KƆRƐNTE LƐIYE

1

1 Mu Pɔlu, Ama diŋɛ le Kirisito Yesu jaŋu ii tiyaaɲu gɔ, bainɛ Timɔte le lɛtɛrɛ ɔn tɔŋɔuwɔn. Ama inɛw mɔɔnu Kɔrɛnte ana nɛ wɔɔ gɔ lee, Ama inɛw Akayi gana puu nɛ wɔin gɔ lee bɛrɛ tiiuwɔn. 2 Ama emɛ Ba lee, Inɛw Baŋa Yesu Kirisito lee, e bɛrɛ nɛɛma lee, jamu lee obo. 3 Inɛw Baŋa emɛ Yesu Kirisito Ama gɔ, iyaa wo Ba gɔ, Ba amasɔgɔjugɔ baŋa gɔ, kinɛ kaalu wooi obonɛ Ama gɔ, woi sɔmɔmɔi. 4 Wo bɛrɛ goi ye kinɛ kaalu emɛ bɛɛjɛ gɔ le digɛnu, emaa inɛw ɔɲɛ tɔgu dɛin dɛin nɛ toin kinɛ kaaliyɛmu bɛɛ ga, wo ɔɲɛ emɛ puu nɛ kinɛ emɛ kakaaliyɛmɔjɛ. 5 Kirisito ɔɲɛ ɔɲu tunkanrin joo bana emɛ bɛɛjɛ gin’, Kirisito le digɛnu emɛ kinɛ kaalu diyɛ yaa bɛbɛɛɲu. 6 Emɛ ɔɲɛ nɛ toin ye, ebaa kinɛ kaalu lee, yayabu lee bɛɛ dɛi bii. Emɛ kinɛ kaalu biyaaɲu ye, ebaa ɔɲɛ emɛ muyɔnjɛ tunkanrin tari bɛɛ ga, kinɛ kaalu gɔnrɔn ei oboido bɛɛ dɛi bii. 7 Kodigɛu, e sibɛ go diyɛ emɛ dɛinyaan wɔɔ. Sabu, ɔɲɛ emɛ nɛ gamulu bana e bɛɛjɛ gin’, kinɛ kaalu emɛ nɛ yaa gamulu yinbɛɛdei ga, emɛ igii wɔin. 8 Ba unrunw, sɔɔ ɔn jugɔlu go e bii ye, emɛ ibɛlain. Rɔmɛ laamu Asi numɔ nɛ ɔɲɛ emɛ bɛi gɔ, demɛniyaan, dɔɔ emɛ dɛi gaa bee. Halu kinrun emɛ wogɔ nɛ ɛliyɛidolo ga emɛ sɛbɛin. 9 Emɛ kai, ajubu emɛ nɛ yiun emɛ sɔɔ kɛjaatin ga bɛin. Kaa emaa kuu emɛ gɔnrɔn le gawanɔu, Ama, yiun bulomɔjɛ baŋa gɔ nɛ gagawu emɛ bojo ga kunrin bii. 10 Yiun mɔɲu kɔɔ nɛ emi wo yabu, iyaa wo yabado. Ama nimɛ kanran emi yayabado ga, emɛ wo sibɛ go diyɛdɔn wogɔ le wɔin. 11 Sabu e yaa, emɛ dɛi Ama e gɛɛnjɛ le emi babaradei. Kunrin, inɛw joo amagɛɛn dɛi duba emɛ bɛɛido gɔ, inɛw joo bɛrɛ emɛ dɛi Amai birɛpoo tagu sɔɔi biyɛdo. 12 Kijɛ nɛ kuu unu emɛ bɛɛjɛ gɔ, wogɔ aduna nɛ, iyaa sigɛ le e sibɛ nɛ, emɛ daii, naran Ama bɛrɛ goojɛ gɔ le yoi yaauwɔin ga, kinɛjugɔ emɛ sɛɛrɛ emɛ nɛ goojɛ gɔ woi. Emɛ Adama ii hakilɛ le wogɔ kanrannɛ, kaa Ama nɛɛma le kanrin. 13 Sɔɔ jaŋau, paamau e wɔɔ gɔi laa ye, emɛ sɔɔ wajai e bɛrɛ tɔŋɔnɛ. Kanɛ baa gaila paamu kanraan e wɔɔ gin’, Inɛw Baŋa emɛ Yesu bai wɛɛido gɔ, e dɛi kuu emɛ uloido gin’, kuu ebe yaa emɛ dɛi ulodo. Kaa e wogɔ paamu ye dain dɔdɔɔdei ga mu gawaa wɔun. 15 Diyɛdɔn wogɔ mu le ɛjii yabe dɛi, mu e bɛrɛ laa yaadɔn ga yegeraabɔn. Ebe nɛ gowaai ye, Maseduanɛ galaai ye, iyaa Maseduanɛ gowaa e bɛrɛ wiyaa ye, ebaa Judea gana yai nɛ mui niinɛ ga bɔun. Kunrin ebaa kubɔ lɛi duba bɛɛ ga bɔun. 17 Sɔɔ kɔɔbe waaru mu yeguru le, mu inɛ iŋu sɛlɛi bɔun ma? Maa aduna bɛɛnw kanranjɛ gin’, sɔɔ nɛ «ee» gɛiti ye, yalu turu gɔ nɛ «ai» yaa mu gɛɛjɛ ma? 18 Kaa Ama sɔɔ turu baŋai wɔɔ gin’, e bɛrɛ sɔɔ emɛ sɔi nɛ, «ee» lee, «ai» lee biyɛlu. 19 Sabu mu lee, Silasu lee, Timɔte lee, logoro ebe nɛ, Ama Aini Yesu Kirisito sɔɔ waaju emɛ kanrun gɔ, wo, «ee» lee, «ai» lee inɛi biyɛlu. Waaru puu womɔ «eei» bee. 20 Iyaa, Ama pui gɔbe puu wo le digɛu «eei» biyaain. Wogɔ digɛu, emɛ Ama sɔmɔnu, «amina» gɔ Yesu Kirisito le digɛnu gɛɛɲu. 21 Kirisito nɛ, emɛ lee, e lee puui ɛɛin bojonɛ baŋa gɔ, iyaa emi yɛmɛnɛ gɔ, Ama woi. 22 Wo, emi womɔi ga, sɛɛrɛ womɔ emɛ nɛ kunaa, kijɛ ɛju emɛ dɛi wo bojaajɛ giru duuni ga, Kikinu womɔ obaa, kinɛ emɛ nɛ daanaabe. 23 Ama sɛɛrɛ mai, wo kinɛ ma igii wɔɔ. Mu amasɔgɔ ebe jugaa, Kɔrɛnte wɛɛlun kanrun. 24 Emɛ kijɛ e gawaun jaan paŋa le e bɛrɛ gawamɔ ibɛlain, sabu gagawu nɛ e ɛɛn go iŋiyaan wɔi. Kaa ebaa kinɛ ɛɛli bɛɛ ga, emɛ e le bariyaa birɛ birɛuwɔin.

2

1 Kunrin, waja pilemu ye kinɛ jiun e bɛrɛ obonɔu ga, mu e bɛrɛ pilemɛ yaaidolɔn ga, kinɛ ma nɛ kɛjaabɔn. 2 Yɛnɛi, kinɛ ebe mu jinwɛnmɔjɛ ye, aa mu bɛrɛ kinɛ ɛɛlu obodo? Inɛw kinɛ mu jinwɛnmu gɔbei laa ma? 3 Lɛtɛrɛ kɔɔ kijɛ dɛi tɔŋaa mu tii gɔ, e inɛw kinɛ ma ɛɛliyɛmɔu jaan gɔbe, e bɛrɛ dɔwaaun ye kinɛ ma jinwɛnmɔnɔu dɛi tɔŋun. Kinɛ ɛɛli ma e puu kinɛ ɛɛlii ga mu gawaa wɔun. 4 Mu kinɛ aalu le, kinɛ jiun diyɛ le, giridii goou lɛtɛrɛ kɔɔ tɔŋun. Kinɛ ebe jinwɛnmɔ dɛi laa, kaa ihibɛ diyɛ e sibɛ go mu sɛɛ gɔ ebaa jugɔ ga tɔŋu. 5 Inɛ turu kinɛ jiun sɔɔ kanraanti ye, wo kinɛ mai jinwɛnmɔlu, e puu kinɛi jinwɛnmu. Kaa sɔɔ biɲɛnu doori dɛi, e gamuu kinɛi jinwɛnmu gɛɛmɔi. 6 E inɛw joo woi jarugaa, kijɛ wo bɛrɛ e kanrun gɔ, woi baa wɔɔ. 7 Nɛɛ kai, wo bɛrɛ jinwɛn galu ye, kinɛ womɔ yanwannɔu ga, woi yaabu kanraan ye kinɛ kaalu wo bɛrɛ e oboun jaain wɔɔ. 8 Kɔɔ dɛi mu e bɛrɛ gɛɛunwɔn, e woi ibɛɛ wɔi ga wo bɛrɛ jugɔmɔi. 9 Sabu lɛtɛrɛ gɔ, mu iyaa kijɛ puu nɛ ebaa sɔɔ ma yayabajɛi ma, ei marun yɛnɛdɔn ga tɔŋu. 10 Nɛɛ kai e inɛ bɛrɛ yaabu e kanranjɛ gɔ, mu yaa woi yaabu kanraunwɔn. Sɔɔ yaabu mu kanrun gɔ, mu sɔɔ yaabu kanranɲu yasɔn ma laa ye, Setanu kuu emɛ nɛ gɔnrɔn bɛɛnɔu ga, Kirisito giru nɛ e dɛi yaabu kanrun. Sabu Setanu sɔɔ kanranjɛ ga wɔɔ, emɛ igii wɔin. 12 Kirisito Kibɛru Ɛju taga ga, Toroasu ana nɛ waaru mu dɔi le, maa kɔɔ nɛ birɛ birɛ ga, Inɛw Baŋa Ama, taan pinɛlaabe. 13 Kaa mu bainɛ Titei tɛmɛlun gɔ dɛi, kinɛ ma jamu sɛbele. Kodɛi ba unrunw bemaa jamu biyɛmɔ giyaatiyaa, mu Maseduanɛ gana nɛ wiyaabɔn. 14 Ama birɛpoo, sabu Kirisito gɔnrɔn bɛɛjɛ gɔ nɛ, wo waaru puu emi yatoiyomɔjɛ. Iyaa lajukɔrɔ jiɲu, yalu puu bana dɔɔjɛ gin’, yalu puu nɛ emi Kirisito jugɔ tagarawin bojojɛ. 15 Naran go, inɛw yabaaɲu lee, inɛw suiyou wɔin lee logoro nɛ, Ama bɛrɛ Kirisito lajukɔrɔ gɔ emi. 16 Inɛw suiyou wɔin bɛrɛ emɛ yiun jiɲu, inɛ daajɛi jiɲiyɛnɲu. Inɛw yabaaɲu bɛrɛ ɔnmɔ jiɲu, ɔnmɔ obojɛi jiɲiyɛnɲu. Inɛ aa birɛ kɔɔbe birɛ bɛɛdo? 17 Inɛw joo Ama sɔɔ le tɔŋu tɔŋɔuwɔin gɔbe, emɛ be gin’ wɔnɛ. Kaa Ama emi tii dɛi, emɛ kinɛpilu le Ama giru nɛ Kirisito le pagu turu biyaa sɔɔ sɔɔuwɔin.

3

1 Nɛɛ iyaa emɛ pilemaa kuu emɛ le emi sɔmɔuwɔin ma? Maa inɛw gamuu gin’, lɛtɛrɛ boi ɛju emɛ sɔɔ sɔɔjɛ e bɛrɛ emɛ jɛɛlɛun jaain wɔɔ ma? Maa emɛ bɛrɛ e oboun jaain wɔɔ ma? 2 Lɛtɛrɛ boi ɛju emɛ sɔɔ sɔɔjɛ, kinɛ emɛ nɛ tɔŋaa too gɔ, ei. Inɛw puu jugɔ ye jaŋa bɛbɛɛɲu. 3 Ei Kirisito lɛtɛrɛ, emɛ le tiin ga jɛnrɛin wɔɔ. Wogɔ dii tɔŋu tɔŋu le tɔŋɔnɛ, kaa Ama ɔnmɔ Kikinu birɛi. Tibu kɛbiriyɛun nɛ tɔŋɔnɛ, kaa kinɛ nɛ tɔŋɔ. 4 Kirisito le digɛu Ama giru nɛ diyɛdɔn emɛ sɛɛ gɔ dɛi, emɛ sɔɔ kɔɔ sɔɔɲu. 5 Emɛ kuu emɛ le birɛ kɔɔ birɛɲu gɔnrɔn yasin ga ajubaa wɔnɛ. Gɔnrɔn emɛ, Ama bɛrɛ goojɛ. 6 Aaru kana birɛbirɛnwin biyɛ ga, gɔnrɔn gɔ emɛ bɛrɛ wo obu. Wogɔ tɔɔru tɔŋaaɲu aarui laa, Ama Kikinu aarui. Sabu tɔɔru tɔŋaaɲu gɔ, yiun wo nɛ goojɛ. Kaa Ama Kikinu ɔnmɔ obojɛ. 7 Tɔɔru, lɛtɛrɛ ii tuturu tibu kɛbiriyɛun nɛ tɔŋaa waaru obobɛin le, Ama dooro iyemaabe. Halu dooro kɔɔ dooro galajɛi bee kanran, Isɛrɛlu unrunw Mɔisei yɛnɛ bɛɛubenɛ. Tɔɔru yiun jɛɛlɛjɛ gɔ dooro kɔɔ tunmɔ le wɛi ye, 8 Kikinu birɛ gɔ kɔɔ dɛi sigɛ Ama dooro tagaraidolo ma? 9 Tɔɔru birɛ, jarugu inɛ kuu nɛ duurɔjɛ gɔ dooro le bee ye, Kikinu birɛ, inɛwin teitai bojojɛ gɔ sigɛ le ɛjii dooro le biyɛidolo ma? 10 Naran go, pɔɔlɔ kijɛ dooroi bee gɔ, iye dooro diyɛ gɔ le tunwaan ye, kijɛ kanmai laa. 11 Sabu kijɛ galajɛ, dooro unrunmɔ yasɛbe biyaai ye, kijɛ galaalɛ dooro gɔ wogɔ dɛi sigɛ. 12 Emɛ diyɛdɔn ɛju kɔɔ yasin dɛi, liyɛ sɛlɛ le wɔin. 13 Emɛ Mɔise gin’ kanraannɛ. Wo, Isɛrɛlu unrunw bemaa dooro galajɛ gɔ mananu wo wɔnu iyenɔu ga, girupala unrunmɔ sɔi le dɛbɛube. 14 Kaa Isɛrɛlu unrunw wogɔ paamu bɛɛubenɛ. Iye bai dɔɔ, aaru pɛi sɔɔ waaru be jaŋajɛ le, sɔi girupala dɛbu tunmɔ gɔ le, hakilɛ bemɛ dɛdɛbɛ. Sɔi gɔ dɛbɛlɛla, sabu Kirisito le digɛnu dɛbɛlɛjɛ. 15 Halu, iye bai dɔɔ Mɔise dɔn gɔbe waaru be jaŋajɛ puu, hakilɛ bemɛ nɛ sɔi yadɛbɛ. 16 Kaa Inɛw Baŋa sibɛ nɛ kigelemaa ye, sɔi dɛbɛ gɔ goiyaajɛ. 17 Sɔɔ ɔn nɛ Inɛw Baŋa gɔ, Kikinu gɔ woi. Iyaa Inɛw Baŋa Kikinu yalu wɔɔ nɛ, liliyɛ wɔlɔ. Inɛw puu hɔɔlɔwin. 18 Emɛ puu, girupala emɛ nɛ sɔi dɛbɛla. Wogɔ digɛu, emɛ kikinuyɛni Inɛw Baŋa dooro tagarajɛ gin’ wɔin. Kunrin, Inɛw Baŋa Kikinu gɔnrɔn le, waaru puu dooro bɛɛ bɛɛ yaanu, emɛ duli ye, Yesu Kirisito bana gin’ biyɛdɛin.

4

1 Ama, amasɔgɔ emɛ jugaa birɛ ɔn nɛ emi kunaabe dɛi, anrangaju emɛ dogoolɛ. 2 Emɛ sɔɔ aboŋu le ma, sɔɔ dɔgɔgu ma, wogɔbe le onu dulaatin. Emɛ sakulu le yaauwɔnɛ. Iyaa, emɛ Ama sɔɔ gɔ dulomɔɔnɛ. Kaa naran gɔ wɛjɛii sɔi ye ɛjɛmɔɲu. Kunrin emɛ Ama giru nɛ, inɛ tuturu puu bɛrɛ, kinɛjugɔ womɔ nɛ boi ɛju emɛ boomu dɛnɛɲu. 3 Kaa Kibɛru Ɛju emɛ tagajɛ ɔn sɔɔ gɔ nimɛ wɛjɛii wɔlɔ ye, inɛw suiyoidɛin bɛrɛ wɛjɛii wɔlɔ wɔɔ. 4 Be sɔɔ gɔ le gawaanɛ, sabu aduna ɔn ama gɔ, bemaa Kirisito, Ama le murin wɔɔ baŋa gɔ, dooro womɔ Kibɛru Ɛju wijɛ be bɛrɛ wɛɛjɛ gɔ iyenɔu ga hakilɛ bemɛ dɛbaati. 5 Emɛ, waaju emɛ tagajɛ nɛ kuu emɛ dɛi sɔɔnɛ. Yesu Kirisito, Inɛw Baŋa gɔ woi ga, emɛ waaju emɛ nɛ wogɔi tagaɲu. Emɛ kai Yesu dɛi, emi birɛbirɛnw ebei gɛɛɲu. 6 Wijɛ, ɔlɔ logoro nɛ dodoorodo ga Ama sɔɔnɛ gɔ, kinɛ emɛ nɛ yaa wijɛ womɔ dooriyemɔnɛ gɔ woi. Ama dooro, Kirisito girupala nɛ iyemɔjɛ gɔ emaa ɛjii jugɔ bɛɛ ga, kinɛ emɛ nɛ wijɛ gɔ wo dooriyemu. 7 Emi pɔnu toroi le kɛkɛu. Kokanran, kijɛ dɔnrun dɔɔmɔɔlɛ kɔɔ emɛ nɛ too. Kibɛru Ɛju gɔnrɔn diyɛ gɔ emɛ nɛ goolɛ, kaa Ama nɛ goojɛ inɛw bemaa jugɔ ga kɔɔ gin’ wɔɔ. 8 Sabu, bana dɛin dɛin puu le emi ɔɲɔmɔuwɔin, kaa emɛ iŋiyaan wɔin. Emɛ jiire le wɔin, kaa diyɛdɔn emɛ dogolu. 9 Emi tɔɔɲɔuwɔin, kaa Ama emi pajalu. Emi laga sunugouwɔin, kaa emi suiyolu. 10 Emɛ waaru puu goju emɛ le Yesu yiun sɔɔ tagarauwɔin. Goju emɛ nɛ ɔnmɔ womɔ sɔɔ iyemɔ ga wogɔ biyɛuwɔ. 11 Sabu, aduna nɛ kinrun le waaru emɛ too le, emɛ Yesu sabu dɛi waaru puu yiun le bɛrii wɔin. Goju yinwɛnjɛ emɛ nɛ, Yesu ɔnmɔ iyemɔ ga wogɔ biyɛuwɔ. 12 Kunrin yiun, birɛ womɔ kɔlɔ emɛ nɛ birɛjɛ. Kaa ɔnmɔ gɔ, birɛ womɔ e nɛ birɛjɛ. 13 Ama Dɔn sɔwaa gi: “Mu gawaabɔn. Kɔɔ sabu dɛi mu sɔɔ sɔwaabɔn.” Emɛ kanran gagawu turu wogɔ ajubui sɛin digɛu, emɛ gawaa wɔin. Iyaa wogɔ sabu dɛi emɛ sɔɔ sɔɔuwɔin. 14 Emɛ igii wɔin, Inɛw Baŋa Yesui yiun nɛ bulomɔnɛ baŋa gɔ, emi yaa Yesu le bulogu ye, e lee, emɛ lee mɔɔnu ye Yesu giru nɛ jɛjɛɛlɛdo. 15 Sɔɔ kɔɔbe puu e dɛi biyɛuwɔ. Kunrin, Ama nɛɛma gɔ bariyɛnu yaa, inɛw joo bɛrɛ dɔwaai dɛi, Amai birɛpoo tagu sɔɔ bari ye, boi sɔmu gɔ Ama mɔi biyɛ ga sɔɔ kɔɔbe biyɛuwɔ. 16 Kɔɔ sabu dɛi, anrangaju emɛ dogoolɛ. Halu goju emɛ pɛyaa yanwaunwɔ kanran, kinɛ emɛ nɛ bai puu emɛ inɛ kanai taŋa taŋa yaauwɔin. 17 Waaru gaila le ɔɲɛ dagi emɛ bɛɛjɛ gɔ, dooro diyɛ, kale jugɔmɔɔlɛ asuu sɔgɔjɛ emɛ dɛi yegerejɛ. 18 Wogɔ digɛu, emɛ kijɛ iyemɔjɛ nɛ giru emɛ dɛɛraa gɛlɛlain. Kijɛ iyemɔɔlɛ nɛ giru dɛɛraa sɛin. Kijɛ iyemɔjɛ, waaru gaila kijɛi. Kijɛ iyemɔɔlɛ, asuu kijɛi.

5

1 Aduna ɔn nɛ kuru emɛ too ɔn, tiyɛ gɔ goju emɛ ɔn wologaatin ye, alagala nɛ, inɛ numɔ ginrun ujɔlu, kaa Ama kuu womɔ le ginrun wo ujaajɛ, asuu biyɛido gɔ emɛ yasin ga igii wɔin. 2 Kunrin, kuru ɔn nɛ toun, emɛ duru durouwɔin. Emɛ alagala ginrun emɛ gɔ arugoi gin’ yoo ga dadaaru diyɛ le wɔin. 3 Emɛ wogɔ yowaain ye, emi duŋu le biyɛidolo. 4 Kuru ɔn nɛ waaru emɛ too gɔ le, emɛ duru durouwɔin. Emɛ dɔɔ duiyaa wɔin. Kokanran, emɛ goju ɔn arugoi gin’ pomɔ ibɛɛ wɔin gin’ wɔlɔ. Kaa emɛ alagala goju gɔ arugoi gin’ yoo ibɛɛ wɔin. Ɔnmɔ gɔ, kijɛ yinwɛnjɛ gɔi donugaati ga emɛ wogɔi dɛnɛɲu. 5 Emi sɔɔ kɔɔ dɛi yegerenɛ baŋa gɔ, Ama woi. Wo giru duuni ga, Kikinu gɔ emɛ bɛrɛ obaabe. 6 Emɛ kodɛi waaru puu anrangaju le jowaa wɔin. Emɛ goju ɔn le wɔin ye, Inɛw Baŋa le emi wagee wɔɔ ga emɛ igii wɔin. 7 Emɛ giru iye le yoi yaauwɔnɛ, kaa gagawu le yaauwɔin. 8 Emɛ anrangaju le jowaa wɔin. Iyaa goju ɔn nɛ goi ye, Inɛw Baŋa giru nɛ biyɛ ga, emɛ bɛrɛ wogɔ ire. 9 Wogɔ digɛu, emɛ goju le wɔin ma, goju gɔ nɛ gowaain ma, kijɛ puu dɛi sigɛ sɔɔ emɛ Inɛw Baŋa kinɛ aamɔ ga ibɛɛ wɔin. 10 Sabu waajibi, emɛ puu Kirisito saliyɛ kiru yalu gɔ nɛ wɛwɛɛdɛin. Inɛ tuturu puu goju womɔ le wɔu kijɛ wo kanrun, ɛjui ma, mɔɲui ma, wogɔ tujɔ bɛbɛɛdo. 11 Inɛw Baŋai bana liyɛun jaan gɔ, emɛ wogɔ igii wɔin. Kodigɛu, inɛw bemaa tinwinrun emɛ le gawa ga emɛ be bɛrɛ gɛɛunwɔin. Ama emi ɛjii igii wɔɔ. E kanran kinɛjugɔ ebe nɛ emi igii wɔi ga wɔun. 12 Emɛ pilemaa kuu emɛ le boi ɛju emɛ sɔɔi e bɛrɛ sɔɔuwɔnɛ. Kaa ebaa emɛ dɛi kuu ebe unu bɛɛ ga, e bɛrɛ banai obouwɔin. Kunrin, kinɛ bemɛ bana wɔɔ dɛi laa, kaa bain nɛ aŋai bei wɔɔ dɛi inɛw kuu bemɛ unɔw gɔbe, e aŋa bemɛ sai bɛbɛɛdei. 13 Kuu emɛ duliyaa ye, emɛ Ama dɛi kunrin wɔin. Kaa kuu emɛ kɛu wɔɔ ye, wogɔ tinɛ ebei. 14 Sabu inɛ turu inɛw puu dɛi yinwun ye, tiyɛ gɔ, inɛw gɔ puu yinwaain. Emɛ inɛw wogɔ le gawaa wɔin gɔ, Kirisito ihibɛ gɔ emi mamainiyɛnmɔjɛ. 15 Wo, inɛw ɔnmɔi wɔin gɔbe bemaa kuu bemɛ dɛi ɔnmɔi biyɛnɔu, kaa inɛ be dɛi yinwaan bulu gɔ dɛi ɔnmɔi biyɛ ga, inɛw puu dɛi yinwun. 16 Wogɔ digɛu, emɛ kanɛ baa, inɛ turui kanran, Adama unrunw bana inɛi yɛnɛjɛ gin’ yɛnɛɛnɛ. Halu emɛ Kirisitoi Adama ii bana inɛ yɛnɛjɛ gin’ yɛnaabɛin kanran, kanɛ emɛ kɔɔ gin’ woi yɛnɛuwɔnɛ. 17 Inɛ aai kanran Kirisito le too ye, woi maŋu kanai. Sɔɔ pɛi gɔbe puu galaain, kijɛ puu kanai biyaai. 18 Kɔɔbe puu Ama bɛrɛ goi. Wo Kirisito le digɛu, unrun lee, emɛ lee logoro nɛ sɔɔ yegeraati. Iyaa inɛw lee, wo lee logoro nɛ sɔɔ yeguru birɛ gɔ, wo emɛ bɛrɛ gawaraabe. 19 Tiyɛ gɔ Ama, inɛw bɛrɛ hakɛ bemɛ lugolu kanraan, unrun lee, inɛw lee logoro nɛ sɔɔ yegere ga, Kirisito nɛ birɛ birɛube. Iyaa unrun le sɔɔ yeguru waaju taga ga emɛ bɛrɛ gawaraabe. 20 Kɔɔ sabu dɛi, Kirisito dilɛ nɛ emɛ iŋɛ. Emɛ le digɛu, Ama kuu womɔ le ei tinwɛnrɛunwɔ gin’ wɔɔ. Emɛ Kirisito boi le e bɛrɛ gɛɛunwɔin, Ama lee, e lee logoro nɛ sɔɔ yegere ga yabai. 21 Kirisito, inɛ hakɛ inɛɛ bee gɔ, emɛ sabu dɛi Ama woi hakɛi bojaabe. Kunrin wo nɛ, inɛw teitai ga Ama lugojɛ gɔbe, emi taŋaai.

6

1 Emɛ Ama le birɛbirɛnw bɔɔwin dɛi, e bɛrɛ gɛɛunwɔin, Ama nɛɛma e bɛi gɔ, niwɛn sɛlɛ biyɛmɔnɔugi. 2 Sabu Ama sɔwaa gi: “Waaru sɛgɛraa gɔ le mu gɛɛn uwɔ nɛ suguru dɛɛraabɔn. Yayabu bai gɔ le, mu jobudigilu uwɔ saabɔn.” Nɛɛ waaru sɛgɛraa gɔ kanɛi. Yayabu bai gɔ iyei. 3 Birɛ emɛ nɛ lelu bɛɛmɔnɔu ga, emɛ kijɛ turu nɛ kanran inɛ tomɔmu sabaabui bii ibɛlain. 4 Kaa kijɛ wooi nɛ, emɛ emi Ama birɛbirɛnwin ga jugɔmɔuwɔin. Ɔɲɛ lee, nau lee, kinɛ ɔɲɛ lee tari nɛ, emɛ wogɔ jugɔmɔuwɔin. 5 Emi lagauwɔin, kaju kunɔuwɔin, emɛ dɛi giru giru sɔɔ biyɛuwɔ, emɛ birɛ nau nau birɛuwɔin, giri yeiyeenɛ, pana kayaanɛ. 6 Emɛ, teitai nɛ lee, jugɔ nɛ lee, muyɔn nɛ lee, ɛjii bii nɛ lee, Kikinu Pilu gɔnrɔn gɔ nɛ lee, ihibɛ tɔitɔi emɛ sɛɛ gɔ nɛ lee, 7 naran sɔɔ emɛ tagajɛ gɔ nɛ lee, Ama gɔnrɔn gɔ nɛ lee wogɔ jugɔmɔuwɔin. Teitai bii gɔ kɔmɔgelu emɛi. Kole taaɲu, kole togoɲu. 8 Emi bababaɲu, iyaa dɔgɔ emɛ bɛrɛ tatagaraɲu. Boi mɔɲu emɛ sɔsɔɔɲu, boi ɛju emɛ kanran sɔsɔɔɲu. Emi kakalu maŋaw gin’ yɛnɛuwɔin, kaa emɛ narain sɔɔɲu. 9 Emi inin gin’ wɔin, kaa ɛjii igii wɔin. Emi yinwɛin yaajɛ gin’ wɔɔ, kaa ɔnmɔi kowɔin. Ɔɲɔmaaɲu gin’ wɔin, kaa daanɛ. 10 Kinɛ jiun yasin gin’ wɔin, kaa waaru puu kinɛ ɛɛli le wɔin. Dɛgugunw gin’ wɔin, kaa inɛw joo ɔgɔ unɔuwɔin. Kijɛ kanma sɛnɛ gin’ wɔin, kaa kijɛ puu yasin. 11 Kɔrɛnte ba unrunw, emɛ naran gɔi e bɛrɛ tagin, kinɛ emɛ nɛ sɔɔ turu kanran baŋarannɛ. 12 Emɛ kinɛ emɛ nɛ ei ɛjii paa wɔin. Kaa emɛ sibɛ go ihibɛ ebe gaila. 13 Mu unrunw mabe gin’ ei tinwɛnrɛunwɔn, e kanran kinɛ ebe nɛ kunrin emi ɛjii paai. 14 Inɛw Ama le gawanɛ le mɔrin ye, pagu turu biyɛnɔugi. Sabu teitai lee, teitai laa lee mɔɔnu ingei too? Maa wijɛ lee, ɔlɔ lee bɔɔ ingei too? 15 Iyaa Kirisito lee, jinrun puu kuu baŋa lee, aaru ingei too? Inɛ Ama le gawaajɛ lee, Ama le gawalu lee gamulu ingei too? 16 Ama Ginrun Diyɛ lee, ɔmɔlɔ lee yani yegi bɛɛjɛ? Ama ɔnmɔ Ginrun Diyɛ gɔ emi. Ama wo kuu womɔ le ɔn gin’ sɔi: “Mu logoro bemɛ nɛ toi ye be le yoi yayaadɔn. Mu Ama bemɛi bibiyɛdɔn. Be tɔgu mai bibiyɛdɛin.” 17 Wogɔ digɛu, Inɛw Baŋa Ama sɔwaa gi: “Logoro bemɛ nɛ gooi. Be le kabiyɛi. Kijɛ lɔgɔgu tabanɔugi. Kɔɔ biyaai ye, mu ei sɛsɛgɛrɛdɔn. 18 Mu e bai biyɛdɔn. E anranw unrunw ma lee, unrunw yaanw ma leei biyɛdei. Inɛw Baŋa Ama, kɔmɔnumɔbe kuu baŋa gɔ kunrin gi.”

7

1 Ba unrunw ibɛ mabe, pui kɔɔbe emɛ le kuni wɔɔ. Kodigɛu, emɛ goju lɔgɔ ma, kinɛ lɔgɔ ma wooi nɛ emi ɛjɛmɔmɔi. Ama giriliyɛ le emi ɛjɛmu ye kale dɔɔnɔmɔi. 2 Kinɛ ebe nɛ emi paai. Emɛ inɛ turu bɛrɛ kanran mɔɲu kanrannɛ, inɛ turui kanran suyonɛ, inɛ turui kanran punɔnɛ. 3 Mu, jarugu kuu ebe nɛ duurɔdɔn dɛi sɔɔ kɔɔ gɛɛuwɔlɔn. Sabu bana sɔwaa mu galu gin’, ɔnmɔi ma, yinwin ma, ei kinɛ emɛ nɛ paa wɔin. 4 Mu e le ɛjii gawaa wɔun. E dɛi kuu ma gaai unɔuwɔn. Kinɛ ma kaaliyaa dain dɔwaai. Ɔɲɛ logoro nɛ mu kinɛ ɛɛli diyɛ le wɔun. 5 Naran go Maseduanɛ gana nɛ emɛ dɔi nɛ, emɛ deeliye turu kanran bɛɛnɛ. Emɛ ɔɲɛ tɔgu puu iyaabɛin. Bain go jaii, kinɛ emɛ nɛ liliyɛi. 6 Kaa Ama, inɛw ɔɲaa wɔin kinɛ kaaliyɛmɔnɛ gɔ, Tite wɛɛgu le kinɛ emɛ kaaliyɛmaabe. 7 Wɛɛgu womɔ sai laa, kaa iyaa kinɛ kaalu e le wo bɛi gɔ le, wo kinɛ emɛ kaaliyɛmaabe. Wo ebaa dadaaru ma le wɔi, kinɛ sɔmiyɛn le wɔi, mu dɛi maini diyɛ le wɔi ga emɛ bɛrɛ tagaabe. Wogɔ kinɛ ɛɛlu ma bariyɛmaabe. 8 Halu lɛtɛrɛ ma gɔ kinɛ ebe jinwɛnmaabe kanran, kinɛ ma kɔɔliyaa wɔlɔ. Lɛtɛrɛ gɔ waaru gaila le kinɛ ebe jinwɛnmaabe ga iyaa, kinɛ ma kɔɔliyaabe. 9 Kaa kanɛ mu kinɛ ɛɛli le wɔun. Kinɛ ebe jinwaan dɛi laa, kinɛ jiun gɔ e bɛrɛ bana duli wo obu gɔ dɛi. Kinɛ jiun ebe gɔ Ama diŋɛ le sɛgɛraa digɛu, emɛ e bɛrɛ mɔɲu dɔɔnɔnɛ. 10 Kinɛ jiun Ama diŋɛ le sɛgɛraa gɔ, bana duli yayabu nɛ inɛi jɛyaajɛ jɛɛlɛjɛ. Wogɔ dɛi kinɛ kɔɔliyɛɛlɛ. Kaa aduna kinɛ jiun gɔ yiun jɛɛlɛjɛ. 11 Iyaa, kinɛ jiun Ama diŋɛ le sɛgɛraa kɔɔ, sɔɔ gɔ dɛi aŋai kinɛ ɔgu le ei wo boju gɔ yɛnɛi. E sɔɔ gɔ nɛ ei pilɛmɔuwɔi, sɔɔ gɔ kinɛ ebe tɛgaa, sɔɔ gɔ liyaai. Mui iyi dadaaru le wɔi, maini diyɛ le wɔi, jarugu duuru dabulu dɛnaabei. E mainiyaan ei sɔɔ gɔ nɛ tolo ga tagaraabei. 12 Nɛɛ e bɛrɛ lɛtɛrɛ mu tii gɔ, mɔɲu kanrannɛ gɔ dɛi laa, inɛ bɛrɛ mɔɲu kanrin gɔ dɛi laa. Kaa emɛ dɛi bana e mainiyɛnjɛ gɔ, Ama giru nɛ ebaa wogɔ jugɔ dɛii. 13 Kɔɔ sabu dɛi kinɛ emɛ kaaliyaa wɔɔ. Kinɛ emɛ kaaliyaa gɔi laa go, e puu Tite hakilɛ e daanu gɔ dɛi, kinɛ ɛɛli wo bɛi gɔ sigɛ le kinɛ emɛ ɛɛliyɛmaabe. 14 Mu giru womɔ nɛ e dɛi, kuu ma gaila unaabɔn. E dɔgɔ mu bɛrɛ tagarali. Waaru puu e bɛrɛ naran emɛ sɔɔjɛ gin’, Tite giru nɛ ei kijɛ dɛi emɛ sɔmu gɔ yaa narain bii. 15 Kunrin, sɔɔ yabu ebe lee, bana woi liliyɛ lee, goju kinwun lee le, ɛjii e sɛguru gɔ lee ajubaa ye, e sibɛ nɛ ihibɛ womɔ sigɛ le bariyaai. 16 Kijɛ puu nɛ e le gawu mu bɛɛjɛ gɔ dɛi mu kinɛ ɛɛli le wɔun.

8

1 Ba unrunw, Maseduanɛ gana Ama inɛw mɔɔnu gɔbe nɛ Ama nɛɛma bana birɛ wo biru gɔ emɛ e bɛrɛ jugɔmɔuwɔin. 2 Halu be ɔɲɛ diyɛ subɔrɔ logoro nɛ toin kanran, halu nau ɛjii bei yasɛ kanran, kinɛ ɛɛli diyɛ be sɛɛ gɔ bei damaa, numɔ maa kunɔmɔlu go, be bɛrɛ sin gaai kanranmaabe. 3 Mu naran go e bɛrɛ sɔɔuwɔn, be gɔnrɔn bemɛ bana wɔɔ gin’ sin kanraanbɛin. Halu gɔnrɔn bemɛ dɛi gaa kanraanbɛin. Kuu bemɛ le, 4 be maini le emɛ bɛrɛ gɛnyaan, Ama inɛw Judea nɛ wɔin gɔbe bɛrɛ sin kanrun birɛ gɔ nɛ numɔ unrunbemɛ kunɔmɔ gin. 5 Be, be le emɛ ajubu dɛi sigɛ kanraanbɛin. Be, laa gɔ, kuu bemɛ Inɛw Baŋa bɛrɛ obaabɛin. Kɔɔ onu nɛ, Ama diŋɛ le kɛukɛu emɛ bɛrɛ obin. 6 Kodigɛu, emɛ Titei gɛnyaan, ebe nɛ sin kanrun birɛ kɔɔ bana wo tɔlu le kɛukɛu, yai donugo gin. 7 Kijɛ puu nɛ sɔɔ ebe sɛɛu wɔɔ. Gagawu nɛ wee, sɔɔ nɛ wee, jugɔ nɛ wee, sɔɔ tɔgu puu nɛ kuu kunu nɛ wee, emi ibɛɛ bii nɛ wee. Kɔɔ bana wɔɔ gin’, sin kanrun birɛ ɔn nɛ kanran sɔɔ ebe sɛɛu bojoi. 8 Mu tɔɔrui e bɛrɛ obouwɔlɔn, kaa inɛw wajunw maini gɔ e bɛrɛ jugɔmu ye, ihibɛ ebe yɔgɔ baa wɔɔ ma yɛnɛdɔn dɛii. 9 Sabu e Inɛw Baŋa emɛ Yesu Kirisito nɛɛma gɔ igii wɔi. Wo kijɛ baŋai bee kanran, ebaa nau unrunmɔ le digɛnu Ama oju dimi arusɛgɛ joo siyɛ ga, wo e sabu dɛi nauginɛi biyaabe. 10 Nɛɛ, sɔɔ kɔɔ sibɛ go kinɛ ma ajubu e bɛrɛ mu tagamɔi: Gari baa, buudu ɔn sɛgu gɔ e laa tɔlu. Kɔɔ sai laa, buudu gɔ sɛgu dadaaru kanran ei laa ai. Kɔɔ biyaai ye, buudu sɛgu gɔ e donugoun jaain wɔɔ. 11 Nɛɛ kai, wogɔ birɛ gɔ digi ye donugoi. Kinɛ ɛju le buudu gɔ sɛgu dadaaru ei ai gin’, kinɛ ɛju wogɔ le nimɛ kanran sɛgu donugoi. Gɔnrɔn ebe le kɛukɛu kanrain. 12 Sabu sin kanran ga kinɛ ɛju yasɛu ye, kijɛ u sɛɛ u obojɛ gɔi Ama yabajɛ. Kijɛ sɛlɛ u wɔɔ gɔi laa. 13 Ebaa inɛw wajunwin baradei giye ei dɛgugiyɛmɔ gɛɛnɛ. Kaa inɛw puu tunmɔ le kɛukɛu bii sɔɔi. 14 Kanɛ e kijɛ siyaa nau bemɛ goouwɔi. Nɛɛ, be kijɛ siyaa be wɔnu, nau e bɛrɛ dɔwaai ye, be kanran nau ebe goo bɛbɛɛdɛin. Kunrin, e wooi kɛukɛu biyɛdo. 15 Wogɔ, Ama Dɔn sɔɔ ɔn le sɛgɛraa wɔɔ: “Inɛ gaai turaabe baŋa gɔ, sigɛ sɛbele. Gaila turaabe baŋa gɔi baalu kanranlu.” 16 Mamaa e dɛi emɛ sɛɛ tunkanrin, Ama, Tite kinɛ nɛ wo kunu gɔ dɛi, wo birɛpoo. 17 Tite bɛrɛ gɛɛn emɛ gɛin gɔ, wo yabaabe. Sigiyaa, mamaa womɔ dɛi, wo kuu womɔ le gowaa e bɛrɛ yaado gi. 18 Emɛ wo le digɛraa, Kibɛru Ɛju waaju tagu dɛi, bainɛ boi ɛju womɔ Ama inɛw mɔɔnu puu nɛ ginaa wɔɔ gɔi tiiuwɔin. 19 Sigiyaa, Ama inɛw mɔɔnu gɔbe woi yɛmaa, sin kanrun birɛ emɛ bɛrɛ gawaraaɲu ɔn nɛ, yoi yaanɛ emɛ bɔɔnɛi biyɛ gin. Emɛ birɛ wogɔ, Inɛw Baŋa boi sɔmɔ dɛi lee, inɛw wajunwin bara ga maini le emɛ wɔɔ tagara dɛi lee birɛɲu. 20 Buudu diyɛ ɔn le sin obu birɛ emɛ birɛjɛ gɔ dɛi, inɛw jarugu sɔɔ emɛ nɛ bɛɛnɔu ga, emɛ kajubauwɔin. 21 Emɛ sɔɔ ɛju gɔi kanrun dɛnɛɲu. Ama giru nɛ ɛjii wɔɔ sai laa, inɛw giru nɛ kanran ɛjii wɔɔ gɔi dɛnɛɲu. 22 Be le digɛraa emɛ, emɛ bainɛi kanran tiiuwɔin. Waaru joo, womaa maai wɔɔ ma, emɛ sɔɔ joo nɛ woi subɔraa yɛnaabɛin. Kanɛ iyaa e le ɛjii gawaa wo wɔɔ gɔ dɛi, mamaa womɔ sigɛ le bariyaai. 23 Nɛɛ Tite, wo kai mu bɔɔnɛi. Mu le bariyaa e dɛi birɛuwɔ. Ba unrunw wajunw gɔ, Ama inɛw mɔɔnu inɛw tiibei. Be Kirisito boi sɔmi biyɛ dɛi birɛuwɔin. 24 Kodigɛu, e ihibɛ yasɛi ga, emɛ kanran e dɛi kuu emɛ unɔu baa bee ga, wogɔ sɛɛrɛ, Ama inɛw mɔɔnu gɔbe be iyemɔi.

9

1 Narain, Ama inɛw bɛrɛ baru tii dɛi, lɛtɛrɛ e bɛrɛ mu tiiun baalu. 2 Mu kinɛ ɛju ebe igii wɔun. Mu wogɔ dɛi Maseduanɛ bɛɛnw giru nɛ, e dɛi kuu ma unɔu, Akayi gana ba unrunw, gari baa, unrunbei yegeraa wɔin gɛɛuwɔn. Maini ebe gɔ inɛw jooi wo damu. 3 Kɔɔ sibɛ go ei mu sɔmu gɔ sɔɔ peerei biyɛnɔu, kaa mu sɔi gin’ e yeguru le wɔi biyɛ ga, mu ibɛɛ wɔun. Mu kodɛi ba unrunw gɔbei tiiuwɔn. 4 Maseduanɛ ba unrunw gɔbe waaru mu le be wiyaajɛ, e yeguru le wɔlɔi tɛmɛmɔnɔugi. Kɔɔi laa ye, e le emɛ gawu gɔ, emɛ dɔgɔi biyɛdo. Dɔgɔ ebe gɔ kai sɔɔnu doori. 5 Kodigɛu, ba unrunw gɔbe giru ma nɛ e bɛrɛ yaaun jaain wɔɔ ga ajubaa, mu bei gɛnyaanbɔn. Bemaa yaa ye sin obu pui e kunu sɔɔ gɔ kilɛmɔ gun. Kunrin, mu sin obu ebe gɔ yegeraa kilaai wɛɛ tɛmɛdɔn, iyaa, sin obu ebe gɔ kara sɛlɛ sɔɔi laa, kinɛpilu le sin obui ga jujugɔmɔdo. 6 E jugɔi, toi gaila tɔwaajɛ baŋa, gɛlu gaila gɛlɛdo. Gaai tɔwaajɛ baŋa, gaai gɛlɛdo. 7 Kodigɛu, inɛ tuturu puu kinɛ womɔ nɛ bana wo kɛjaajɛ gin’ obo. Kinɛ aalu le ma, waajibi ga ma obonɔu. Sabu kinɛ ɛɛlu le obonɛ gɔ, Ama wogɔ baŋai dɛnɛjɛ. 8 Ebaa, waaru puu, bana puu nɛ, kai ebe puu kilɛɲu kijɛ sɛnu, iyaa, birɛ ɛju wooi ebaa birɛ ga, kijɛ joo siyɛ ga, Ama e bɛrɛ nɛɛma tɔgu dɛin dɛin baru ye oboɲu gɔnrɔn yasɛ. 9 Ama Dɔn nɛ inɛ kɔɔ tunmɔ dɛi bana tɔŋɔ gin’: “Wo numɔ maa kunɔlu go naugunw bɛrɛ sin kanraanjɛ. Ɛju womɔ asuu bibiyɛdo.” 10 Ama, toi tɔɔnɛ bɛrɛ toi obonɛ gɔ, iyaa pana womɔ tɔɔnɛ gɔ, e bɛrɛ toi obo ye gaai narinyɛnmɔ ye, kole digɛnu wo ɛhɛju ebe ii gaai nanarinyɛnmɔdo. 11 Kunrin, sibɛ puu nɛ e kijɛ joo sii ye, waaru puu sin joo kanrun bɛbɛɛdei. Sin wogɔbe, emɛ le digɛnu Amai birɛpoo tagu jɛjɛɛlɛdo. 12 Sabu sin obu ɔn birɛ gɔ, Ama inɛw kai kikilɛmɔjɛ sai laa, kaa, Ama bɛrɛ birɛpoo tagu sɔɔ joo yaa nanarinyɛnmɔjɛ. 13 Inɛw, baru ebe birɛ le kinɛ ɛju ebe ihiyedɛin. Kole digɛnu, be Kirisito Kibɛru Ɛju sɔɔ le e gawaa wɔi ga, sɔɔ yabu le bana e taguru gɔ dɛi, Ama boi sɔsɔmɔdɛin. Iyaa, be lee, inɛw wajunw puu lee bɛrɛ sin kanrun le bana kijɛ ebe e gamulu dɛi, be Amai sɔsɔmɔdɛin. 14 Ama nɛɛma diyɛ naa diyɛ e bɛrɛ wo kanrun gɔ dɛi, be ihibɛ le e dɛi Ama gɛgɛɛndɛin. 15 Ama sin obu aŋa dɛi gaa wo kanrun gɔ dɛi, woi sɔmɔmɔi.

10

1 Mu Pɔlu, e le wɔnu inɛ kuu sunugu le wɔɔ gɛɛɲu gɔ, wageniyaan ye e le inɛ ɛɛin wɔɔ gɛɛɲu gɔ, Kirisito kinɛ ɛju sɛɛ gɔ lee, muyɔn wo sɛɛ gɔ lee dɛi mu kuu ma le e bɛrɛ gɛɛunwɔ, 2 e bɛrɛ waaru mu wiyaajɛ, mainiyaanjɛi ye, e le mu bɛrɛ ɛɛin biyɛ kaaramɔnɔugi. Sabu emaa Adama unrunw peere bana le kɛukɛu yoi yaaɲu inɛw gɛɛnw gɔbe sibɛ go liyɛ sɛlɛ go, mu ɛɛin bii bɛbɛɛdɔn ga igii wɔun. 3 Emɛ gojunawan le wɔin narain, kaa, Adama ii peere bana le jai jaiyɛɛnɛ. 4 Sabu gelu le kɔmɔ emɛ taajɛ gɔ, Adama ii peere kɔmɔtai gelui laa. Kaa Ama kɔmɔgelu paŋagui. Kɔmɔsɛguru ginrun gɔbei damu sunugoɲu gɔnrɔn yasɛ. Emɛ, ajubu kɔri wɔin gɔbe le jaii ye bei susuyoɲu. 5 Kijɛ kuu ulogu ingei kanran, Ama jugu tɛtɛŋɛjɛ, kole jajaiyɛjɛ ye, emɛ wogɔbe minɛ nɛ damu sunugoɲu. Emɛ ajubu puu aa pagaa ye, Kirisito sɔɔ yabamɔɲu. 6 Iyaa, sɔɔ yabu ebe gɔ waaru kibaajɛ, sɔɔ yabala puu kuu nɛ jarugu duurɔ ga emɛ yegeraa wɔin. 7 E, sɔɔ bain go yɛnɛjɛi. Inɛ turu kuu womɔ le unruin Kirisito mɔi ga lugaa sɛɛ ye, wo sɔɔ ɔn ajubu womɔ nɛ kunɔ gɛliyɛ: Woi Kirisito mɔi wɔɔ gin’, emɛi kanran Kirisito mɔi. 8 Inɛw Baŋa, emɛ bɛrɛ kuu ebe nɛ paŋa obu gɔ dɛi, mu gaila kuu ma unaa gaanaatun kanran, dɔgɔ mu aaun jaanla. Paŋa wogɔ, ei bariyɛmɔ ga emɛ bɛrɛ obin, ei suyo dɛi laa. 9 Mu lɛtɛrɛ ma gɔbe le ei liirɛmɔuwɔn ma e ajubu ye ibɛlaun. 10 Sabu inɛw sɔwaa, lɛtɛrɛ nɛ sɔɔ womɔ gɔbe ɛɛin wɔɔ, paŋa yasin. Kaa kuu womɔ le wiyaai ye, womaa inɛ yɛbɛlɛginɛi, sɔɔ sɔɔ inɛɛ gɛɛɲu. 11 Inɛ kɔɔ gin’ sɔɔnɛ gɔ wo sɔɔ ɔn jugɔ: Wɔlɔ wɔnu lɛtɛrɛ nɛ bana sɔɔ emɛ sɔɔjɛ gin’, wiyaa dɔwaain ye, emɛ wogɔ gin’ tee birɛɲu. 12 Narain, inɛw boi ɛju bemɛ be turu sɔɔɲu gamuu le kɛukɛu biyɛ ma, be le emi tunwɔn ma, emɛ kanraannɛ. Be kuu bemɛ gelu le unrunbei tunwɔnɲu. Tunmɔ tunmɔ le unrunbei tunwɔn yɛnɛɲu. Be bomɔgunwin. 13 Emɛ kai kuu emɛ unu ye kale gaanu ibɛlain. Ama, e bɛrɛ baa emi dɔɔmaa, birɛ emɛ bɛrɛ wo birɛmu gɔ, emɛ birɛ wogɔ kale gɔ nɛ biyɛdɛin. 14 E bɛrɛ baa dɔɔnɛ bɛin ye, emɛ kale gɔ nɛ gaanauwɔin. Kaa, emɛ kale gɔ nɛ gaanauwɔnɛ. Sabu emɛ naran go Kirisito Kibɛru Ɛju gɔ le e bɛrɛ baa dɔwaabɛin. 15 Kɔɔ biyaai ye, emɛ, kale biyɛun jaan gɔ nɛ gaananɛ. Emɛ inɛ waja birɛ dɛi kuu emɛ unɔuwɔnɛ. Kaa, gagawu e sɛɛ gɔ bariyaai ye, yalu birɛ biru emɛ logoro ebe nɛ sigɛ le wawanado ga emɛ wogɔ diyɛdɔn yasin. 16 Kunrin emɛ gana onu ebe nɛ wɔin gɔbe nɛ Kibɛru Ɛju gɔ taga bɛbɛɛdɛin. Inɛw wajunw minɛ nɛ biraa galin dɛi emɛ kuu emɛ unɔidenɛ. 17 Kaa Ama Dɔn nɛ tɔŋaaɲu gin’: “Inɛ aai kanran, kuu womɔ uhunɔdo ye, Inɛw Baŋa kijɛ kanrun dɛi kuu womɔ unɔ.” 18 Sabu, inɛ le yabaidɛin gɔ, inɛ kuu womɔ le boi ɛju unrunmɔ sɔɔjɛ gɔi laa. Inɛw Baŋa, boi ɛju womɔ sɔɔjɛ gɔi.

11

1 E bomɔ daga ma gɔ tariyaabei ye ɛjii wɔɔ. Mainiyaan ye bomɔ ma muyɔin. 2 Mu e sibɛ go ele le wɔun. Ele Ama nɛ goojɛ gɔ le wɔun. Ingei ma giyaa ye, iyaa gulɔi aala gin’ ei igɛ obu bɛɛ ga, mu ainɛ turu sai bɛrɛ aŋa ma obun. Wogɔ Kirisitoi. 3 Kaa yuguru gɔ Hawai sosoŋɔ unrunmɔ le wo dɔburu gin’, hakilɛ ebe yanwan ye, naran le, ɛjaai go Kirisito sibɛ go bana e wɔɔ gɔ papajadei ma mu liyɛuwɔn. 4 Sabu, emɛ Yesu dɛi waaju tagin. Yesu wogɔi laa go, Yesu waja dɛi, inɛ wiyaa waaju tagaajɛ gɔ, e kobaŋai sɛɛu muyɔn bɛbɛɛjɛi. Iyenɛ, Kikinu e bɛi gɔi laa go, Kibɛru Ɛju le e yabu gɔi laa go, waja le yabu bɛbɛɛjɛi. 5 Mu, inɛw Yesu jaŋu unrunw tiyaaɲu sigɛbei ga kowɔin kɔɔbei, kijɛ nɛ dɔɔlu mu wɔɔ wɔlɔ ga wɔun. 6 Sɔɔ bana sɔɔun jaan sibɛ nɛ mu kijɛ kanma inɔn kanran, jugɔ sibɛ nɛ mu kunrin wɔlɔn. Emɛ bana puu le, sibɛ puu nɛ wogɔ e bɛrɛ jugɔmaabɛin. 7 Kibɛru Ɛju Ama bɛrɛ goojɛ gɔ, mu dɔnrun wɔlɔ go e bɛrɛ tagun. Mu kuu ma sunugu ye, kuu ebe unɔdɔn ga wogɔ kanrun. Nɛɛ, mu wogɔ hakɛi kanrun ma? 8 Mu ei baradɔn ga, Ama inɛw mɔɔnu wajabe bɛrɛ elu ɛlaa, be bɛrɛ tujɔ yabaabɔn. 9 Iyaa, ebe nɛ wɔu, kai biyaa, mu inɛ turu bɛrɛ kanran dɔɔ ma duurɔlun. Ba unrunw Maseduanɛ gowaa wɛin gɔbe, kai ma be kilɛmu. Kijɛ inge nɛi kanran, e bɛrɛ dɔɔ ma duiyɔmɔ ga mu yabalun. Iye dɔɔ mu wogɔ kanraindolɔn. 10 Naran Kirisito nɛ goojɛ, mu nɛ too gɔ dɛi sɔɔjɔn, Akayi gana puu nɛ kuu ma unu sɔɔ kɔɔ, inɛ mu bɛrɛ goonɔido wɔlɔ. 11 Kɔɔ gin’ sɔɔ mu sɔɔjɛ gɔ, inge dɛi? Ei ibɛlaun dɛi ma? Ei ibɛɛ wɔun ga Ama kai igii wɔɔ. 12 Kaa inɛw unrunbe kanran emɛ gin’ tee birɛɲu gɛɛuwɔin gɔbe, bemaa kuu bemɛ unu bana bɛɛnɔu ga, kanɛ bana kanraun mu wɔɔ gin’ mu kanrannu yinyaadɔn. 13 Inɛw kɔɔbe Kirisito jaŋu unrunw tiyaaɲu kakalugunwin. Birɛbirɛnw inɛw lelemɔwin, unrunbei Yesu jaŋu unrunw tiyaaɲui gin’ bojaa sɛin. 14 Wogɔ yaa sɔɔ taanrinyɛin laa, sabu Setanu wo kuu womɔ le unruin mɛlɛnkɛ dooro le wɔɔi gin’ bojojɛ. 15 Kɔɔ biyaai ye, birɛbirɛnw womɔbe unrunbei teitai birɛbirɛnwin gin’ be bojojɛ gɔ sɔɔ yerui laa. Birɛ bemɛ bana wɔɔ gin’, dumɔrɔn bemɛ yaa yinbiyɛdo. 16 Mu pilemaa sɔɔuwɔn, inɛ turu kanran mui bomɔginɛi gin’ yɛnɛnɔu. Kaa, mui bomɔginɛi gin’ yɛnɛuwɔi ye, maa kanran, gaila kuu ma unu bɛɛ dɛi biyɛmɔi. 17 Sɔɔ sɔɔu mu wɔɔ gɔ, mu Inɛw Baŋa bɛrɛ biyaa sɔɔuwɔlɔn. Kaa kuu ma unu sɔɔ sɔɔu mu wɔɔ ɔn nɛ, mu bomɔginɛ gin’ sɔɔ sɔɔuwɔn. 18 Inɛw joo aduna ɔn nɛ kijɛ be kanrun dɛi kuu bemɛ unɔuwɔin. Kɔɔ biyaai ye, mu yaa kuu ma uhunɔdɔn. 19 E hakilɛgunwin digɛu, nɛɛ bomɔgunwin sɛɛu tari bɛbɛɛjɛi. 20 Ei gunɔ kunɔ ma, ei kaya ma, guju ebe pɔɔ ma, ei namanu gala ma, lege ebe laga ma, e wogɔ tatariyɛjɛi. 21 Sɔɔ ga mu bɛrɛ dɔgɔi, kaa emɛ yɛbɛlɛ emɛi tagurin gin’ biyaai. Nɛɛ inɛ turu unrun kuu unrunmɔ unu bɛbɛɛjɛ ga wɔɔ ye, mu bomɔginɛ gin’ sɔɔ sɔɔuwɔn laa ye, mu yaa kuu ma unɔ bɛbɛɛjɔn. 22 Bei Heburu tɔgui laa? Mu kanran woi. Bei Isɛrɛlu tɔgui laa? Mu kanran woi. Be Abarahamu nɛ goin laa? Mu kanran woi. 23 Be Kirisito birɛbirɛnwin laa? Aiwa, mu kuu ma mu le wɔlɔ gin’ sɔɔ sɔɔuwɔn laa ye, be dɛi sigɛ Kirisito birɛbirɛnɛi wɔun. Birɛ nɛ be dɛi sigɛun, kubɔ lugo kaju mu yoi nɛ be dɛi sigɛun, logi bɛi nɛ be dɛi sigɛun. Waaru gamuu mu yiun le bɛrii biyɛbɔn. 24 Yahutunw, kubɔ pɛnai nɛ turu tolo go, kubɔ numɔrɔn baa mui lagin. 25 Kubɔ taanu baga le mui lagin. Tibu le mui kamaa daadɛin ga kubɔ turu bii. Kubɔ taanu diikoro mu le piri. Aga turu digɛ turu mu nɛudii nɛ yabɔn. 26 Mu oji joo yaabɔn. Wogɔbe nɛ dibe dii paruju yabe, kuu numɔ numɔw paruju yabe, tɔgu ma inɛw lee, tɔgu ma inɛwin laa lee puu sibɛ nɛ paruju yabe, ana diyɛ kɔlɔ nɛ lee, olusolo nɛ lee, nɛudii nɛ lee, paruju yabe. Ba unrunw tɔitɔi laain paruju yabe. 27 Mu birɛ kirɛbe lee, ɔɲɛ lee joo iyaabɔn. Bai joo giri bɛɛlɔn, giyɛ lee, diinɔɔrin lee iyaabɔn. Waaru joo pana kayi bɔrɔlu go aŋapagu le biyɛbɔn. Kaali lee, duŋu lee iyaabɔn. 28 Sɔɔ wajunw gɔbe sɔɔ sɔɔlu go, Ama inɛw mɔɔnu gɔbe dɛi, mu bai puu jiire le wɔun. 29 Turu baŋa yɛbiliyaai ye, mui yaa yɛbiliyaai. Turu baŋa hakɛ nɛ numaa yowaai ye, kinɛ ma jijinwɛnjɛ. 30 Kuu ma unɔ ga mu bɛrɛ waajibi ye, yɛbɛlɛ ma kijɛ tagarajɛ dɛi kuu ma unɔdɔn. 31 Ama, Inɛw Baŋa Yesu Ba gɔ, boi womɔ asuu sɔmi biyɛmɔ. Mu kakalui maŋaalɔn ga wo igii wɔɔ. 32 Damasu ana nɛ, Ɔgɔnɛ Aretasu waaru le, sɛmɛginɛ kɔɔ nɛ daanbe gɔ, mui aado ga Damasu bɛɛnw bɛrɛ ana gɔ dɔmiyɛnmɔube. 33 Kaa tomɔ nɛ mui kunaa, dɔlu le mui jege gɔ doɲu nɛ sunugaabɛin. Mu kɔɔ gin’ numɔ womɔ nɛ ɛliyaa gowaabɔn.

12

1 Kuu ma unu gɔ waajibi laa ye, ɛju konɛ tolo. Kokanran, mu kuu iyebe lee, Inɛw Baŋa mu bɛrɛ sɔɔ jugɔmu lee sɔɔ nɛ wɛwɛɛdɔn. 2 Mu Kirisito jaŋu ii turu igii wɔun. Nɛɛ anranguju pɛli naisigɛ dɔwaai, wo goju womɔ nɛ yatobe ma, tobele ma, Ama igii wɔɔ laa ye, mu inɔn, kaa woi jeɲaa, ginsɛsai alagala taaniye go baa uni. 3 Ainɛ kɔɔi jeɲaa, alujɛnɛ nɛ baa uni ga mu igii wɔun. Kaa wo goju womɔ le bee ma, kole bele ma mu inɔn. Amai sai wogɔ jugɔjɛ. 4 Konɛ wo sɔɔ inɛ pilemu ye sɔɔ bɛɛlɛ, sɔɔ aŋa dɛi gaa ɛgaabe. 5 Inɛ kɔɔ tunmɔ dɛi mu kuu ma uhunɔdɔn. Kaa kuu ma le yɛbɛlɛ ma kijɛ tagarajɛ dɛi laa ye, mu kuu ma unɔidolɔn. 6 Mu kuu ma unɔ ibɛɛ wɔun ye, mui bomɔginɛi gɛiyɛɛlɛ. Sabu mu narain sɔɔdɔn. Kaa inɛ turu mu nɛ sɔɔ wo iyejɛ lee, wo ɛgɛjɛ lee dɛi sigɛ mui bojodo ma liliyɛ dɛi, mu wogɔ kanraindolɔn. 7 Kaa kɔɔ wooi nɛ kijɛ sigɛ naa sigɛ mu bɛrɛ jugɔmi kɔɔbe dɛi maa kuu ulo le joi ye biyɛnɔu ga, jijii turu goju ma nɛ digɛraa bojaaɲu. Jijii wogɔ, Setanu titiyainɛi biyaa, maa kuu ulo le joi ye biyɛnɔu ga mui ɔɲɔmɔuwɔ. 8 Kubɔ taanu mu Inɛw Baŋa bɛrɛ gɛnyaan, ɔɲɛ kɔɔ mu le wageniyɛnmɔ gun. 9 Wo mu le saa: «Nɛɛma ma gɔ ui baa. Sabu gɔnrɔn ma paŋa gɔ, yɛbɛlɛ nɛ iyemɔjɛ.» Kɔɔi biyaa ye, Kirisito gɔnrɔn gɔ mu nɛ toiyo ga, yɛbɛlɛ ma dɛi sigɛ le mu kuu ma uhunɔdɔn. 10 Kodigɛu, Kirisito dɛi yɛbɛlɛi ma, kuusugo sɔɔ ma, nau ma, tɔɔɲɔ ma, kinɛ ɔɲɛ sɔɔ ma mu bɛrɛ dɔwaai ye, kinɛ ma ahaajɛ. Sabu waaru mui yɛbiliyaajɛ, paŋa waaru mu sɛɛ gɔ woi. 11 Mu bomɔginɛi biyaaun. Kaa ei mui biyɛmaa kaaru. Sabu boi ɛju ma sɔɔ sɔɔnw gɔ ei biyɛun dagaa. Halu mui kijɛ kanmai laa kanran, Yesu jaŋu unrunw tiyaaɲu sigɛbei ga kowɔin kɔɔbei kijɛ nɛ dɔɔlu mu kanrun wɔlɔ. 12 Mui Yesu jaŋu ii tiyaaɲui ga birɛ le jugɔmɔjɛ gɔbe puu logoro ebe nɛ muyɔn tɔgu puu le tagaraabɛin. Sɛɛrɛ taanrinyɛn lee, yarabirɛ lee, taanrinyɛn lee wogɔ tagurin. 13 Dɔɔ ma e bɛrɛ duurɔlun mu kanrun gɔi laa go, Ama inɛw mɔɔnu wajunw kijɛ bɛin e bɛɛlu gɔ ingei? Teitai laa wogɔ mui yaabu kanrain. 14 Yɛnɛi, kubɔ taaniye e bɛrɛ mu wɛɛido dɛi, mu mui yegeraa wɔun. Nimɛ kanran dɔɔ ma e bɛrɛ duurɔidolɔn. Sabu mu numɔ ebe kijɛi dɛnɛɛlɔn, ei dɛnɛjɔn. Unrunw, bei naranw kai dɛi kijɛ mɔɔnɔɔnɛ, kaa, unrunw naranw gɔbei, unrunw gɔ kai dɛi kijɛ mɔɔnɔɲu. 15 Kunrin, mu kai kinrun ebe dɛi numɔ ma kijɛ puu kinɛ ɛɛli le obodɔn. Mu mui kanran ohobodɔn. Mu kɔɔ gin’ ei ibɛɛ mu wɔnu, e mui gaai ibɛlai biyɛdei ma? 16 E ajubaa yɛnaa ye, maa dɔɔ ma e bɛrɛ duurɔlun narain, kaa maa inɛ soŋɔi digɛu sosoŋɔ ma le ei bɛi gɛɛjɛi. 17 Inɛw e bɛrɛ mu tii gɔbe le mu ei punaa kayaabɔn ma? 18 Mu Titei gɛnyaan, e bɛrɛ yaa gun. Iyaa emɛ bainɛ gɔi wo le digɛraa tiyaabɔn. Tite ei punaa kayaabe ma? Wo lee, mu lee, birɛ emɛ gɔ ajubu turu gɔ le birɛnɛ ma? Yoiyaara emɛ bana gɔ turu laa ma? 19 Emaa giru ebe nɛ, anrin baa kuu emɛ nɛ narain obouwɔin ma ga e ajubauwɔi. Kaa, emɛ Kirisito le pagu turu go Ama giru nɛ sɔɔuwɔin. Koyɛ, ba unrunw ibɛ mabe, ebaa paŋa bɛɛ gai sɔɔɲu. 20 Waaru e bɛrɛ mu dɔwaajɛ, bana mu dɛnɛjɛ gin’ e yinwɔlɔi tɛmɛdɔn ma liyɛuwɔn. E kanran bana e dɛnɛɛlɛ gin’ mu biyɛdɔn ma liyɛuwɔn. Logoro ebe nɛ jai lee, ele lee, kinɛ ingelemu lee, tunmɔ tɛmurun sɔɔ lee, boi yamulu lee, jaara lee, kuu ulo lee, oju sɛlɛ birɛ lee tɛtɛmɛdɔn ma liyɛuwɔn. 21 Mu e bɛrɛ wiyaa dɔwaaun ye, Ama, giru ebe nɛ pilemu ye mu bɛrɛ dɔgɔ wo taguru ye, giru nɛ baa inɛw hakɛ kanrin gɔbe logoro nɛ joo, kanran lɔgɔgu bemɛ lee, sala bemɛ lee, kuu sɛlɛ birɛ bemɛ lee dɛi ajubuduli bɛɛnɛ giye, kuu bemɛ nɛ mu bɛrɛ pii pipiimɔ ma liyɛuwɔn.

13

1 Mu kubɔ taaniyei e bɛrɛ yaauwɔn. Ama Dɔn nɛ tɔŋaaɲu gin’: “Sɔɔ puu sɛɛrɛ lɛi ma taanu ma aŋa sɛɛrɛ le kilɛmɔɲu.” 2 Kodigɛu, giru nɛ inɛw hakɛ kanrin gɔbe lee, wajunw puu lee bɛrɛ mu kanɛ baa tagauwɔn. Halu mu kanɛ e le wɔlɔn dɛi, kubɔ lɛiye e bɛrɛ mu wɛi gɔ le bana mu sɔi gin’, e bɛrɛ wiyaaun ye, inɛ mu paabaido wɔlɔ. 3 Kirisito mu le digɛnu sɔɔ sɔɔuwɔ ga, e wogɔ sɛɛrɛ iye ibɛɛ wɔi digɛu, e bɛbɛɛdei. Kirisito e sibɛ nɛ yɛbɛlɛ le wɔlɔ, kaa gɔnrɔn womɔ logoro ebe nɛ tagarauwɔ. 4 Yɛbɛlɛ womɔ sabu dɛi woi baga nɛ pɛgin narain. Kaa wo Ama gɔnrɔn dɛi ɔnmɔi wɔɔ. Emɛ kanran, wo le digɛu yɛbiliyaain. Kaa emɛ sɔɔ ebe kilɛmɔɲu gɔnrɔn yasin, sabu emɛ kanran, Ama gɔnrɔn dɛi, Kirisito le digɛu ɔnmɔi wɔin. 5 E tunmi kuu ebe marun yɛnɛi. Gagawu le yaauwɔi ma tunmi ei suburu yɛnɛi. Yesu Kirisito e nɛ yato ga jugɔuwɔlɔi ma? Kɔɔi ye e subɔrɔ gɔ nɛ gɔnrɔn bɛɛli ma laa ye kai. 6 Kaa emɛ subɔrɔ gɔ nɛ gɔnrɔn bɛɛnɛ kanrannɛ ga e jujugɔdei diyɛdɔn le wɔun. 7 Ebaa mɔɲu turu kanran kanrannɔu ga, emɛ e dɛi Ama gɛɛunwɔin. Emɛ subɔrɔ gɔ nɛ gɔnrɔn biyaaɲu tagaradɛin dɛi laa, kaa ebaa ɛju kanran gai. Halu emɛ subɔrɔ gɔ nɛ gɔnrɔn bɛɛnɛ gin’ wɔin kanran koi. 8 Sabu emɛ naran gɔ le yabiyɛ gɔnrɔin laa ye, naran le jaiyɛ gɔnrɔn sɛnɛ. 9 Waaru emi yɛbiliyaa, kole digɛnu paŋa e siyaajɛ, emɛ kinɛ ɛhɛɛliyɛmɔɲu. Iyaa ei kibaai biyɛ ga, amagɛɛn emɛ nɛ kijɛ emɛ dɛnɛjɛ gɔ woi. 10 Wogɔ digɛu, kanɛ e le wɔlɔ mu wɔɔ waaru gɔ le mu lɛtɛrɛ ɔn tɔŋɔ tiiuwɔn. Waaru e bɛrɛ wiyaa mu dɔwaajɛ, maa kuu ebe nɛ paŋa mu sɛɛ le kɛukɛu e sibɛ nɛ ɛɛin biyɛnɔu ga kodɛi tɔŋɔuwɔn. Inɛw Baŋa, maa paŋa ebe bariyɛmɔ ga kuu ebe nɛ mu bɛrɛ paŋa obu. Ei suyo gai laa. 11 Nɛɛ kai ba unrunw, jamu biyɛmɔi. Kibaai bii nɛ mainiyɛin, tunmɔi mainiyɛnmɔi, mii turu le biyɛi, tunmɔ le jamu le biyɛi. Kɔɔ biyaai ye, ihibɛ lee, jamu lee Ama gɔ e le bibiyɛdo. 12 Ama inɛw gin’ ihibɛ le tunmɔi poonɔi. Ama inɛw gɔbe puu ei poonɔuwɔin. 13 Inɛw Baŋa Yesu Kirisito nɛɛma gɔ lee, Ama ihibɛ gɔ lee, Kikinu Pilu bɔɔi bii gɔ lee, e wooi le biyɛ.