RƆMƐ

1

1 Mu Pɔlu, Kirisito Yesu birɛbirɛnɛ gɔ, lɛtɛrɛ ɔn mu tiiuwɔ. Maa Yesu jaŋu ii tiyaaɲui biyɛ ga Ama mui boonaa, iyaa inɛw bɛrɛ maa yai ye Kibɛru Ɛju wo bɛrɛ goojɛ gɔ taga ga, mui wo yɛmu. 2 Ama pɔɔlɔ baa inɛw Ama titiyaanw le digɛu, Kibɛru Ɛju ɔn pui kunaa, Dɔn ɛjaai womɔbe nɛ tɔŋɔmaabe. 3 Kibɛru Ɛju wogɔ, Ama Aini Yesu Kirisito, Inɛw Baŋa emɛ sɔɔi sɔɔjɛ. Wo gojunawan sibɛ nɛ Dawide tiruwɛnɛi bee. Kaa kikinu ɛjaai wo nɛ tobe sibɛ go, yiunbe logoro nɛ bulaa wo goi le digɛu, Ama woi Aini unrunmɔi ga gɔnrɔn diyɛ le tagaraabe. 5 Wo le digɛu, iyaa boi womɔ sɔmɔ ga, tɔgu wooi inɛw jɛɛlu ye wo le gawa ga, iyaa bemaa sɔɔ womɔ gɛliyɛ ga, Ama maa Yesu jaŋu ii tiyaaɲui biyɛ ga, mu bɛrɛ nɛɛma obaabe. 6 Rɔmɛ bɛɛnw, e kanran inɛw wogɔbe nɛ yatoi. Ama, ei kanran Yesu Kirisito mɔi biyɛ ga boonaabe. 7 Mu e inɛw Rɔmɛ nɛ wɔin gɔbe puu bɛrɛ tɔŋaa tiiuwɔn. Ama ei ibɛɛ wɔɔ, iyaa ebaa inɛw unrunmɔi biyɛ ga ei boonaabe. Ama emɛ Ba lee, Inɛw Baŋa Yesu Kirisito lee, e bɛrɛ nɛɛma lee, jamu lee obo. 8 Mu laa gɔ, Yesu Kirisito le digɛnu e wooi dɛi Ama mai birɛpoo tagauwɔn, sabu aduna yalu wooi nɛ bana Yesu Kirisito le gawaa e wɔɔ gɔ sɔɔ sɔɔuwɔin. 9 Aini womɔ Kibɛru Ɛju gɔ tagau, Ama dɛi kinɛ ma wooi le birɛ mu birɛjɛ gɔ, Ama wogɔ sɛɛrɛ mai. Waaru Ama mu gɛɛnjɛ wooi, mu waaru wooi deeliye sɛlɛ go e dɛi Ama bɛrɛ gɛgɛɛnjɔn. Nɛɛ kai, Ama womaa diŋɛ womɔi biyaai ye, e bɛrɛ mui wɛɛmɔ ga, wo bɛrɛ gɛɛunwɔn. 11 Sabu mu e le Ama Kikinu sin obu gamala ye, ei tibemɔ ga kinɛ ɔgu le ei iye ibɛɛ wɔun. 12 Tiyɛ gɔ gagawu nɛ emɛ tunmɔi mamainiyɛnmɔdɛin. Gagawu ma ei mamainiyɛnmɔdo, iyaa gagawu ebe mui mamainiyɛnmɔdo. 13 Ba unrunw mabe, e ɔn jugi biyɛi, mu waaru joo e bɛrɛ wɛɛ ga ajubaabɔn, kaa iye wɛɛ dɔɔ, mu bana bɛɛlun. Bana tɔgu wajunw gɔbe logoro nɛ mu bɛi gin’, mu logoro ebe nɛ birɛ tinɛ sɛɛ wɛi birɛ ibɛɛ wɔun. 14 Sabu inɛw puu bɛrɛ mu yaaun jaain wɔɔ, Gɛrɛku tɔgu lee, tɔgu wajunw lee, inɛw jaŋaa wɔin lee, inɛw jaŋanɛ lee bɛrɛ mu yaaun jaain wɔɔ. 15 Kɔɔ dɛi e inɛw Rɔmɛ nɛ wɔin gɔbe, mu kinɛ ɔgu le, Kibɛru Ɛju gɔ e bɛrɛ kanran wɛɛ tagu ibɛɛ wɔun. 16 Kibɛru Ɛju tagu gɔ dɛi dɔgɔ turu kanran mui sɛlɛ. Kibɛru Ɛju gɔ, inɛw gawaa wɔin gɔbe puu yaba ga Ama gɔnrɔn wo nɛ yato. Laa gɔ Yahutunw gɔbei, kɔɔ onu nɛ Yahutunw tɔgu laain gɔbei. 17 Kɔɔ gin’ Kibɛru Ɛju gɔ, Ama yani inɛwin teitai bojojɛ ma jugɔmɔjɛ: Tɔlɔgu nɛ goi ye dumɔ gɔ nɛ dɔɔ, gagawui laa ye, sɔɔ waja digɛla. Bana Ama Dɔn nɛ tɔŋaaɲu gin’: “Inɛ gagawu le digɛu teitai wɔɔ gɔ, woi ɔnmɔi bibiyɛdo.” 18 Inɛw teitai laa bemɛ le naran gɔi tɛŋaa sɛin gɔbe, Ama giri liyɛla bemɛ puu lee, teitai laa bemɛ gɔbe puu lee dɛi Ama, kinɛbanrun unrunmɔ alagala nɛ wɔnu tatagarajɛ. 19 Ama bei lalagajɛ, sabu Ama sibɛ go kijɛ be jugɔun jaan gɔ daii wɔɔ. Ama wo kuu womɔ le wogɔ bei jugɔmaabe. 20 Aduna maŋi nɛ baa, inɛw, Ama gɔnrɔn asuu wɔɔ ga, naran go woi Amai ga, daii jugɔ bɛbɛɛɲu. Ama bana kɔɔbei giri le iye bɛɛmɔɔlɛ, kaa kijɛ Ama maŋu gɔbe le digɛnu, inɛw jugɔ bɛbɛɛdɛin. Kɔɔ dɛi kijɛ be kanrun sibɛ go be temu turu kanran siyɛɛnɛ. 21 Be Ama yɔɔ ga igii wɔin, kaa baba wo le jaan gɔ lee, birɛpoo tagu gɔ lee, wo bɛrɛ kanrannɛ. Kaa kɔɔ kanran dɛi, ajubu bemɛ ajubu ijei biyaai, kinɛ bomɔgu bemɛ gɔ ɔlɔ le jowaai. 22 Be unrunbei inɛw jugɔ jugɔwin gɛɛuwɔin, kaa bei wejegunwin. 23 Be Ama asuu ɔnmɔi wɔɔ gɔi baba dɛi, Adama ii yinwɛnjɛ lee, sasaabe lee, arusɛgɛ kubɔ naibe lee, arusɛgɛ minɛ nɛ bumɔɲube lee le murin dege yegeraaɲu gɔbei babaabɛin. 24 Kɔɔ sabu dɛi, kinɛ bemɛ dadaaru le kɛukɛu, Ama kijɛ lɔgɔgu be kanrun nɛ bei pajaabe. Kunrin be tunmɔ le kijɛ dɔgɔgu dɔgɔgu koi kanranɲu. 25 Be naran Ama le digɛ gɔ kakalu le tilaatin. Be Maŋanɛ gɔi babaa ye, wo dɛi birɛ birɛ dɛi, be Ama kijɛ maŋu gɔbei babaɲu, be dɛi birɛ birɛɲu. Inɛw, Amai asuu sɔmɔu jaain wɔɔ. Amina. 26 Kɔɔ sabu dɛi Ama bei goju dadaaru dɔgɔgu gɔbe nɛ pajaati. Yaanw gɔbe, anranw le diin pajaatiyaa, be tunmɔ le kijɛ kanraun jaanla kanranɲu. 27 Kɔɔ gin’ anranw gɔbe yaa yaanw le diin pajaatiyaa, be tunmɔi daariyɛuwɔin. Anranw gɔbe tunmɔ le kijɛ dɔgɔgu dɔgɔgu kanranɲu. Be kɔɔ gin’ kuu bemɛ le tujɔ bana mɔɲu bemɛ le sɛgɛrɛjɛ bɛɛɲu. 28 Be Amai jugu gɔ doori ga lugin dɛi, Ama bemaa kijɛ be kanraun jaanla gɔbe kanran ga, hakilɛ mɔɲu bemɛ le bei pajaabe. 29 Be teitai laa lee, kanran mɔɲu lee, kijɛ baala dadaaru lee, mɔmɔɲu lee, be wooi le jowaa wɔin. Be ele lee, inɛ dai lee, jai lee, nabara lee, sasai lee le jowaa wɔin. Be gɛɛru gɛgɛɛrɛɲu, 30 iyaa tunmɔ mɔɲu sɔsɔɔɲu. Bei Ama jaŋuwin, inɛw gaarubei. Kuu ulo ulowin, saba sabawin. Be mɔɲu kanran dɛi bana kana dɛdɛnɛɲu, iyaa bei naranw gɔbe le tubiyeenɛ. 31 Be hakilɛ sɛnɛ. Be pui bemɛ kibemɔɔnɛ. Bei inɛw ihibɛ sɛnɛbei, inɛw wajunw amasɔgɔjugɔ be le wɔlɔ. 32 Ama saliyɛ sibɛ go inɛw kɔɔ gin’ yoi yaanw gɔbe, yiun be le jaain wɔɔ ga be igii wɔin. Kaa kɔɔ wooi logoro nɛ, be sɔɔ kɔɔbe koi kanranɲu. Sigiyaa, inɛw kijɛ mɔɲu kɔɔ tunmɔ kanranw gɔbe le kinɛ bemɛ aa wɔɔ.

2

1 U, inɛ inɛw wajunw saliyɛkirenɛ gɔ, ui inɛ yagɔ tɔgui kanran, u temu yalu tamau turu kanran sɛlɛu. Sabu waaru inɛw saliyɛ kiraa, kuu bemɛ nɛ jarugu u duurɔjɛ le, u iyaa kijɛ mɔɲu kɔɔbe tunmɔ kanranjɛu digɛu, u kuu uwɔ nɛ jarugu duurɔuwɔu. 2 Ama, inɛw kijɛ kɔɔbe tunmɔ kanranw gɔbe saliyɛ wo kirejɛ gɔ, teitai kirejɛ ga emɛ igii wɔin. 3 Kaa u inɛw wajunwin kijɛ dɛi u jarugau wɔɔ gɔbe kanrannɛ gɔ, ui Ama saliyɛ gɔ nɛ ɛli gogoodo ga wɔu ma? 4 Maa, u Ama ɛhɛju diyɛ gɔ lee, diyɛdɛgu diyɛ womɔ gɔ lee, muyɔn diyɛ womɔ gɔ lee yau kanraunwɔu ma? U, Ama ɛhɛju gɔ bana duli nɛ ui jijɛ yaaun jaain wɔɔ ga inɛɛu ma? 5 Kaa u kɔkɔlɔmaaginɛi, u bana uwɔ duliyemu ibɛlau. Kɔɔ sabu dɛi, Ama kinɛbanrun gɔ lee, saliyɛ kiru teitai womɔ gɔ lee bai tagaraidɛin gɔ dɛi, u kuu uwɔ nɛ Ama kinɛbanrun gɔ bariyɛmɔuwɔu. 6 Ama, inɛ tuturui birɛ womɔ le kɛukɛu tutujɔdo. 7 Inɛw birɛ ɛju nɛ jaa toin gɔbe, dooro lee, baba lee, ɔnmɔ dumɔ sɛlɛ gɔ lee dɛnɛw gɔbe, ɔnmɔsɔgɔ gɔ, Ama bei ohobodo. 8 Kaa inɛw kuu bemɛ diŋɛ tee dɛnɛw gɔbe, inɛw naran gɔ pajaatiyaa, teitai laa dimi gɔbe, Ama kinɛbanrun kuu bemɛ nɛ susugodo. 9 Yahutunw nɛ gowaa ye, iyaa inɛw Yahutunw tɔgui laain gɔbe nɛ dɔɔ, ɔɲɛ diyɛ lee, kinɛ ɔɲɛ lee, inɛw mɔɲu kanranw wooi kuu nɛ susugodo. 10 Kaa inɛw ɛju kanranw gɔbe puu, Yahutunw nɛ gowaa ye, inɛw Yahutunw tɔgui laain gɔbe nɛ yaa dɔɔ, Ama bei dooro lee, baba lee, jamu lee ohobodo. 11 Sabu, Ama, inɛwin kabu kunɔɔlɛ. 12 Inɛw Mɔise tɔɔru inɛɛ wɔu hakɛ kanranɲu gɔbe, bei susuiyodo. Kaa Tɔɔru ni tolo go bei susuiyodo. Kaa Yahutunw, be inɛw Tɔɔru gɔ igii wɔu hakɛ kanranɲu gɔbe, Ama, saliyɛ bemɛ, Tɔɔru gɔ le digɛnu kiredo. 13 Sabu Tɔɔru sɔɔ suguru le keŋi sai le inɛwin Ama giru nɛ teitai biyɛidolo, kaa tɔɔru gɔbe kijɛ kanran gɛɛɲu gɔ kanrun le Ama giru nɛ inɛwin teitai biyɛdo. 14 Inɛw Yahutunw tɔgui laain gɔbe, Tɔɔru gɔ inɛw bɛrɛ obin gɔ bei laa. Kaa be Tɔɔru gɔ kijɛ kanran gɛɛjɛ gɔ kuu bemɛ le kanraunwɔin ye, halu Tɔɔru gɔ be bɛrɛ obonɛ kanran, be kuu bemɛ le kijɛ kanraun jaan gɔ lee, jaanla gɔ lee igii wɔin ga tagarauwɔin. 15 Be bana yoi yaau be wɔɔ gɔ le, Tɔɔru kijɛ kanran gɛɛjɛ gɔ kinɛ bemɛ nɛ yato ga tatagaraɲu. Kinɛjugɔ bemɛ yaa wogɔ narain ga tatagarajɛ. Sabu waaru gamuu kinɛ bemɛ bei jajarugajɛ, iyaa waaru gamuu kijɛ be kanrun gɔ teitai wɔɔ ga bei tatagajɛ. 16 Bai Ama, Kirisito Yesu le digɛnu ajubu boŋurun gɔbe wooi saliyɛ wo kirɛido gɔ, bana mu gɛɛbe gin’ biyɛdo. Kibɛru Ɛju waaju mu tagajɛ gɔ wogɔ sɔɔi sɔɔjɛ. 17 Kaa u kai, u ui Yahutunɛi ga gɛɛuwɔu, u Mɔise tɔɔru gɔ nɛ diyɛ uwɔ daanaa wɔu, iyaa u Ama tɔitɔi gɔ Ama uwɔi dɛi kuu uwɔ unɔuwɔu. 18 U Ama diŋɛ gɔi igii wɔu, iyaa u Tɔɔru gɔ nɛ, uwaa kijɛ ɛju gɔ yɛmɛ ga ui deeraaɲu. 19 U ui girumuw teeremɔnɛi ga, inɛw ɔlɔ nɛ toin gɔbe wijɛi ga, 20 ui inɛw jugɔ sɛnɛ deerenɛi ga, iyaa jugɔ sibɛ go unrunwin wɔin jaŋudeerenɛi ga wɔu, sabu u jugɔ tɔitɔi gɔ lee, naran tɔitɔi gɔ lee, Mɔise tɔɔru gɔ nɛ yasɛu. 21 Nɛɛ, u inɛw wajunw deerenɛ gɔ, u kuu uwɔ le inge dɛi ui deereelɛu wɔu ma? U gunyɔn gunyɔun jaanla ga waaju taganɛ gɔ, u yani kuu uwɔ le gunyɔn gunyɔunwɔu ma? 22 U inɛ dimu dimiyɛnnɔu gɛɛnɛ gɔ, u yani dimu dimiyɛunwɔu ma? U inɛ ɔmɔlɔbe ibiliyaa wɔɔ gɔ, u ɔmɔlɔbe ginrun nɛ kijɛ toin gɔbe yani gunyɔunwɔu ma? 23 U Tɔɔru dɛi inɛ kuu uwɔ unɔnɛ gɔ, u Tɔɔru sɔɔ yamulu uwɔ le Amai yani gailiyɛmɔuwɔu ma? 24 Ama Dɔn nɛ tɔŋaa gi: “E dɛi tɔgu wajunw gɔbe Ama boi yamalauwɔin.” 25 U Tɔɔru gɔ yagɛlɛu ye, araa nɔi uwɔ gɔ tiyɛ yasɛ, kaa u tɔɔru gɔbe yamalauwɔu ye, araa nɔi uwɔ gɔ tiyɛ sɛlɛ. 26 Inɛ araa nɔɔmɔla gɔ Tɔɔru gɔ yabauwɔ ye, araa nɔɔmɔla womɔ gɔ araa nɔɔmu gin’ Ama lugoidolo ma? 27 E Yahutunw gɔbe, e Tɔɔru tɔŋaaɲu gɔ yasɛi, iyaa ei araa nɔɔmaabɛin, kaa e Tɔɔru gɔ yamalaati. Tɔgu wajunw gɔbe, bei araa nɔɔmɔla, kaa be Tɔɔru gɔ yadimi. Kɔɔ sabu dɛi be kuu ebe nɛ jarugu duduurɔdɛin. 28 Nɛɛ Yahutunɛ tɔitɔi gɔ, inɛw inɛ Yahutunɛi gɛɛɲu gɔi laa. Iyaa, araa nɔi tɔitɔi gɔ gojunawan nɛ iyemɔjɛ gɔi laa. 29 Kaa Yahutunɛ tɔitɔi gɔ, inɛ kinɛ unrunmɔ nɛ Yahutunɛi wɔɔ gɔi, tiyɛ gɔ inɛ kinɛ womɔ araa nɔɔmaaɲu gɔi. Wogɔ Tɔɔru tɔŋaaɲu birɛi laa, kaa Ama Kikinu birɛi. Inɛ wogɔ tunmɔ gɔ, Ama woi sɔmɔjɛ, inɛwin laa.

3

1 Yahutunɛi bii nɛ kijɛ sigɛ inɛ kuu nɛ bariyɛjɛ yɔɔ ma? Iyaa, araa nɔɔmu gɔ yaa niwɛn yasɛ ma? 2 Sibɛ wooi nɛ niwɛn diyɛ yasɛ. Laa gɔ, Ama, sɔɔ womɔ Yahutunw bɛrɛ gawaraabe. 3 Yani wɔɔ ma? Inɛw gamuu sɔɔ turu bɛɛnwin laain ye, sɔɔ turu bɛɛnwin biyɛla bemɛ gɔ Ama sɔɔ turu baŋai bii gɔ yayamalado ma? 4 Asuu. Inɛw puu kakalu maŋawin kanran, Ama kai waaru puu naran sɔɔnɛi, bana Ama Dɔn nɛ Ama dɛi tɔŋaaɲu gin’: “U waaru sɔɔ u sɔɔjɛ le, inɛw wooi sɔɔ uwɔbe narain ga jujugɔdɛin. Inɛw waaru ui be jaaraajɛ, u kuu bemɛ nɛ waaru wooi gɔnrɔn bɛbɛɛdou.” 5 Kaa teitai laa emɛ gɔ, Ama teitai gɔ inɛw bɛrɛ jugɔmɔjɛ ye, emɛ sɔɔ inge saa bɛɛdɛin? Ama waaru emi wo lagajɛ le, wo teitai laa kanraunwɔ ma? Mu Adama unrunw aŋai sɔɔɲu gin’ sɔɔuwɔn. 6 Asuu. Ama teitai laa bee biyaai ye, wo yani aduna saliyɛ kire bɛɛdo? 7 Kakalu ma gɔ le digɛnu, Ama bɛrɛ naran goojɛ gɔ sigɛ le gaai jugɔmɔjɛ biyaai ye, iyaa wogɔ dɛi baba womɔ babariyɛjɛ biyaai ye, nɛɛ inge dɛi mui hakɛ kanrannɛi gin’ lugo ye, jarugu kuu ma nɛ duurɔdɛin ma? 8 Kɔɔ gin’ inɛw gamuu gɛgɛɛɲu: «Ɛju gɔ wɛɛmɔ ga, emɛ mɔɲu kanranmɔi.» Inɛw gamuu kuu ma nɛ kakalu maŋaa, maa kunrin gɛɛuwɔ gin. Inɛw kɔɔbe, saliyɛ jarugu, kuu bemɛ nɛ susugodo. Wogɔ be le dagaa. 9 Yani wɔɔ? Emɛ Yahutunw gɔbe, emɛ inɛw wajunw dɛi irein ma? Ai, turu kanran irelain. Yahutunw lee, tɔgu wajunw lee, be puu hakɛ bei laamauwɔ ga, mu giru nɛ baa sɔwaabɔn. 10 Ama Dɔn nɛ bana tɔŋaaɲu gin’: “Inɛ teitai wɔɔ wɔlɔ, halu koturu kanran. 11 Inɛ teitai paamu kanraanjɛ turu kanran wɔlɔ. Inɛ Amai dɛnɛnɛ turu kanran wɔlɔ. 12 Be wooi oju ɛju gɔ nɛ gɛŋiyaan gowaain, be wooi manaai. Ɛju kanrannɛ wɔlɔ, halu koturu kanran. 13 Aŋa bemɛ, ɔnsain pinɛlaaɲu gin’ wɔɔ, ninɛ bemɛ nabara kanrin. Aŋa bemɛ nɛ yuguru dugui goojɛ. 14 Aŋa bemɛ nɛ jebu gaaru jowaa wɔɔ. 15 Inɛ dai nɛ be ɔgi wɔin. 16 Yalu be galajɛ wooi nɛ, be yanwan lee, amasɔgɔ sɔɔ lee papajaɲu. 17 Be jamu oju gɔi inin. 18 Be Ama giri liyɛ turu kanran sɛnɛ.” 19 Temu tamu turu kanran inɛw aŋa nɛ goonɔu ga, iyaa aduna wooi saliyɛ gɔ Ama womaa kire ga, Tɔɔru nɛ sɔɔ too puu, inɛw Tɔɔru bei laamau wɔɔ dɛi tɔŋɔ ga, nɛɛ emɛ igii wɔin. 20 Sabu inɛ turu kanran, Tɔɔru kijɛ gɛɛjɛ gɔ gɛliyaabe dɛi Ama giru nɛ woi teitai wɔɔ ga lugoidenɛ. Kaa Tɔɔru, inɛw bemaa hakɛ kanraantin ga bei wo jugɔmɔjɛ. 21 Kaa kanɛ tɔɔru gɔbe ni tolo go Ama, bana emi teitai wɔɔ ga wo lugojɛ emi tagaraajɛ. Kaa kɔɔ wooi nɛ Mɔise tɔɔru dɔn gɔ lee, inɛw Ama titiyaanw dɔn gɔbe lee, wogɔ dɛi sɛɛrɛ gowaabɛin. 22 Ama, inɛw, Yesu Kirisito nɛ gagawu be sɛɛ gɔ digɛu, bei teitai wɔin ga lugojɛ. Inɛw Kirisito le gawaa wɔin puui kɔɔ gin’ lugojɛ, sabu be wooi logoro nɛ kabu turu kanran tolo: 23 Inɛw puu hakɛ kanraantin, be wooi Ama dooro baŋa le wagee wɔin. 24 Kaa kuu goonu Kirisito Yesu nɛ bɛɛmɔjɛ gɔ digɛu, Ama, nɛɛma unrunmɔ le, sin obu gin’, bei teitai bojojɛ. 25 Kirisito ili gɔ le digɛnu, inɛw hakɛ mɛɛnɛ bɛɛ ga, Ama, Kirisitoi, sadaga gin’ obaabe. Inɛw, Kirisito nɛ gagawu be sɛɛ gɔ digɛu, hakɛ mɛɛnu gɔ bɛɛdɛin. Ama, teitai unrunmɔ tagara ga kɔɔ kanraanbe. Waaru galaai gɔ le, Ama, muyɔn unrunmɔ nɛ inɛw hakɛ lugo ga yabalu. 26 Kaa kanɛ iye bai ɔn le, Ama teitai unrunmɔ tagara ga, kɔɔ kanrun. Wo bana kɔɔ le unruin teitai wɔɔ ga tagarauwɔ. Iyaa inɛw Yesu le gawaa wɔin gɔbei teitai bojonɛ gɔ unruin ga tagarauwɔ. 27 Nɛɛ inɛw, kijɛ inge dɛi kuu ulo ulo bɛɛdɛin? Kijɛ turu dɛi kanran be kuu bemɛ unu bɛɛidenɛ. Inge dɛi kuu bemɛ unu bɛɛidenɛ wɔin? Be Tɔɔru kijɛ kanran gɛɛjɛ gɔbe kanraan teitai biyaain dɛi kuu bemɛ unɔdɛin ma? Ai, be wogɔ dɛi kuu bemɛ unu bɛɛidenɛ. Kaa be gawaa wɔin dɛi, Ama, giru unrunmɔ nɛ bei teitai wɔɔ ga lugodo. 28 Sabu Ama, inɛi gagawu womɔ dɛi giru unrunmɔ nɛ teitai bojojɛ. Kaa Tɔɔru kijɛ kanran gɛɛjɛ gɔ wo kanranjɛ dɛi laa ga, emɛ iyeuwɔin. 29 Maa Ama, Yahutunw turu sai Amai ma? Maa woi tɔgu wajunw gɔbe yaa Amai laa ma? Ɔnhɔn, tɔgu wajunw gɔbe Ama yaa woi, 30 sabu Ama turu sai yɔɔ. Wo Yahutunw gɔbe, gagawu bemɛ digɛnu bei teitai wɔɔ ga lugodo, iyaa inɛw Yahutunw tɔgui laain gɔbe kanran, gagawu bemɛ digɛnu bei teitai wɔɔ ga lugodo. 31 Kaa sɔɔ kɔɔ tiyɛ gɔ, emɛ gagawu dɛi Tɔɔrui niwɛn sɛlɛ bojaatin ma? Ai, kɔɔ gin’ laa. Kaa emɛ Tɔɔru bɛrɛ niwɛn womɔ tɔitɔi gɔ obouwɔin.

4

1 Nɛɛ, emɛ ba Abarahamu, gojunawan sibɛ go emɛ Yahutunw tirɛ ainɛ gɔ dɛi emɛ inge gɛɛdɛin? Wo kijɛ ingei bɛi? 2 Abarahamu, birɛ womɔ sabu dɛi Ama woi teitai wɔɔ ga lugaabe ye, wo kijɛ dɛi kuu unrunmɔ unɔu yasɛ. Kaa wo Ama giru nɛ kuu unrunmɔ unɔ bɛɛlɛ. 3 Bana Ama Dɔn nɛ tɔŋaaɲu gin’: “Abarahamu Ama le gawaabe. Gagawu womɔ gɔ digɛu, Ama woi teitai wɔɔ ga lugaabe.” 4 Inɛ birɛ biraajɛi tutujɔɲu. Tujɔ womɔ gɔ sin obu gin’ lugoidenɛ, kaa kijɛ wo bɛɛun jaain. 5 Kaa inɛ kijɛ wo kanranjɛ gɔ nɛ diyɛ unrunmɔ daanaalɛ, kaa Ama, inɛ mɔɲu kanrannɛ gɔi teitai bojonɛ gɔ le inɛ gawaa wɔɔ gɔ, Ama, gagawu womɔ gɔi lugo ye woi teitai wɔɔ ga lugojɛ. 6 Kɔɔ gin’, kanran womɔ le laa go, Ama inɛ waa teitai wɔɔ ga wo lugojɛ gɔ, Dawide, inɛ wogɔ bana kinɛ ɛɛlu sɛɛ sɔɔ sɔwaabe. 7 Kijɛ wo gi: “Inɛw, kanran mɔɲu bemɛ gɔ Ama yaabu kanraanjɛ gɔbe, Ama hakɛ bemɛ sujaajɛ gɔbe, Ama be yabu. 8 Inɛ Inɛw Baŋa Ama hakɛ womɔ lugolu gɔ, Ama wo yabu.” 9 Ama be yabu ga Dawide gi gɔ, wogɔ inɛw araa nɔɔmaaɲu gɔbe turu sai dɛi ma? Inɛw araa nɔɔmɔla gɔbe yaa yatoin. Sabu emɛ igii wɔin: “Ama, Abarahamu gagawu gɔ lugaa, woi teitai wɔɔ ga lugaabe.” 10 Sɔɔ wogɔ waaru yagɔ le bii? Abarahamu araa nɔɔlu wo wɔu bii ma, araa nɔwaan wo galaai? Araa nɔɔlu wo wɔu Ama woi teitai wɔɔ ga lugaabe, araa nɔwaan wo galaai laa. 11 Ama woi gagawu womɔ dɛi, araa nɔɔlu wo wɔu, woi teitai wɔɔ ga lugaabe. Araa nɔi gɔ woi teitai wɔɔ tagara ga sɛɛrɛi. Kunrin, inɛw araa nɔɔnɛ, Ama le gawaa wɔin ba gɔ Abarahamui. Bemaa kanran, Ama bei teitai wɔɔ lugo ga wo be bai. 12 Woi iyaa inɛw araa nɔwaanɲu gɔbe bai, kaa be araa nɔwaanɲu sai dɛi laa. Emɛ ba Abarahamu araa wo nɔɔmɔ nɛ gagawu le wo bee gɔ, be gagawu wogɔ oju dimiyaan yaau wɔin dɛi Abarahamu be bai. 13 Abarahamu lee, tirɛ unrunw womɔ lee, aduna gɔ bemɛi biyɛdo ga Ama pui kunaabe. Abarahamu, Tɔɔru kijɛ kanran gɛɛjɛ gɔ kanraanbe dɛi pui kɔɔ kunɔnɛ, kaa gagawu womɔ dɛi Ama woi teitai wɔɔ ga lugaabe dɛii. 14 Ama pui kunu gɔbe inɛw Tɔɔru kijɛ kanran gɛɛjɛ gɔbe kanranw gɔbe sai mɔi bee ye, kɔɔ waaru le gagawu gɔ tiyɛ siyɛidolo, iyaa Ama pui yaa niwɛn tolo biyɛdo. 15 Sabu Tɔɔru gɔ, Ama kinɛbanrun wo jɛɛlɛjɛ. Kaa yalu tɔɔru wɔlɔ gɔ nɛ, tɔɔru yamulu sɔɔ kanran wɔlɔ. 16 Kɔɔ sabu dɛi, pui Ama kunu gɔ, gagawu le digɛ. Kunrin, pui wogɔ, Ama nɛɛma digɛnu jiiru wɔlɔ go Abarahamu tirɛ unrunw puu mɔi biyɛdo. Inɛw Tɔɔru gɔ sɛin gɔbe, be sai mɔi laa, kaa iyaa inɛw Abarahamu bana Ama le gawaabe gin’ gawanw gɔbe yaa mɔi. Abarahamu emɛ puu ba gɔ woi, 17 Ama Dɔn nɛ bana tɔŋaaɲu gin’: “Mu ui tɔgu joo tirɛ ainɛi bojaatun.” Ama le wo gawu gɔ giru nɛ woi emɛ bai. Ama wogɔ, yiunbe bulogonɛ gɔ woi, iyaa kijɛ biyɛlu gɔ biyɛmɔnɛ gɔ woi. 18 Abarahamu anranguju lugo suŋu le bɛrii bee, kaa waaru goju womɔ yinwaain gin’ bee ga wo ajubaabe le, iyaa yaanran womɔ Sara, yaanran ii naraanlɛi bee ga wo ajubaabe le, gagawu womɔ yanwanlu. Yalu diyɛ daanaɲu wɔlɔ gɔ nɛ, Abarahamu gawaabe, diyɛdɔn le bee. Kɔɔ gin’ wo “tɔgu joo tirɛ ainɛi biyaabe”, Ama bana wo le sɔwaabe gin’: “Tiruwɛnw uwɔbe lugo gɔ kɔɔ gin’ biyɛdo.” 20 Abarahamu, Ama pui kunu gɔ dɛi gagawu sɛlɛ le, kinɛ lɛilɛi biyɛlu. Gagawu womɔ bariyaabe, iyaa wo Ama boi sɔmaabe. 21 Ama, pui wo kunu gɔ kibemɔ bɛbɛɛdo ga wo naran go gawaabe. 22 Kijɛ dɛi Ama, Abarahamu gagawu lugaa, “woi teitai wɔɔ ga lugu” gɔ kɔɔ woi. 23 “Woi teitai wɔɔ ga lugaabɛin” gɔ, sɔɔ kɔɔ wo turu sai dɛi tɔŋɔnɛ. 24 Kaa iyaa, inɛw teitai wɔin ga Ama lugoido, sɔɔ kɔɔ emɛ dɛi yaa tɔŋi. Sabu emɛ, Ama, Yesu Inɛw Baŋa emɛ yiun nɛ bulomɔnɛ gɔ le gawaa wɔin. 25 Yesui, hakɛ emɛ dɛi inɛw numɔ nɛ kunaa, daabɛin. Iyaa Ama giru nɛ emi teitai biyɛmɔdo ga, Ama woi yiun nɛ bulomaabe.

5

1 Kɔɔ gin’ gagawu dɛi Ama, emi teitai wɔɔ lugodo. Kɔɔ sabu dɛi Inɛw Baŋa emɛ Yesu Kirisito le digɛu, Ama lee, emɛ lee logoro nɛ jamu yowaai. 2 Gagawu emɛ le digɛu, Yesu emi Ama nɛɛma gɔ nɛ yoomaabe. Kanɛ emɛ nɛɛma wogɔ nɛ yoi yaauwɔin. Kunrin, Ama dooro gɔ nɛ gamulu emɛ bɛbɛɛdɛin diyɛdɔn emɛ sɛɛ gɔ dɛi, emɛ kinɛ ɛɛlu le wɔin. 3 Iyaa kɔɔ dɛi sigɛ, emɛ ɔɲɛ dɛi kanran kinɛ ɛɛliyɛmɔuwɔin, sabu ɔɲɛ, inɛ bɛrɛ muyɔn obojɛ ga emɛ igii wɔin. 4 Muyɔn, inɛ bɛrɛ jige pinɛ yɛnaaɲu obojɛ, jige pinɛ yɛnaaɲu, diyɛdɔn obojɛ. 5 Diyɛdɔn kɔɔ emi jamaalɛ, sabu Ama, Kikinu Pilu emɛ bɛrɛ wo obu le digɛu, kinɛ emɛ nɛ ihibɛ womɔ gɔ togaa kunaabe. 6 Kirisito kai, yɛbɛlɛgunwin emɛ bee waaru gɔ le, inɛw Amai babaanɛ gɔbe dɛi, Ama waaru kɛju gɔ le tee yinwun. 7 Inɛ teitai wɔɔ dɛi yinwɛn ga yabu gɔ halu nawin wɔɔ. Inɛ turu, inɛ ɛju turu dɛi yinwɛn ga anrangaju sisiyɛdo bibiyɛ. 8 Kaa Ama wo emi yagɔ baa ibɛ ma emɛ bɛrɛ ɔn gin’ tagaraabe: Kirisito, waaru hakɛ kanranwin emɛ bee le emɛ dɛi yinwun. 9 Ili womɔ dɛi, Ama giru unrunmɔ nɛ emi teitai wɔɔ ga lugouwɔ. Kɔɔ gin’ biyaai ye, nɛɛ Yesu Kirisito, kɔɔ dɛi sigɛ, Ama kinɛbanrun gɔ nɛ emi yayabado. 10 Emi Ama jaŋuwin bee, kaa Aini womɔ yiun gɔ digɛu, emɛ lee, Ama lee logoro nɛ sɔɔ yegeraatin. Nɛɛ iyaa, Ama lee, emɛ lee logoro nɛ sɔɔ yegeraaɲu onu nɛ, Aini womɔ ɔnmɔi wɔɔ dɛi sigiyaa emi yayabadɛin. 11 Wogɔ sai laa, kaa Inɛw Baŋa emɛ Yesu Kirisito kanɛ Ama lee, emɛ lee logoro nɛ sɔɔ yegeraati gɔ digɛu, emɛ Ama nɛ kinɛ ɛɛliyɛmɔuwɔin. 12 Inɛ turu sabu dɛi hakɛ aduna nɛ yoi, iyaa hakɛ, yiun gɔ wo jɛɛlu. Kɔɔ gin’, inɛw puu hakɛ kanraanbɛin dɛi, yiun inɛ puu bɛrɛ dɔwaai. 13 Ama Mɔise bɛrɛ Tɔɔru gɔ wo obomɔ nɛ, aduna nɛ hakɛ yabe, kaa yalu tɔɔru wɔlɔ gɔ nɛ, hakɛ lugoonɛ. 14 Kaa Adama waaru nɛ gowaa, Mɔise waaru nɛ dɔɔ, yiun inɛw puu kuu nɛ gɔnrɔn yasɛbe. Halu, inɛw, hakɛ be kanrun gɔ, Adama, Ama tɔɔru yamalaatiyaa hakɛ kanrun gɔ le dɛin bee kanran, yiun kuu bemɛ nɛ gɔnrɔn yasɛbe. Adama, Inɛ wɛɛido gɔ sɛɛrɛ tagaraaɲui bee. 15 Kaa be lɛi dɛin. Sabu Adama hakɛ gɔ, Ama, Yesu Kirisito le digɛnu sin obu obu gɔ le tunwɔn bɛɛmɔɔlɛ. Inɛ kɔɔ turu hakɛ gɔ dɛi, inɛw joo yinwaain ga narain. Kaa Ama nɛɛma gɔ, sigiyaa kɔɔ dɛi gaa. Iyaa Yesu Kirisito turu sai le digɛu, sin obu dɔnrun wɔlɔ go inɛw joo bɛrɛ Ama obu gɔ, ɛjii sigiyaa gaai wɔɔ. 16 Ama sin obu bana gɔ lee, inɛ turu bana hakɛ kanrun gɔ lee, tunmɔi laa. Saliyɛ kiru gɔ, inɛ turu hakɛ kanrun turu onu nɛ wiyaabe. Wogɔ jarugu inɛ kuu nɛ duuru sɔɔi biyaabe. Kaa sin obu gɔ, inɛw joo hakɛ joo kanrun onu nɛ wiyaabe. Wogɔ Ama giru nɛ teitai bii sɔɔi bii. 17 Narain, inɛ turu hakɛ dɛi yiun inɛw puu kuu nɛ gɔnrɔn biyaabe. Kaa Yesu Kirisito turu sai le digɛnu, emɛ kɔɔ dɛi sigɛ bɛɛɲu: Inɛw, Ama nɛɛma gɔ lee, giru womɔ nɛ teitai bii sin obu gɔ lee kale sɛlɛ go bɛɛɲu gɔbe puu, Kirisito le digɛnu ɔnmɔi biyɛdɛin, laamu kanrandɛin. 18 Kɔɔ gin’, bana inɛ turu hakɛ kanrun turu dɛi inɛw puu kuu nɛ jarugu duuraabɛin gin’, Inɛ turu sai birɛ teitai gɔ, inɛw puui Ama giru nɛ teitai bojojɛ, iyaa ɔnmɔ bei obojɛ. 19 Inɛ turu sɔɔ yabala le digɛu, inɛw puu bana hakɛ kanranwin bojin gin’, kɔɔ gin’ iyaa Inɛ turu sɔɔ yabu gɔ le digɛu, Ama, inɛw joo, giru unrunmɔ nɛ teitai wɔin ga lugodo. 20 Hakɛ narinyɛn ga, Ama, Tɔɔru gɔ daanu. Kaa yalu hakɛ narinyaanbe gɔ nɛ, Ama nɛɛma gɔ sigɛ le narinyaanbe. 21 Nɛɛ yiun le digɛu bana hakɛ inɛwin laamu kanranjɛ gin’, iyaa Yesu Kirisito, Inɛw Baŋa emɛ le digɛnu ɔnmɔsɔgɔ gɔ nɛ emi jɛyaa ga, Ama nɛɛma gɔ, inɛwin teitai bojoɲu gɔnrɔn yasɛ.

6

1 Emɛ yani gɛɛdɛin? Ama nɛɛma sigɛ le narinyɛn ga emɛ hakɛ kanrannu biyɛdɛin ma? 2 Asuu. Emi hakɛ sibɛ go yinwaain, emɛ yani iyaa lee hakɛ kanrannu biyɛdɛin ma? 3 Emɛ puu emi batise kanranmaabɛin. Kɔɔ gin’ emɛ Kirisito Yesu le tunmɔi biyaain. Iyaa waaru emi batise kanrin gɔ le, bana wo yinwun gin’, emɛ kanran kunrin yinwin ga e inin ma? 4 Kɔɔ gin’ bana Kirisito, Ba Ama gɔnrɔn diyɛ gɔ le digɛu wo bulu gin’, emaa kanran ɔnmɔ kana gɔ siyɛ ga, waaru emi batise kanrin le, emi wo le mɔrinyaan yinwaain, iyaa emi wo le baraa bojaabɛin. 5 Sabu emɛ wo le tunmɔ go yinwaain ye, iyaa lee emɛ wo le tunmɔ go bubulodɛin. 6 Emɛ sɔɔ ɔn jugi biyɛmɔi: Jige pɛi hakɛ kanranjɛ gɔ suyo ga, iyaa emi waja hakɛ gunɔwin biyɛnɔu ga, jige pɛi emɛ gɔ Kirisito le mɔɔnaa baga jai nɛ pɛgaaɲu. 7 Sabu inɛ yinwaain gɔ, hakɛ gunɔ nɛ gowaai. 8 Emɛ lee, Kirisito lee tunmɔ go yinwaain ye, emɛ lee, wo lee iyaa tunmɔ go ɔnmɔi biyɛdɛin ga, emɛ gawaa wɔin. 9 Kirisito, yiun nɛ bulaa wo goi onu nɛ, woi waja yinwɛindolo ga emɛ igii wɔin. Yiun, waja kuu womɔ nɛ gɔnrɔn turu kanran sɛlɛ. 10 Waaru wo yinwun le, wo hakɛ yiun kubɔ turu sai yinwaan kilaai, kaa kanɛ ɔnmɔi wo wɔɔ gɔ, wo Ama dɛi ɔnmɔi wɔɔ. 11 E kanran, kɔɔ gin’ hakɛ dɛi ei yinwaain gin’ lugoi, iyaa Kirisito Yesu nɛ Ama dɛi ei ɔnmɔi wɔɔ lugoi. 12 Ebaa goju ebe yinwɛnjɛ dadaaru mɔɲu gɔ le yabanɔu ga, nɛɛ waja hakɛ bɛrɛ kuu womɔ nɛ gɔnrɔn bɛɛmɔnɔugi. 13 Goju ebe digɛ dɛin dɛin gɔbe, gelu mɔɲu kanrun gin’ bojo ye, waja hakɛ gunɔwin biyɛ ga yabanɔugi. Kaa inɛw yiun nɛ bulaa gowaain gin’, e kuu ebe Ama bɛrɛ oboi. Gelu kijɛ teitai wɔɔ kanrun kibemɔw gin’, e kuu ebe sɛɛu Ama birɛ dɛi oboi. 14 Sabu hakɛ, kuu ebe nɛ gɔnrɔn siyɛun jaanla. E Tɔɔru diinɛ nɛ tonɛ, kaa Ama nɛɛma diinɛ nɛ toi. 15 Yani wɔɔ? Emɛ Tɔɔru diinɛ nɛ tonɛ, kaa Ama nɛɛma diinɛ nɛ toin dɛi, hakɛ kakanrandɛin ma? Asuu. 16 E inɛ turu bɛrɛ kuu ebe obaa, e sɔɔ womɔ yayabadei gi ye, e inɛ sɔɔ yabau e wɔɔ gɔ gunɔwin ga e inin ma? Ei hakɛ gunɔwin biyaai ye, ei yiyinwɛndo, maa e Ama le yabu gunɔwin ye, wogɔ ei Ama giru nɛ teitai bojojɛ. 17 Kaa Ama birɛpoo. Sabu e pɔɔlɔ hakɛ gunɔwin bei. Kaa kɔɔ onu nɛ, e deeru ei deerin gɔ nɛ naran too gɔ, e kinɛ ebe wooi le wogɔ le yabaabei. 18 E hakɛ gunɔ nɛ gowaa, kijɛ teitai wɔɔ gɔ kanran ga, ei teitai gunɔwin biyaai. 19 Sɔɔ paamu kanrun nɛ e yɛbɛlɛ le wɔi dɛi, mu Adama unrunw bana sɔɔɲu gin’ sɔɔ sɔɔuwɔn. Pɔɔlɔ kijɛ lɔgɔgu lee, kijɛ mɔɲu sigɛ sigɛbe lee kanrun gunɔ nɛ bana kuu ebe obaa e bee gin’, e kanɛ ei Ama dɛi inɛw dɛiin bojaaɲui biyɛ ga, ei kijɛ teitai wɔɔ kanrun gunɔwin biyɛ ga, kuu ebe sɛɛu oboi. 20 Waaru ei hakɛ gunɔwin bee le, teitai ei laamaubele. 21 Kijɛ dɛi kanɛ dɔgɔ ei aajɛ gɔ waaru kanraun e bee le, tinɛ ingei bɛii? Sabu kijɛ wogɔ yiun jɛɛlɛjɛ. 22 Kaa kanɛ ei hakɛ gunɔ nɛ gowaai, ei Ama gunɔwin. Tinɛ e bɛɛjɛ gɔ, wogɔ ei Ama dɛi dɛiin bojui, wogɔ ɔnmɔsɔgɔi jɛɛlɛjɛ. 23 Sabu hakɛ tujɔ gɔ yinwin. Kaa Ama sin obu gɔ, wogɔ, Kirisito Yesu, Inɛw Baŋa emɛ nɛ ɔnmɔsɔgɔi.

7

1 Ba unrunw, e tɔɔru sɔɔ igii wɔi dɛi, kanɛ baa sɔɔ e bɛrɛ mu sɔɔido gɔ e jugi wɔi. Inɛ, waaru ɔnmɔi wo wɔɔ gɔ le sai, tɔɔru kuu womɔ nɛ gɔnrɔn sɛɛ. 2 Kɔɔ gin’ yaanran puru pagaa wɔɔ, wo igɛ gɔ waaru ɔnmɔi wɔɔ gɔ le, tɔɔru, yaanran gɔi wo igɛ le pagu gɛliyɛdo. Kaa igɛnɛ gɔi yinwaain ye, tɔɔru wo igɛ le woi mɔɔnaa gɛlɛbe gɔ, waja kuu womɔ nɛ daanla. 3 Kɔɔ dɛi, waaru wo igɛ ɔnmɔi wɔɔ gɔ le, wo ainɛ waja le yaa biyaajɛ ye, woi yaanran dimudimiyɛnnɛi gɛɛdɛin. Kaa wo igɛ gɔ yinwaain ye, wo tɔɔru sibɛ go hɔɔlɔi biyaai, kɔɔ gin’ woi yaanran dimudimiyɛnnɛi biyɛlu go, wo ainɛ waja yaanrain bii bɛbɛɛdo. 4 Ba unrunw, e sibɛ go yaa kunrin wɔɔ. Kirisito yiun le digɛu, ei yaa Tɔɔru sibɛ go yinwaain. Iyaa emaa birɛ ɛju, Ama dɛi birɛ ga, nɛɛ kanɛ ei inɛ waja, inɛ yiun logoro nɛ bulaa goonɛ gɔ mɔi. 5 Waaru kuu emɛ diŋɛ le emɛ bee le, Tɔɔru gɔ, hakɛ kanrun dadaaru emɛ nɛ too gɔ suuraa ye, emɛ dadaaru wogɔbe kijɛ kanran gɛɛɲu gɔbe kanraunbɛin. Kɔɔ gin’ emɛ birɛ yiun nɛ emi jɛyaajɛ birɛubɛin. 6 Kaa kanɛ emi Tɔɔru numɔ nɛ goonaatin, sabu kijɛ emi kaju kunaa sɛbe sibɛ go emi yinwaain. Emɛ waja Ama birɛ gɔ bana pɛi tɔɔru nɛ tɔŋaa tobe gɔ le birɛɛnɛ, kaa bana kana Ama Kikinu emi tagarajɛ gɔ le birɛuwɔin. 7 Emɛ inge gɛɛdɛin ma? Tɔɔru gɔ hakɛi ma? Ai asuu. Kaa Tɔɔru gɔ, hakɛ ingei ma mui wo jugɔmu. Tɔɔru maa “U inɛ kijɛ daariyɛnɔu” gɛɛlu bee ye, mu kijɛ daari ingei ma igi biyɛbelɔn. 8 Hakɛ, kijɛ kanran gɛɛɲu gɔ digɛu oju biyaa, mu bɛrɛ dadaaru tɔgu dɛin dɛin daariyɛmaabe. Sabu tɔɔru wɔlɔ biyaai ye, hakɛ gɔnrɔn turu kanran sɛlɛ. 9 Pɔɔlɔ waaru tɔɔru jugɔlu mu bee le, mui ɔnmɔi bee. Kaa kijɛ kanran gɛɛɲu gɔ wo wiyaa, hakɛ ɔnmɔi biyaai, 10 kɔɔ gin’ mui yinwaain. Kijɛ kanran gɛɛɲu mui ɔnmɔi biyɛmɔu jaanbe gɔ, mui yinwɛnmaabe. 11 Sabu hakɛ, kijɛ kanran gɛɛɲu gɔ dɛi oju biyaa, mui jamaa, wogɔ le digɛu mui daabe. 12 Kɔɔ gin’ Tɔɔru gɔ kai ɛjaa wɔɔ, iyaa kijɛ kanran gɛɛɲu gɔ ɛjaa wɔɔ, teitai wɔɔ, ɛjii wɔɔ. 13 Kijɛ ɛju gɔ, nɛɛ mu bɛrɛ kijɛ yiun jɛɛlɛjɛi biyaai ma? Asuu. Kaa wogɔ hakɛ birɛi. Hakɛ kɔɔ gin’ bana unrunmɔ tɔitɔi gɔ jugɔmɔ ga, wo kijɛ ɛju gɔ jeɲaa, mu bɛrɛ yiun jɛɛlaabe. Kɔɔ gin’ hakɛ, kijɛ kanran gɛɛɲu gɔ le digɛu, bana mɔɲuniyɛn mɔɲuniyɛn wo yai gɔ kɔɔ woi. 14 Tɔɔru, kikinu le sɔɔ digɛi ga emɛ igii wɔin. Kaa mui Adama ii peerei, hakɛ bɛrɛ mui gunɔnɛ gin’ dɔnraanɲu. 15 Kijɛ mu kanranjɛ gɔ mu paamu kanraanlɔn. Sabu kijɛ kanrun mu ibɛ gɔ, mu wogɔi kanraanlɔn, kaa kijɛ ibiliyaa mu wɔɔ gɔi kanranjɔn. 16 Kijɛ mu kanranjɛ gɔ, mu wogɔ ibɛlaun ye, mu kunrin Tɔɔru gɔ kijɛ ɛjui ga jugaa wɔun. 17 Nɛɛ kijɛ kɔɔbe mu kanraunwɔlɔ, kaa hakɛ kinɛ ma nɛ too gɔ kanranjɛ. 18 Sabu kijɛ ɛju kinɛ ma nɛ tolo, tiyɛ gɔ gojunawan hakɛgu ma nɛ tolo ga mu igii wɔun. Kunrin, halu ɛju kanrun dadaaru kinɛ ma nɛ yato kanran, mu wogɔ kanrun gɔnrɔn sɛlɔn. 19 Kijɛ ɛju kanrun mu ibɛ gɔ, mu wogɔi kanraanlɔn, kaa kijɛ mɔɲu kanrun ibɛla mu wɔɔ gɔi kanranjɔn. 20 Mu kijɛ ibɛla mu wɔɔ gɔ wogɔi kanranjɔn ye, kɔɔ waaru le wogɔ mui kɔɔ gin’ kanraanlɛ, kaa hakɛ kinɛ ma nɛ too gɔ kanranjɛ. 21 Nɛɛ mu kijɛ ɔn jugaajɔn: Waaru kijɛ ɛju kanrun mu ibɛ le, kijɛ mɔɲu gɔ sai kanrun bɛɛjɔn. 22 Kinɛ ma kɔlɔ nɛ, Ama tɔɔru gɔ mu bɛrɛ ɛɛli wɔɔ. 23 Kaa mu nɛ mu tɔɔru waja iyeuwɔn, wogɔ hakilɛ ma kijɛ le yabaa wɔɔ gɔ le jaiyɛuwɔ. Tɔɔru wogɔ, hakɛ tɔɔru mu nɛ too gɔ kajuginɛi mui bojojɛ. 24 Mui naran go amasɔgɔi. Inɛ aa, yiun nɛ goju mui biɲaa yaajɛ ɔn numɔ nɛ mui ɛlɛ ye goonɔdo? 25 Yesu Kirisito, Inɛw Baŋa emɛ le digɛu, Ama mui yayabado. Wo birɛpoo. Kɔɔ gin’ mu hakilɛ ma le digɛnu, Ama tɔɔru birɛ nɛ toun, kaa gojunawan hakɛgu ma le digɛnu, mu hakɛ tɔɔru birɛ nɛ toun.

8

1 Kanɛ kai, inɛw Kirisito Yesu nɛ toin gɔbe, jarugu kuu bemɛ nɛ wɔlɔ. 2 Sabu Kikinu tɔɔru, Kirisito Yesu le digɛnu emi naran go ɔnmɔi bojojɛ gɔ, mui hakɛ lee, yiun lee tɔɔru numɔ nɛ goonaati. 3 Gojunawan hakɛgu emɛ yɛbɛlɛ sabu dɛi, Tɔɔru kijɛ kanrun bɛɛidolo wo bee gɔ, Ama kanraanbe. Aini womɔ tɔitɔi, inɛw hakɛ sadagai biyɛ ga, gojunawan hakɛgu murin wɔɔ le tiyaabe. Wo kole digɛu hakɛ, gojunawan nɛ birɛjɛ gɔi jarugu duuraabe. 4 Emɛ inɛw gojunawan hakɛgu diŋɛ le laa, kaa Ama Kikinu diŋɛ le yoi yaanw gɔbe, Tɔɔru kijɛ teitai kanraun jaan gɔbe sɛɛu emɛ nɛ kibemu bɛɛ ga, Ama, Aini womɔ tiyaa, hakɛi jarugu duuraabe. 5 Inɛw gojunawan hakɛgu diŋɛ le yoi yaanw gɔbe, ajubu bemɛ gojunawan bemɛ kijɛ ibin gɔ le wɔɔ. Kaa inɛw Ama Kikinu diŋɛ le yoi yaanw gɔbe, ajubu bemɛ Ama Kikinu kijɛ ibɛ gɔ le wɔɔ. 6 Gojunawan hakɛgu kijɛ ibɛ gɔ ajubu le bii gɔ, wogɔ inɛi yiyinwɛnmɔjɛ. Kaa Ama Kikinu kijɛ ibɛ gɔ ajubu le bii gɔ, inɛi ɔnmɔ lee, jamu lee obojɛ. 7 Inɛw gojunawan hakɛgu kijɛ ibɛ ajubu le wɔin gɔbe, bei Ama jaŋuwin. Be Ama tɔɔru le tubiyeenɛ, iyaa wogɔ le tubi kanran bɛɛnɛ. 8 Inɛw gojunawan hakɛgu bemɛ diŋɛ kanranw gɔbe, be Ama kinɛ aamɔidenɛ. 9 Kaa e kai, Ama Kikinu gɔ naran go e nɛ yato digɛu, e gojunawan hakɛgu ebe diŋɛ le yoi yaauwɔnɛ. Kaa e Ama Kikinu diŋɛ le yoi yaauwɔi. Kirisito Kikinu inɛ nɛ tolo gɔ, woi Kirisito mɔi laa. 10 Kaa Kirisito e nɛ yato ye, halu hakɛ dɛi goju ebe yiyinwɛndo kanran, ei Ama giru nɛ teitai bojaaɲu dɛi, kikinu ebe ɔnmɔi wɔɔ. 11 Kaa Ama, Yesui yiun logoro nɛ bulomɔnɛ gɔ, Kikinu womɔ e nɛ yato ye, kɔɔ waaru le Ama Kirisito yiun nɛ bulomɔnɛ gɔ, wo iyaa goju ebe yinwɛnjɛ gɔ, Kikinu womɔ e nɛ too gɔ gɔnrɔn le digɛnu ɔnmɔi bobojodo. 12 Kɔɔ biyaai ye, ba unrunw mabe, kijɛ waajibi emɛ kanraun jaan gɔbe yɔɔin, kaa kijɛ kanraun emɛ jaan gɔbe goju nawan hakɛgu emɛ sibɛ goi laa. Gojunawan hakɛgu emɛ diŋɛ le yoi emɛ yaaun jaanla. 13 Sabu e gojunawan hakɛgu diŋɛ le kɛukɛu yoi yaauwɔi ye, ei yiyinwɛndo. Kaa e Ama Kikinu gɔnrɔn le digɛnu hakɛ birɛ ebe gɔi dadaajɛi ye, ei ɔnmɔi bibiyɛdo. 14 Inɛw Ama Kikinu bei teeremɔjɛ gɔbe puu, bei Ama unrunwin. 15 Sabu Kikinu ei obin gɔ, Kikinu ei gunɔwin bojo ye, liliyɛ nɛ ei pilemɛ kunɔjɛi laa. Kaa wogɔ Ama Kikinu, ei Ama unrunwin biyɛmɔjɛ gɔ woi. Kikinu Ama womaa «Aba» tiyɛ gɔ “De” ei kinɛ ɛɛli le gɛɛmɔjɛ gɔ woi. 16 Emi Ama unrunwin ga, Ama Kikinu gɔ kikinu emɛ le mɔrinyaan ye sɛɛrɛ gogoojɛ. 17 Emi unrunw womɔi. Kɔɔ dɛi, Ama, inɛw womɔ gɔbe dɛi kijɛ ɛju keenaa wo sɛɛ gɔ emɛ wogɔ bɛbɛɛdɛin, emɛ Kirisito le bari ye kɛn wogɔ bɛbɛɛdɛin. Sabu emɛ wo le bariyaa, tunmɔ go ɔɲaai ye, emɛ kanran wo bana dooro le wɔɔ gin’ dooro le biyɛdɛin. 18 Kanɛ ɔɲɛ emɛ iyejɛ ɔn lee, dooro Ama emɛ bɛrɛ jugɔmɔido lee tunwɔn bɛɛmɔidolo ga, mu gawaa wɔun. 19 Ama kijɛ maŋu puu Ama, bai unrunw unrunmɔ wo jugɔmɔido gɔ kinɛ ɔgu le dɔmiyaan wɔin. 20 Kijɛ maŋaaɲu gɔ puu, kijɛ tiyɛ sɛlɛ numɔ nɛ yowaai. Wogɔ kijɛ maŋaaɲu diŋɛi laa, kaa wogɔ woi numɔ nɛ kunɔnɛ gɔ diŋɛ le biyaabe. Kaa kɔɔ wooi nɛ, diyɛdɔn turu yɔɔ: 21 Bai turu, kijɛ maŋaaɲu gɔ wooi yiun aŋa nɛ ɛli ye gogoodo. Iyaa, Ama unrunw hɔɔlɔi bii gɔ lee, dooro gɔ lee nɛ gamulu bɛbɛɛdo. 22 Iye bai dɔɔ, kijɛ maŋaaɲu wooi duru durou, yaanran nɔrun daan gin’ ɔɲaa wɔɔ ga, emɛ igii wɔin. 23 Kɔɔ sai laa, emɛ kanran, emɛ inɛw kanɛ baa Ama Kikinu gɔ Ama sin obu gamulu pɔlɔ gin’ biyaaɲu gɔbe, Ama emi unrunw womɔi bojo ye, gojunawan emɛ kuu wo goonɔido waaru emɛ dɔmɔ gɔ le, emɛ kuu emɛ le kɔlɔ emɛ nɛ duru durouwɔin. 24 Sabu diyɛdɔn wogɔ nɛ toiyaa wɔu emi yabaaɲu. Nɛɛ kijɛ iyemɔjɛ diyɛdɔn gɔ, wogɔ diyɛdɔn tɔitɔii laa. Inɛ aa kijɛ wo iyejɛ bɛbɛɛdo diyɛdɔn le biyɛdo ma? 25 Kijɛ iyeenɛ emɛ wɔɔ gɔ bɛbɛɛdɛin diyɛdɔn gɔ le wɔin ye, emɛ wogɔ muyɔn le dɔdɔmiyɛndɛin. 26 Kɔɔ gin’ Ama Kikinu, yɛbɛlɛ emɛ nɛ emi babarajɛ. Sabu emɛ bana Ama bɛrɛ emɛ gɛɛun jaan gɔ inin. Kaa Kikinu, kuu womɔ le emɛ dɛi Ama bɛrɛ duru le bana wo gɛɛnjɛ gɔ, wogɔ aŋa le sɔɔ bɛɛmɔɔlɛ. 27 Ama, kinɛ ajubu jugɔnɛ gɔ, Kikinu womɔ ajubu gɔ igii wɔɔ. Sabu Kikinu, Ama diŋɛ le kɛukɛu Ama inɛw gɔbe dɛi Ama bɛrɛ gɛɛnjɛ. 28 Emɛ igii wɔin, Ama, inɛw woi ibɛɛ wɔin gɔbe, inɛw bana wo kɛju le kɛukɛu wo boonu gɔbe, kijɛ be bɛrɛ dɔɔjɛ wooi, be bɛrɛ sɔɔ ɛjui biyɛ ga kanranjɛ. 29 Sabu Aini womɔ, ba unrunw joo logoro nɛ aini pɔlɔi biyɛ ga, Ama, giru nɛ baa inɛw wo yɛmu gɔbe, wo iyaa giru nɛ baa bemaa Aini unrunmɔ le murin biyɛ ga kɛjaatiyaabe. 30 Kunrin Ama, inɛw dɛi giru nɛ baa, sɔɔ kɛjaatiyaa wo bee gɔbe, bei boonaabe. Inɛw wo boonu gɔbe, wo iyaa bei teitai bojaabe. Iyaa inɛw teitai wo boju gɔbe, wo iyaa dooro unrunmɔ bei gamalaa obaabe. 31 Emɛ kijɛ kɔɔbe wooi dɛi yani gɛɛdɛin ma? Ama emɛ le wɔɔ ye, inɛ aa jaŋunɛ emɛi biyɛdo ma? 32 Wo Aini womɔ ɔɲɛ nɛ paabalu, kaa emɛ wooi dɛi woi inɛw numɔ nɛ kunaabe. Wo Aini womɔ emɛ bɛrɛ obaabe. Kɔɔ gin’ yani wo iyaa lee, dɔnrun wɔlɔ go kijɛ puu emi obolu kanrando ma? 33 Inɛ aa Ama inɛw yɛmu gɔbei jarugado ma? Inɛ turu kanran. Sabu bei teitai wɔɔ ga lugonɛ gɔ Amai. 34 Inɛ aa kuu bemɛ nɛ jarugu duurɔdo ma? Inɛ turu kanran. Sabu yinwɛnnɛ gɔ Kirisito Yesui, kɔɔ dɛi sigɛ wo bulaai, wo Ama numɔ iin sibɛ nɛ yadaan, iyaa wo emɛ dɛi Ama bɛrɛ gɛɛunwɔ. 35 Kijɛ inge emi Kirisito ihibɛ le kabugu goonu bɛɛdo ma? Ɔɲɛ diyɛi ma, kinɛ ɔɲɛi ma, tɔɔɲɔi ma, giyɛi ma, dɛgui ma, parujui ma, yinwin ma? 36 Ama Dɔn nɛ bana tɔŋaaɲu gin’: “U sabu dɛi dɛnrun wooi nɛ emi yiun paruju nɛ too, inɛw, emi peju sɛnwɛin yaaɲu gin’ emi ɔɲɔmɔuwɔin.” 37 Kaa kijɛ kɔɔbe wooi kuu nɛ, emi ibɛɛ wɔɔ baŋa dɛi, emɛ gɔnrɔn diyɛ naa diyɛ biyaaɲu. 38 Sabu naran go, kijɛ turu kanran ihibɛ womɔ le emi kabugu goonu bɛɛidolo ga mu gawaa wɔun. Yiun ma, ɔnmɔ ma, mɛlɛnkɛbe ma, kuu bɛɛnw lee, paŋagunw lee ma, kanɛ kijɛ wɔɔ ma, kijɛ wɛɛido ma, 39 daa go paŋa ma, doɲu go paŋa ma, kijɛ maŋaaɲu waja turu kanran, Kirisito Yesu, Inɛw Baŋa emɛ le digɛu Ama ihibɛ tagaraajɛ gɔ nɛ emi asuu kabugu goonu bɛɛidolo.

9

1 Mu Kirisito nɛ narain sɔɔjɔn. Mu kakalui maŋaalɔn. Kinɛ jugɔ ma, Kikinu Pilu wijɛmɔjɛ gɔ, mu narain sɔɔjɔn ga mui daii tagauwɔ. 2 Mu tɔgu ma inɛw Yahutunw dɛi kinɛ ma gaai sɔmiyɛunwɔ, mu waaru wooi kinɛ jiun diyɛ le wɔun. Mu ba unrunw tɔgu ma bɛɛnw gɔbe bɛrɛ niwɛn sisiyɛbe ye, Ama jebu kuu ma nɛ biyɛ ga, iyaa Kirisito le mui kabugu goonɔ ga mu yayababɔn. 4 Bei Isɛrɛlu tɔgui. Ama bei unrunw womɔi bojaabe, iyaa dooro womɔ be bɛrɛ tagaraabe, aaru gɔbe be le aaraabe, iyaa Tɔɔru gɔ be bɛrɛ obu. Ama babu naran gɔ, be igu. Be Ama pui gɔbe biyaabɛin. 5 Tirɛ anranw diyɛnw unrunw gɔbe bei. Gojunawan sibɛ go Kirisito yaa tɔgu bemɛ nɛ goi. Wo, Ama kijɛ wooi kuu nɛ daan gɔ, asuu boi womɔ sɔmi biyɛmɔ. Amina. 6 Kaa mu Ama pui kunu gɔ yegiyelu gɛɛu wɔlɔn. Sabu Isɛrɛlu tirɛ unrunw gɔbe puu naran go Isɛrɛlu unrunwin laain. 7 Abarahamu tirɛ unrunw gɔbe kanran puu naran go unrunw womɔi laain. Sabu Ama, Abarahamu le kijɛ gi: “U Isaka le tirɛ unrunw u bɛrɛ obodɔn ga pui mu kunu gɔbei bɛɛdou.” 8 Tiyɛ gɔ gojunawan unrunw gɔbe, Ama unrunwin laain. Kaa unrunw Ama pui kunu gɔbe le kɛukɛu naraanɲu gɔbe sai, tirɛ unrunw tɔitɔi gɔbe bei ga lulugodɛin. 9 Sabu Ama, Abarahamu bɛrɛ pui kunɔu, sɔɔ wo sɔi gɔ unwɔ: “Yogo naŋurun, waaru ɔn le tee mu u bɛrɛ wɛwɛɛdɔn, Sara, kɔɔ waaru le aini bɛbɛɛdo.” 10 Iyaa kɔɔ sai laa. Rebeka anranw unrunw lɛi gɔbe, be ba turu sɛbɛin, emɛ tirɛ ainɛ Isaka gɔ woi. 11 Kaa aini turu yɛmu sɔɔ gɔ, Ama kuu womɔ le kijɛ kɛjaa, kakanrando ga wo beei biyɛ ga, Ama Rebeka le kijɛ gi: “Diyɛnɛ gɔ, dagunɛ gunɔnɛi biyɛdo.” Unrunw gɔbe naranmɔ nɛ, kijɛ ɛju ma, mɔɲu ma turu kanran kanrannɛ be wɔu, Ama sɔɔ kɔɔ sɔwaabe. Kunrin Ama yɛmu gɔ birɛ be biru le digɛla, kaa boonu womɔ gɔ le digɛ. 13 Bana Ama Dɔn nɛ tɔŋaaɲu gin’: “Mu Jakɔbui yɛmaa, Esaui pajaabɔn.” 14 Emɛ nɛɛ inge gɛɛdɛin? Teitai laa Ama le yɔɔ ma? Asuu. 15 Sabu Mɔise le kijɛ wo gi: “Mu, inɛ amasɔgɔ jugɔ mu ibɛ gɔ, amasɔgɔ womɔ jujugɔdɔn. Inɛ bɛrɛ ɛju kanran mu ibɛ gɔ, wo bɛrɛ ɛju kakanrandɔn.” 16 Nɛɛ kɔɔ gin’, Ama yɛmu gɔ, wogɔ inɛ kijɛ ibɛ le ma, inɛ birɛ le ma kijɛ digɛi laa. Kaa Ama amasɔgɔjugɔ gɔ le digɛ. 17 Ama Dɔn nɛ Ama, Ejipute ɔgɔnɛ le kijɛ gi: “Mu u le gɔnrɔn ma tagara ga, iyaa boi ma aduna yalu wooi nɛ dɔɔ ga, ui ɔgɔ daanaabɔn.” 18 Kɔɔ gin’ Ama, inɛ amasɔgɔ jugɔ wo ibɛ gɔ amasɔgɔ jugɔjɛ, iyaa inɛ kɔkɔlɔ maai bojo wo ibɛ gɔ kɔkɔlɔ maai bojojɛ. 19 Inɛ turu mu le ɔn gin’ gɛɛdo bibiyɛ: «Kɔɔ gin’ wɔɔ biyaai ye, Ama inge dɛi inɛi pɛbɛjɛ? Sabu inɛ aa Ama diŋɛ le yabalu kanrun bɛɛdo ma?» 20 Kaa u inɛ Ama le jiirenɛ gɔ ui aai? Nage toroi, woi maanɛ le womaa inge dɛi unruin ɔn gin’ kanrun ma gɛɛidolo. 21 Toroimaanɛ nage gɔ le kijɛ wo ibɛ kanran bɛbɛɛjɛ. Nage tutunmɔ gɔ le wo gelu dɔnrun gaa yeguru bɛbɛɛdo, wo iyaa gelu birɛ biru kanran yeguru bɛbɛɛdo. 22 Ama yaa kijɛ kanrun wo ibɛ gɔ kanrun bɛbɛɛdo. Wo kinɛ banrun womɔ jugɔmu ibɛɛ bee, iyaa gɔnrɔn womɔ taguru ibɛɛ bee. Kokanran inɛw kuu nɛ kinɛbanrun womɔ sugoun jaanbe gɔbe, suiyi be le jaan gɔbe, be sibɛ go, Ama, muyɔn diyɛ unrunmɔ tagaraabe. 23 Emɛ inɛw amasɔgɔ emɛ wo jugaajɛ gɔbe, emɛ inɛw giru nɛ baa, emaa dooro womɔ bɛɛ ga wo boonu gɔbe bɛrɛ dooro diyɛ womɔ tagara ga, wo wogɔ gin’ kanraanbe. 24 Sabu Yahutunw logoro nɛ sai laa, kaa tɔgu wajunw logoro nɛ inɛw wo boonu gɔbe emi. 25 Ose dɔn nɛ Ama sɔwaa gi: “Tɔgu, tɔgu mai laa gɔ, mu woi tɔgu mai gɛgɛɛdɔn. Gana ibɛla mu bee gɔ, gana ibɛɛ mu wɔi gɛgɛɛdɔn.” 26 Iyaa, “Yalu nɛ be bɛrɛ ‘ei tɔgu mai laa’ gin gɔ nɛ, wogɔ nɛ tee bei ‘Ama ɔnmɔ anranw unrunwin’ gɛgɛɛdɛin.” 27 Esayi kanran, Yahutunw tɔgu dɛi kɔnwaan kijɛ wo gi: “Halu Isɛrɛlu tɔgu lugo gɔ nɛudii sɔsɔun gin’ biyaai kanran, logoro bemɛ nɛ inɛw gaila wajaain gɔbe sai yayabadɛin. 28 Sabu Inɛw Baŋa Ama, ɔgu ɔgu kubɔ turu sai aduna saliyɛ kikiredo.” 29 Iyaa pɔɔlɔ bana Esayi sɔwaabe gin’: “Inɛw Baŋa Ama kijɛ wooi kuu nɛ daan gɔ emi tiruwɛnw obolu bee ye, emi Sodomɛ gin’ bibiyɛbe, emi Gomɔre le murin bibiyɛbe.” 30 Emɛ nɛɛ inge gɛɛdɛin ma? Wogɔ unwɔ: Inɛw Yahutunwin laain gɔbe, inɛw Ama giru nɛ teitai biyɛ ga mainiyɛun benɛ gɔbe, gagawu dɛi bei teitai wɔɔ ga lugaaɲu. 31 Kaa Isɛrɛlu tɔgu inɛw gɔbe kai, tɔɔru Ama giru nɛ bei teitai bojo bɛɛido gɔ bɛɛ dɛi mainiyɛun wɔu, be Tɔɔru gɔ kijɛ gɛɛjɛ kanraan bɛɛnɛ. 32 Inge sabu dɛi? Sabu kijɛ dɛi mainiyɛun be bee gɔ, gagawu le digɛla bee, kaa wogɔ birɛ bemɛ le digɛbe. Be “tibu inɛi tomɔmaa ye numɔmɔjɛ” gɔ nɛ kubɔ bemɛ tomaai, 33 bana Ama Dɔn nɛ tɔŋaa Ama gi gin’: “Yɛnɛ, tibu inɛw kubɔ tomɔmɔjɛ gɔ, mu Siɔn nɛ duunaajɔn. Wogɔ, dumɔ bei numɔmɔjɛ gɔi. Kaa inɛ wo le gawaajɛ gɔ, wo dɔgɔ iyeidolo.

10

1 Ba unrunw, kijɛ kinɛ ma nɛ saii mu ibɛ gɔ, kijɛ Isɛrɛlu tɔgu inɛw dɛi Ama bɛrɛ mu gɛɛnjɛ gɔ, wogɔ bemaa yayabu gɔ bɛɛi. 2 Sabu mu bemaa Ama sibɛ go maini diyɛ le wɔin sɛɛrɛ goo bɛbɛɛdɔn, kaa maini diyɛ bemɛ jugɔ sɔɔ le digɛla. 3 Kunrin, be bana Ama inɛwin teitai wɔin ga wo lugojɛ gɔ inin dɛi, be kuu bemɛ le bana teitai biyɛɲu dɛnaabɛin. Kɔɔ gin’, be Ama bana inɛwin teitai wɔin ga wo lugojɛ gɔ le yabanɛ. 4 Sabu Kirisito, Tɔɔru gɔ donugaabe, kɔɔ gin’ inɛw gawaaɲu gɔbe wooi, Ama giru nɛ teitai wɔin lugoɲu. 5 Tɔɔru sɔɔ yabu gɔ le digɛnu, teitai bii dɛi waaru Mɔise tɔŋu le, kijɛ wo gi: “Inɛ Tɔɔru kijɛ kanran gɛɛjɛ kanranjɛ gɔ, Tɔɔru gɔ digɛnu woi ɔnmɔi bibiyɛdo.” 6 Gagawu le digɛnu Ama giru nɛ teitai bii gɔ dɛi sɔɔ sɔin gɔ ɔn woi: U kinɛ uwɔ nɛ Kirisitoi sunugoun jaain wɔɔ ga gɛɛnɔu, bana tɔŋaaɲu gin’: “Inɛ aa alagala uhulodo ma.” 7 Kirisitoi yiunbe logoro nɛ bulugu goonɔu jaain wɔɔ kanran gɛɛnɔu, bana tɔŋaaɲu gin’: “Inɛ aa aduna minɛ doɲu nɛ too gɔ nɛ sugodo?” 8 Nɛɛ sɔɔ ingei sɔin? Wogɔ unwɔ: “Ama sɔɔ gɔ u le bɛrii wɔɔ, aŋa uwɔ lee, kinɛ uwɔ lee nɛ yato.” Wogɔ gagawu sɔɔ waaju emɛ tagajɛ gɔ woi. 9 U aŋa uwɔ le, Yesu, Inɛw Baŋa gɔ woi ga inɛw giru nɛ sɔwaajɛu ye, iyaa u kinɛ uwɔ nɛ Ama, Yesui yiun nɛ bulomaabe ga gawaa wɔu ye, ui yayabadɛin. 10 Sabu kinɛ uwɔ nɛ u gawaa wɔu digɛu, Ama, ui teitai wɔɔ ga lugojɛ, iyaa aŋa uwɔ le sɛɛrɛ u goojɛ gɔ digɛu ui yayabadɛin. 11 Ama Dɔn nɛ sɔwaa gi: “Inɛ aai kanran, wo le gawaajɛ ye, dɔgɔ iyeidolo.” 12 Kɔɔ gin’ Yahutunw lee, inɛw Yahutunwin laain gɔbe lee logoro nɛ kabu tolo. Inɛw puu dɛi Inɛw Baŋa turu sai yɔɔ. Inɛw boi womɔ boonɔw gɔbe puu bɛrɛ wo kijɛ ɛju gaai obojɛ. 13 Bana Ama Dɔn nɛ tɔŋaaɲu gin’: “Inɛ aai kanran, Inɛw Baŋa boi boonaajɛ gɔ, woi yayabadɛin.” 14 Be inɛ le gawanɛ be wɔɔ go boi, yani boonu bɛɛdɛin? Be inɛ dɛi sɔɔ turu kanran ɛgɛnɛ be wɔɔ gɔ le, yani gawu bɛɛdɛin? Inɛ turu kanran, wo dɛi waaju tagalu ye, be yani ɛgɛdɛin? 15 Inɛw waaju taganw gɔbe tiinɛ ye, yani waaju gɔ tagadɛin? Bana Ama Dɔn nɛ tɔŋaaɲu gin’: “Inɛw Kibɛru Ɛju taganw wɛɛgu gɔ saii ɛjii wɔɔ.” 16 Kaa inɛw puu Kibɛru Ɛju gɔ le yabanɛ. Kunrin Esayi sɔwaa kijɛ gi: “Inɛw Baŋa, inɛ aa sɔɔ emɛ gɔ le gawaabe ma?” 17 Kɔɔ gin’ gagawu gɔ sɔɔ keŋi le digɛnu bɛɛmɔjɛ, sɔɔ keŋi gɔ Kirisito sɔɔ waaju tagu gɔ le digɛnu bɛɛmɔjɛ. 18 Kaa kijɛ mu gi: Be Kibɛru Ɛju gɔ ɛgɛnɛbɛin gɔ narain ma? Ai, ɛgaabɛin. Bana Ama Dɔn nɛ tɔŋaaɲu gin’: “Mii bemɛ minɛ yalu wooi nɛ ɛgɛmaabe, sɔɔ bemɛ aduna kale wooi nɛ dɔwaai.” 19 Iyaa kijɛ mu gi: Isɛrɛlu tɔgu inɛw wogɔ paamanɛ ma? Paamaabɛin. Mɔise laa Ama ɔn gin’ gi ga tɔŋu: “Mu tɔgu tɔitɔi laa inɛw gɔbe le ei ele nɛ kukunɔdɔn, tɔgu bomɔgunw le kinɛ ebe babanranmɔdɔn.” 20 Esayi halu kara siyaa Ama ɔn gin’ gi ga tɔŋu: “Inɛw mui dɛnɛbenɛ gɔbe mui iyaabɛin, inɛw mui selumɛubenɛ gɔbe bɛrɛ mui tagaraabɔn.” 21 Kaa Isɛrɛlu tɔgu inɛw dɛi, Ama womaa ɔn gin’ gi gi: “Dɛnrun gɔ wooi nɛ mu tɔgu sɔɔ yabaalɛ, tɔgu kɔkɔlɔmaaginɛ bɛrɛ numɔ ma dɛɛraabɔn.”

11

1 Nɛɛ kijɛ mu gi: Ama, tɔgu womɔ inɛwin kamaa dagaati ma? Asuu. Sabu mu kuu ma le Abarahamu tiruwɛnɛi, Isɛrɛlu tɔgui, Bɛnjamɛ tɔgui. 2 Ama, tɔgu womɔ giru nɛ baa wo yɛmu gɔ kamaa dagalu. E Eli dɛi Ama Dɔn nɛ sɔɔ tɔŋaaɲu gɔ igii wɔi laa? Wo Isɛrɛlu tɔgu inɛw dɛi kinɛ unrunmɔ aalu ga Ama bɛrɛ waaru wo sɔɔube le kijɛ wo gi: 3 “Inɛw Baŋa Ama, be inɛw titiyaanw uwɔ gɔbei daatin, sadagadumu uwɔ gɔbei wolugaatin. Mu turu sai wajaai, iyaa be mui daa ga dɛnɛuwɔin.” 4 Kaa, Ama yani aŋa womɔ sai? Wo Eli le kijɛ gi: “Mu inɛw muɲu sɔi mu dɛi bojaa yasɔn, be ɔmɔlɔ Baalu gɔ giru nɛ tuŋiyɛnnɛ.” 5 Kɔɔ gin’, kanɛ yaa, Ama, nɛɛma womɔ dɛi inɛw lugo dagi yɛmaa wo sɛɛ gɔbe wajaa yɔɔin. 6 Ama, nɛɛma womɔ dɛi bei yɛmu digɛu, birɛ bemɛ sɔɔ wɔlɔ. Kɔɔi laa ye, Ama nɛɛma gɔ nɛɛma tɔitɔii biyɛbele. 7 Emɛ nɛɛ inge gɛɛdɛin ma? Isɛrɛlu tɔgu inɛw gɔbe kijɛ be dɛnɛbe gɔi bɛɛnɛ. Kaa Ama inɛw yɛmu gɔbe wogɔ biyaabɛin. Inɛw wajunw gɔbe kai hakilɛ bemɛ pinaatin, 8 bana Ama Dɔn nɛ tɔŋaaɲu gin’: “Ama giri yeiyi kikinu bei obaajɛ. Be giri iye bɛɛidenɛ, be suguru ɛgɛ bɛɛidenɛ. Iye bai dɔɔ kunrin wɔɔ.” 9 Dawide yaa sɔwaa gi: “Jaa diyɛ bemɛ gɔ be bɛrɛ pɛnrɛn lee, atii lee gin’ biyɛmɔ. Wogɔ be bɛrɛ kijɛ kinɛ yanwanmu sɔɔ lee, tujɔ mɔɲu bɛi sɔɔ leei biyɛmɔ. 10 Bemaa giri iyenɔu giye, giri bemɛ purugiyɛmɔ. Waaru wooi ɔɲɛ dɛi bei yɔnɔ ye biyɛmɔ.” 11 Nɛɛ kijɛ mu gi: Yahutunw waaru be tomu le, be jaa numɔ ye bibiyɛdɛin ga numi ma? Asuu! Kaa be hakɛ kanraanbɛin dɛi, yayabu gɔ inɛw Yahutunw tɔgui laain gɔbe bɛrɛ dɔwaai. Sɔɔ wogɔ, Yahutunw bemaa ele le biyɛ ga biyaabe. 12 Yahutunw hakɛ gɔ dɛi aduna duba diyɛ biyaabe, Yahutunw numu gɔ le digɛu tɔgu wajunw gɔbe duba diyɛ biyaabɛin. Waaru Yahutunw gɔbe lugo kɛu yayabu gɔ nɛ be wiyaajɛ, sigɛ le duba gɔ gaai biyɛdo. 13 Nɛɛ, e inɛw Yahutunw tɔgui laain gɔbe, kanɛ mu e le sɔɔuwɔn: Mui, inɛw Yahutunw tɔgui laain gɔbe dɛi Yesu jaŋu ii tiyaaɲui. Kɔɔ sabu dɛi, mu birɛ mu birɛun jaan gɔ dɛi kuu ulo le biyɛdɔn. 14 Kɔɔ gin’, Ama womaa tɔgu ma inɛw logoro nɛ gamuui yaba ga, mu kinɛ bemɛ nɛ ele kunɔ ibɛɛ wɔun. 15 Sabu waaru bei kamaa dagin le, aduna lee, Ama lee logoro nɛ sɔɔ yegiyaai. Nɛɛ, waaru Ama bei sɛgɛrɛi wo do yani biyɛdo? Wogɔ inɛw yinwaan gɔbe bɛrɛ ɔnmɔi bii biyɛdo. 16 Buru kawara pɔlɔ gɔ Ama dɛi dɛiin bojaatin ye, buru gunu gɔ puu Ama dɛi dɛiin bojaaɲu. Iyaa, tiun duu gɔ Ama dɛi dɛiin bojaatin ye, tiun numɔ ii gɔbe yaa Ama dɛi dɛiin bojaaɲu. 17 Tiun oliwe walaaɲu numɔ ii gamuu gɔbe kɛjaa goonaatiyaa, oliwe tɛbɛ numɔ ii gɔbe wogɔ nɛ jɛɛlaa taraa taŋamaabɛin. Yahutunw gɔbe oliwe walaaɲu wogɔ gin’ wɔin. E inɛw Yahutunw tɔgui laain gɔbe, e oliwe tɛbɛ tiun gin’ wɔi, iyaa ei kanɛ oliwe walaaɲu nɛ jɛɛlaa taraa taŋamaaɲu. Iyaa oliwe walaaɲu duu bɛrɛ kijɛ ɛju gowaa wɛɛ gɔ tinɛi kayauwɔi. 18 Nɛɛ, numɔ ii kɛjaa gooni gɔbei e gailamɔu jaanla. E kuu ulo le e biyɛun jaanla. Ei numɔ ii sai. Tiun duu gɔ bɛrɛ paŋa e oboolɛ, kaa tiun duu gɔi paŋa ei obojɛ. 19 Kaa kijɛ e gɛɛido: «Ee, kaa emi dilɛ bemɛ nɛ jɛɛlaa taraa taŋamɔ ga numɔ ii ɔnbe wogɔ dɛi kɛjaa gooni.» 20 Wogɔ narain. Be gagawu sɛlɛ bemɛ dɛi bei kɛjaa gooni. Kaa e gagawu ebe dɛi yalu ɔn nɛ biyaa wɔi. Kɔɔi biyaa ye, e kuu ulo le biyɛnɔugi, kaa liyɛi. 21 Sabu Ama, Yahutunw, numɔ ii tɔitɔi gin’ wɔin gɔbei kamu dagu nɛ paabalu ye, ei kanran paabaidolo. 22 Ama bana ɛhɛju wo sɛɛ lee, bana saliyɛ kiru nɛ ɛɛn go wo wɔɔ gɔ lee yɛnɛi. Wo inɛw numaai gɔbe saliyɛ ɛɛn go kiraabe. Kaa e sibɛ nɛ ɛhɛju wogɔ tagaraabe. Kaa e ɛhɛju womɔ gɔ nɛ yabiyɛun jaain wɔɔ, kɔɔi laa ye, ei kanran kɛjɛ ye gogoonɔdɛin. 23 Yahutunw gɔbe gagawu sɛlɛ bemɛ pajaatin biyaai ye, pɔɔlɔ yalu be bee gɔ nɛ bei jɛɛlu taru ye tataŋamɔdɛin. Sabu Ama bei pilemɛ jɛɛlu ye taru ye, taŋamɔu gɔnrɔn yasɛ. 24 Halu e lee, be lee dɛin kanran, ei oliwe tɛbɛ nɛ kɛjaa goonaa, oliwe walaaɲu gɔ nɛ jɛɛlaa, taraa taŋamaabɛin. Yahutunw gɔbe, bei oliwe tiun tɔitɔi kɔɔ numɔ ii gɔ bei. Bei pilemɛ ye tiun bemɛi wɔɔ gɔ nɛ jɛɛlu ye, taru taŋamɔ ga, Ama bɛrɛ halu bɛrii wɔɔ. 25 Ba unrunw, ebaa kuu ebe le ei hakilɛ sɛwin gɛɛnɔu ga sɔɔ boŋurun turu ɔn mu ebaa jugɔ ga ibɛɛ wɔun. Wogɔ unwɔ: Isɛrɛlu inɛw gamuu gɔbe waaru wooi hakilɛ bemɛ pinɛ ye biyɛɛnɛ. Kaa tɔgu wajunw Ama bɛrɛ wɛɛidɛin lugo kibeido baa yai dɔɔ sai hakilɛ bemɛ pinɛ ye biyɛdo. 26 Bana Ama Dɔn nɛ tɔŋaaɲu gin’, Isɛrɛlu tɔgu inɛw gɔbe puu aŋai yabaidɛin unwɔ: “Yabanɛ gɔ Siɔn nɛ gogoodo, wo Jakɔbu tirɛ unrunw Ama giri liyɛla gɔ dodonugodo. 27 Waaru hakɛ bemɛ yaabu mu kanraindo, be le aaru mu aaraido gɔ kɔɔ woi.” 28 Kibɛru Ɛju gɔ le yabanɛ be kanrun sɔɔ sibɛ go, be ɛju ebe dɛi Ama jaŋuwin biyaa wɔin. Kaa Ama bei yɛmu sɔɔ sibɛ go, Ama be tirɛ anranw le pui wo kunu gɔbe dɛi, Ama inɛw ibɛ gɔ bei. 29 Sabu Ama inɛw wo yɛmu gɔbe lee, duba wo obojɛ gɔbe lee sibɛ go ajubu womɔ duluyomɔidolo. 30 E kanran inɛw Yahutunw tɔgui laain gɔbe, waaru galaai gɔ le e Ama sɔɔ yabalu kanraanbei. Kaa kanɛ, Yahutunw sɔɔ yabala gɔ digɛu, Ama, amasɔgɔ ebe jugaabe. 31 Bemɛ yaa kɔɔ gin’ biyɛdo. Ama, amasɔgɔ ebe jugu gɔ le digɛnu, bemaa kanran kanɛ Ama, amasɔgɔ bemɛ jugɔ ga, be kanɛ Ama sɔɔ yabalu kanraanbɛin. 32 Sabu Ama, inɛw wooi bɛrɛ amasɔgɔjugɔ unrunmɔ tagara ga, wo inɛw wooi, sɔɔ yabala kajugunwin bojaabe. 33 Ama arusɛgɛ gɔ halu gaai wɔɔ. Hakilɛ womɔ lee, jugɔ womɔ lee, halu tooi wɔin. Inɛ aa Ama kijɛ kanran ga wo kɛju gɔ jugɔ bɛɛdo? Inɛ aa bana birɛ wo birɛjɛ paamu kanrun bɛɛdo? 34 Bana Ama Dɔn nɛ tɔŋaaɲu gin’: “Inɛ aa Inɛw Baŋa Ama ajubu gɔbe igii wɔɔ ma? Inɛ aa tinwinrun obonɛ womɔi bii bɛɛdo ma? 35 Baŋai pilemɛ ye tujɔ ga, inɛ aa laa wo bɛrɛ kijɛ obaabe ma?” 36 Sabu kijɛ puu wo nɛ goo, kijɛ puu wo maŋu, kijɛ puu wo dɛi wɔin. Boi sɔmu gɔ asuu Ama mɔi biyɛmɔ. Amina.

12

1 Nɛɛ, ba unrunw, Ama, amasɔgɔjugɔ emɛ bɛrɛ wo taguru gɔ dɛi, mu e bɛrɛ gɛɛunwɔ kuu ebe sadaga ɔnmɔ, dɛiin bojaaɲu, Ama kinɛ aajɛ gin’, Ama bɛrɛ oboi. Amai babu tɔitɔi babu e bɛɛido gɔ kɔɔ woi. 2 Bana ebe, aduna ɔn bana le murin biyɛmɔnɔugi. Kaa Ama bɛrɛ ajubu kana ei obomɔ ye, wo bɛrɛ ei wo dulomɔmɔi. Kɔɔ waaru le Ama diŋɛ gɔ e igii bibiyɛdei: Wogɔ kijɛ ɛjii wɔɔ gɔ lee, kijɛ kinɛ womɔ aajɛ gɔ lee, kijɛ kibaai gɔ leei. 3 Ama, nɛɛma mu bɛrɛ obu gɔ dɛi, mu e puu bɛrɛ sɔɔuwɔn: Bana e wɔɔ gɔ nɛ gaanu ye kuu ebe unɔnɔugi. Kaa inɛ tuturu puu, Ama, gagawu gamulu wo bɛrɛ obu gɔ le kɛukɛu, hakilɛ daanu le, kuu unrunmɔ dɛi wo ajubamɔ. 4 Goju emɛ turu gɔ nɛ digɛ dɛin dɛin yɔɔin, be puu birɛ bemɛ dɛin dɛin wɔɔ. 5 Kɔɔ gin’, emɛ yaa jooi wɔin. Kaa Kirisito nɛ emi goju turu. Iyaa, bana goju digɛ dɛin dɛin gɔbe tunmɔ le mɔrinyaan wɔin gin’, emɛ yaa tunmɔ le kɔɔ gin’ mɔrinyaan wɔin. 6 Ama, inɛ tuturu bɛrɛ nɛɛma obu gɔ le kɛukɛu, sin obu dɛin dɛin emɛ sɛɛ gɔbe le birɛ emɛ birɛun jaain wɔɔ. Logoro emɛ nɛ, inɛ turu, Ama bɛrɛ sɔɔ goi sɔi sin obui sɛɛ ye, wo wogɔ gagawu womɔ bana wɔɔ gin’ wo kanraun jaain wɔɔ. 7 Inɛ waja, jaŋu unrunw baru sin obui sɛɛ biyaai ye, jaŋu unrunwin wo baraun jaain wɔɔ. Inɛ deeru deeru sin obu sɛɛ gɔ, deeru wo deereun jaain wɔɔ. 8 Inɛ, inɛw wajunw gɔbei anrangaju obu sin obu sɛɛ gɔ, bei anrangaju wo oboun jaain wɔɔ. Inɛ kijɛ wo sɛɛ inɛw wajunw le gamalanɛ gɔ, wo wogɔ numɔ maa sɛlɛ le kanran. Inɛ giru teeremɔnɛi wɔɔ gɔ, wo birɛ gɔ nɛ mainiyɛn. Inɛ dɔgɔpaganw baranɛ gɔ, wo kinɛ ɛɛlu le wogɔ kanran. 9 Kinɛpilu le inɛwin ibɛɛ biyɛi. Mɔɲu ibiliyɛi, ɛju kanrun gɔ nɛ pagiyɛi. 10 E, ba unrunw gin’ tunmɔi ɛjii ibɛɛ biyɛi, e tunmɔ babu nɛ ɛjii mainiyɛin. 11 E wala le biyɛnɔugi, kaa kinɛ ɔgu le birɛ ɛjii birɛi. Kinɛ ebe wooi le Inɛw Baŋa dɛi birɛ birɛi. 12 Diyɛdɔn ebe gɔ dɛi kinɛ ɛɛlu le biyɛi, ɔɲɛ dɛi muyɔn le biyɛi, waaru wooi Ama gɛɛin. 13 Ama inɛw gɔbe kai kilɛi. Yerunw bɛrɛ ginrunsugo oboi. 14 Inɛw ei tɔɔɲɔw gɔbe dɛi Ama boi booi. Ɔnhɔn! Be dɛi Ama boi booi. Kaa bei jɛbɛnɔugi. 15 Inɛw kinɛ ɛɛlu le wɔin gɔbe le kinɛ ɛɛliyɛmɔi. Inɛw sɔmiyɛn sɔmiyɛnw gɔbe le sɔmiyɛn sɔmiyɛin. 16 E tunmɔ le mii turu le biyɛi. Kuu ulo le biyɛnɔugi, kaa birɛ dagi inɛw lugaa sɛnɛ gɔbei birɛ ga yabai. Ei inɛw hakilɛgunwin bojonɔugi. 17 Inɛ turu kanran bɛrɛ mɔɲu, mɔɲu le tujɔnɔugi. Inɛw puu giru nɛ ɛju kanran ga dɛnɛi. 18 Kanran bɛbɛɛmɔ ye, kijɛ gɔnrɔn ebei wɔɔ gɔ puu kanrun ye, inɛw puu le jamu le biyɛi. 19 Ba unrunw ibɛ mabe, e tunmi duguru ebe goonɔugi, kaa Ama kinɛbanrun bɛrɛ duguru ebe wo goomɔi. Sabu Ama Dɔn nɛ Inɛw Baŋa Ama ɔn gin’ gi ga tɔŋaaɲu: “Duguru gɔ mu goodo, pilemɛ ye mu tujɔdo.” 20 Iyaa Ama Dɔn nɛ tɔŋaaɲu gin’: “Jaŋunɛ uwɔ giyɛ le wɔɔ ye, pana kayaɲu wo bɛrɛ obo, diinɔɔrin le wɔɔ ye, dii nɔɔɲu wo bɛrɛ obo. Sabu u kɔɔ gin’ kanraanjɛu ye, yaun bɔnrɔin kuu womɔ nɛ duunɔjɛu.” 21 U mɔɲu bɛrɛ kuu uwɔ nɛ gɔnrɔn bɛɛmɔnɔu, kaa ɛju kanrun le mɔɲu kuu nɛ gɔnrɔn bɛɛ.

13

1 Inɛw wooi paŋagunw le be tubiyeun jaain wɔɔ. Sabu paŋa Ama bɛrɛ goolu turu kanran wɔlɔ, paŋa wɔin gɔbe Ama sagu le dɛinyaan wɔin. 2 Kɔɔ gin’, paŋa daanaaɲu gɔ le inɛ jaiyɛjɛ gɔ, Ama kijɛ daanu gɔ le jaiyɛuwɔ. Inɛ wogɔ gin’ kanranjɛ gɔ, wo tujɔ mɔɲu kuu womɔ nɛ susunugodo. 3 Sabu inɛw mɔɲu kanranw gɔbei laa ye, ɛju kanranw gɔbe paŋagunwin liyɛun jaanla. U paŋaginɛi liyɛ ibɛlau ma? Kɔɔ biyaai ye, u ɛju kanran, wo ui sɔsɔmɔdo. 4 Sabu wo u bɛrɛ niwɛn siyɛ dɛi, Ama birɛbirɛnɛi biyaa wɔɔ. Kaa u mɔɲu kanranjɛu ye, woi liyɛ, sabu wo bamai gɔnrɔn kɔɔ sɛlɛ. Wo Ama birɛbirɛnɛi. Wo Ama kinɛbanrun goonɔ ga, inɛ mɔɲu kanrannɛ gɔi lalagajɛ. 5 Kɔɔ dɛi paŋagunw le u tubiyeun jaain wɔɔ. Kinɛbanrun liliyɛ gɔ sai dɛi laa, kaa kinɛjugɔ uwɔ kuu uwɔ nɛ jarugu duduurɔjɛ dɛi be le u tubiyeun jaain wɔɔ. 6 Kɔɔ dɛi e sɛgu sɛgɛuwɔi, sabu paŋagunw gɔbe kijɛ be kanraun jaan gɔbe sɛɛu kanraunwɔin ye, be Ama birɛi birɛuwɔin. 7 Kijɛ be bɛrɛ tujɔun e jaan gɔbe puu tujɔi: Sɛgu gɔ sɛgu baŋa bɛrɛ oboi, tɛɛbɛ gɔ tɛɛbɛ baŋa bɛrɛ oboi. Inɛ u liyɛun jaan gɔi liyɛ, inɛ u babaun jaan gɔi baba. 8 Inɛ turu yoru kanran e le biyɛmɔnɔugi. Kaa kijɛ turu e kanraun jaan yɔɔ, wogɔ tunmɔi ibɛɛ bii. Inɛ wo bɔɔnɛi ibɛɛ wɔɔ gɔ, Tɔɔru kijɛ kanran gɛɛjɛ gɔ puu kanraan kibemaati. 9 Kijɛ kanran gɛɛɲu ɔnbe: “Dimu dimiyɛnnɔu, inɛ daanɔu, gunyɔn gunyɔnnɔu, inɛ kijɛ daariyɛnɔu”, kɔɔbe puu lee, wajunw gɔbe puu lee tiyɛ mɔɔnaa, kijɛ kanran gɛɛɲu turu ɔn sai nɛ tɛtɛmɛmɔjɛ: “Aŋai kuu uwɔ u ibɛɛ gin’, u bɔɔnɛi yaa kɔɔ gin’ ibɛi biyɛ.” 10 Inɛ ihibɛ sɛɛ wo bɔɔnɛ le mɔɲu kanraanlɛ. Inɛ wo bɔɔnw ibɛ gɔ, baŋa Tɔɔru gɔ puu kibemaati. 11 E sɔɔ kɔɔ e kanraun jaain wɔɔ, sabu emɛ waaru yagɔ nɛ wɔin ma e igii wɔi. Giri e yemɛu waaru gɔ dɔwaai. Sabu kanɛ, yayabu gɔ laa waaru Yesu Kirisito le emɛ gawu gɔ dɛi sigɛ emɛ le bɛruniyaan wɔɔ. 12 Digɛ waaru yagalajɛ, ba yaara bɛruniyaain. Kɔɔ dɛi, emɛ, ɔlɔ nɛ birɛ birɛɲu gɔbei pajamɔi, wijɛ nɛ kɔmɔgelu le kɔmɔ tai bɛɛmɔjɛ gɔi pagiyɛmɔi. 13 Yoiyaara emɛ, bana aga wijɛ nɛ biyɛun jaan gin’ bojomɔi. Emɛ yɔgɔrɔ mɔɲu nɛ lee, kɔɲɔ nɔi bimili nɛ lee, sala nɛ lee, kuu sɛlɛ birɛ nɛ lee, jai nɛ lee, ele nɛ lee, kuu emɛ kajubamɔi. 14 Kaa, Inɛw Baŋa Yesu Kirisito bana gɔ jeɲɛi. Waja dadaaru mɔɲu kinɛ nɛ goojɛ gɔ diŋɛ kanrun ajubanɔugi.

14

1 Inɛ gagawu nɛ paŋa sɛlɛ gɔ sɛgɛrɛi. Kaa kijɛ wo kanraun jaan ma, kijɛ wo kanraun jaanla ma bana wo ajubajɛ sibɛ go wo le jiirenɔugi. 2 Kɔɔ gin’, inɛ turu, gagawu womɔ wo bɛrɛ kijɛ puu kayamu bɛbɛɛmɔjɛ. Kaa inɛ gagawu nɛ paŋa sɛlɛ gɔ, minɛ nɛ kijɛ tɛiyɛjɛ sai kayajɛ. 3 Inɛ kijɛ puu kayi bɛɛjɛ gɔ, inɛ kakayɔn gamuu kayi bɛɛlɛ gɔi gailiyɛmɔu jaanla, iyaa inɛ kakayɔn gamuu kayaalɛ gɔ, inɛ kijɛ puu kayajɛ gɔi jarugaun jaanla, sabu Ama woi sɛgɛraabe. 4 Ui aai ma, u inɛ waja birɛbirɛnɛi jaruganɛ gɔ? Wo kijɛ wo kanranjɛ nɛ ɛɛn go iŋɛ ma, ɛɛn go iŋɛla ma, wo baŋa turu sai tagu yato. Kaa wo ɛɛn go iŋiyɛndo, sabu Inɛw Baŋa woi ɛɛn go iŋiyɛnmɔɲu gɔnrɔn yasɛ. 5 Inɛ turu, bai turu bai waja dɛi sigɛ ga lugojɛ, inɛ waja yaa bai wooi kɛukɛu ga lugojɛ. Inɛ tuturu kinɛ womɔ nɛ bana wo ajubajɛ daii jugi biyɛ. 6 Inɛ bai turu bai wajunw dɛi sigɛ ga wɔɔ gɔ, wo Inɛw Baŋa baba ga kanranjɛ. Inɛ kakayɔn puu kayajɛ gɔ, wo Inɛw Baŋa baba ga kanranjɛ, sabu wo jaa womɔ dɛi Amai birɛpoo tatagajɛ. Inɛ kijɛ gamuu kayaalɛ gɔ, wo Inɛw Baŋa boi sɔmɔ ga kanranjɛ, wo yaa Amai birɛpoo tatagajɛ. 7 Sabu emɛ inɛ turu kanran, inɛ kuu unrunmɔ dɛi ɔnmɔi wɔɔ wɔlɔ, iyaa inɛ turu kanran, inɛ kuu unrunmɔ dɛi yinwɛnjɛ wɔlɔ. 8 Emi ɔnmɔi wɔɔ ye, Inɛw Baŋa dɛi emi ɔnmɔi wɔɔ, emi yinwaain ye, Inɛw Baŋa dɛi emi yinwɛnjɛ. Kɔɔ gin’, emi ɔnmɔi wɔɔ ma, emi yinwaan wɔɔ ma, emi Inɛw Baŋa mɔi. 9 Sabu Kirisito, inɛw yinwaain gɔbe lee, inɛw ɔnmɔi wɔin gɔbe lee, Inɛw Baŋai biyɛ ga yinwaan, bulaabe. 10 Nɛɛ u, inge dɛi u bainɛi jarugau wɔu ma? U kanran, inge dɛi u bainɛi gailiyɛmɔu wɔu ma? Sabu saliyɛ emɛ kiru dɛi emɛ puu Ama giru nɛ bai turu ihiŋiyɛndɛin. 11 Sabu Ama Dɔn nɛ bana tɔŋaaɲu gin’: “Mu Inɛw Baŋa ɔnmɔi wɔɔ gɔ, daii sɔwaa kijɛ mu gi: Inɛw puu giru ma nɛ tutuŋiyɛndɛin, inɛw wooi mui Amai ga daii gɛgɛɛdɛin.” 12 Kɔɔ gin’, emɛ tuturu wooi kijɛ emɛ kanrun tiyɛ gɔ Ama bɛrɛ tatagadɛin. 13 Waja emɛ tunmɔi jarugu pajamɔi. Kaa kijɛ e bainɛ kubɔ tomɔmɔjɛ ma, hakɛ nɛ woi yoomɔjɛ ma kanraindelei ga kinɛ ebe nɛ kunɔi. 14 Inɛw Baŋa Yesu nɛ, mu igii wɔun, kijɛ kuu unrunmɔ le danwain ga wɔɔ wɔlɔ ga mu naran go gawaa wɔun. Kaa inɛ turu, kijɛ turu unruin danwan ga wɔɔ ye, kɔɔbaŋa bɛrɛ danwan. 15 Kaa kakayɔn uwɔ dɛi u bainɛ kinɛ jinwɛnmɔu wɔu ye, yoiyaara uwɔ ihibɛ le sɛgɛrɛɛlɛ. Kirisito, inɛ dɛi yinwun gɔ, u inɛ wogɔi kakayɔn uwɔ dɛi suyonɔu. 16 Kijɛ ɛjii wɔɔ ga u lugojɛ gɔ, inɛw wajunw bɛrɛ wogɔ kijɛ mɔɲui gɛɛɲu oju obonɔu. 17 Sabu Ama diinɛ gɔ kakayɔn lee, kijɛ nɔɔɲu lee sɔɔ le digɛla, kaa teitai lee, jamu lee, kinɛ ɛɛlu lee Kikinu Pilu obojɛ gɔ le digɛ. 18 Inɛ Kirisito birɛ kɔɔ gin’ birɛjɛ gɔ, Ama kinɛ ahaamɔjɛ, inɛw kanran woi bababadɛin. 19 Kɔɔ dɛi, emɛ maini ye kijɛ jamu jɛɛlɛjɛ gɔ lee, tunmɔi kijɛ bariyɛmɔjɛ gɔ lee dɛnɛmɔi. 20 Kakayɔn sɔɔ dɛi Ama birɛ birɛjɛ gɔ yamalanɔu. Narain, kakayɔn puu kayi bɛbɛɛmɔjɛ, kaa inɛ wajai kakayɔn hakɛ nɛ kunɔjɛ gɔi kaya ga mɔɲii wɔɔ. 21 Kijɛ ɛjui wɔɔ gɔ unwɔ: Nawan tɛnwɛnnɔu, kɔɲɔ nɔɔnɔu, maa kijɛ u bainɛ hakɛ nɛ kunɔjɛ turu kanran kanrannɔu. 22 Kijɛ kɔɔbe dɛi bana gawaa u wɔɔ gɔ, wogɔ u lee, Ama lee sɔɔi. Inɛ kijɛ ɛjui ga wo wɔɔ gɔ waaru wo kanranjɛ le kuu unrunmɔ jarugaalɛ gɔ, naran go, Ama wo yabu. 23 Kaa, inɛ kijɛ unrun kayajɛ dɛi kinɛ lɛilɛi le wɔɔ gɔ, kijɛ wo kanranjɛ gɔ gagawu le kanraanlɛ dɛi, Ama kuu womɔ nɛ jarugu duduurɔdo. Kijɛ gagawu le digɛnu kanraannɛ gɔ puu hakɛi.

15

1 Emɛ inɛw gagawu nɛ paŋa sɛin gɔbe, inɛw gagawu nɛ paŋa sɛnɛ gɔbe yɛbɛlɛ, emɛ duiyɔun jaain wɔɔ, iyaa kijɛ kinɛ emɛ aajɛ emɛ kanraun jaanla. 2 Kaa, emɛ bɔɔnɛ gagawu bariyɛmɔ ga, emɛ tuturu wooi, ɛju womɔ dɛi, kijɛ kinɛ womɔ aajɛ emɛ dɛnɛu jaain wɔɔ. 3 Sabu Kirisito kijɛ kinɛ unrunmɔ aajɛ kanranlu. Kaa Ama Dɔn nɛ bana tɔŋaaɲu gin’: “Ui duyɔnw duyɔ gɔ kuu ma nɛ sugu.” 4 Emaa muyɔn lee, kinɛ kaalu lee Ama Dɔn emi obojɛ gɔ le digɛnu, diyɛdɔn bɛɛ ga, kijɛ Ama Dɔn nɛ tɔŋaaɲu gɔ emi deere ga tɔŋi. 5 Ebaa, Inɛw Baŋa emɛ Yesu Kirisito Ama gɔ, iyaa wo Ba gɔi tunmɔ le mii turu le sɔmɔ ga, Ama, muyɔn lee, kinɛ kaalu lee obonɛ gɔ, e wooi tunmɔ le, Kirisito Yesu bana kanrun gɔ digi ye, ajubu turu le e biyɛmɔ. 7 Bana Kirisito ei sɛguru gin’, e kanran, Ama boi sɔmɔ ga tunmɔi sɛgɛrɛi. 8 Nɛɛ, kijɛ mu gi: Yahutunw tirɛ anranw gɔbe le pui kuni gɔ kibemu gɔ le digɛnu, Amai sɔɔ turu baŋai tagara ga, Kirisito, Yahutunw birɛbirɛnɛi biyaabe. 9 Iyaa Ama amasɔgɔjugɔ gɔ dɛi inɛw Yahutunw tɔgui laain gɔbe Ama boi sɔmɔ ga, Kirisito, Yahutunw birɛbirɛnɛi biyaabe, bana Ama Dɔn nɛ tɔŋaaɲu gin’: “Kɔɔ dɛi tɔgube logoro nɛ mu boi uwɔ sɔsɔmɔdɔn, boi uwɔ sɔmu nii niniidɔn.” 10 Ama Dɔn nɛ bana iyaa lee tɔŋaaɲu gin’: “E tɔgu gɔbe, Ama tɔgu inɛw gɔ le bari ye kinɛ ɛɛliyɛmɔi.” 11 Iyaa lee tɔŋaaɲu: “E tɔgu gɔbe puu, Inɛw Baŋa Ama boi sɔmɔi. E tɔgu wooi, boi womɔ sɔmɔi.” 12 Iyaa Esayi dɔn nɛ tɔŋaa: “Jɛse tiruwɛnɛ wɛwɛɛdo. Wo tɔgu gɔbei laamu kanran ga ihiŋɛrɛndo. Be diyɛ bemɛ wo le dadaanadɛin.” 13 Kikinu Pilu gɔnrɔn le diyɛdɔn ebe gɔ bariyɛnu biyɛ ga, Ama diyɛdɔn obonɛ gɔ, kinɛ ɛɛlu diyɛ lee, jamu diyɛ lee, gagawu wo nɛ bojaa e sɛɛ gɔ le digɛu, e nɛ joonɔ. 14 Ba unrunw mabe, ebaa ɛhɛju le jowaa wɔi ga, ebaa jugɔ le jowaa wɔi ga, iyaa ebaa tunmɔ tinwinrun bɛbɛɛjɛi ga, mu kai e dɛi diyɛ daanu le wɔun. 15 Kaa lɛtɛrɛ ma nɛ sɔɔ gamuu, liyɛ sɛlɛ le, kijɛ gamuu e igu ei naŋaranmɔ ga, daii sɔwaabɔn. Maa inɛw Yahutunw tɔgui laain gɔbe dɛi Kirisito Yesu birɛbirɛnɛi biyɛ ga, Ama mu bɛrɛ nɛɛma obu gɔ dɛi, mu liyɛ sɛlɛ le daii sɔwaabɔn. Inɛw Yahutunw tɔgui laain gɔbe sadaga Ama kinɛ aajɛ gin’ ɛjui biyɛ ga, bei Kikinu Pilu Ama dɛi inɛw dɛiin bojaajɛi biyɛ ga, mu, Ama bɛrɛ sadagadɔɔnɔnɛ gin’, Kibɛru Ɛju Ama bɛrɛ goojɛ gɔ waaju tagauwɔn. 17 Kɔɔ dɛi, Kirisito Yesu nɛ tonu, Ama birɛ mu birɛjɛ gɔ nɛ mu kuu ulo le wɔun. 18 Inɛw Yahutunw tɔgui laain gɔbe bemaa Ama le yaba ga, Kirisito mu le digɛu birɛ biru gɔi laa ye, mu kijɛ waja sɔɔ sɔɔun kara sɛlɔn. Sɔɔ mu sɔɔjɛ gɔbe lee, birɛ mu birɛjɛ gɔbe lee digɛu, 19 sɛɛrɛ taanrinyɛnbe lee, yarabirɛ lee gɔnrɔn le digɛu, iyaa Ama Kikinu gɔnrɔn le digɛu Kirisito wogɔ kanraanbe. Kɔɔ gin’ Jerusalɛmu ana nɛ gowaa, ana mu yoi gɔbe puu le digɛu, Iliri gana nɛ yai dɔɔ, mu Kirisito Kibɛru Ɛju waaju gɔ yalu wooi nɛ tagaabɔn. 20 Mu Kibɛru Ɛju waaju gɔ, yalu Kirisito sɔɔ be sɔɔu ɛgɛnɛ gɔbe nɛ sai taga ga kijɛ mu dɛnɛbe gɔ kɔɔ woi bee. Kɔɔ gin’ inɛ waja ginrun bɔlɔtei kuu nɛ mu ginrun ujɔu wɔlɔn. 21 Ama Dɔn nɛ bana tɔŋaaɲu gin’: “Inɛw bɛrɛ kibɛru womɔ taganɛ gɔbe, woi ihiyedɛin. Iyaa inɛw sɔɔ womɔ be sɔɔu ɛgɛnɛ gɔbe, paamu kakanrandɛin.” 22 E bɛrɛ yaa ga waaru joo kijɛ mui tɛŋɛbe gɔ kɔɔ woi. 23 Kaa kanɛ yalu mu wɔɔ ɔnbe nɛ, birɛ mu birɛun jaan gɔbe biraa kilaaun. Iyaa, ei yɛnɛi yaa ga anranguju joo daariyaabɔn dɛi, 24 mu kanɛ e bɛrɛ yai bɛbɛɛgɔn ga ajubaa wɔun. Mu Ɛsupaɲu yaa ga waaru oju mu too le, ei yɛnɛnu galu ibɛɛ wɔun. Waaru daaru ebe mu gowaajɛ, ebaa mui niinɛ ga ibɛɛ wɔun. 25 Kaa kanɛ Ama inɛwin bara ga Jerusalɛmu yaajɔn. 26 Sabu, Maseduanɛ gana lee, Akayi gana lee jaŋu unrunw gɔbe, Ama inɛw Jerusalɛmu nɛ dɛgu le wɔin gɔbe dɛi kɛɛlɛ mɔɔnɔ ga kinɛ bemɛ aabe. 27 Wogɔ kanran ga kuu bemɛ diŋɛ le be aaru. Kaa, naran go dɛgugunw kɔɔbei be baraun jaain bee. Sabu Yahutunw jaŋu unrunw gɔbe, kikinu sibɛ go kijɛ ɛju Ama be bɛrɛ obu gɔbe, inɛw Yahutunw tɔgui laain gɔbe le gamalaabɛin. Kɔɔ gin’, inɛw Yahutunw tɔgui laain gɔbe kanran, goju kai sibɛ go kijɛ ɛju Ama be bɛrɛ obu gɔbe Yahutunw jaŋu unrunw gɔbe bɛrɛ be oboun jaain wɔɔ. 28 Waaru sɔɔ kɔɔ kilɛmaa mu biyaajɛ, iyaa waaru kɛɛlɛ mɔɔni gɔ be bɛrɛ obaa mu biyaajɛ, Ɛsupaɲu yaagu ma le e bɛrɛ wawaŋadɔn. 29 Waaru e bɛrɛ mu wɛɛido, mu e le Kirisito duba diyɛ gɔ gagamaladɔn. 30 Ba unrunw, Inɛw Baŋa emɛ Yesu Kirisito le digɛu, iyaa Ama Kikinu ihibɛ emɛ bɛrɛ obu gɔ digɛu, e mu le bari ye mu dɛi ɛjii maini Ama bɛrɛ gɛɛin. 31 Judea gana nɛ inɛw gawanɛ gɔbe numɔ nɛ maa ɛli goo ga, iyaa Jerusalɛmu nɛ Ama inɛw wɔin gɔbe, baru be bɛrɛ mu jɛɛlɛjɛ gɔ kinɛ ɛɛlu le yaba ga, mu dɛi Ama gɛɛin. 32 Kɔɔ gin’, Ama yabaajɛ ye, mu kinɛ ɛɛlu le e bɛrɛ dɔdɔɔdɔn, e le wɔnu deeliye bɛbɛɛdɔn. 33 Ama jamu obonɛ gɔ, e wooi le biyɛ. Amina.

16

1 Mu emɛ saa Pebe inɛ ɛjui ga e bɛrɛ jugɔmu ibɛɛ wɔun. Wo Sankere Ama inɛw mɔɔnu nɛ birɛ birɛuwɔ. 2 Woi Inɛw Baŋa mɔi dɛi, bana Ama inɛw tunmɔi be sɛgɛrɛun jaan gin’ woi sɛgɛrɛi. E le kai wo sɛɛ wooi nɛ woi barai. Wo inɛw jooi ɛjii baraabe, mui kanran ɛjii baraabe. 3 Kirisito Yesu birɛ nɛ mu bɔɔnw Pirisilu lee, Akilasu leei poonɔi. 4 Be mui yaba ga kinrun bemɛ pajaa nɛwɛnnɛ. Mu bei birɛ poo tagauwɔn. Mu sai laa, kaa Ama inɛw mɔɔnu Yahutunw tɔgui laain gɔbe yaa bei birɛpoo ɛjii tagauwɔin. 5 Ama inɛw mɔɔnu, ginrun bemɛ nɛ wɔɔ gɔi poonɔi. Mu anrunge Epayinɛte, Rɔmɛ laamu Asi numɔ nɛ, ainɛ laa tubu yoi gɔi poonɔi. 6 Marii poonɔi, wo e dɛi birɛ ɛjii biraabe. 7 Andoronikusu lee, Juniasu leei ɛjii poonɔi. Be kanran mu ba unrunwin, be lee, mu lee tunmɔ go kaju nɛ tobɛin. Yesu jaŋu unrunw tiyaaɲu gɔbe logoro nɛ boi bemɛ ɛjii gowaa wɔɔ. Mu dɛi be laa Kirisito jaŋu unrunwin biin. 8 Anpiliatusu, Inɛw Baŋa nɛ bainɛ ibɛ ma gɔi poonɔi. 9 Urubɛn, Kirisito birɛ nɛ emɛ bɔɔnɛ gɔ lee, bainɛ ibɛ ma Sutakise leei poonɔi. 10 Apɛlɛsui poonɔi, wo Kirisito le bana gawaa wo wɔɔ gɔ daii jugɔmaabe. Arisutobule ginrun gonɔ inɛw gɔbei poonɔi. 11 Mu bainɛ Herɔdiɔin poonɔi. Narisise ginrun gonɔ nɛ jaŋu unrunw toin gɔbei poonɔi. 12 Tiripɛnɛ lee, Tiripose lee, Inɛw Baŋa birɛ birɛuwɔin gɔbei poonɔi. Bainɛ ibɛ ma Pɛrusidei poonɔi, wo Inɛw Baŋa dɛi saii birɛ biraabe. 13 Rupusu, Inɛw Baŋa birɛbirɛnɛ ɛju kɔɔi poonɔi. Wo nai poonɔi, wo mui aini womɔ gin’ lugoube. 14 Asinkirite lee, Pelegɔn lee, Hɛrumɛsu lee, Patorobasu lee, Hɛrumasu lee, iyaa ba unrunw wajunw be le wɔin gɔbe leei poonɔi. 15 Pilolɔge lee, Juli lee, Nɛrɛ lee, wo saa lee, Olinpasu lee, Ama inɛw be le wɔin gɔbe leei poonɔi. 16 Ama inɛw gin’ ihibɛ le tunmɔi poonɔi. Kirisito Ama inɛw mɔɔnu gɔbe puu ei poonɔuwɔin. 17 Inɛw mii kabu kunɔw gɔbe, deeru e dei gɔ le inɛw jiiru ye jaŋu unrunwin lelemɔw gɔbe, mu e bɛrɛ gɛɛunwɔn, ba unrunw, e be dɛi kuu ebe kajubai, genɛ bemɛ nɛ dɔrɔ gooi. 18 Sabu, inɛw kɔɔbe tunmɔ, Inɛw Baŋa emɛ Kirisito birɛi birɛɛnɛ, kaa kijɛ be kayaun jaan lee, jaanla leei sai ajubauwɔin. Be sɔɔ ɛɛlu sɔi bemɛ lee, inɛwin sɔmu bemɛ lee le, inɛw jugɔ sɛnɛ gɔbe hakilɛ koi lelemɔɲu. 19 Inɛw puu bana Inɛw Baŋa sɔɔ le yabaa e wɔɔ gɔi igii wɔin. Kɔɔ dɛi mu e le kinɛ ɛɛlu le wɔun. Kaa, mu ebaa kijɛ ɛju kanrun nɛ inɛw hakilɛgunwin biyɛ ga, mɔɲu kanrun nɛ inɛw sɔɔ inɛɛbei biyɛ ga ibɛɛ wɔun. 20 Ama, jamu obonɛ gɔ, bɛrii Setanui kubɔ ebe doɲu nɛ pɔpɔjugɔdo. Inɛw Baŋa emɛ Yesu nɛɛma gɔ e le biyɛ. 21 Timɔte, birɛbirɛnɛ mu bɔɔnɛ gɔ ei poonɔuwɔ. Mu ba unrunw Lusiusu lee, Jasɔn lee, Sosipatɛru lee kanran ei poonɔuwɔin. 22 Iyaa mu Tɛrutiusu, lɛtɛrɛ ɔn Pɔlu mu bɛrɛ tɔɔraa tɔŋɔnɛ gɔ, mu Inɛw Baŋa nɛ ei poonɔuwɔn. 23 Ginrun sugo ma baŋa Gayisu, inɛ ginrun nɛ Ama inɛw mɔɔnu gɔ puu mɔrinyɛnjɛ gɔ, wo ei poonɔuwɔ. Erasute, ana gɔ kɛɛlɛ gɛliyɛnɛ gɔ lee, emɛ bainɛ Karutusu lee ei poonɔuwɔin. [ 24 Inɛw Baŋa emɛ Yesu Kirisito nɛɛma gɔ e wooi le biyɛ. Amina.] 25 Emɛ Amai sɔmɔmɔi. Kibɛru Ɛju mu tagajɛ gɔ, Yesu Kirisito sɔɔ waaju gɔ lee, iyaa, sɔɔ boŋurun pɔɔlɔ baa baŋabe gɔ emi kanɛ jugɔmaaɲu gɔ lee sɔɔ le kɛukɛu, Ama gagawu nɛ ei ɛɛn go iŋiyɛnmɔu gɔnrɔn yasɛ. 26 Kaa, inɛw Ama titiyaanw sɔɔ Ama Dɔn nɛ tɔŋaa too gɔ le digɛu kanɛ sɔɔ boŋurun wogɔ tagaraaɲu. Inɛw wooi Ama le gawa ga, iyaa sɔɔ womɔ yaba ga, Ama asuu ɔnmɔi wɔɔ gɔ kijɛ tɔɔru gɔ le digɛu, tɔgu wooi bɛrɛ sɔɔ boŋurun gɔ jugɔmaaɲu. 27 Ama wo turu sai hakilɛ baŋai gɔ, Yesu Kirisito le digɛnu boi sɔmu gɔ womɔi biyɛmɔ, asuu nasuu. Amina.