋgərəmə ŋguyirənə. Agi ɗanə nə tii anabaakwaanə. 21.9 2.17.¹⁰Makə banee inə davə gi’u, əndə’i *anabi ətə ɗii ləməkii Agabusə a shi daga də Yahudiya. 21.10 11.28.¹¹Ca shi aaɓii inə, ca ŋgərətə gyara ŋga ŋwə ŋga Bulusə, ca aanəgi də səɗəkii da ciinəkii saakii də gyarata, ca ba, “Wiinə sətə ci Malaaɓa Ma’yanə a ba: ‘Ha’ə nə Yahudiinə də Urusaliima a anə tə slanda gyarana, təya vii tə ci acii ənjitə mashiimə tə Əntaŋfə.’ ” 21.11 20.23; 21.33; Rooma 15.31.

¹²Makə fii inə ha’ə da ənjitə davə patə, ina kədii acii Bulusə, ga ca dzə aa Urusaliima. ¹³Amma wata Bulusə a jikəvə, əŋki ci, “Mi saŋə cuuna ŋgwalee ka nya, una tuwa? Acii ma nya, matasəkakii nə nyi, əntaa wata ka pa’ənə tə nyi tanə, amma ka əntənə də Urusaliima putə ŋga ləmə ŋga Slandanə Yeesu.” 21.13 20.24.¹⁴Makə təkuree inə ka təŋapaa tə ci, ina ndzaa kəɗa’ə, ina bwasee ka ci, ina ba, “Wa Slandanə a slənə sətə mwayi ci.” 21.14 Luka 22.42.

¹⁵Daba’ə baanə gi’u, ina tasəka, ina maɗə, ina palə aa Urusaliima. ¹⁶Hara ənji nə’unə də Kayisariya a palə deenə, təya kərə tiinə aasii aa ha əndə’i əndə nə’unə ŋga ŋukə, əndə Kipərusə ətə ɗii ləməkii Manasanə. Gakii asii jimeenə.

Dzənə ŋga Bulusə ka caamatənə tə Yakubu

¹⁷Mbu’unə geenə aa Urusaliima, kə liwə ənji nə’unə tiinə də mooɗasəka. ¹⁸Pukətə hakii, kə giinə da i Bulusə aa ha Yakubu. Davə nə matakəŋwanyinə ŋga Ikəliisiya patə əsə. 21.18 15.13; Gal. 1.19.¹⁹Bulusə a nəhəpaa tə tii. Daba’əkii ha’ə, ca ’watəgi banə ka tii də rəŋwə rəŋwə tə sətə ɗii Əntaŋfə ahada hara slikərənə putə ŋga slənaakii. 21.19 11.18.²⁰Makə fii tii sətə bii Bulusə, təya ɗuunətə tə Əntaŋfə, təya ba ka Bulusə, “Kə nee hə ɗii ndzəkəŋunə, dəbu’unyinə ŋga ənji agi Yahudiinə vii gooŋga ka Yeesu. Tii patə əsə, ənji nə’utə *bariya nə tii. ²¹Kə bii ənji ka tii agyanəku oo’i, kə jigunyi hə ka Yahudiitə ahada hara slikərənə, wa təya bwasee ka bariya ŋga Muusa, ga təya *ryaminya manjeevənatii taa nə’u alə’aadanyinatii. 21.21 ryaminya: 16.3; Gal. 3.25,28; 5.2.²²Iitə nə ɗanəna? Acii ndilə ndilə ka shiinə nə tii oo’i, kə shi hə. ²³Acii ha’ə, ma ɗanəku, ɗawə sətə ciina ba ka hə. Tə’i inə da ənji ənfwaɗə ətə ɗii aləkawalə akəŋwacii Əntaŋfə. 21.23-24 Ɓaan. 6.13-21.²⁴Duu da ənjitsa, ha laaɓagi naaku nə da tii akəŋwacii Əntaŋfə, ha ki’i ka tii haajatii. Ma daba’əkii, təya isəgi nətii. Də ha’ə shiinə ənji patə oo’i, taa ŋgutə uushi bii ənji ka tii agyanəku, pooshi gooŋga agikii. Də ha’ə shiinətii agi nə’utə bariya nə hə. ²⁵Ma hara slikərəətə vii gooŋga kamə, kə nyaahiinə ka tii ləkaləkatə oo’i, ga təya adə zəmətə ɗii ənji ka uuləma, ga təya adə idəna, ga təya tsəɓə luutə malamə ənji uurakii, ga təya aləhiinə.” 21.25 15.29.²⁶Wata Bulusə a ŋgərə tə ənjitə ənfwaɗə. Pukətə hakii, ca laaɓagi naakii nə da tii, ca dzə aasəkə yi ŋga Əntaŋfə kaa ca ba ka *limanə uusərə ŋga uudəpaa laaɓanatii, waatoo uusərə ŋga vii satakatii patə. 21.26 1 Koor. 9.19-23.

Kəsənə tə Bulusə asəkə *yi ŋga Əntaŋfə

²⁷Makə uugi uusərakii ɗanə kədəhə, waatoo məɗəfənə ŋga uusəra, Yahudiinə ŋga hanyinə ŋga Asiya a nee ka Bulusə asəkə yi ŋga Əntaŋfə. Wata təya tsəvutə tə daŋkana patə, təya kəsətə tə ci. ²⁸Təya ka vurənə, təya ba, “Ənji Isərayiila, shoomə ka tsakənə tiina! Waanə əndənə ca wiigi’i taa dama patə ka dzəgunənə ka ənji kaa təya bərapaa tə ənji gaamə da bariya ŋga Muusa da yi ŋga Əntaŋfə. Ha’ə maa, waanə kə kira ci hara slikərənə aasəkə yi ŋga Əntaŋfə, ca ajijinətə malaaɓa hana.” 21.28 6.13; 24.6.²⁹Ma bii tii ha’ə, acii kə nee tii ka Tərafima, əndə Afisa tii da Bulusə asəkə vəranə. Ma nə tii ka nəhənə, kə kirə Bulusə tə ci aasəkə yi ŋga Əntaŋfə. 21.29 Tərafima: 20.4.

³⁰Wata vəranəkii a gwazəgi patə, ənjə a dzaanə də nə ka Bulusə, təya kəsətə tə ci, təya əlyagi tə ci asəkə yi ŋga Əntaŋfə. Pii ənjə a pa’əgi makuvənyinə. ³¹Təya moo ɓələginə tə ci. Asee, kə mbu’i haalakii aa ha matakəŋwanə ŋga soojiinə ŋga Rooma ətə də Urusaliima oo’i, magwazəkii nə vəranə ŋga Urusaliima patə. ³²Makə fii ci ha’ə, pii ca fəɗə soojiinə da gayinatii, təya huyi aaɓii daŋkana. Makə nee ənji ka matakəŋwanə ŋga soojiinə da soojiinə, təya bwasee ka fəslənə tə Bulusə. ³³Wata matakəŋwanə ŋga soojiinə a shi, ca kəsə tə Bulusə, ca ba ka soojiinə a anəgi tə ci də mahyakahyaka’ə bəra’i, ca ləgwa ka daŋkana, taa wu nə Bulusə da sətə ɓəzee ci. ³⁴Hara ənji agi daŋkana, təya ba əndə’i uushi pamə. Hara ənji əsə, pamə nə sətə ci təya ba. Makə ma’upaamə matakəŋwanə ŋga soojiinə ŋunyi dalila acii wazənatii, ca ba ka soojiinə a kərə tə Bulusə aasii aa hatii. ³⁵Makə mbu’i Bulusə ka məgərəfinə ŋga ndərəginə aa hatii aasii, see də makə kirə soojiinə tə ci acii nyaaɗanə ŋga daŋkana. ³⁶Daŋkana patə a dzə də nə’unə tə tii, təya dzə də banə, “Wa ənjə a ɓələgi tə ci!” 21.36 22.22; Luka 23.18; Yooh. 19.15.

Waɓənə ŋga Bulusə akəŋwacii daŋkana

³⁷Ma kədəhə ka ənjə a dəməgərə də Bulusə aasii aa ha soojiinə, ca ba ka matakəŋwanə ŋga soojiinə, “Ka upaanə nə nyi waɓənə da hə gi’u kwa?” Matakəŋwanə ŋga soojiinə a ba ka ci, “Ka mbeenə nə hə ka uura Gərikə kuna? ³⁸Asee, əntaa hə kunə nə əndə Misəratə jarəlagi kwakwatə kaa ca maɗee ka haŋkala ŋga ənja? Ha’ə ca kərə maɓələ ənji dəbu’u ənfwaɗə aagi bilina?” 21.38 5.36.³⁹Əŋki Bulusə ka ci, “Əndə Yahuda nə nyi, poonə də Tarəsi anə hanyinə ŋga Silikiya, uuzətə mashii vəraatsə nə nyi. Kə kədii nyi aciiku, kapaa ka nyi rəgwa kaa nya waɓə ka ənja.” ⁴⁰Makə kapaa ci ka ci rəgwa, Bulusə a kəŋaanə ka dzakənə, ca maɗee ka ciinəkii kaa ənjə a ndzaa kəɗa’ə. Makə ndzaa tii shikə shikə, ca waɓə ka tii də uura *Ibəraaniya, əŋki ci:

¹“Ndzəkəŋushi’inə da dəsənəki, fatəmə kaa nya pərəgi naaki na akəŋwacii unə.”

²Makə fii tii waɓi ci ka tii də uuratii, waatoo də uura Ibəraaniya, təya tsakə ndzaanə kəɗa’ə. Ca tsakə banə ka tii, əŋki ci: ³“Ma nyi, əndə Yahuda nə nyi, poonə də Tarəsi anə hanyinə ŋga Silikiya, amma asəkə vəraanə girə nyi. Gamaliyalə dzəgunətə tə nyi ndilə ndilə makə sətə bii bariya ŋga dzədzəshi’inaamə, nya nə’u tə Əntaŋfə də ŋgeerənə, makə ənə cuuna nə’u ənshinə. 22.3 5.34-39; 9.11.⁴Kə ciɓee nyi ka ənji nə’u rəgwa ŋga Yeesu, nya ɓəələ tə tii. Nya aanəgi hara ənja, ŋguyirənə da makinə, nya kagərə tə tii aa furəshina. 22.4-5 8.3; 26.9-11.22.4 9.2.⁵Ka mbeenə nə gawə ŋga limanyinə da *mətərəkinə ŋga gayinə ka seedanə, acii kə liwə nyi ləkaləkatə aciitii kaa nya kərə ka ndzəkəŋushi’inaamə Yahudiinə aa Damasəkusə, waatoo ləkaləkatə ŋga dzənə ka kaashanə də ənji nə’uutə davə. Nya maɗə, nya palə ka kaashanə tə tii kaa nya kira aa Urusaliima ma’aanəkii, ənjə a shi ka ciɓeenə ka tii.”

Banə ŋga Bulusə tə habara ŋga vii gooŋgaakii ka Slandana

⁶“Ma nya dzə də palənə ətsə kədəhə kaa nya mbu’u aa Damasəkusə, uusərə ahadana, wata pii ɓərənə a papi’ya dadagyə, ca guŋutə də nyi dəgəji’u. 22.6-16 9.1-22; 26.12-18.22.6-7 9.3.⁷Wata nya kulagi aa panə, nya fa əndə’i uura, ca ba ka nyi: ‘Sawulə, Sawulə, mi saŋə cii kwa ciɓə də nyi ha’a?’ ⁸Nyi əsə, nya muu, əŋki nyi ka ci: ‘’Ya’ə Slandana, hə wu saŋa?’ Əŋki ci ka nyi: ‘Nyi nə Yeesu əndə Nazaratu ətə cii kwa ciɓə də ci.’ ⁹Yoo, ma ənjitə aɓiiki, kə nee tii ka ɓərənə, amma mafamə tii uura ŋga əndətə waɓi da nyi. ¹⁰Nya ləgwa: ‘’Ya’ə Slandana, mi saŋə ɗanəkya?’ Slandanə a ba ka nyi: ‘Maɗuu, dzəgərə aasəkə vəranə ŋga Damasəkusə. Davə nə ənjə a ba ka hə sətə mwayi Əntaŋfə kaa ha ɗa patə.’ ¹¹Makə təkuree nyi ka neenə acii ɓərəəta, ka ciinə kəshi ənjitə giinə da tii tə nyi, dəŋə aa Damasəkusə.

¹²“Ma dava, tə’i əndə’i əndə ətə ɗii ləməkii Ananiya, əndə gərə’unə ka Əntaŋfə makə sətə bii *bariya. Agi dəlanə nə Yahudiinə ŋga vəranəkii patə də ci. ¹³Kə shi ci, ca kəŋaanə aɓiiki, əŋki ci: ‘Ndzəkəŋunə Sawulə, waahanə ka ənənə ka neenə.’ Agi saa’yakii ŋunyi ginəki, nya nee ka ci. ¹⁴Əŋki ci ka nyi: ‘Kə ta’i Əntaŋfə ŋga dzədzəshi’inaamə tə hə kaa ha shii moonaakii, ha nee ka Əndə Gooŋga a rəgwa, ha fa waɓənə damakii, ¹⁵kaa ha ndzaa ka seedawaakii ka ənji patə agyanə sətə nee hə da sətə fii hə.’ ¹⁶Əŋki ci ka nyi: ‘Ya əna, mi cii kwa gəra? Ma ɗanəkwa, maɗətə kaa ənjə a yiɓə ka hə bapətisəma, ha ɗa də’wa ka Slandana kaa ha upaa tifyaginə ŋga ’waslyakəənaaku.’ ” 22.16 8.35-36; 9.14.

’Wanə tə Bulusə kaa ca waaza ka hara slikərənə

¹⁷“Ma daba’əkii, kə ənyii aa Urusaliima, nya ɗa də’wa asəkə *yi ŋga Əntaŋfə, kə ɗii ka nyi makə səniinə, 22.17 Gal. 1.18.¹⁸nya nee ka Yeesu, ca ba ka nyi: ‘Maɗətə pii pii, ha shigi asəkə vəranə ŋga Urusaliima. Acii paa tii na luuvə seedanaaku tə nyi ka tii.’ ¹⁹Əŋki nyi: ‘Slandana, tii də natii nə maa, kə shii tii oo’i, taa ka ŋgutə *kuvə də’wa kə kəəshi nyi i fəslənə tə ənjitə vii gooŋga ka hə. ²⁰Ma saa’yatə ɓələgi ənji tə seedawaaku Sətəfanu, nyi davə kəŋə əsə. Kə luuvə nyi, nya nəhə kəjeerənyinə ŋga ənjitə ɓələgi tə ci.’ 22.20 7.58; 8.1.²¹Amma əŋki Slandanə ka nyi: ‘Maɗuu, duu, kaa nya sləkee ka hə dzaɗə aa ha hara slikərənə.’ ” 22.21 9.15.

Anənə ŋga matakəŋwanə ŋga soojiinə tə Bulusə

²²Ma daŋkana a fa tə Bulusə, ha’ə mbu’ya ka waɓəətsə waɓi ci agyanə hara slikərənə, wata təya kaala vurənə, təya ba, “Wa ənjə a ɓələgi tə ci, wa ənjə a ŋgərəgi tsarə ŋga əndətsə asəkə duuniya. Madəɓeemə ca ndzaanə da i əpinə!” 22.22 21.36.²³Ma təya dzə də ka vurənə, təya dzə də gəgərə kəjeerənatii, təya mbuɗə bərəbərə aadəgyə. ²⁴Matakəŋwanə ŋga soojiinə a ba ka soojiinə a kərə tə Bulusə aasii aa hatii, ca ba, “Wa ənjə a fəslə tə ci”, kaa ənjə a shii taa putə ŋga mi ci təya kaala vurənə agyanəkii.

²⁵Makə anəgi ənji tə Bulusə də zə’wa, ca ba ka soojatə kəŋə davə: “Kə dəɓee ha fəslə əndətə da dimwaanə ŋga Rooma ha’ə yadə la gəŋwanə kwa?” 22.25 16.37.²⁶Makə fii soojatə ha’ə, ca dzə ka banə ka matakəŋwanatii oo’i, “Mi cii kwa ɗa ha’a? Acii ma əndətsa, əndə Rooma nə ci.” ²⁷Wata matakəŋwanə ŋga soojiinə a shi ka ləgwanə ka Bulusə, əŋki ci: “Bawə ka nyi, əndə Rooma nə hə nii?” Əŋki Bulusə, “Awa, əndə Rooma nə nyi.” ²⁸Matakəŋwanə ŋga soojiitə a ba ka ci, “Də kwaɓa laŋə upaa nyi ndzaanə ka əndə Rooma.” Əŋki Bulusə ka ci, “Ma nyi, də poonə tə nyi upaa nyi naaki.” ²⁹Wata ənjitə kavə ənji ka fəslənə tə Bulusə a bwasee ka ci pii. Matakəŋwanə ŋga soojiinə a ŋgwaləgi əsə makə paaratəgi ci oo’i, ma Bulusə, əndə Rooma nə ci. Waanə kə anəgi ci tə ci boo.

Waɓənə ŋga Bulusə akəŋwacii *mətərəkinə

³⁰Pukənə ŋga ha əsə, makə mwayi matakəŋwanə ŋga soojiinə shii gooŋga ŋga sətə wulii Yahudiinə tə Bulusə, wata ca pərəpaa tə ci, ca ba ka ənji a ’wa tə madiigərənə ŋga limanyinə da patənə ŋga *mətərəkinə ŋga Yahudiinə, kaa təya dza də na. Ca kira tə Bulusə, ca kəŋee ka ci akəŋwaciitii.

¹Wata Bulusə a maɗee ka ginəkii ka tsaamənə tə mətərəkinə, əŋki ci: “Ndzəkəŋushi’ina, kə gərə’u nyi ka Əntaŋfə də ədzəmə rəŋwə ’watəginə daga ŋukə ha’ə mbu’ya ka ənshinə.” 23.1 24.16.²Wata gawə ŋga limanyinə, waatoo Ananiya a ba ka ənjitə kədəhə aɓii Bulusə kaa təya dəgə tə ci də meeciinə a makii. 23.2-3 Leew. 19.15; Mat. 23.27-28; Yooh. 18.22-23.³Əŋki Bulusə ka ci, “Əntaŋfə na dəgə tə hə ha’ə naaku əsə, hə bwaya əndəna. Asee, dasə nə hə ka la ka nyi gəŋwanə makə sətə bii *bariya əna, amma wahənə ka taŋəgi bariyakii də banə ka ənjə a dəgə tə nyi.” ⁴Wata ənjitə kədəhə aɓiikii a ba ka ci, “Gawə *limanə ŋga Əntaŋfə dzaanii hə see?” ⁵Əŋki Bulusə ka tii, “Mashiimə nyi ɗii, ndzəkəŋushi’inə, taa gawə ŋga limanə nə ci. Acii kə bii waɓənə ŋga Əntaŋfə oo’i, ga ha waɓə bwaya uushi agyanə gawə goonə.” 23.5 Shig. 22.27.

⁶Makə ɗii ci kə shii Bulusə oo’i, ma əndə’i kurəga, *Sadukiinə nə tii, əndə’i əsə, *Farisanyinə nə tii, wata ca maɗee ka uurakii akəŋwacii mətərəkinə, əŋki ci, “Ndzəkəŋushi’inəkya, ma nyi, Farisa nə nyi, uuzənə ŋga əndə Farisa əsə. Acii putə ŋga kanətə kii nyi də gooŋga oo’i, ka maɗənə nə maməətə ənji da i əpinə, ci ɗii nyi kəŋə akəŋwacii gəŋwanə.” 23.6 26.5; 24.21; Fil. 3.5-6.

⁷Uudə baginaakii ha’ə, wata mabizhinə a maɗəgi ahada Farisanyinə da Sadukiinə, ha’ə dzadənəkii a təkəgi bəra’i. ⁸Taa sha ɗii, tə’i mabizhinə ahadatii, acii kə bii Sadukiinə, pooshi maɗənə ŋga maməətə ənja, pooshi malaa’ika taa ma’yanə. Əŋki Farisanyinə natii, tə’i uushi’iitsə patə. 23.8 4.1-2.⁹Wata bwaya mabizhinə a maɗəgi ahadatii. Hara maliminə ŋga kurəgə ŋga Farisanyinə a maɗətə kəŋə, əŋki tii, “Maneemiinə ka bwaya uushi ashi əndətsa. Yaci ma’yanə taa malaa’ika waɓi ka ca?” 23.9 25.25; Luka 23.4.

¹⁰Makə gwazəgi haalakii, kə ŋgwali matakəŋwanə ŋga soojiinə naakii acii ga təya pwaatəgi tə Bulusə. Ca ba ka soojiinaakii, wa təya dzə ka ŋgiraginə tə ci də ŋgeerənə ahadatii, təya kərə tə ci aasii aa hatii.

¹¹Vəɗəkii, Slandanə a kəŋaanə aɓii Bulusə, əŋki ci ka ci, “Ga ha ŋgwalə. Makə sətə seedii hə tə nyi ganə də Urusaliima, tyasə ha’ə nii kwa seeda tə nyi də Rooma əsə.” 23.11 18.9; 19.21; 27.24; 28.16,23.

Anə uura ŋga ɓələnə tə Bulusə

¹²Pukənə ŋga ha, *Yahudiinə a anə uura, təya jiɗə oo’i, paa təya adə zəma, paa təya sa taa mi, see maa kə ɓələgi tii tə Bulusə. 23.12 9.23.¹³Kə pitəgi tii tə ənfwaɗə pu’unə nə ənjitə anyi uuratsa. ¹⁴Wata təya dzə aaɓii madiigərənə ŋga limanyinə da gayiinə, əŋki tii, “Kə ji’iinə bwaya jiɗa, ina anətə uureenə oo’i, pa ina adə zəma da sa taa mi, see maa ɓələgiinə tə Bulusə. 23.14-15 25.3.¹⁵Acii ha’ə, ma unə da mətərəkinə, sləkeemə ka ənji ka kədiinə acii matakəŋwanə ŋga soojiinə kaa ənjə a kira tə Bulusə koonə, makə koona tsakə ləgwanə amakii tə sətə ɗii ŋga’ə. Ma inə əsə, matasəkakii niinə keena ɓələgi tə ci taabu’u mbu’yanaakii aaɓii unə.”

¹⁶Asee, kə fii uuzənə ŋga cikəŋuci Bulusə sətə anyi tii, ca dzə, ca dəməgərə aasii aa ha soojiinə, ca bagi ka Bulusə. ¹⁷Bulusə a ’wa tə əndə’i sooja, əŋki ci ka ci, “Kəruu tə uundzə dagwatsə aaɓii matakəŋwanə ŋga soojiinə. Tə’i uushi cii kəya ba ka ci.” ¹⁸Soojatə a ŋgərə tə ci, ca kərə aaɓii matakəŋwanatii, əŋki ci: “Bulusə ətə mapa’əkii ’wii tə nyi, ca ba ka nyi, kaa nya kira tə uundzə dagwanə aaɓiiku. Mbu’u tə’i uushi cii kəya ba ka hə.” ¹⁹Matakəŋwanə ŋga soojiinə a kəsə tə ci ka ciinə, təya dzəgi aataŋgala, ca ləgwa ka ci, “Mi dee cii kwa moo banə ka nya?” ²⁰Əŋki ci ka ci, “Kə anəgi Yahudiinə uura kaa təya sləkee aaɓiiku kaa ha kərə ka mətərəkinə tə Bulusə doorə, makə kaa təya tsakə ləgwanə tə sətə ɗii ŋga’ə. ²¹Amma ga ha luuvə ka tii, acii kə palee tii ka ənfwaɗə pu’unə ətə anyi uura, təya jiɗə oo’i, pa təya zəmə, pa təya sa taa mi əsə, see maa ɓələgi tii tə ci. Matasəkakii nə tii ka gəra kərənaaku tə ci.” ²²Wata matakəŋwanə ŋga soojiinə a ba ka uundzə dagwata, “Ga ha ba taa ka wu oo’i, kə bii hə ka nyi waɓəətsa.” Ca ba ka ci, wa ca palə saakii.

Kərəginə tə Bulusə ka ŋgwaməna

²³Wata matakəŋwanə ŋga soojiinə a ’wa gayi soojiinə bəra’i, əŋki ci ka tii, “Dəmə ka tasəka soojiinə gya’ə bəra’i, da ənji təhinə məɗəfə pu’unə da ənji uudəminə gya’ə bəra’i, kaa təya dzə aa Kayisariya də tibisə əliŋə ənshinə davəɗə.” ²⁴Ca ba ka tii əsə, wa təya tasəka ka Bulusə naakii sə ŋga dzəginə, təya kərəgi tə ci də ŋga’ə ka Filikusə ŋgwaməna. ²⁵Ca naahə ləkaləkatə ka ŋgwaməna, əŋki ci:

²⁶“Wiinə ləkaləkatə ca dzə ka Filikusə gawə ŋgwaməna, daciiki Kəlawudiyasə Lisiya. Kə nəhəpaa nyi tə hə. ²⁷Daba’ə nəhəpaanə, ma əndətsə sləkee nyi ka hə, kə kəsətə Yahudiinə tə ci. Gi’u ha’ə mbəɗaanə kaa təya ɓələgi tə ci. Makə fii nyi, tə’i dimwaanə ŋga Rooma ashikii, wata ina dzə da soojiinaaki ka luupaanə tə ci. 23.27 21.30-33; 22.25.²⁸Makə mwayi nyi fa ’waslyakəətə slənyi ci, nya kərə tə ci aasəkə mətərəkinatii. ²⁹Ma lapaa nyi, atsa bariyatii kəshi tii tə ci. Malapaamə nyi taa mi ashikii bahə ɓələnə tə ci, taa bahə kanə tə ci aa furəshina. 23.29 18.14-15; 26.31; 28.18.³⁰Amma makə bagi ənji ka nyi oo’i, kə anyi Yahudiinə uura ŋga ɓələginə tə ci, ci nee hə kərəgi nyi tə ci aaɓiiku pii pii, nya ba ka ənjinə wulii tə ci əsə, wa təya dzə ka wulanə tə ci akəŋwaciiku.” 23.30 24.5-8.

³¹Wata soojiitə a ŋgərə tə Bulusə, makə sətə bii ənji ka tii, təya kərəgi tə ci aa Antipatəra davəɗə. ³²Pukətə hakii soojiinə a ənə satii aasii, ənji təhinə a palə tii da Bulusə. ³³Makə mbu’i tii aa Kayisariya, təya vii ləkaləkatətə ka ŋgwaməna, təya vii tə Bulusə ka ci əsə. ³⁴Makə jaŋgatə ci ləkaləkatəta, ca ləgwa ka Bulusə, taa əndə hanyinə ŋga mi nə ci. Makə fii ci, əndə Silikiya nə ci, ³⁵əŋki ci, “Maɗa kə shi ənji wulaaku, kadə nii kya fa waɓənaaku patə.” Wata ca ba ka ənjə a pa’əgi tə Bulusə asəkə yi ŋwaŋuutə ghənyi *Hirudusə.

Wulanə tə Bulusə

¹Daba’ə baanə tufə, wata gawə ŋga limanyinə, waatoo Ananiya a maɗə da hara gayinə da əndə’i əndə ətə ɗii ləməkii Tarətula. Ma Tarətula, kə shii ci bariya ŋga ənji Rooma ŋga’ə. Təya dzə aa Kayisariya ka wulanə tə Bulusə akəŋwacii ŋgwaməna. 24.1 25.2.

²Makə ’wagərə ənji tə Bulusə, Tarətula a ’watəgi waɓənə də wulanə tə ci, əŋki ci, “’Ya’ə Filikusə gawa, putə ŋga barəkaanə ŋga ŋwaŋuunaaku ndzaa inə jamə. Kə ɗii inə ka hə yawa putə ŋga gazhi’waanə ɗii hə ka haɗatəgi keenə də hanyinə geenə. ³Ətsə patə, kə liwiinə də kuyiriinə ka shaŋə. ⁴Amma, acii ga nya siipaa də waɓənə akəŋwaciiku, kə kədii inə baawəɗaaku kaa ha fatə magusə haalanə geenə. ⁵Ma lapaa inə əndəna, bwayakii nə ci ka shaŋə. Agi maɗeenə nə ci ka panə ahada *Yahudiinə asəkə duuniya patə. Rəŋwə nə ci agi matakəŋwanyinə ŋga kurəgə ŋga ənji Nazaratu əsə. 24.5 17.6.⁶Ha’ə kə mwayi ci ajijinətə *yi ŋga Əntaŋfə. Amma ina kəsətə tə ci. [Ma mwayi inə, keena lagi ka ci gəŋwanə makə sətə bii bariya geenə. 24.6 21.28,30.⁷Amma Lisiya matakəŋwanə ŋga soojiinə a shi ka gutsəginə tə ci acii inə də ŋgeerənə. ⁸Ca ba ka ənji wulaakii, wa təya shi aakəŋwaciiku.] Maɗa kə ləgwatə hə ka ci, ka shiinə nə hə dalilatə wulii inə tə ci gooŋga.” ⁹Makə uugi Tarətula waɓənə, wata Yahudiinə patə a jikəvə, əŋki tii, “Ma sətə bii ci, patə ha’ə tanyi.”

Waɓənə ŋga Bulusə akəŋwacii Filikusə

¹⁰Wata ŋgwaməna a vii rəgwa ka Bulusə kaa ca waɓə, Bulusə a jikəvə, əŋki ci, “Makə kə shii nyi oo’i, mala gəŋwanə nə hə ŋga hanyiinə fəzənyinə laŋə, də mabanee ma’yanə nə nyi ka pərəgi naaki nə akəŋwaciiku. ¹¹Maɗa kə ləgwatə hə ŋga’ə, mapaləmə tə baanə pu’u aji bəra’i, makə gi nyi aa Urusaliima ka paslənə tə Əntaŋfə. ¹²Paa tii sha lapaa tə nyi ka ɗa mabizhinə taa da wu, taa maɗee ka haala ŋga dzatə də ənji asəkə yi ŋga Əntaŋfə, taa asəkə *kuvə də’wanyinə taa asəkə vəranə əsə. ¹³Pooshi tii ka mbeenə ka ɓaarii ka hə tantanyinəkii də wulaatsə wulii tii tə nyi. ¹⁴Amma wanyinə ka banə ka hə: makə sətə bii rəgwa ətə ci təya ’wa rəgwa ŋga jirakənə, ha’ə nə nyi agi paslənə tə Əntaŋfə ŋga dzədzəshi’iniinə, nya luuvə sətə bii *bariya da sətə nyaahə anabiinə. 24.14 9.2.¹⁵Agi kanə nə nyi nə də gooŋga, makə sətsə ci təya ka natii oo’i, ka maɗənə nə maməətə ənji da i əpinə, ŋunyi ənji da bwaya ənji patə. 24.15 23.6; 26.8; Dan. 12.2; Yooh. 5.28-29.¹⁶Putakii cii kya ciŋə ka ndzaanə də malaaɓa ədzəmə taa guci patə akəŋwacii Əntaŋfə da akəŋwacii ənja. 24.16 23.1; 1 Koor. 4.4; 2 Koor. 1.12; 2 Tim. 1.3.

¹⁷“Yoo, daba’a fəzənyinə laŋə, kə gi nyi aa Urusaliima ka kərə ka ənji hanyinaaki uushi’inə da ka ɗa sataka ka Əntaŋfə. 24.17-19 11.29-30; 21.17-28.¹⁸Ma nyi agi ɗanə ha’ə, wata təya lapaa tə nyi, ci ətsə ha’ə uudəpaa nyi ɗa sataka ŋga laaɓagi naaki nə asəkə yi ŋga Əntaŋfə. Pooshi ənji aɓiiki, pooshi wazənə əsə. Amma tə’i hara Yahudiinə ətə shi daga agyanə hanyinə ŋga Asiya. ¹⁹Maɗa tə’i tii da waɓənə agyanəki, tii dəɓee shinə aakəŋwaciiku ka kira wulaaki. ²⁰Maɗa pooshi ha’ə əsə, wa ənjinə də natii nə a ba ’waslyakəətə lapaa tii ashiki, saa’itə nyi akəŋwacii *mətərəkinə, ²¹maɗaamə waɓəətə rəŋwə ətə ŋgəree nyi ka uuraki ka banə akəŋwaciitii oo’i, ‘putə ŋga maɗənə ŋga maməətə ənji ci ənjə a la ka nyi gəŋwanə akəŋwacii unə ənshinə.’ ” 24.21 23.6; 24.15.

²²Amma, makə kə shii Filikusə haala ŋga rəgwa ŋga Slandanə ŋga’ə, kə bii ci, “Maɗa kə mbu’ya matakəŋwanə ŋga soojiinə, waatoo Lisiya, ka laginə nə nyi gəŋwanə goonə.” Ma daba’əkii, ca ba ka tii, wa təya təəkəgi, see ka əndə’i uusəra. 24.22 9.2.²³Ca ba ka sooja, kaa ca pa’əgi tə Bulusə, amma ga ca irəla tə ci; wa ca bwasee kaa guviinəkii a nəhə tə ci. 24.23 27.3; 28.16,30.

Bulusə akəŋwacii Filikusə da Dərusila

²⁴Daba’ə baanə gi’u, Filikusə a shi tii da minaakii Dərusila. Mitə Yahuda nə ki. Ca sləkee ka ŋgiranə tə Bulusə kaa ca fa amakii tə waɓənə ŋga vii gooŋga ka Yeesu Aləmasiihu. ²⁵Wata Bulusə a waɓə ka tii agyanə ndzaanə ka əndə gooŋga, ca ba ka tii makə sətə ətsətənə əndə naakii na, da makə sətə nə gəŋwanə a ɗa uusəra uudənə ŋga duuniya. Makə fii Filikusə ha’ə, wata ca ŋgwaləgi, əŋki ci, “Ma əndzə’i ɗiya, ənuu saaku. Maɗa upaa nyi saa’i, ka ənənə nə nyi ka ’wanə tə hə.” ²⁶Acii ma nə ci ka nəhənə, ka viinə nə Bulusə ka ci kwaɓa. Ci ɗii cii kəya ’waa’wa tə ci atsakii atsakii kaa təya waɓə. ²⁷Amma daba’ə fəzə bəra’i, əndə’i əndə a ŋgərə dəgələ ŋga Filikusə. Ma ləməkii, Purəkiyusə Fisətusə. Ma saa’itə Filikusə a bwasee ka ŋwaŋuunə, makapaamə ci tə Bulusə, acii kə mwayi ci uuɗagi səkə ŋga Yahudiinə. 24.27 25.9.

Moonə ŋga Bulusə ka maɗuunə ŋwaŋwə ŋga ha də Rooma a lagi ka ci gəŋwanaakii

¹Makə mbu’i Fisətusə aagyanə hanyinaakii, daba’a baanə makkə, ca maɗə daga də Kayisariya, ca palə aa Urusaliima. ²Wata madiigərə limanyinə da *gayinə ŋga Yahudiinə a dzə ka wulanə tə Bulusə, təya tsəfə tə Fisətusə 25.2 24.1.³kaa ca tsakə tə tii kaa ənjə a ənə də Bulusə aa Urusaliima. Acii kə ɗii tii aniya ŋga ɓələginə tə ci daga a rəgwa. 25.3 23.14-15.⁴Amma Fisətusə a jikəvə ka tii, əŋki ci, “Mapa’əkii nə Bulusə də Kayisariya. Nyi maa, ka ənənə nə nyi aa dəvə kədəhə. ⁵Wa ina dzə da gayinə ahadoonə, təya wula tə ci davə, maɗa tə’i sətə ɗii ci.”

⁶Mapaleemə ka baanə tighəsə taa baanə pu’u ɗii Fisətusə də Urusaliima, ca ənə aa Kayisariya. Pukənə ŋga ha, ca dzə ka ndzaanə asəkə dəgələ ŋga la gəŋwanə, ca sləkee ka ənjə a kira tə Bulusə. ⁷Makə mbu’i Bulusə, Yahudiitə shi daga də Urusaliima a guŋutə də ci. Taa ŋgahi pooshi tii mbee ka ɓaarii tantanyinəkii, amma kə kira tii mandalə wulanyinatii ɓəzəkii aagyanəkii. 25.7 24.5-6,13.⁸Wata Bulusə a waɓə kaa ca pərəgi naakii na, əŋki ci, “Makaanəmə nyi səɗə ka bariya ŋga Yahudiinə; ma’ajijinətəmə nyi *yi ŋga Əntaŋfə, taa ɗa ’waslyakəənə ka maɗuunə ŋwaŋwə ŋga ha də Rooma, taa gi’u.”

⁹Makə mwayi Fisətusə pa’ətə ba’a ka Yahudiinə, ca ləgwa ka Bulusə, əŋki ci, “Kə luuvə hə, ənjə a ənə də hə aa Urusaliima, ənjə a dzə ka la ka hə gəŋwanə agyanə uushi’iitsə akəŋwaciiki davə kwa?” 25.9 24.27.¹⁰Amma əŋki Bulusə, “Kəŋə nə nyi asəkə kuvə gəŋwanə ŋga ənji Rooma, hatə dəɓee ənjə a la ka nyi gəŋwanə. Maɗamə nyi ka Yahudiinə ’waslyakəənə. Hə də naaku nə maa, kə shii hə ndilə ndilə. ¹¹Maɗa ma’waslyakə əndə nə nyi, ha’ə kə slənyii sətə mbu’i bahə ɓələnə tə nyi, paa nyi ka huyinə acii ɓələnə tə nyi. Amma, maɗa pooshi nyi slənyi taa rəŋwə agi uushi’iitsə bii tii aashiki, pooshi əndə da baawəɗa ŋga viinə tə nyi ka tii. Kə mwayi nyi kaa maɗuunə ŋwaŋwə ŋga ha də Rooma a dzə ka lagi ka nyi gəŋwanə.” 25.11-12 25.21,25; 28.19.

¹²Fanə ŋga Fisətusə ha’ə, wata ca ɗa mətərəkinə da ənji mətərəkinaakii. Makə uugi tii, ca ba ka Bulusə, “Makə kə mwayi hə kaa maɗuunə ŋwaŋwə ŋga ha də Rooma a dzə ka lagi ka hə gəŋwanə, ka ci kərənə ənji tə hə əsə.”

Bulusə akəŋwacii Agaripa da Barənika

¹³Makə banee gi’u, wata ŋwaŋwə Agaripa da cikəŋuci ətə ɗii ləmətə Barənika a shi aa Kayisariya ka ba ‘usa da shinə’ ka Fisətusə. ¹⁴Kə baa tii laŋə davə, wata Fisətusə a ’wapaa waɓənə ŋga Bulusə ka ŋwaŋwə, əŋki ci, “Tə’i əndə’i əndə bwasee Filikusə a furəshina. 25.14 24.27.¹⁵Ma nyi də Urusaliima, madiigərə limanyinə da gayinə ŋga Yahudiinə a kira ka nyi wulaakii, təya kədii tə nyi kaa nya lagi ka ci gəŋwanə, nya vii ka ci ma’inə. ¹⁶Amma nya ba ka tii, pooshi agi alə’aada ŋga ənji Rooma nə lagi ka əndə gəŋwanə yadə ndzaanə ŋga ənjitə wulii da əndətə wulii ənji tə ci akəŋwacii gəŋwanə, kaa əndətə wulii ənjə a mbee ka vii hujaakii. ¹⁷Acii ha’ə, makə shi tii aa hanə patə, masəkəpaamə nyi na. Pukənə ŋga ha, nya ndzaanə asəkə dəgəlaaki ŋga la gəŋwanə, nya sləkee ka ənjə a kira ka nyi tə əndəkii. ¹⁸Makə maɗətə ənjitə wulii tə ci ka waɓənə, makiramə tii bwaya wula aagyanəkii, makə sətə hiimii nyi, 25.18-20 18.14-15.¹⁹see mabizhinə agyanə diinatii da agyanə əndə’i əndə ɗii ləməkii Yeesu ətə əntəgi, amma Bulusə a ba, da i əpinə nə ci. ²⁰Makə təkuree nyi ka tsaamətə haalakii ŋga’ə, wata nya ləgwa ka Bulusə, maɗa kə luuvə ci, ənjə a ənə də ci aa Urusaliima, ənjə a dzə ka lagi ka ci gəŋwanə davə. ²¹Amma kə kədii Bulusə aciiki, kaa maɗuunə ŋwaŋwə ŋga ha də Rooma a dzə ka lagi ka ci gəŋwanaakii. Ci ɗii kəsəpaa nyi tə ci taabu’u nii kya sləkee ka kərənə tə ci ka maɗuunə ŋwaŋwa.”

²²Əŋki Agaripa ka Fisətusə, “Ŋga’ə ka nyi nə fatənə tə əndətsə də liminəki.” Əŋki Fisətusə ka ci, “Ka fanə nə hə doorə.” 25.22-23 Luka 21.12; 23.8.

²³Pukətə hakii, Agaripa da cikəŋuci a shi də məghərəvənə ŋga ŋwaŋuunə, təya dəməgərə aasəkə kuvə gəŋwanə da gayinə ŋga soojiinə da madiigərənə ŋga vəranə patə əsə. Fisətusə a ba ka ənjə a kira tə Bulusə. ²⁴Makə kira ənji tə ci, wata Fisətusə a ba, “Ŋwaŋwə Agaripa da ənjinə ganə patə, waanə əndəna. Kə kira Yahudiinə ŋga Urusaliima da ənə ŋga vəraanə patə wulaakii, təya ŋgəree ka uuratii ka banə ka nyi, madəɓeemə ənjə a bwasee ka ci da i əpinə. ²⁵Amma, ma’upaamə nyi ’waslyakəənə ashikii bahə ɓələnə tə ci. Makə ci də naakii nə bii, wa ənjə a kərə tə ci aakəŋwacii maɗuunə ŋwaŋwə ŋga ha də Rooma, kə ɗii nyi aniya ŋga sləkeenə ka ənjə a kərə tə ci ka ci. ²⁶Amma, mashiimə nyi sətə naahənəki ka slandanəki agyanə haalakii. Aciikii kira nyi tə ci aakəŋwacii unə patə, ma palee maa, aakəŋwaciiku, ŋwaŋwə Agaripa. Maɗa kə fataamə waɓənəkii, mbu’u ka upaanə nə nyi sə ŋga naahənə. ²⁷Acii maluuvəmə haŋkalaaki sləkee ka əndə furəshina ka gəŋwanə yadə laaɓaginə taa aba’a mi wulii ənji tə ci.”

Waɓənə ŋga Bulusə akəŋwacii Agaripa

¹Wata Agaripa a ba ka Bulusə, “Kə kapaa ənji ka hə rəgwa ŋga waɓənə.” Bulusə a maɗee ka ciinəkii ka ənja, ca ’watəgi pərəgi naakii nə, əŋki ci: 26.1 9.15.²“’Ya’ə ŋwaŋwə Agaripa, kə kaɗeesəkə ka nyi ka shaŋə nə pərəgi naaki nə akəŋwaciiku ənshinə agyanə uushi’iinə laalavə *Yahudiinə aashiki. ³Acii kə shii hə patə tə alə’aada ŋga Yahudiinə da waɓənyinatii. Aciikii kə kədii nyi aciiku kaa ha fatə waɓənaaki də sə’watənə.

⁴“Kə shii Yahudiinə patə tə ndzaanaaki daga nyi ma’ə uuzənə, ’watəginə ahada ənjaaki da də Urusaliima əsə. 26.4 Gal. 1.14.⁵Kə shii tii daga ŋukə, maa ka luuvənə nə tii, təya seeda oo’i, ndilə ndilə rəŋwə nji nyi agi ənji ma’iza’u kurəgə ŋga diinə gaamə, waatoo Farisa. 26.5 23.6.⁶Ma əndzə’i, wanyinə kəŋə akəŋwacii gəŋwanə putə ŋga gəra aləkawalətə ɗii Əntaŋfə ka dzədzəshi’inaamə. 26.6-8 23.6; 24.15; 28.20.⁷Makuvə gaamə pu’u aji bəra’i patə əsə, kə kii tii nə ka gəra mbu’utənə ŋga Əntaŋfə də aləkawaləta. Aciikii ci təya gərə’u ka Əntaŋfə vəɗə da uusərə patə. ’Ya’ə ŋwaŋwa, putə ŋga kanətsə wulii Yahudiinə tə nyi. ⁸Mi saŋə ɗii pooshi unə luuvə oo’i, ka maɗeenə nə Əntaŋfə ka maməətə ənji da i əpina?

⁹“Nyi ka nəki maa, ma ŋga ŋukə, kə nee nyi makə kə ndzaa ka nyi tyasə nə ɗaaɗa uushi’inə laŋə ka saawee də ləmə ŋga Yeesu əndə Nazaratu. 26.9-11 8.3.¹⁰Kə ɗii nyi ha’ə də Urusaliima. Nya pa’əgi ənji nə’unə laŋə a furəshina də baawəɗa ŋga madiigərə limanyinə. Ha’ə saa’itə ci ənjə a ɓələgi tə tii əsə, kə luuvə nyi. ¹¹Kə ciɓee nyi ka tii asəkə kuvə də’wanyinə patə. Kə irəlii nyi tə tii ka bwasee ka vii gooŋgatii. Kə ɗii nyi maɓətəsəkə ka shaŋə. Ha’ə kə taŋii nyi ka hara hanyinə, nya dzə ka ciɓənə də tii.”

Habara ŋga zhi’wanə ŋga Bulusə

¹²“Ka putakii ha’ə gi nyi aa Damasəkusə, də baawəɗa ŋga madiigərə limanyinə da i sləkeenatii. 26.12-18 9.1-22; 22.5-16.¹³Ma uusərə ahadanə ɗii ŋwaŋwa, ina dzə a rəgwa. Wata ɓərənə a papi’ya dadagyə, ətə palee ka uusəra də ɓərənə. Ca shi, ca ɓərəgi hatə ɗii nyi davə patə da ənjitə ciina dzə a rəgwa. ¹⁴Ina kwaalagi patə aa panə. Wata, ma nya fa, əndə’i uura a waɓə da nyi də uura *Ibəraaniya, əŋki ci: ‘Sawulə, Sawulə, mi saŋə cii kwa ciɓə də nyi ha’a? Zaɓə nə ləəɗənaaku akəŋwaciiki, naaku nə cii kwa ciɓəgi ha’ə.’ ¹⁵Əŋki nyi: ‘’Ya’ə Slandana, hə wu saŋa?’ Slandanə a ba ka nyi: ‘Nyi nə Yeesu ətə cii kwa ciɓəgi. ¹⁶Amma, maɗətə kəŋə. Kə shigi nyi ka hə acii kə ta’i nyi tə hə kaa ha ndzaa ka əndə slənaaki, ha seeda makə sətə nee hə ka nyi ənshinə, da makə sətə nii kya ɓaarii ka hə aakəŋwa. ¹⁷Ka luupaanə nə nyi tə hə acii Yahudiinə da hara slikərənə ətə cii kya sləkee ka hə aaɓiitii. ¹⁸Ma cii kya sləkee ka hə aaɓiitii, kaa ha wunəgi ka tii ginətii, kaa təya shigi agi təkunə, təya shi ka ɓərənə, təya mbəɗə acii baawəɗa ŋga *Seetanə, təya shi aagi *ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə, kaa təya upaa tifyaginə ŋga ’waslyakəənatii, təya dəməgərə ka ha ŋga ndzaanatii ahada mataɗə ənjaaki, acii kə vii tii ka nyi gooŋga.’ 26.18 Af. 2.2; 5.8-14; Kwal. 1.13.

¹⁹“’Ya’ə ŋwaŋwə Agaripa, mabwaseemə nyi ka nə’u sətə ɓaarii Əntaŋfə ka nyi dadagyə. ²⁰Ka ənji Damasəkusə ’watəgi nyi waazanə. Ma daba’əkii, nya ɗa də Urusaliima da patənə ŋga sətə guŋutə də hanyinə ŋga Yahudiya da ŋga hara slikərənə. Nya ba ka tii: wa təya baanə ka Əntaŋfə, təya zhi’wagi aaɓiikii, təya slənə slənətə ca ɓaarii baanatii ka ci. 26.20 9.20,28-29; Luka 3.8.²¹Aciikii kəshi Yahudiinə tə nyi asəkə yi ŋga Əntaŋfə, təya moo ɓələginə tə nyi. ²²Amma dəŋə ənshinə agi tsakənə nə Əntaŋfə tə nyi. Aciikii wanyinə kəŋə ganə ka waɓə gooŋga ka ənji patə, gayinə da talakiinə patə. Pooshi uushi cii kya ba maɗaamə sətə bii anabiinə da Muusa na slənə, ²³waatoo kadə nə *Mataɗəkii ŋga Əntaŋfə a sa ŋgəra’wa, ci əsə na ’watəgi maɗənə agi maməətə ənja. Də ha’ə nii kəya ɓaarii ka Yahudiinə da hara slikərənə tə rəgwa ŋga ɓərəətə na luupaa tə tii.” 26.23 3.15; Isaa. 49.6; Luka 24.46-47; 1 Koor. 15.20.

Banə ŋga Bulusə ka Agaripa kaa ca vii gooŋga

²⁴Ma Bulusə a dzə aakəŋwa də pərəgi naakii na makə ətsa, wata Fisətusə a ŋgəree ka uurakii də ŋgeerənə, əŋki ci, “Bulusə, maba nə hə! Maɗuunə shiinaaku ca zə’wee ka hə ka maba!” ²⁵Amma əŋki Bulusə ka Fisətusə, “’Ya’ə slandana, əntaa maba nə nyi, da haŋkala nə nyi, gooŋga cii kya waɓə. ²⁶Acii kə shii ŋwaŋwə uushi’iitsə patə. Ci ɗii cii kya waɓə yadə ŋgwalənə akəŋwaciikii. Kə shii nyi, pooshi uushi zaanə ka ci, acii əntaa ka ma’umbu ha ɗii uushi’iitsa. 26.26 Yooh. 18.20.²⁷’Ya’ə ŋwaŋwə Agaripa, kə luuvə hə sətə bii anabiinə kwa? Kə shii nyi, kə luuvə hə.”

²⁸Wata əŋki Agaripa ka Bulusə, “Waatoo, ma nə hə ka nəhənə, ka zə’weenə nə hə ka nyi ka əndə nə’unə pii pii ha’ə koo?” 26.28 11.26.²⁹Əŋki Bulusə, “Taa pii pii, taa əntaa pii pii, agi kədiinə nə nyi acii Əntaŋfə, əntaa ka hə daanəku əsə, amma ka patənə ŋga ənjinə ca fa tə nyi ənshinə, kaa təya ndzaa makə naaki, maɗaamə mahyakahyaka’ənə nəndə paa nyi ka moonə koonə.”

³⁰Wata ŋwaŋwə a maɗətə. Ŋgwaməna əsə da Barənika da ənjitə nji dasə dasə da tii patə a maɗətə natii. ³¹Makə dəməgi tii, təya ba ahadatii, “Ma əndətsa, paa ci agi ɗa uushi’iitə ca mbu’u bahə ɓələnə tə ci taa pa’əginə tə ci asəkə furəshina əsə.” 26.31 23.29.³²Wata Agaripa a ba ka Fisətusə, “Maci pooshi əndətsə kədii dzənə kaa maɗuunə ŋwaŋwə ŋga ha də Rooma a dzə ka lagi ka ci gəŋwanə, kaɗa kə njaaŋwa kapaa tə ci.” 26.32 25.11-12.

Dəmə kumbawalə ŋga Bulusə aa Rooma

¹Makə ɗii ka tantanyinə oo’i, ka dzənə niinə aanə hanyinə ŋga Italiya, təya ba’acii tə Bulusə da hara ənji furəshina aacii gawə ŋga soojiinə ətə ɗii ləməkii Yuliyusə. Ma Yuliyusə, asəkə kurəgə ŋga ŋwaŋwə ŋga ha də Rooma nə ci. 27.1 25.12.²Wata ina dəmə kumbawalətə shi daga də Adaramitiya, ətə ca dzə ka vəranyinə kama kama ama ndzaŋa ŋga hanyinə ŋga Asiya. Ina ’watəgi palənə, inə da i əndə hanyinə ŋga Makiduuniya asəkə vəranə ŋga Teesaloonika. Arisətarəkusə nə ləmə ŋga əndəkii. 27.2 19.29.³Pukətə hakii, ina mbu’u aa Sidoonə. Makə ci Yuliyusə a kaka’ə tə Bulusə, kə kapaa ci tə ci kaa ca dzə aa ha guviinəkii, təya vii ka ci sətə cii kəya moo. 27.3 24.23; 28.2.⁴Ma daba’əkii, ina maɗə davə, ina zaawa daba’a hanyinə ŋga Kipərusə ətə ahada ma’inə, acii ma dadava, pooshi ŋgeerənə ŋga məɗa. ⁵Ina taŋəgi uunəvə ətə ɗii hanyinə ŋga Silikiya da Paməfiliya amakii, ina mbu’u aa Mira anə hanyinə ŋga Lisiya. ⁶Davə upaa gawə ŋga soojiinə əndə’i kumbawalə ətə shi daga də Aləkəsandəriya, ətə ca dzə aagyanə hanyinə ŋga Italiya. Ina dəmə kumbawaləkii, ⁷ina palə.

Kə ba’agiinə aarə’u aarə’u ka dzənə samə sama. Ŋgahə mbu’iinə aa Kinidusə. Makə təŋapaa məɗə tiinə ka dzənə gəŋə aakəŋwa, ina zaawa daba’a hanyinə ŋga Karita, ina ələgi aɓii vəranə ŋga Saləmoonə, waatoo gazha-gazhanə ŋga hanyinəkii. ⁸Ŋgahə dzəgiinə atsa ndzaŋa atsa ndzaŋa, ha’ə mbu’iinə ka əndə’i ha ətə ci ənjə a ’wa “Ŋunyi ha ŋga jipanə”, kədəhə da vəranə ŋga Lasaya.

⁹Makə kə səkəpaa inə nə a rəgwa, kə dzəgi kumənə ŋga tifyagi ŋga ’waslyakəənə. Waatoo, kə dzəgi saa’i ŋga wiinə yadə ŋgwalənə. Acii ha’ə, kə uugi wiinəkii ɗanə dzawə. Makə nee Bulusə ha’ə, 27.9-10 2 Koor. 11.26.¹⁰wata əŋki ci, “Ŋguyirəna, ma dzəənə gaamə oogə, ka ɗanə dzawə. Tə’i asara laŋə əsə, əntaa wata ŋga uushi’inə taa kumbawalə tanə, amma da i əpinə gaamə.” ¹¹Amma ma gawə ŋga soojiita, maluuvəmə ci waɓənə ŋga Bulusə, see ŋga əndə gwazə kumbawalə da ŋga slandakii. ¹²Makə, ma ha ŋga jipaata, pooshi tahu tahu bahə kya vyanə ŋga kumbawalə davə, aciikii laŋənə ŋga ənja, kə mwayi tii palənə kaa təya mbu’u aa Finika, waatoo əndə’i ha ŋga jipanə anə hanyiitə ŋga Karita. Ma hatsa, ka tsaamənə aadə waka. Maɗa kə mbu’i tii aadəvə, ka kyanə nə tii vyanə davə.

Mandalə məɗə anə uunəva

¹³Wata məɗə a ’watəgi diganə da hwarəma gi’u gi’u, ma nə tii ka nəhənə, kə upaa tii sətə ci təya moo. Aciikii təya daa’yagi madiigərə tibisə ətə kəŋee ka kumbawalə, təya dzə atsa ndzaŋa atsa ndzaŋa ŋga hanyinə ŋga Karita. ¹⁴Amma, ma ta’avə gi’u, wata mandalə məɗə a diga daciizəma tsaŋwə dagyanə təpurəkii. ¹⁵Makə digə məɗəkii kumbawala, ina təkuree ka kəsəpaanə. Wata ina bwasee ka ci, ca palə deenə asəkəkii. ¹⁶Ina dzə dashi əndə’i uundzə hanyinə ətə ahada ma’inə ətə ɗii ləməkii Kawuda. Tə’i daama nə məɗə dadavə. Ŋgahə kəsəpaa inə uundzə kumbawala, ina əlyatə. ¹⁷Makə ŋgirə ənji uundzə kumbawala, ənjə a dzakəvə aasəkə maɗuunəkii. Ma daba’əkii, ənjə a ɗa dabara ŋga aanəvə zə’unyinə ŋga’ə ashi maɗuunə kumbawalə kaa ca shii ndzaanə də ŋgeerənə. Kə ŋgwaləgi tii acii zavənə ŋga kumbawalə agi mandzənə ataŋgala hanyinə ŋga Libiya. Aciikii təya jimagərə də kəjeerənə ətə ca kərə tə kumbawaləkii, acii ga mbəɗəkii a dəlii tə tii də ŋgeerənə, təya kapaa kumbawaləkii kaa məɗə a dala tə ci deenə. ¹⁸Makə ci məɗətə a əgə də ŋgeerənə, pukətə hakii təya ’watəgi kyaalagərə uushi’iitə ŋgirə kumbawaləkii aagi ma’inə. 27.18 Yun. 1.5.¹⁹Ka makkənə ŋga uusəra əsə, təya kyagərə uushi’inə ŋga kumbawaləkii də ciinətii. ²⁰Kə ba’agiinə laŋə, pooshi inə nee ka uusəra taa tikisa, wata dəgənə tiinə nə mandalə məɗə ŋga mədaŋkayata. Makamiinə nə ŋga mbəɗənə ma’ə.

²¹Makə ta’avə tii yadə adə zəma, wata Bulusə a maɗətə ahadatii, əŋki ci, “Ŋguyirəna, maci kə luuvuunə waɓənaaki, kaɗa mama’yamaamə anə hanyinə ŋga Karita kaama lə’yagərə aagi asaranə ha’ə. ²²Makə ha’ə ɗii əna, wanyinə ka ba koonə: goona buurə uushi’inə. Acii pooshi əndə ca ətee ka əpinaakii taa rəŋwə ahadoonə, see asara ŋga kumbawala. ²³Ma Əntaŋfə ətə ɗii nyi ka naakii, ətə cii kya paslə tə ci əsə, kə sləkee ci ka malaa’ikaakii aaɓiiki ŋga mbəɗə davəɗə. ²⁴Əŋki ci ka nyi: ‘Bulusə, ga ha ŋgwalə, tyasə ka kəŋaanə nə hə akəŋwacii maɗuunə ŋwaŋwə ŋga ha də Rooma. Wiitsə kə luuvə Əntaŋfə ka hə, ka luupaanə nə ci patənə ŋga guvii-wiinyinaaku, ka mbəɗənə nə tii.’ 27.24 9.15.²⁵Acii ha’ə, ŋguyirənə, goona buurə uushi’inə! Acii kə vii nyi gooŋga ka Əntaŋfə, ka ɗanə nə ci ndilə ndilə makə sətə bii ci ka nyi. ²⁶Amma ka kərənə nə məɗə taamə aagyanə əndə’i hanyinə ətə ahada ma’inə.” 27.26 28.1.

²⁷Ma ka vəɗə ŋga pu’u aji ənfwaɗənə, ina dzə də dzənə agyanə uunəvə ŋga Madityaraniya,27.27 Ma də uura Gərika, Adəriya. ətsə ahada vəɗa. Ma fatə ənji gwazə kumbawalə ashitii, kədəhə nə tii ka mbu’unə aanə əndə’i hanyinə. ²⁸Wata təya təkətə kurəŋənə ŋga ma’inə. Ma təya fa, ma’ə miita makkə pu’unə aji məɗəfə. Ina dzə aakəŋwa gi’u, təya ənə ka təkənə. Ma təya fa, wata miita pupusərə aji tighəsə mbəɗaanə. ²⁹Kə ŋgwaləgi tii acii geena ndərəənə aagyanə faariinə. Wata təya jimagərə də tibisənyinə ŋga tiŋgərə də kumbawalə ənfwaɗə daba’əkii. Təya ka nə də ŋgeerənə oo’i, ka pukənə nə ha. ³⁰Ŋga’ə ka ənji gwazə kumbawalə nə jiməgərənə satii. Wata təya ɗa makə jiməgərə də hara tibisə ŋga tiŋgərəginə akəŋwacii kumbawala. Asee, uundzə kumbawalə jiməgərəgi tii. ³¹Makə nee Bulusə ha’ə, ca ba ka gawə ŋga soojiinə da soojiinə, “Maɗa mandzaamə ənjitsə asəkə kumbawala, pooshi unə ka mbəɗənə.” ³²Wata soojiinə a lagi zə’u ŋga uundzə kumbawala, ca palə.

³³Ma ətsə ha kədəhə ka pukənə, Bulusə a ba ka tii patə kaa təya zəmə. Əŋki ci, “Baanə pu’u aji ənfwaɗə ənshinə cuuna gəra yadə zəmənə. ³⁴Acii ha’ə agi kədiinə nə nyi acii unə koona zəmə ka ndaŋə ndaŋənə goonə, makə ɗii ci taa mavurahinə, pooshi na upaa tuunə.” 27.34 Luka 12.7.³⁵Makə bagi ci ha’ə, ca ŋgərə buroodi, ca ɗa yawa ka Əntaŋfə akəŋwaciitii patə, ca ɓaatsəpaa, ca ŋgərə, ca adə. 27.35 Luka 22.19.³⁶Wata patənatii, təya ənya də ma’yanə, tii maa, təya adə zəma. ³⁷Gya’ə bəra’i da məɗəfə pu’unə aji kuwa niinə asəkə kumbawaləkii. ³⁸Makə agi tii, əburə tii, təya əjigərə aləkamaara aagi ma’inə kaa təya galee ka zəzəkəənə ŋga kumbawaləkii.

Tsəərəginə ŋga kumbawala

³⁹Pukənə ŋga ha, mashiimə ənji gwazə kumbawalə hatə ɗii inə davə, amma təya nee ka hatə ɗii məɗə daama davə, da i mandzənə əsə, təya ɗa hiima ŋga mbu’unə aa dəvə, maa jamə. ⁴⁰Wata təya laalagi zə’u ŋga tiŋgərə də tibisənyinə, təya kaalagərə tibisəkii aagi uunəva, təya pərəpaa zə’u ŋga aanə də ənfwə ŋga gwazəginə, təya maɗee ka kəjeerənə aadəgyə kumbawalə kaa məɗə a kərə tə ci aanə hanyinə. ⁴¹Amma, makə mbu’iinə ka hatə ɗii məguŋwiinə ŋga ma’inə, wata kəŋwaciinə ŋga kumbawalə a ikugərə aagi mandzənə, pooshi kumbawalə ənyi ka guguɗənə ma’ə. Ba’akii a ’watəgi ɓiyinə acii məjuvinə ŋga ma’inə. 27.41 27.22.

⁴²Kə mwayi soojiinə ɓəələginə tə ənji furəshina, acii mbu’u ka dəgəginə nə hara ənji lalavwa, təya huyipaa satii. ⁴³Amma, makə ŋga’ə ka gawə ŋga soojiinə nə luupaanə tə Bulusə, kə təŋapaa ci tə tii ka ɗa aniyatii. Ca ba: taa wu mbee ka lalavwa, wa ca lalavugi aa taŋəgi zəku’i. ⁴⁴Ma mbəɗaanənəkii, də parəlawa tyaŋə tii. Hara ənji əsə, də maɓii ənfuyiginə ŋga kumbawalə tyaŋə tii. Də ha’ə taaŋəgiinə patə aa taŋəgi jamə.

Bulusə anə hanyinə ŋga Maləta

¹Daba’ə mbərəɗənə geenə ŋgahə bii ənji keenə oo’i, anə hanyinə ŋga Maləta niinə ətə ahada ma’inə. ²Kə liwə ənjitə anə hanyinəkii tiinə də mooɗasəka, təya hənətə keenə gunə, acii agi ndzəmənə nə vənə saa’ikii, tə’i əra əsə. 28.2 2 Koor. 11.27.³Wata Bulusə a kwaasha uushiginə, ca pukəgərə aagi gunə. Iza’unə ŋga gunəkii a lyakagi rəhunə, rəhunəkii a iidəgi tə ci, ca ənəgi təɓuŋə aciikii. ⁴Makə nee ənji hanyinəkii ma’ə rəhuutə təɓuŋə aciikii, əŋki tii ahadatii, “Ma əndətsa, maɓəələhiinə nə ci. Taa ŋgahi kə mbərə’i ci agi uunəva, dəŋə əndzə’i ma’ə hakya ka nə’unə tə ci. Ka əntənə nə ci.” ⁵Amma, wata Bulusə a məcigərə rəhuutə aagi gunə, pooshi ɗii tə ci. 28.5 Mar. 16.18; Luka 10.19.⁶Təya gəra aslənə ŋga hakii, taa ca kulagi aa pa, ca əntəgi. Amma, makə gərii tii, maneemə tii ka sətə ɗii tə Bulusə, təya ənə ka zhi’eenə, əŋki tii, “Ma əndətsa, sə ŋga paslənə nə ci.” 28.6 14.11.

⁷Ma gatə kədəhə, tə’i əndə’i babara ətə ɗii ləmə ŋga slandakii Pubəliyusə, waatoo ci nə gawə ŋga hanyiita. Kə liwə ci tiinə də mooɗasəka. Ha’ə baanə makkə niinə gakii. ⁸Asee, ma dii Pubəliyusə, pərəɓə nə ci ka ɓərəhənə. Shishinəkii da tanə ca ɗa tə ci. Wata Bulusə a dzə aaɓiikii, ca ɗa ka ci də’wa, ca banee ka ciinəkii agyanəkii, ca mbəɗəpaa də ci. ⁹Makə ɗii ha’ə, ənji bwanea ŋga hanyinəkii patə, təya shiishi aaɓii Bulusə, ca mbəɗəpaa də tii əsə. ¹⁰Təya vii keenə uushi’inə laŋə. Ma ətsə keena maɗə də kumbawalə əsə, təya dzatəgi keenə də sətə ciina moo patə.

Mbu’unə ŋga Bulusə aa Rooma

¹¹Kə ɗii inə ləgiɗə makkə davə taabu’u ma’iinə, ina palə də kumbawala. Ma kumbawaləkii, tə’i foota ŋga huyirənə ndzəkəŋushi’inə ashikii. Də Aləkəsandəriya shi kumbawaləkii, anə hanyinə ŋga Maləta əsə kya ci vyanə. ¹²Ina mbu’u aasəkə vəranə ŋga Sirakusə, ina baanə makkə davə. ¹³Ina maɗə də kumbawalə davə, ina zə’utə, ina mbu’u aa Rigiya. Pukətə hakii, məɗə a diga da hwarəma, ca dala kumbawalə, ina mbu’u aa Putiyali ka bəra’inə ŋga uusəra. ¹⁴Ma dava, kə lapaa inə ənji nə’unə, təya kədii tiinə keena banee məɗəfə da tii. Də ha’ə makə ətsa mbu’iinə kədəhə da Rooma. ¹⁵Makə fii ənji nə’unə davə habara geenə, wata təya shi ka lanə tiinə aa luuma Apiya. Hara ənji əsə, təya dzə ka hatə ci ənjə a ’wa “Ha ŋga jipanə ŋga makkə”, kaa təya guŋə deenə. Makə nee Bulusə ka tii, ca kuyirii tə Əntaŋfə, ədzəməkii əsə, kə cakə ɗa ŋgeerənə.

¹⁶Makə mbu’iinə aa Rooma, ənjə a vii rəgwa ka Bulusə kaa ca dzə ka ndzaanə saakii da sooja ətə ca nəhə tə ci. 28.16 24.23.

Waazanə ŋga Bulusə də Rooma

¹⁷Ma daba’ə baanə geenə makkə davə, Bulusə a ’waa’wa tə *gayinə ŋga Yahudiinə də Rooma. Makə liɓə tii, əŋki ci ka tii, “Ndzəkəŋushi’ina, taa ŋgahi maɗamə nyi taa mi ka ənji gaamə, mabwaseemə nyi ka alə’aada ŋga dzədzəshi’inaamə əsə, amma kə kəshi Yahudiinə ŋga Urusaliima tə nyi, təya vii tə nyi aacii ənji Rooma. ¹⁸Makə tsaamətə ənji Rooma waɓənaaki, təya moo kapaanə tə nyi, acii maɗamə nyi ’waslyakəənə bahə ɓələnə tə nyi. 28.18 23.29.¹⁹Amma, makə maluuvəmə Yahudiinə kapaanə tə nyi, ci bii nyi, tyasə see a kira ənji gəŋwanaaki aakəŋwacii maɗuunə ŋwaŋwə ŋga ha də Rooma, kaa ca lagi ka nyi gəŋwanə. Kə ɗii nyi ha’ə, taa ŋgahi mamoomə nyi wulanə tə ənjaaki. 28.19 25.11.²⁰Aciikii ’wii nyi tuunə kaa nya waɓə doonə. Ma ɗii nyi ma’anəkii ənshinə də mahyakahyaka’əna, putə ŋga kanətə kii ənji Isərayiila patə oo’i, ka shinə nə *Mataɗəkii ŋga Əntaŋfə.”

²¹Wata əŋki tii ka ci, “Ma’upaamiinə ləkaləkatə danə hanyinə ŋga Yahudiya agyanəku. Pooshi əsə agi ndzəkəŋushi’inə sha kira habaraaku taa ba bwaya waɓənə agyanəku. ²²Amma kə mwayi inə ina fa da maku taa mi nə hiimaaku; acii kə shii inə, agi bərapaa nə ənji kurəgətsə ɗii hə agikii taa dama patə.” 28.22 9.2.

²³Wata təya la ka ci uusəra kaa ca ənə ka waɓənə ka tii. Makə mbu’ya uusərakii, təya ənə ka dzatə də nə laŋə aaɓiikii əsə. Bulusə a waɓə ka tii agyanə ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə, ndzaŋənə tsəɗakə ha’ə mbu’i kədəwanə. Ca ɗa gazhi’waanə ŋga zhi’wa də ədzəmətii də dzəgunə ka tii habara ŋga Yeesu, makə sətə ɗii manaahəkii asəkə bariya ŋga Muusa da asəkə ləkaləkatənyinə ŋga anabiinə. 28.23 1.3; 8.12; 19.8; 28.31; Luka 17.21.²⁴Ma hara ənji ahadatii, kə luuvə tii waɓənəkii, hara ənji əsə, maluuvəmə tii. ²⁵Təya təəkəgi də mabizhinə. Amma daga tii ma’ə matəəkəgimə zəku’i, kə pa’apaa Bulusə waɓənaakii, əŋki ci, “Asee, gooŋga waɓi Malaaɓa Ma’yanə ka dzədzəshi’inuunə da ma anabi Isaaya ²⁶ətə bii ca: 28.26-27 Isaa. 6.9-10.

‘Duu aaɓii ənjitsa, ha ba ka tii:

Ka fanə nuunə anəkii anəkii,

amma pooshi unə ka paaratəginə shaŋə.

Ka tsaamənə nuunə anəkii anəkii,

amma pooshi unə ka neenə shaŋə.

²⁷Acii ma ədzəmə ŋga ənjitsa, mapa’əkii,

liminətii əsə, manjiikəkii,

təya dzaa’agi ginətii.

Maci maɗamə tii ha’ə,

kaɗa kə nee tii də ginətii,

təya fatə də liminətii,

təya paaratəgi də ədzəmətii,

təya zhi’wagi aaɓiiki əsə,

nya mbəɗəpaa də tii.’ ”

²⁸Bulusə a tsakə banə ka tii, əŋki ci, “Makə ha’ə ɗii əna, shiimə oo’i, ma əndzə’i, ka hara slikərənə sləkee Əntaŋfə ka waɓənə ŋga luupaanaakii. Ma tii, ka fanə nə tii!” 28.28 13.46; Luka 3.6. [²⁹Makə uugi ci bagi waɓəətsa, Yahudiinə a maɗə, təya palə, təya dzə də ɗa mabizhinə ahadatii.]

³⁰Fəzə bəra’i ndzaa Bulusə davə, ca dzə də ki’i kwaɓa ŋga yitə ɗii ci asəkəkii. Kə liwə ci patənə ŋga ənjitə shi aaɓiikii. ³¹Ca dzə də waazanə agyanə ŋwaŋuunə ŋga Əntaŋfə yadə ŋgwalənə da dzəgunənə ka ənji agyanə Slandanə Yeesu Mataɗəkii ŋga Əntaŋfə, matəŋapaamə ənji tə ci əsə.