KƆRƐNTE PƆLƆ

1

1 Mu Pɔlu, Ama diŋɛ womɔ le mui boonaa, Kirisito Yesu jaŋu ii tiyaaɲui bojaajɛ gɔ, mu lee, emɛ bainɛ Sɔsutɛnɛ lee, 2 Ama inɛw mɔɔnu, Kɔrɛnte ana nɛ wɔɔ gɔ bɛrɛ, emɛ lɛtɛrɛ ɔn tiiuwɔin. Yalu yago nɛi kanran, Inɛw Baŋa emɛ Yesu Kirisito, emɛ Baŋa gɔ lee, be Baŋa gɔ lee boi boonw gɔbe wooi le bariyaa, Ama, Kirisito Yesu nɛ ei dɛiin bojaa, inɛw unrunmɔi bojodo ga, e inɛw boonaaɲu gɔbe, emɛ lɛtɛrɛ ɔn e bɛrɛ tiiuwɔin. 3 Ama emɛ Ba lee, Inɛw Baŋa Yesu Kirisito lee, e bɛrɛ nɛɛma lee, jamu lee obo. 4 Ama ma, Kirisito Yesu nɛ e bɛrɛ nɛɛma bana wo kanrun gɔ dɛi, mu waaru wooi e dɛi woi birɛpoo tagauwɔn. 5 Kirisito dɛi, Ama kijɛ puu numɔ ebe nɛ joonaa, e, Ama sɔɔ sɔi sin obu puu lee, Ama sɔɔ jugu sin obu puu lee yasɛi. 6 Naran go, Kirisito dɛi e bɛrɛ sɛɛrɛ goin gɔ, sɔɔ wogɔ logoro ebe nɛ paŋa biyaajɛ. 7 Nɛɛ kai, Ama sin obu e bɛɛlu turu kanran wɔlɔ. E kunrin Inɛw Baŋa emɛ Yesu Kirisito unruin wo tagaraido gɔ kinɛ ɔgu le dɔmiyaan wɔi. 8 Dumɔ gɔ baa, ebaa numɔlu go gain gain iŋiyɛn ga, ei gɛliyɛnɛ gɔ yaa Kirisito woi. Inɛw Baŋa emɛ Yesu Kirisito bai wɛɛido gɔ le, ebaa jarugusɛlɛ le biyɛ ga, Ama, dumɔ gɔ baa ei gɛgɛliyɛdo. 9 Wo sɔɔ turu baŋai. Naran go, Aini unrunmɔ, Yesu Kirisito, Inɛw Baŋa emɛ gɔ le ebaa bɔɔi biyɛ ga Ama ei boonɔnɛ gɔ, wo sɔɔ turu baŋai. 10 Ba unrunw, Inɛw Baŋa emɛ Yesu Kirisito boi dɛi mu e bɛrɛ gɛɛunwɔn, e puu sɔɔ ebe turu biyɛmɔi. Logoro ebe nɛ mii kabu biyɛmɔnɔugi. Kaa, kinɛ ajubu turu, dadaaru turu le biyaajɛi ye, ɛjii mii turu biyɛi. 11 Ba unrunw mabe, logoro ebe nɛ jiiru ɛjii yato ga, Kulowe ginrun bɛɛnw gamuu, mu bɛrɛ tagaabɛin. 12 Kijɛ gɛɛ mu ibɛ gɔ unwɔ: E tuturu puu, gamuu unrunbe Pɔlui dimɛi gɛɛjɛi, gamuu Apɔlɔsui dimɛi gɛɛjɛi, gamuu Piɛrui dimɛi gɛɛjɛi, gamuu iyaa, Kirisitoi dimɛi gɛɛjɛi. 13 Kɔɔi ye Kirisito gɔi gamalaa, dɛin dɛin bojaaɲu ma? E dɛi, mu Pɔlui baga jai nɛ pɛgaabɛin ma? Maa mu Pɔlu boi le ei batise kuni ma? 14 Logoro ebe nɛ Kirisupusu lee, Gayisu lee laa ye, mu inɛ turu kanran batise kunɔlun. Wogɔ digɛu, Ama birɛpoo. 15 Kunrin, inɛ turu kanran ebaa boi ma le batise yoi gɛɛ bɛɛidolo. 16 Narain, mu Sutepanasu ginrun bɛɛnw gɔi yaa batise kunaabɔn. Inɛw kɔɔbei laa ye, inɛw waja batise kunaabɔn ma inɔn. 17 Inɛwin batise kunɔ ga Kirisito wogɔ dɛi mui yɛmaa tiilu. Kaa, maa Kibɛru Ɛju waaju kanran dɛi mui tii. Kaa, Kirisito baga jai sɔɔ gɔ nɛ gɔnrɔn too gɔ gailiyɛmɔnɔu dɛi, mu waaju gɔ, inɛw hakilɛ jugɔ sɔɔ le tagauwɔlɔn. 18 Kirisito, baga jai nɛ wo yinwun sɔɔ gɔ, inɛw suiyoidɛin bɛrɛ wogɔ bomɔ sɔɔi. Kaa emɛ inɛw yayabu oju nɛ yaauwɔin bɛrɛ, wogɔ Ama gɔnrɔin. 19 Kodɛi Ama Dɔn nɛ Ama kijɛ gi: “Mu hakilɛgunw hakilɛ gɔ niwɛn sɛlɛ bojodɔn. Jugɔ jugɔnw jugɔ gɔ, kijɛ kanmai laa bojodɔn.” 20 Nɛɛ hakilɛginɛ yago wɔɔ? Jaŋudeerenɛ diyɛ yago wɔɔ? Maa, aduna ɔn jiiru kunɔnɛ yago wɔɔ? Aduna ɔn hakilɛ gɔ bomɔ sɔɔi ga Ama tagaralu ma? 21 Yɛnɛi, Ama hakilɛ, aduna nɛ unruin taguru gɔ, aduna kuu womɔ hakilɛ le, Ama hakilɛ wogɔi yɛnaa, kole Amai jugaa bɛɛlu. Kɔɔ sabu dɛi, bomɔ waaju emɛ tagajɛ ɔn le inɛw gawaaɲu gɔbei yaba ga, Ama bɛrɛ ɛjii biyaai. 22 Yahutunw, sɛɛrɛ taanrinyɛin digɛin. Tɔgu wajunw, hakilɛi dɛnɛɲu. 23 Emɛ kai, Kirisitoi baga jai nɛ pɛgaabɛin sɔɔi waaju kanranɲu. Wogɔ Yahutunw sibɛ nɛ kinɛ yanwan sɔɔi. Tɔgu wajunw sibɛ nɛ bomɔ sɔɔi. 24 Kaa inɛw Ama boonaajɛ gɔbe, Yahutunwin sɛlɛ, tɔgu wajabei sɛlɛ, be bɛrɛ, Kirisito Ama gɔnrɔin, Ama hakilɛi. 25 Sabu, Ama sibɛ go bomɔi gin’ kijɛ wɔɔ gɔ, aduna hakilɛ dɛi sigɛ hakilɛ sɛɛ. Iyaa, Ama sibɛ go yɛbɛlɛi gin’ kijɛ wɔɔ gɔ, aduna paŋa dɛi sigɛ paŋa sɛɛ. 26 Ba unrunw, e inɛw Ama ei boonu gɔbe, kuu ebe sɔɔ ajubu yɛnɛi: Logoro ebe nɛ inɛw sibɛ go hakilɛgunw joo tolo, inɛ gɔnrɔn sɛɛ joo tolo, inɛ diyɛ joo tolo. 27 Kaa aduna ɔn nɛ bomɔi ga kijɛ lugoɲu gɔbe, Ama, kijɛ wogɔbe yɛmaa, hakilɛgunw bɛrɛ kole dɔgɔ iyemu. Iyaa aduna ɔn nɛ kijɛ yɛbɛlɛi ga lugoɲu gɔbe, Ama kijɛ wogɔbe yɛmaa, paŋa sɛnw gɔbe bɛrɛ kole dɔgɔ iyemu. 28 Aduna ɔn kijɛ koolo gɔbe, kijɛ lugoun baalu, kijɛ kanmai laa wɔin gɔbe, Ama, kijɛ wogɔbe yɛmaa, kijɛ diyɛi ga wɔin gɔbei, kijɛi laa kole boju. 29 Kunrin, Ama giru nɛ inɛ turu kanran kuu unrunmɔ unɔ bɛɛlɛ. 30 Nɛɛ e kai, Ama ei Kirisito Yesu le mɔɔnaajɛ. Wo Kirisito Yesui, hakilɛ emɛ gɔ woi boju. Ama giru nɛ, emɛ Kirisito dɛi teitai wɔin, wo dɛi Ama emi dɛiin bojaa sɛɛ, wo dɛi hakɛ nɛ emi gowaa, iyaa emɛ kuu goonu biyaaɲu. 31 Nɛɛ Ama Dɔn nɛ tɔŋaa wɔɔ gin’: “Inɛ aai kanran, kuu womɔ uhunɔdo ye, Inɛw Baŋa kijɛ kanrun dɛi kuu womɔ unɔ.”

2

1 Mu kai, ba unrunw, Ama sɔɔ boŋurun e bɛrɛ waaru tagai mu wɛi le, mu sɔɔ sigɛ le ma, jaŋu diyɛ sɔɔ le ma wɛɛlun. 2 Logoro ebe nɛ waaru mu tobe le, Yesu Kirisito sɔɔi laa ye, sigɛ le baga jai nɛ wo yinwun sɔɔi laa ye, mu kijɛ waja sɔɔ sɔɔ ga dɛnɛlun. 3 Wogɔ digɛu, logoro ebe nɛ tou, mu yɛbɛlɛ le bɔun, liliyɛ le bɔun, goju kinwun diyɛ le bɔun. 4 Inɛw, hakilɛ bemɛ le sɔɔ yegeraa ye, ɛjii sɔɔɲu gin’ sɔɔ ma nɛ lee, waaju ma nɛ lee, mu wogɔ gin’ e le sɔɔlun. Kaa Ama Kikinu gɔnrɔn bana iyemɔido gin’ e le sɔwaabɔn. 5 Gagawu ebe bɔlɔtei gɔ, inɛw hakilɛ sɔɔ nɛ biyɛnɔu, kaa Ama gɔnrɔn kuu nɛ biyɛ ga, mu kɔɔ gin’ sɔwaabɔn. 6 Kokanran, emɛ gagawu sibɛ go inɛw giru yaa wɔin bɛrɛ hakilɛ too waaju kakanranɲu. Kaa hakilɛ wogɔ, aduna ɔn hakilɛ sɔɔi laa. Aduna ɔn kuu bɛɛnw hakilɛ sɔɔi kanran laa. Gɔnrɔn bemɛ gɔ puu susuiyodo. 7 Hakilɛ sɔɔ emɛ sɔɔjɛ gɔ, wogɔ Ama hakilɛ sɔɔi. Inɛw bɛrɛ wogɔ kijɛ baŋiyaan wɔɔi. Kaa aduna maŋamɔ nɛ baa, emaa Ama dooro le biyɛ ga, Ama hakilɛ wo yɛmu gɔ woi. 8 Aduna ɔn kuu bɛɛnnɛ turu kanran hakilɛ wogɔ inɛɛ. Be hakilɛ wogɔ jugaabɛin ye, dooro baŋa gɔi baga jai nɛ pɛgɛbenɛ. 9 Yɛnɛi, Ama Dɔn nɛ kijɛ tɔŋɔ unwɔ: “Giri kijɛ iyetɛlu gɔ, suguru kijɛ ɛgɛtɛlu gɔ, inɛ ajubu nɛ kijɛ dɔɔtɛlu gɔ, kijɛ wogɔbe, Ama, inɛw woi ibɛɛ wɔin dɛi yegeraa sɛɛ.” 10 Kaa emɛ bɛrɛ, Ama, Kikinu unrunmɔ le digɛu kijɛ kɔɔbe tagaraajɛ. Kikinu gɔ kijɛ puu lubo yɛyɛnɛjɛ, kijɛ puu igii wɔɔ. Halu Ama ajubu too gɔbe igii wɔɔ. 11 Adama ii ajubu jugɔnɛ gɔ aai? Kikinu womɔi laa ye yɔɔ ma? Kɔɔ bana wɔɔ gin’, Ama sibɛ go yaa, Ama Kikinui laa ye, Ama ajubu jugɔnɛ wɔlɔ. 12 Nɛɛ emɛ, Kikinu emɛ bɛi gɔ, aduna ɔn kikinui laa. Kaa Kikinu emɛ sɛɛ gɔ Ama bɛrɛ goi. Ama, emɛ bɛrɛ sin wo kanrun puu emaa jugɔ bɛɛ ga, Kikinu womɔ emɛ bɛrɛ tii. 13 Wogɔ digɛu, sɔɔ kɔɔbe kuu nɛ waaru sɔɔ emɛ sɔɔjɛ, sɔɔ emɛ gɔ Adama ii jaŋu hakilɛ sɔɔi laa. Kaa Ama Kikinu emɛ bɛrɛ bana deerejɛ gin’ sɔɔɲu. Inɛw Ama Kikinu sɛin gɔbe bɛrɛ deeru obonu, Kikinu sɔɔ obojɛ jeɲaa ye, kole be le sɔɔɲu. 14 Inɛ Ama Kikinu sɛlɛ gɔ, Kikinu sɔɔ le yabu bɛɛlɛ. Wo sibɛ nɛ wogɔ bomɔ sɔɔi. Iyaa, sɔɔ wogɔbe Kikinu le digɛnu kabu kunu bɛɛmɔjɛ digɛu, wo wogɔbe jugɔ bɛɛlɛ. 15 Kaa Ama Kikinu inɛ woi teeremɔjɛ gɔ, wo kijɛ puu kabu kunu bɛbɛɛjɛ. Kaa inɛw wajunw sɔɔ womɔ gɔ paamu kanrun bɛɛnɛ. 16 Ama Dɔn kijɛ gi: “Inɛ aa Inɛw Baŋa Ama ajubu gɔbe igii wɔɔ ma? Inɛ aa woi tinwinrun bɛɛjɛ ma?” Kaa, emɛ kai, Kirisito ajubu sɛɛ gɔ woi sɛin.

3

1 Naran go, ba unrunw, Ama Kikinu inɛw bei teeremɔjɛ gin’ mu kunrin e le sɔɔ sɔwaa bɛɛlun. Kaa gojunawan bemɛ diŋɛ le inɛw wɔin gin’ mu e le sɔɔ sɔwaabɔn. Kirisito oju nɛ ei unrunw dagunwin gin’ e le sɔɔ sɔwaabɔn. 2 E jaa gunu gɔnrɔnbelei digɛu, mu wogɔ e bɛrɛ obolun. Kaa e bɛrɛ irui obun. Halu, kanɛ kanran e jaa gunu tariyɛɛlɛi. 3 E gojunawan diŋɛ le yaauwɔi gɔ digɛu, jaa gunu tariyɛɛlɛi. Ele lee, jai lee, logoro ebe nɛ yɔɔ biyaai ye, e gojunawan ebe diŋɛ le yaauwɔi ga tagarauwɔlɔi ma? 4 Logoro ebe nɛ inɛw gamuu unrunbei Pɔlu jaŋu unrunwin, inɛw wajunw unrunbei Apɔlɔsu jaŋu unrunwin gɛɛɲu ye, kɔɔ Adama unrunw peere sɔɔ kanrain laa ma? 5 Apɔlɔsu aai? Pɔlu aai? Emɛ le digɛu e gagawu oju nɛ wɛii laa ye, emɛ Ama birɛbirɛnw peerei. Emɛ tuturu puu Inɛw Baŋa, emɛ bɛrɛ birɛ gɔ bana obu gin’, inɛ kanma puu yinbiraabe. 6 Minɛ gɔ nɛ tiun ii gɔ mu tɔi. Apɔlɔsu dii kunu. Kaa Ama, tiun gɔ wo tɛiyɛmu. 7 Kunrin Ama, tiun tɛiyɛmɔnɛ gɔi laa ye, inɛ tɔɔnɛ gɔ lee, dii kunɔnɛ gɔ lee, emɛ kijɛ kanmai laain. 8 Inɛ tɔɔnɛ gɔ lee, dii kunɔnɛ gɔ lee, be lɛi kɛkɛu. Ama, be lɛi kɛu bɛrɛ birɛ bemɛ bana wɔɔ gin’ tutujɔdo. 9 Ama birɛ nɛ, Apɔlɔsu emɛ lɛi tunmɔ le birɛbirɛnw bɔɔi. Ei Ama minɛi. Iyaa ei Ama ginrun ujɔu wɔɔi. 10 Ama mu bɛrɛ nɛɛma wo obu le kɛukɛu, ginrun ujɔnɛ ɛju bana kanranjɛ gin’, ginrun bɔlɔtei gɔ mu daanu. Kanɛ inɛ waja bɔlɔtei wogɔ kuu nɛ ujɔuwɔ. Kaa inɛ tuturu puu ginrun gɔ bana wo ujɔjɛ kajubaun jaain wɔɔ. 11 Bɔlɔtei daani gɔ, wogɔ Yesu Kirisito woi. Inɛ turu kanran bɔlɔtei wogɔi laa ye, waja daanu bɛɛidolo. 12 Bɔlɔtei gɔ kuu nɛ, inɛ, kange le ujɔjɛ ma, sarudu le ujɔjɛ ma, tibu dɔnrun diyɛ le ujɔjɛ ma, baga le ujɔjɛ ma, belu le ujɔjɛ ma, keru le ujɔjɛ ma, 13 inɛ tuturu birɛ gɔ tatagaradɛin. Saliyɛ bai gɔ le, inɛ tuturu puu, birɛ bana wo biru yaun le jujugɔmɔdɛin. Inɛ tuturu puu birɛ yani wɔɔ ma, yaun le suburu yɛnɛdɛin. 14 Bɔlɔtei gɔ kuu nɛ birɛ u biru gɔ, yaun le subɔraa be yɛnaa, yaun gɔ tatariyɛjɛ ye, baŋa tujɔ bɛbɛɛdo. 15 Kaa birɛ gɔ yaun tariyɛɛlɛ, tɛgaajɛ ye, baŋa tujɔ bɛɛidolo. Kaa kɔɔ wooi nɛ, yaun kɛjaa wo taŋu gin’ wo bɛrɛ biyɛdo laa ye, woi yayabadɛin. 16 Ama ginrun gɔ, wogɔ ei ga, iyaa, Ama Kikinu gɔ kinɛ ebe nɛ yadaan ga e inin ma? 17 Inɛ aai kanran, Ama ginrun yamalaajɛ ye, Ama yaa inɛ wogɔ baŋai yayamalado. Sabu Ama ginrun, ginrun Ama dɛi dɛiin wɔɔi. Ama ginrun wogɔ ei. 18 Inɛ turu kanran kuu womɔ lelemɔnɔu. Logoro ebe nɛ inɛ turu, unrun aduna ɔn sibɛ go hakilɛ yasɛ ga wɔɔ ye, baŋa bomɔginɛi taŋaa ye, hakilɛ tɔitɔi gɔ wo bɛɛjɛ ire. 19 Aduna ɔn hakilɛ gɔ, Ama sibɛ nɛ bomɔi. Ama Dɔn kijɛ gi: “Hakilɛgunw sosoŋɔ pɛnrɛn be kunɔjɛ gɔ, Ama, pɛnrɛn wogɔ le bei aajɛ.” 20 Yalu waja nɛ yaa Ama Dɔn ɔn gin’ sɔɔjɛ: “Inɛw Baŋa Ama, hakilɛgunw ajubu igii wɔɔ. Ajubu bemɛ kijɛ kanma lugo nɛ tolo ga igii wɔɔ.” 21 Kɔɔ biyaai ye, inɛ turu kanran Adama ii peere dɛi kuu womɔ unɔnɔu. Yɛnɛi, kijɛ gɔ puu ebei. 22 Pɔlu wee, Apɔlɔsu wee, Piɛru wee, aduna gɔ wee, ɔnmɔ wee, yiun wee, kijɛ kanɛ wɔɔ wee, kijɛ wɛɛido wee, puu ebei. 23 Kaa ei kai Kirisito mɔi. Iyaa, Kirisitoi yaa Ama mɔi.

4

1 Kunrin, e emi Kirisito birɛbirɛnw gin’ lugoi. Ama sɔɔ boŋurun gɔ emɛ bɛrɛ gawaraaɲu gin’ emi lugoi. 2 Inɛ bɛrɛ birɛ gawaraaɲu gɔ, inɛ sɔɔ turu baŋai biyɛun jaan. Iyaa, birɛ gɔ sɛɛu inɛ birɛ bɛɛjɛi biyɛun jaan. Sigɛ le wo bɛrɛ kijɛ dɔmɔi gɔ kɔɔ woi. 3 Mu kai wogɔ sibɛ go ei ma, inɛ wajai ma, mui maraan yɛnaa sɔɔ sɔwaajɛ kanran, mu bɛrɛ sɔɔ diyɛi laa. Mu kuu ma le kanran, saliyɛ ma kireelɔn. 4 Kinɛ ma kijɛ turu dɛi kanran mui jarugaalɛ. Kaa, wogɔ giye mui teitai wɔɔ kanran gɛɛnɛ. Saliyɛ ma kirenɛ gɔ Inɛw Baŋai. 5 Wogɔ digɛu, waaru gɔ dɔɔlu wo wɔnu, ɔgiri ye inɛ turu kanran saliyɛ kirenɔugi. Inɛw Baŋa pilemu ye wɛɛido dɔmiyɛin. Wo kijɛ ɔlɔ nɛ baŋiyaan too puu wijɛ nɛ gogoonɔdo. Wo inɛw kinɛ ajubu yaa jujugɔmɔdo. Kunrin, inɛ tuturu puu sɔmu bana wo le dagaa gin’, Ama bɛrɛ bɛbɛɛdo. 6 Ba unrunw, kanɛ sɔɔ mu sɔi gɔbe, mu kuu ma lee, Apɔlɔsu kuu nɛ lee, sɔwaabɔn. Wogɔ le e bɛrɛ deeru obodɔn dɛi sɔwaabɔn. Ebaa emɛ le digɛnu paamu kanrun biyaajɛi ye, bana gɛɛɲu gin’ ”Kijɛ tɔŋaa wɔɔ kuu nɛ taŋanɔu” dɛi sɔwaabɔn. Inɛ turu dɛi kanran kuu ulo le bii ye, woi inɛ waja dɛi ire gin’ bojonɔugi. 7 Inɛ wajunw dɛi ire aa ui boju? Kijɛ u sɛɛ gɔ puu u bɛrɛ obo le obonɛ ma? Nɛɛ u bɛrɛ ohobin ye, u bɛrɛ obonɛ, kuu uwɔ le bɛiu gin’ kuu uwɔ unɔu u wɔɔ gɔ ingei? 8 Kanɛ baa e kai kijɛ e dɛnɛjɛ puu biyaajɛi. Kanɛ baa e ɔgɔ ulaai. Emɛ tolo go kanɛ baa e kai laamu kanrain tɔlaa wɔi. Kaa ebaa ɔgɔwin tɔitɔii biyɛ ga mu ibɛɛ wɔun. Ɔgɔwin tɔitɔi bii ye, emɛ lee, e lee, tunmɔ go laamu kanran ga mu ibɛɛ wɔun. 9 Yɛnɛi, emɛ Yesu jaŋu unrunw tiyaaɲu gɔbe, Ama emi onu digɛraa sɛɛ gin’ mu bɛrɛ wɔɔ. Kajugunw yiun be le jaan gin’, Ama emi yinbojaa sɛɛ gin’ mu bɛrɛ wɔɔ. Aduna puu giru nɛ, emi kijɛ yɛnɛɲui biyaai. Mɛlɛnkɛbe bɛrɛ lee, Adama unrunw bɛrɛ lee, emi kijɛ yɛnɛɲui. 10 Kirisito dɛi emɛ kai bomɔgunwin biyaain. Kaa e kai Kirisito le digɛu hakilɛgunwin biyaai. Emɛ yɛbɛlɛgunwin. Kaa e paŋa yasɛi. Emɛ baba sɛnɛ. Kaa e baba yasɛi. 11 Halu iye wɛɛ dɔɔ ɔɲɛ emi yadigɛ. Emɛ giyɛ le wɔin, dii nɔɔrin le wɔin, duŋu le wɔin, emi lagauwɔin, yalu turu nɛ bɛɛ biyɛɛnɛ. 12 Emɛ numɔ emɛ le birɛ biraa ye, soo goonu pana emɛ dɛnɛuwɔin. Inɛw emi duyaaɲu ye, emɛ be dɛi Ama boi booɲu, tɔɔɲaaɲu ye, emɛ mumuyɔnɲu, 13 boi emɛ yamalaaɲu ye, emɛ sɔɔ ɛju le be le saaɲu. Halu iye dɔɔ, aduna nɛ kijɛ jumɔti gɔ emi. Kijɛ koolo gɔ emi. 14 Ɔn gin’ e bɛrɛ mu tɔŋɔjɛ gɔ, ebaa dɔgɔ iye dɛi tɔŋɔuwɔlɔn. Kaa ei unrunw ibɛ mabei gin’ ei tinwɛnrɛn ga tɔŋɔuwɔn. 15 Kirisito oju nɛ ei inɛw teeremɔw, inɛw muɲu pɛlu baa wɔɔ kanran, e ba gɔ turu. E, ba joo sii bɛɛidelei. Kunrin, Kibɛru Ɛju waaju gɔ le digɛu, Kirisito Yesu oju gɔ nɛ ei inɛ narun gɔ mui. 16 Wogɔ digɛu, mu e bɛrɛ gɛɛunwɔ mui deewin biyɛi. 17 Ebaa mui deewin biyɛ ga, mu Timɔtei e bɛrɛ tiiuwɔn. Woi ii mai gin’ wɔɔ. Mu woi ɛjii ibɛɛ wɔun. Wo Inɛw Baŋa le sɔɔ turu baŋai biyaa wɔɔ. Yalu puu nɛ, Ama inɛw mɔɔnu puu nɛ bana deeru mu obojɛ le kɛukɛu, wo Kirisito Yesu oju nɛ bana mu yaajɛ, e bɛrɛ nanaŋaranmɔdo. 18 Logoro ebe nɛ, inɛw gamuu, maa waja e bɛrɛ wɛɛidolo ga ajubaa, kuu ulo le wɔin. 19 Kaa Inɛw Baŋa Ama yabaajɛ ye, mu bɛrii e bɛrɛ wɛwɛɛdɔn. Kɔɔ waaru le, inɛw kuu ulogunw kɔɔbe, sɔɔ le sai kuu bemɛ unaa wɔin ma, naran go birɛ birɛuwɔin ma, mu ihiyedɔn. 20 Sabu, Ama diinɛ gɔ, sɔɔ sɔi bɛɛ, sɔɔi laa, kaa gɔnrɔn sɔɔi. 21 Baga gɛli ye, ei lagai mu wɛɛjɛ e bɛrɛ ire ma, ihibɛ le, jamu kunɔ ye, e bɛrɛ mu wɛɛjɛ ire? Kɔɔ lɛi logoro nɛ e bɛrɛ ire gɔ e yɛmɛjɛ.

5

1 Nɛɛ, logoro ebe nɛ sala sɔɔ yɔɔ ga yalu puu nɛ ɛgɛmɔuwɔ. Sala wogɔ tunmɔ, halu inɛw Ama ininbe logoro nɛ iyemɔɔlɛ. Logoro ebe nɛ inɛ turu wo ba yaanran le diinyɛnjɛ ga mu ɛgaabɔn. 2 Kɔɔ wooi nɛ, e kai kuu ulo le wɔi. Ai, kinɛ jiun diyɛ le bii ye, inɛ wogɔ kanrannɛ gɔi logoro ebe nɛ nana e goonɔu jaain wɔɔ. 3 Halu mu goju sibɛ go e le wagee wɔun kanran, kikinu sibɛ go mu e le yɔɔun. Mu logoro ebe nɛ yatoun gin’ biyaa, kanɛ baa Inɛw Baŋa Yesu boi le inɛ sɔɔ mɔɲu kanrannɛ kɔɔ saliyɛ kiraatun. 4 Waaru mɔrinyaan, kikinu sibɛ go e le mu wɔɔ gɔ le, Inɛw Baŋa emɛ Yesu gɔnrɔn gɔ e le bibiyɛdo. 5 Kunrin, Inɛw Baŋa bai wɛɛido gɔ le kikinu womɔ yabaaɲu biyɛ ga, kanɛ goju womɔ Setanu numɔ nɛ kunu ye wo yamalamɔi. 6 Kuu ebe unaa e wɔɔ gɔ, wogɔ jaanla. Bana gɛɛɲu gin’ ”Kijɛ buru pidemu gaila sai, punau lɔɔraaɲu gɔ puu ingelemɔjɛ” ga e inin ma? 7 Kijɛ buru pidemu pɛi kɔɔ logoro ebe nɛ goonɔti ye, punau lɔɔru kana, kijɛ pidemu toloi biyɛi. Yɛnɛi, Taŋagalu janwan peju emɛ gɔ sɛnwaantin. Wogɔ Kirisitoi. Kɔɔ sabu dɛi, buru pidemu tolo gin’ e yaa naran go ɛjaa wɔi. 8 Nɛɛ, kɔɔi biyaa ye, emɛ janwan emɛ kanranmɔi. Kaa kijɛ buru pidemu pɛi gɔ le janwan gɔ kanranmɔnɔugin. Tiyɛ gɔ kinɛ gɛun ma, mɔmɔɲu ma kijɛ buru pidemu gɔ le kanranmɔnɔugin. Kaa janwan gɔ, buru pidemu tolo le kanranmɔi. Wogɔ, kinɛ pilu lee, naran lee bei. 9 Giru nɛ e bɛrɛ lɛtɛrɛ mu tii gɔ nɛ, ebaa inɛw salagunw le mɔrinyɛnnɔu ga mu sɔwaabɔn. 10 Kaa mu aduna salagunw puu ma, aduna giru kakalagunw puu ma, kuu numɔ numɔw puu ma, ɔmɔlɔ bulonw puu ma sɔɔi sɔɔlun. Be puu le kabiyɛ gin ye, aduna naa gɔ nɛ e gooun jaain wɔɔ. 11 Kaa e bɛrɛ kijɛ mu tɔŋu gɔ, ebaa inɛ turu unruin jaŋu ii gɛɛnu, sala nɛ too ma, giru kakalaginɛi ma, ɔmɔlɔ bulonɛi ma, duyɔ duyɔnɛi ma, kɔɲɔ nɔɔnɛi ma, kuu numɔ numɔnɛi ma biyaai ye, inɛ wogɔ le kabiyɛ gun. Inɛ kɔɔ tunmɔ le mɔrin ye, halu jaa kanran kayanɔugi. 12 Bain inɛw, inɛw tubu tonɛ, saliyɛ kire ga, wogɔ sɔɔ mai laa. Ama saliyɛ bemɛ kiredo. Kaa inɛw ebe gɔbe, saliyɛ bemɛ e kireun jaanla ma? Kɔɔ biyaai ye, Ama Dɔn bana gɛɛjɛ le kɛukɛu: “Mɔɲu kanrannɛ gɔi logoro ebe nɛ nana goonɔi.”

6

1 Logoro ebe nɛ, inɛ turu baŋa, inɛ waja le sɔɔ biyaajɛ ye, wo Ama inɛw pajaatiyaa ye, aduna saliyɛkirenw bɛrɛ yani yai bɛɛjɛ? 2 Ama inɛw gɔbe, aduna saliyɛ be kiredo ga e inin ma? Nɛɛ aduna saliyɛ e kiredo biyaai ye, sɔɔ uji giru goonu e bɛɛun jaanla ma? 3 Aduna ɔn sɔɔbe saliyɛi laa koi, halu mɛlɛnkɛbe saliyɛ emɛ kiredo ga e inin ma? 4 Kaa e tunmɔ le sɔɔ biyaajɛi ye, inɛw, Ama inɛw mɔɔnu sɔɔ be le digɛla bɛrɛ yai ye sɔɔ gɔ giru goonɔmɔjɛi. 5 Ei dɔgɔ aa dɛi sɔɔjɔn. Waajibi logoro ebe nɛ, ba unrunw le sɔɔ yegere ga, inɛ turu hakilɛ sɛɛ kai yato. 6 Nɛɛ kɔɔi biyaa ye, bainɛ turu, bainɛ wajai dimɛrɛn ye, saliyɛkirenw Ama le gawanɛ bɛrɛ yaaun jaain wɔɔ ma? 7 Naran go, tunmɔ le saliyɛ sɔɔ e sɛɛ gɔ dɛi, kanɛ baa ei numaai sɛɛrɛi. Tunmɔ le saliyɛ yoo dɛi, inge dɛi teitai laa e bɛrɛ kanranɲu gɔ muyɔindelei wɔi? Inge dɛi ei pajaa ye punɔmɔidelei ma? 8 Kaa wogɔ gin’ kanran dɛi, e ba unrunw bɛrɛ, teitai laa gɔ lee, bei punu birɛ gɔ lee, e birɛjɛ. 9 Koi ye, mɔɲu kanranw gɔbe Ama diinɛ kɛn bɛɛidenɛ ga e inin ma? Kuu ebe lelemɔnɔugi: Salagunw lee, ɔmɔlɔ bulonw lee, dimudimiyɛnw lee, anranw be tunmɔ dɛnɛw lee, 10 gugunyɔnw lee, giru kakalagunw lee, kɔɲɔnɔɔw lee, duyɔ duyɔnw lee, kuu numɔ numɔw lee, inɛw kɔɔbe tunmɔ turu kanran Ama diinɛ kɛn bɛɛidenɛ. 11 Logoro ebe nɛ e inɛw gamuu kunrin bei. Kaa hakɛ nɛ ei mɔŋaaɲu, ei dɛiin Ama mɔi bojaaɲu, ei teitai bojaaɲu. Kɔɔbe puu Inɛw Baŋa Yesu Kirisito boi le, iyaa, Ama emɛ Kikinu gɔnrɔn le e bɛrɛ kanrin. 12 Logoro ebe nɛ inɛw gamuu ɔn gin’ gɛɛɲu: «Mu kijɛ puu kanrun bɛbɛɛjɔn.» Kaa kijɛ puu niwɛn tolo. Maa «Mu kijɛ puu kanrun bɛbɛɛjɔn.» Kaa mu kijɛ turu kanran gunɔi biyɛ ga yabaidolɔn. 13 Inɛw gamuu sɔwaa ye, kayɛrɛ bɛrɛ dɛi wɔɔ, bɛrɛ kayɛrɛ dɛi wɔɔ gɛɛɲu. Kaa kolɛi kɛu puu Ama bei susuyodo. Kaa inɛ goju gɔ, sala dɛi maŋanɛ. Goju, Inɛw Baŋa mɔi. Iyaa Inɛw Baŋa, goju mɔi. 14 Ama, Inɛw Baŋai yiun nɛ bulugaa wo goonu gin’, emi yaa kunrin gɔnrɔn unrunmɔ le bubulugodo. 15 Goju ebe gɔ, Kirisito goju, digɛ dɛin dɛiin ga e inin ma? Nɛɛ, mu Kirisito goju digɛ gɔ jeɲɛ ye, yaanran dimu le kayanɛ goju digɛi bojodɔn ma? Asuu. 16 Koi ye, yaanran dimu le kayanɛ le ainɛ yoojɛ, wo le goju turu taŋajɛ ga e inin ma? Ama Dɔn kijɛ gi: “Be lɛi inɛ turu taŋaɲu.” 17 Kaa Inɛw Baŋa le inɛ mɔrinyɛnjɛ gɔ, Inɛw Baŋa le kikinu sibɛ go, turu biyɛjɛ. 18 Sala dɛi jɔbɔi. Hakɛ waja turu kanran le, inɛ, goju womɔ lɔgɔjiyɛmɔɔlɛ. Puu, goju womɔ le digɛla. Kaa inɛ kuu unrunmɔ sala nɛ obojɛ gɔ, goju womɔi hakɛ nɛ kunɔjɛ. 19 Goju ebe gɔ, Kikinu Pilu ginruin ga e inin ma? Kikinu Pilu e nɛ yato. E woi Ama bɛrɛ bɛii. Kuu ebe ebei laa, kaa Ama, dɔnrun kunaa ei ɛbaajɛ ga e inin ma? Ama dɔnrun tujaa ei ɛbu. Wogɔ digɛu, goju ebe le Amai babai.

7

1 Nɛɛ, lɛtɛrɛ mu bɛrɛ tiyaa, ainɛ yaanran jeɲɛlu go biyɛ ga ɛjii wɔɔ sibɛ go selumu e selumu gɔ dɛi sɔɔ ma unwɔ: 2 Sala gabaai dɛi, ainɛ tuturu puu yaanran womɔ siiyɛ, yaanran tuturu puu yaa, igɛ womɔ siiyɛ. 3 Yaanran bɛrɛ kijɛ dagaa gɔ, ainɛ wogɔ wo bɛrɛ kanraun jaain wɔɔ. Kɔɔ gin’ ainɛ bɛrɛ kijɛ dagaa gɔ, yaanran wogɔ wo bɛrɛ kanraun jaain wɔɔ. 4 Yaanran, goju womɔ le kijɛ wo ibɛ kanrun bɛɛlɛ. Goju womɔ wo igɛ mɔi. Kunrin, ainɛ yaa goju womɔ le kijɛ wo ibɛ kanrun bɛɛlɛ. Goju womɔ yaanran womɔ mɔi. 5 Tunmɔ le ai gɛɛnɔugi. Tunmɔ le aaraa ye, waaru gaila amagɛɛn nɛ biyɛdeii laa ye, tunmɔ le ai gɛɛnɔugi. Waaru wogɔ galaai ye, tanwanlu go pilemu ye bana ebe jeɲɛi. Kɔɔi laa ye, ei aa gɛliyaa bɛɛlu kanrun ye, Setanu subɔrɔ nɛ yoi ye, nunumɔdei. 6 Sɔɔ e bɛrɛ mu sɔɔjɛ gɔ tɔɔrui laa, kaa, inɛ ibɛɛ wɔɔ kanrun bɛbɛɛdo. 7 Naran sɔɔ giyaa ye, mu kai inɛw puu mu gin’ biyɛ dɛnɛjɔn. Kaa Ama, inɛ tuturu puu bɛrɛ sin obu womɔ dɛiin obaa yasɛ. Inɛw gamuu sin obu gɔ, bana turu gin’ wɔɔ. Inɛw wajunw mɔ bana waja gin’ wɔɔ. 8 Inɛw puru paganɛ lee, yapanuw gɔbe lee, be kai mu gin’ biyaain ye, ɛjii wɔɔ. 9 Kaa be kuu bemɛ ai gɛli bɛɛnɛ ye, puru be pagajɛ ire. Dadaaru dɛi ɔɲɔnu biyɛ dɛi, puru paga ire. 10 Nɛɛ, inɛw puru pagaa wɔin bɛrɛ kijɛ mu tɔɔrɔjɛ unwɔ: Mui laa, Inɛw Baŋa be bɛrɛ tɔɔrɔjɛ, yaanran, wo igɛ le goonɔu. 11 Kaa wo igɛ le gowaai ye, wo, igɛ waja ɛɛnɔu. Maa pilemu ye wo igɛ le sɔɔ yegere. Ainɛ yaa yaanran womɔi pajanɔu. 12 Inɛw wajunw bɛrɛ sɔɔ mu sɔɔjɛ unwɔ: Inɛw Baŋai laa, kuu ma le mu sɔɔjɛ, bainɛ turu yaanran jaŋu ii laa yasɛ ye, yaanran gɔ wo le biyɛ ga yayabado ye, woi pajanɔu. 13 Iyaa, yaanran, wo igɛ jaŋu ii laa kanran, wo le biyɛ ga yayabado ye, wo le goonɔu. 14 Ainɛ jaŋu ii laa gɔ, yaanran womɔ sabu dɛi, Ama le bɛrii wɔɔ. Kunrin yaanran jaŋu ii laa gɔ, wo igɛ sabu dɛi, Ama le bɛrii wɔɔ. Kɔɔi laa ye, unrunw bemɛ gɔ lee, inɛw Ama inin unrunw gɔ lee kɛkɛu gin’ wɔɔ. Kaa naran sɔɔ giyaa ye, unrunw bemɛ gɔ yaa Ama le bɛrii wɔin. 15 Kaa, inɛ jaŋu ii laa gɔ, jaŋu ii gɔ le goo ibɛɛ wɔɔ ye, kunrin wo kanranmɔ. Wogɔ gin’ biyaa ye, jaŋu ii gɔ, ainɛi ma, yaanrain ma, inɛ jaŋu ii laa gɔ le biyɛ kaara ga wɔlɔ. Ama emaa jamu le biyɛ ga emi boonu. 16 U yaanran jaŋu ii, u igɛi yayabadou ma yani jugɔ bɛɛdou? U igɛnɛ jaŋu ii, yaanran uwɔi yayabadou ma, u yaa yani jugɔ bɛɛdou? 17 Sɔɔ kɔɔ gowaai ye, inɛ tuturu puu, Inɛw Baŋa u bɛrɛ sin bana kanrun le kɛukɛu biyɛ. Ama ui bana boonu gin’ yabiyɛ. Ama inɛw mɔɔnu puu bɛrɛ bana mu tɔɔrɔjɛ gɔ kɔɔ woi. 18 Ama ui waaru boonu le, u araa nɔwaanbeu ye, kunrin yabiyɛ. Araa nɔɔlubeu ye, waja araa nɔɔjɛ giye kanrannɔu. 19 Araa nɔwaanbeu ma, nɔɔlu ma, kijɛ kanmai laa. Kaa Ama tɔɔru gɔbe gɛli gɔ, kijɛ lugoɲu gɔ woi. 20 Inɛ tuturu puu Ama ui bana boonu gin’ yabiyɛ. 21 Gunɔnɛi u wɔu Ama ui boonu ma? Diyɛdai le biyɛnɔu. Kaa gunɔ gooɲu bana biyaajɛu ye, pajanɔu. 22 Inɛw Baŋa Yesu, gunɔnɛ boonaa, wo le bojaajɛ gɔ, Inɛw Baŋa woi gunɔ goonaati. Kunrin, inɛ gunɔ gowaa wɔɔ Kirisito boonaajɛ gɔ, wo Kirisito gunɔnɛi. 23 Ama dɔnrun tujaa ei ɛbu. Wogɔ digɛu, inɛw gunɔwin taŋanɔugi. 24 Ba unrunw, Ama waaru ei wo boonu le, bana e bee gin’, inɛ tuturu puu giru womɔ nɛ bana wogɔ le yabiyɛi. 25 Inɛw nimɛ puru paganɛ sibɛ go, mu Inɛw Baŋa bɛrɛ be dɛi tɔɔru dɛiin biyaa sɛlɔn. Kaa Ama amasɔgɔjugɔ dɛi, mu le gawu bɛbɛɛmɔjɛ digɛu, wogɔ sibɛ go kijɛ mu ajubajɛ e bɛrɛ tatagadɔn. 26 Kanɛ, waaru nau gɔbe tɔlaatin digɛu, kijɛ mu ajubajɛ unwɔ: Ainɛ bana wo wɔɔ gin’ biyɛ ga wogɔ ire. 27 U yaanran yasɛu ma? Woi pajadou giye kanrannɔu. U nimɛ yaanran jeɲɛlu ma? Jejeɲɛdou gɛɛnɔu. 28 Kaa yaanran jeɲaajɛu kanran, hakɛi laa. Iyaa, yaanran igɛ ɛɛlu, igɛ ɛyaajɛ ye, wogɔ hakɛi laa. Kaa aduna nɛ waaru be wɔɔ gɔ le, inɛw puru pagaa wɔin, bai puu ɔɲɛ bɛbɛɛɲu. Mu ɔɲɛ wogɔ nɛ ei paabu ibɛɛ wɔun. 29 Ba unrunw, sɔɔ gɛɛ mu ibɛ gɔ ɔn woi: Waaru gɔ gaai wajalu. Kɔɔ sabu dɛi, kanɛ baa inɛw yaanran sɛin gɔbe, yaanran sɛlɛi gin’ biyɛi. 30 Inɛw sɔmiyɛn sɔmiyɛunwɔin gɔbe, kanɛ baa kinɛ ebe sɔmiyɛɛnlɛ gin’ biyɛi. Inɛw mɔmu mɔmɔuwɔin gɔbe, kanɛ baa kinɛ ɛɛli sɛlɛi gin’ biyɛi. Inɛw ebu ɛbɛnw gɔbe, kanɛ baa kijɛ kanma sɛlɛi gin’ biyɛi. 31 Aduna ɔn sɔɔ nɛ inɛw toin puu, kanɛ baa wogɔ nɛ toloi gin’ biyɛi. Aduna kanɛ bana wo wɔɔ, emɛ iyejɛ ɔn gin’ biyɛidolo. Bɛrii aduna gagalado. 32 Ebaa jiire sɛlɛ go biyɛ ga, mu wogɔi dɛnɛjɔn. Inɛ yaanran jeɲɛlu gɔ, waaru wooi Inɛw Baŋa birɛ ajubu le biyɛjɛ. Wo Inɛw Baŋa bɛrɛ kijɛ ɛju kanrun dɛnɛjɛ. 33 Kaa inɛ yaanran sɛɛ, aduna ɔn sɔɔ ahajubajɛ. Wo yaanran womɔ bɛrɛ kijɛ ɛju kanrun dɛnɛjɛ. 34 Kunrin woi sibɛ lɛi nɛ biɲiyɛnjɛ. Yaanran igɛ kuu nɛ daanla ma, iyaa nimɛ puru pagalu ma, be Inɛw Baŋa kijɛ dɛnɛjɛ ajubu le biyɛɲu. Be kuu bemɛ sɛɛu, Ama bɛrɛ obu dɛnɛɲu. Kaa yaanran igɛ le wɔɔ, aduna ɔn sɔɔ ahajubajɛ. Wo, wo igɛ bɛrɛ kijɛ ɛju kanrun dɛnɛjɛ. 35 Mu ei bara ibɛɛ wɔun dɛi sɔɔ ɔnbe sɔɔuwɔn. Kuu ebe nɛ tɔɔrui daanauwɔlɔn. Ebaa bana ɛju gɔ nɛ bii ye, Inɛw Baŋa birɛ gɔ nɛ pagiyɛ ga, kijɛ mu dɛnɛjɛ gɔ woi. 36 Nɛɛ, inɛ turu dadaaru le ɔɲɔu, yaalai womɔ le aŋai jaan gin’ bii bɛɛlɛ dɛi, woi jɛɛun jaain wɔɔ gi ye, wogɔ gin’ wo kanranmɔ. Wogɔ hakɛi laa. Puru be pagamɔ. 37 Kaa inɛ hakilɛ daanu le wɔɔ, kijɛ waja woi damaalɛ, diŋɛ womɔ inɛ sɛɛ, kinɛ womɔ nɛ kɛjaa, yaalai unrunmɔ le aŋai biyɛun jaan gin’ bibiyɛdo gi ye, wo birɛ ɛjui birɛjɛ. 38 Kunrin, inɛ yaalai womɔ jeɲɛjɛ gɔ, birɛ ɛjui birɛjɛ. Inɛ jeɲɛɛlɛ gɔ, wogɔ dɛi sigɛ birɛ ɛju birɛjɛ. 39 Yaanran puru pagaajɛ, wo igɛ yinwɛindo baa, wo le pagiyaa wɔɔ. Kaa wo igɛ yinwaain ye, wo ibɛɛ wɔɔ ye, igɛ waja ɛi bɛbɛɛjɛ. Kaa waajibi, igɛnɛ gɔ jaŋu ii wo biyɛun jaain wɔɔ. 40 Kaa, wo igɛ ɛɛlu go bana wo wɔɔ gin’ biyaai ye, kinɛ ɛɛli womɔ wogɔ gaa. Kɔɔ ajubu mai. Kaa mu kanran Ama Kikinu mu nɛ yato ga gawaa wɔun.

8

1 Nɛɛ, ɔmɔlɔ nɛ nawan sɛnwaanɲu sibɛ go, sɔɔ marun yɛnɛmɔi. Narain, “Emɛ puu jugɔ yasin” ga emɛ igii wɔin. Kaa jugɔ wogɔ, kuu ulo le inɛi joonɔjɛ. Kaa ihibɛ, gagawu sibɛ go inɛ waja paŋa babariyɛmɔjɛ. 2 Inɛ turu unrun jugɔ yasɛ ga wɔɔ ye, wo nimɛ kanran bana kijɛ jugɔun jaan gin’ jugɔlu. 3 Kaa, inɛ Amai ibɛɛ wɔɔ gɔ, Ama wogɔ baŋai igii wɔɔ. 4 Nɛɛ, ɔmɔlɔ nɛ nawan sɛnwaanɲu, tɛnwɛun jaain wɔɔ ma, jaanla? Ɔmɔlɔ, aduna nɛ kijɛ nanaai laa ga emɛ puu igii wɔin. Ama koturu sai wɔɔ ga yaa emɛ igii wɔin. 5 Halu inɛw gamuu ama tɔgu dɛin dɛin, alagala nɛ lee, minɛ nɛ lee bojaa, ama joo, inɛw baŋabe joo wɔin kanran, 6 emɛ kai Ama koturu sai wɔɔ ga jugɔɲu. Wogɔ emɛ Ba gɔ woi. Kijɛ puu wo maŋu. Emɛ wo ga wɔin. Inɛw Baŋa yaa koturu sai wɔɔ. Wogɔ Yesu Kirisitoi. Kijɛ puu wo le maŋi. Emɛ wo dɛi ɔnmɔi wɔin. 7 Kaa inɛw puu sɔɔ kɔɔ inin. Inɛw gamuu ɔmɔlɔ sɔɔ le wɛɛjiyaa gabaa, halu iye dɔɔ, nawan kɔɔ tunmɔ tɛnwɛnnu, nawan gɔ ɔmɔlɔ mɔi gin’ be bɛrɛ wɔɔ. Nimɛ kanran, wogɔ sibɛ go kinɛjugɔ bemɛ gɔnrɔn sɛlɛ digɛu, be kinɛ yanwan le biyɛɲu. 8 Kaa kayɛrɛ, Ama le emi bɛruniyɛnmɔ bɛɛlɛ. Emɛ, kayɛrɛ kayanɛ kanran, Ama sibɛ nɛ emi kijɛ nɛ gamiyɛnjɛ wɔlɔ. Kayɛrɛ kayaaɲu kanran, Ama sibɛ go emi kijɛ nɛ bariyɛjɛ wɔlɔ. 9 Kaa kokanran, kuu kajubu le biyɛi. E bɛrɛ gaju wɔlɔ giye kijɛ e kanranjɛ gɔ le digɛnu, inɛw gagawu nɛ paŋa sɛnɛ gɔbei hakɛ nɛ numɔ yoomɔnɔugi. 10 U inɛ jugɔ sɛɛi ga wɔɔ gɔ, ɔmɔlɔ turu ginrun nɛ, jaa u kayau, inɛ kinɛjugɔ nɛ gaai paŋa sɛlɛ turu iyaajɛ ye, wogɔ woi damaa ye ɔmɔlɔ bɛrɛ nawan sɛnwaanɲu tɛnwɛnmɔidolo ma? 11 Kunrin, inɛ gagawu nɛ paŋa sɛlɛ kɔɔ, Kirisito bainɛ dɛi yinwun kɔɔ, jugɔ uwɔ dɛi susuiyodo. 12 E ba unrunw bɛrɛ kunrin hakɛ kanraun, kinɛjugɔ gɔnrɔn sɛlɛ bemɛ barumau e wɔɔ gɔ, e Kirisito bɛrɛ tee hakɛ kanraunwɔi ga jugɔi. 13 Wogɔ digɛu, nawan mu tɛnwɛnjɛ dɛi, mu bainɛi damaa ye hakɛ nɛ kunɔjɛ ye, womaa hakɛ nɛ yoonɔu giye, mu asuu nawan tɛnwɛindolɔn.

9

1 Mu, mu bɛrɛ ɛju gin’ bii bɛɛlɔn ma? Maa mui Yesu jaŋu ii tiyaaɲui laa ma? Kɔɔi ye, mu Inɛw Baŋa emɛ Yesui iyelun ma? Inɛw Baŋa dɛi birɛ mu biru sɛɛrɛ gɔ ei laa ma? 2 Halu inɛw gamuu mui jaŋu ii tiyaaɲui laa gin’ lugoɲu kanran, e kai mui jaŋu ii tiyaaɲui lugoun jaan. Inɛw Baŋa nɛ e too gɔ dɛi, mui Yesu jaŋu ii tiyaaɲui ga sɛɛrɛ gɔ ei. 3 Mui Yesu jaŋu ii tiyaaɲui laa ga inɛw sɔɔ sɔɔɲu gɔbe aŋa bana mu saaido unwɔ: 4 Birɛ emɛ dɛi, pana lee, dii lee emɛ yabaun dagalu ma? 5 Yesu jaŋu unrunw tiyaaɲu wajunw lee, Inɛw Baŋa Yesu suŋɔw lee, Piɛru lee, bana kanranɲu gin’, emɛ yaa yaanran jaŋu ii jɛɛ ye, emɛ le jɛyai bɛɛnɛ ma? 6 Maa birɛ birɛ ye pana kunɔ ga, Barunabasu emɛ lɛi sai le dagaa ma? 7 Sɔludasu ii aa, kɔmɔ taa yaa ye kuu unrunmɔ kijɛ le kai unrunmɔ kilɛjɛ? Maa, resɛn tiun yibenɛ womaa, resɛn tiun ii womɔ kayanɔu yɔɔ ma? Maa bɛlugirɛnɛ arusɛgɛ womɔ iru nɔɔnɔu yɔɔ ma? 8 Sɔɔ ma Adama unrunw kanran nɛ tee duu womɔ sibaa sɛɛ ma ajubanɔugi. Mɔise tɔɔru gɔ yaa sɔɔ tunmɔ wogɔ woi sɔɔjɛ. 9 Mɔise tɔɔru nɛ kijɛ tɔŋɔ unwɔ: “Naa jiŋu dɛnrɛn kiju namaa ye, ii goonɔjɛ aŋa nɛ aŋapɔin e kunɔu jaanla.” Ama, naa dɛi jiire le wɔɔ ga kɔɔ sɔi ma? 10 Wo sɔɔ kɔɔ emɛ dɛi sɔɔlu ma? Ee, wo emɛ dɛi sɔi. Inɛ woluwalanɛ gɔ lee, dɛnrɛn laganɛ gɔ lee, be lɛi kɛu, dɛnrɛn kuru bemɛ bɛbɛɛdɛin diyɛdɔn le, birɛ bemɛ birɛun jaan. 11 Emɛ, Kikinu sɔɔ logoro ebe nɛ toi gin’ tɔwaabɛin. Nɛɛ, emɛ numɔ ebe kijɛ gamuu gɛlu gin’ gɛlaaɲu ye, wogɔ sɔɔ diyɛi ma? 12 Inɛw wajunw numɔ ebe nɛ kijɛ bɛɛuwɔin ye, emɛ, be dɛi sigɛ numɔ ebe nɛ kijɛ bɛɛun dagalu ma? Kaa emɛ le kijɛ jaan gɔ ebaa emɛ bɛrɛ obo kaara emɛ gɛɛnɛ. Emɛ kijɛ puu muyaanbɛin. Kirisito Kibɛru Ɛju oju gɔ tɛŋɛnɔu ga, emɛ kijɛ puu muyaanbɛin. 13 Ama Ginrun Diyɛ gɔ nɛ birɛbirɛnw gɔbe, pana bemɛ Ama ginrun gɔ nɛ yagoojɛ ga e inin ma? Iyaa, sadagadumu nɛ sadaga tɛgɛrɛnw gɔbe, kijɛ tɛgɛrɛɲu gɔ nɛ kuru bemɛ gogoojɛ ga e inin ma? 14 Kɔɔ bana wɔɔ gin’, inɛw Kibɛru Ɛju taganw gɔbe, Kibɛru Ɛju le kaya ga Inɛw Baŋa yintɔɔru. 15 Mu kai, kijɛ kɔɔbe turu kanran dɛnɛlun. Iyaa kanɛ wogɔ sɔɔ tɔŋɔuwɔn ye, ebaa wogɔ mu bɛrɛ kanran dɛi laa. Kuu ma unu sɔɔ ɔn inɛ turu wogɔ yamalaati biyɛ dɛi, mu bɛrɛ mu yinwɛnjɛ ire. 16 Kibɛru Ɛju tagu gɔ, mu bɛrɛ kuu ma unu sɔɔi laa. Wogɔ mu bɛrɛ waajibi sɔɔi. Kibɛru Ɛju tagalun ye, bɔnrɔn mu le wɔɔ. 17 Diŋɛ ma le, birɛ gɔ nɛ mu yoi bee ye, mu wogɔ nɛ tujɔ bɛbɛɛbɔn. Kaa birɛ gɔ mu bɛrɛ sagu duduurin dɛi, birɛ ga mu bɛrɛ waajibi. 18 Nɛɛ, wogɔ nɛ tujɔ mu bɛɛjɛ gɔ ingei? Kibɛru Ɛju taganɛ tinɛ bɛɛjɛ gɔ dɛnɛlu go, bamai kɛɛlɛ wɔlɔ go Kibɛru Ɛju tagaa ye kinɛ kaalu mu bɛɛjɛ gɔ, wogɔ tujɔ ma gɔ woi. 19 Mu inɛ turu kanran gunɔ nɛ toloun. Kaa inɛw joo bɛɛ dɛi, mu mui inɛw puu gunɔnɛi bojaa wɔun. 20 Yahutunw gɔbe logoro nɛ, bei bɛɛ ga, mu mui Yahutunɛi gin’ bojojɔn. Halu Mɔise tɔɔru kuu ma nɛ gɔnrɔn sɛlɛ kanran, inɛw Mɔise tɔɔru le yaaɲu logoro nɛ yowaai ye, bei bɛɛ ga mu Mɔise tɔɔru le yaauwɔn gin’ biyɛjɔn. 21 Iyaa, inɛw Mɔise tɔɔru inin logoro nɛ yowaaun ye, bei bɛɛ ga, be gin’ Tɔɔru wogɔ kuu ma nɛ wɔlɔ gin’ biyɛjɔn. Kaa kɔɔ dɛi giye, Ama tɔɔru le yabalun gin’ wɔlɔn. Waajibi Kirisito tɔɔru kuu ma nɛ yadaan. 22 Inɛw gagawu nɛ paŋa sɛnɛ gɔbei bɛɛ ga, mu yaa gagawu nɛ paŋa sɛlɛ gin’ biyɛjɔn. Kunrin, yani biyaai kanran, inɛw gamuui yabu bɛɛ ga, mu mui inɛw puu bɛrɛ kijɛ puui bojojɔn. 23 Kɔɔbe puu mu Kibɛru Ɛju gɔ dɛi kanranjɔn. Kibɛru Ɛju tinɛ gɔ nɛ kuru ma bɛɛ ga kanranjɔn. 24 Tunmɔ galu jobu nɛ, inɛw gɔ puu jobu jɔjɔbɔɲu. Kaa inɛ turu sai giru galaai ye tujɔ gɔ bɛɛjɛ ga e inin ma? Tujɔ gɔ bana e bɛɛido gin’ jobu gɔ yinjɔbɔi. 25 Jobu jɔbɔnw puu, jobu gɔ bɛɛ ga dadaaru joo nɛ kuu unrunbemɛ ɛjii ahaaɲu. Aduna ɔn domɔ tanwaanlɛ gɔ bɛɛdɛin ga, be kɔɔ kanranɲu. Kaa emɛ domɔ asuu wɔɔ dɛi kanranɲu. 26 Wogɔ digɛu, mu jobu kale yalu gɔ nɛ giri dɛɛraa jɔbɔuwɔn. Numɔ kumi le tunmɔ girupala laganw gin’ jai jaiyɛuwɔn. Kaa mu para salai lagauwɔlɔn. 27 Inɛw wajunw bɛrɛ waaju tagati ye, mu le yabanɛ giye, mui kamu titiimɔ ma liyɛuwɔn dɛi, mu goju ma bɛrɛ bɔnrɔn joo dɔdɔɔnɔjɔn, sɛɛu goju ma gɔgɔnrɔnjɔn.

10

1 Ba unrunw, emɛ babe bɛrɛ sɔɔ dɔi gɔ jugɔlu go e bii ye mu ibɛlaun. Be puu kulumɔ bei teeremaa gɛlɛbe gɔ doɲu nɛ sɛɛu yaaubɛin. Be puu nɛudii Banrun gɛɛɲu gɔ nɛ sɛɛu kɛjaa taŋaabɛin. 2 Kulumɔ gɔ nɛ lee, nɛudii gɔ nɛ lee, be puu Mɔise le digɛu kunrin batise kanraanbɛin. 3 Be puu pana kikinugu turu gɔ woi kayin. 4 Be puu dii kikinugu tunmɔ gɔ woi nɔyin. Dumɔ kikinugu be le yaaube gɔ, be dumɔ wogɔ dii nɔɔubɛin. Dumɔ wogɔ Kirisitoi bee. 5 Kaa kɔɔ wooi nɛ, be logoro nɛ, inɛw joo kanran gɔ, Ama kinɛ aalu. Wogɔ digɛu, be olusolo nɛ numaa yinwaain. 6 Nɛɛ sɔɔ kɔɔbe emɛ bɛrɛ tinwinrun sɔɔi biyaai. Emaa be gin’ dadaaru mɔɲu le biyɛnɔu ga, be bɛrɛ sɔɔ dɔi gɔ, emɛ bɛrɛ deeru sɔɔi. 7 Ama Dɔn nɛ bana tɔŋɔ ɔn le kɛukɛu, be logoro nɛ gamuu bɛin gin’ ɔmɔlɔ bulowin biyɛnɔugi: “Inɛw gɔbe dɛinyaan jaa kayaa, dii nɔwaanbɛin. Kɔɔ onu nɛ, be ingelaa ɔmɔlɔ gɔ dɛi yɔgɔrɔ yɔgɔraabɛin.” 8 Be gin’ emɛ sala nɛ yoomɔnɔugin. Be logoro nɛ inɛw gamuu wogɔ nɛ yowaa, bai turu nɛ inɛw muɲu pɛɛlɛi taanusigɛ yinwun. 9 Be gin’ emɛ Inɛw Baŋai suburu yɛnɛmɔnɔugin. Be logoro nɛ gamuu Inɛw Baŋai subɔraa, yuguru bei kɛraa dai. 10 Be gin’ guguun guunnɔugi. Logoro bemɛ nɛ inɛw gamuu Ama le guguun gunwaan, Dadaanɛ gɔ wiyaa, bei daati. 11 Kijɛ ɔnbe puu be bɛrɛ dɔi gɔ, inɛw wajunwin deere dɛi dɔi. Sɔɔ gɔ puu tɔŋaa, emɛ inɛw waaru dumɔ le bɛrii wɔin gɔbe, emaa wogɔ le soŋirinyɛn dɛi tɔŋi. 12 Wogɔ digɛu, u inɛ ihiŋɛ ga sɛɛ gɔ, numɔnɔu ga kuu uwɔ u kajubaun jaain wɔɔ. 13 Subɔrɔ e bɛrɛ dɔɔjɛ gɔ, Adama ii puu bɛrɛ subɔrɔ dɔɔjɛ gɔ woi. Ama, sɔɔ turu baŋai digɛu, subɔrɔ e bɛrɛ dɔɔjɛ gɔ, paŋa ebe dɛi ire biyɛ ga wo yabaidolo. Iyaa subɔrɔ gɔ wiyaai ye, wogɔ muyɔnɲu paŋa e bɛrɛ ohobodo, subɔrɔ gɔ nɛ gooɲu bana yaa ohobodo. 14 Sɔɔ kɔɔbe puu sabu dɛi, ba unrunw ibɛ mabe, ɔmɔlɔ bulu le kabi ye biyɛi. 15 E hakilɛ inɛw sɛin gin’ mu e le sɔɔuwɔn. E yaa kuu ebe le sɔɔ ma gɔ marun yɛnɛi. 16 Inɛw Baŋa pana nɛ, dii gelu jeɲaa ye, Amai birɛpoo tagaa ye, waaru resɛndii ilɛ gɔ emɛ nɔɔjɛ, emɛ Kirisito ili gɔ le bɔɔi biyaain ga tagaraun wɔnɛ ma? Buru kabulu ye emɛ kayajɛ gɔ, Kirisito goju le bɔɔi biyaain ga tagaraun wɔnɛ ma? 17 Buru gunu koturu sai kabalaɲu. Emɛ wooi puu buru gunu tunmɔ gɔ woi gamalaɲu digɛu, halu emɛ jooi wɔin kanran, emɛ puu goju turu. 18 Nɛɛ Isɛrɛlu tɔgu sɔɔ yɛnɛmɔi. Ama bɛrɛ arusɛgɛ sadaga tɛgurin nawan inɛw tɛnwɛnɲu gɔbe, be sadagadumu gɔ le bɔɔi biyaain. 19 Mu ɔmɔlɔ ma, ɔmɔlɔ nawan ma kijɛ nanaai gɛɛuwɔn ma? Ai. 20 Kaa kijɛ mu gɛɛjɛ gɔ unwɔ: Inɛw Ama inin gɔbe, sadaga be goonɔjɛ gɔ, Ama bɛrɛ goonɔɔnɛ. Kaa jinrunbe bɛrɛ goonɔɲu. Ebaa jinrunbe le bɔɔi biyɛ ga mu ibɛlaun. 21 Inɛw Baŋa gelu nɛ nɔɔnu, iyaa jinrunbe gelu nɛ nɔɔnu, e kanrun bɛɛidelei. Inɛw Baŋa tabalu nɛ kaya, jinrunbe tabalu nɛ kaya, e kanrun bɛɛidelei. 22 Maa koi ye emɛ Inɛw Baŋa kinɛbanrun ingelemɔ ibɛɛ wɔin ma? Ajubu emɛ nɛ, paŋa emɛ, womɔ dɛi gaa ma? 23 Inɛw gamuu gɛɛjɛ gin’: «Emɛ kijɛ puu kanrun bɛbɛɛɲu.» Kaa kijɛ puu niwɛn tolo. «Emɛ kijɛ puu kanrun bɛbɛɛɲu.» Kaa kijɛ puu inɛi bariyɛɛlɛ. 24 Inɛ turu kanran kuu womɔ too toonɔu, kaa inɛw wajunw too yaa too. 25 Kinɛjugɔ jarugu sɔɔ biyɛnɔu dɛi, selumu kunɔlu go ibɛ nɛ kijɛ dɔnrɔnɲu puu, ɛbɛ ye kayai. 26 Ama Dɔn bana gɛɛjɛ gin’: “Aduna gɔ lee, kɔlɔ womɔ kijɛ puu lee, Inɛw Baŋa Ama mɔi.” 27 Inɛ jaŋu ii laa ei jaa nɛ boonaajɛ ye, e yai ibɛɛ wɔi ye, kinɛjugɔ jarugu sɔɔ biyɛnɔu dɛi, selumu kunɔlu go e bɛrɛ kijɛ wo obojɛ puu kayai. 28 Kaa inɛ turu u bɛrɛ sɔwaa, nawan kɔɔ ɔmɔlɔ nawain gi ye, inɛ u bɛrɛ taganɛ gɔ lee, kinɛjugɔ jarugu sɔɔ lee dɛi, nawan kɔɔ tɛnwɛnnɔu. 29 Kinɛjugɔ jarugu sɔɔ mu gi gɔ, kinɛjugɔ uwɔ ui jarugajɛ dɛi laa, kaa inɛ u bɛrɛ taganɛ gɔ kinɛjugɔ womɔ woi jarugajɛ dɛi sɔɔuwɔn. Nɛɛ inɛw gamuu ɔn gin’ selumu bɛbɛɛɲu: «Inɛ waja kinɛ jugɔ womɔ woi jarugajɛ dɛi, maa kijɛ mu dɛnɛjɛ kanrannɔu yɔɔ ma? 30 Mu kijɛ mu kayajɛ dɛi Amai birɛpoo tagaabɔn ye, birɛ poo tagu le pana mu kayajɛ dɛi inge dɛi boi ma yanwanjɛ?» 31 Wogɔ digɛu, jaai kayajɛi ma, kijɛi nɔɔjɛi ma, kijɛ ingei kanran e kanranjɛ puu, Amai baba ga kanrain. 32 Yahutunw ma, tɔgu waja inɛw ma, Ama inɛw mɔɔnu ma, kinɛ bemɛ, e le digɛnu yanwaain biyɛmɔnɔugi. 33 Mu yaa kijɛ puu nɛ, inɛw puu bɛrɛ bana ɛju gin’ kanran ga mainiyɛunwɔn. Mu kuu ma bɛrɛ kijɛ ɛju dɛnɛɛlɔn. Kaa inɛw puu yayabu gɔ bɛɛ ga, inɛw puu bɛrɛ kijɛ ɛju kanranjɔn. E yaa mu kanranjɛ gin’ kanrain.

11

1 Mu Kirisito deenɛi biyaa mu wɔɔ gin’, e yaa mui deewin biyɛi. 2 E kijɛ wooi nɛ mui ahajubajɛi, iyaa, e bɛrɛ deeru bana mu obu le kɛukɛu e sɔɔ ma yabaa wɔi. Wogɔ digɛu, mu ei sɔmɔuwɔn. 3 Kaa sɔɔ ɔn paamu e kanrun ye mu ibɛɛ wɔun. Ainɛ tuturu puu kuu gɔ Kirisitoi. Yaanran kuu gɔ, wo igɛi. Iyaa Kirisito kuu gɔ, Amai. 4 Wogɔ digɛu, Ama gɛɛnnu ma, Ama bɛrɛ sɔɔ goi sɔɔnu ma, ainɛ aai kanran kuu womɔ sɔi le goraa kanranjɛ ye, wo kuu womɔ baŋa Kirisitoi gailiyɛmɔuwɔ. 5 Kaa yaanran, Ama gɛɛnnu ma, Ama bɛrɛ sɔɔ goi sɔɔnu ma, kuu womɔ nɛ sɔi gorola ye, wo kuu womɔ baŋa, wo igɛi gailiyɛmɔuwɔ. Yaanran kuu kaa sɛɛ be lɛi kɛkɛu. 6 Yaanran, kuu womɔ nɛ sɔi goroidolo ye, kukuli womɔ wo sɛɛmɔ. Kaa yaanran, kukuli sɛɛ ye biyɛ ma, kuu kai ye biyɛ ma, wogɔ dɔgɔi. Kɔɔi biyaa ye, sɔi le kuu womɔ wo goromɔ. 7 Ainɛi, Ama le murin maŋaaɲu. Wo Ama dooroi. Kodigɛu, ainɛ kai, kuu womɔ sɔi le goru kai sɛlɛ. Kaa yaanran wo igɛ dooroi. 8 Waaru ainɛ maŋi le, woi yaanran nɛ goolu. Kaa yaanran, ainɛ nɛ goi. 9 Iyaa, ainɛi yaanran ga maŋanɛ. Kaa yaanrain ainɛ ga maŋi. 10 Wogɔ digɛu, mɛlɛnkɛbe sabu dɛi, yaanran, kuu womɔ nɛ inɛ yadaan sɛɛrɛi giye, kuu womɔ goroun jaain wɔɔ. 11 Kaa kokanran, Inɛw Baŋa le bana emɛ yaajɛ le kɛukɛu, yaanran wɔlɔ ye, ainɛ kanran wɔlɔ. Iyaa ainɛ wɔlɔ ye, yaanran kanran wɔlɔ. 12 Sabu, yaanran, ainɛ nɛ bana goi gin’, ainɛ yaa yaanran woi naranjɛ. Kunrin kijɛ puu Ama maŋajɛ. 13 E kanran, kuu ebe le ajubu yɛnɛi: Ama babu yalu nɛ, yaanran kuu dɛbɛla go, Ama gɛɛn ga, wogɔ dagaa wɔɔ ma? 14 Bana wɔɔ le kɛukɛu, ainɛ kukuli pala siyɛ ga, wogɔ woi gailiyɛmui laa ma? 15 Kaa yaanran kukuli diyɛ yasɛ ye, wogɔ wo bɛrɛ baba sɔɔi. Yaanran bɛrɛ kukuli womɔ gɔ, kuu dɛbi ga obin. 16 Kaa nimɛ kanran inɛ turu sɔɔ kɔɔ kuu nɛ jiiru jiire ibɛɛ wɔɔ ye, emɛ kai kɔɔ sibɛ go bana biyɛɲu waja sɛnɛ. Ama inɛw mɔɔnu gɔbe yaa bana waja sɛnɛ. 17 Nɛɛ kanɛ sɔɔ e bɛrɛ mu sɔɔido sibɛ go, mu ei sɔmɔuwɔlɔn. Mɔɔnu ebe gɔ, ei ɛjii biyɛ dɛi mɔrinyɛɛnlɛi. Mɔɲii biyɛ dɛi mɔrinyɛnjɛi. 18 Sɔɔ pɔlɔ gɔ unwɔ: Ebaa Ama inɛw mɔɔnu sɔɔ dɛi waaru e mɔrinyaanjɛ, logoro ebe nɛ kabu dɛin dɛin yɔɔ ga mu bɛrɛ tagin. Wogɔ nɛ mu bɛrɛ naran uji yato gin’ wɔɔ. 19 Gagawu tɔitɔi le inɛw wɔin gɔbei jugɔmɔ ga, waajibi logoro ebe nɛ gojo biyɛun jaain wɔɔ. 20 Waaru e mɔrinyaanjɛ, naran go Inɛw Baŋa pana kaya dɛi mɔrinyɛɛnlɛi. 21 Kaa pana nɛ dɛinyɛnnu digɛnu, inɛ kanma puu tunmɔ dɔmiyɛnlu go, jaa wo jɛɛlu gɔ kayajɛɛjɛ. Kunrin, inɛw gamuu giyɛ le wɔin, gamuu kayaa nɔwaan bimiliyaa wɔin. 22 Kɔɔi ye, ginrun ebe nɛ jaa kayi ye nɔɔ bɛɛlɛi ma? Maa e Ama inɛw mɔɔnu gɔi gailiyɛmɔu, inɛw kijɛ sɛnɛ gɔbe bɛrɛ dɔgɔ tagarauwɔi? Mu e le inge gɛɛdɔn? Ei sɔsɔmɔdɔn ma? Ai, sɔɔ kɔɔ nɛ mu ei sɔmɔlun. 23 Deeru Inɛw Baŋa bɛrɛ biyaa, e bɛrɛ mu tagu gɔ ɔn woi: Inɛw Baŋa Yesu, digɛ woi numɔ nɛ kuni gɔ, buru jeɲaa, 24 Amai birɛpoo tagaatiyaa, kabalaa kijɛ wo gi: «Ɔn goju mai, e dɛi obin gɔ woi. Mui ajuba ga kunrin kanrain.» 25 Pana kayaajiyaa, wo kɔɔ gin’ resɛndii ilɛ gɔ jeɲaa, ɔn gin’ sɔi: «Resɛndii ilɛ ɔn, Ama aaru kanai, ili ma gɔ le aaru kuni gɔ woi. Waaru ɔn e nɔɔjɛ wooi, mui ajuba ga kunrin kanrain.» 26 Kunrin, buru ɔn gin’ waaru e kayajɛ wooi, resɛndii ilɛ waaru e nɔɔjɛ wooi, e Inɛw Baŋa wɛɛido baa, yiun womɔ sɔɔi sɔɔjɛi. 27 Kɔɔ sabu dɛi, inɛ aai kanran, wo le dagalu wo wɔu, Inɛw Baŋa buru gɔ kayaajɛ ma, gelu womɔ nɛ nɔwaanjɛ ma biyaai ye, Inɛw Baŋa goju lee, ili womɔ lee wo gailiyɛmu dɛi, baŋa jarugu le wɔɔ. 28 Wogɔ digɛu, inɛ kanma puu unruin maraan yɛnaatiyaa ye, kɔɔ gin’ buru gɔ kaya, kɔɔ gin’ gelu gɔ nɛ nɔɔ. 29 Inɛ aai kanran, Inɛw Baŋa goju le sɔɔ bana digɛ lugolu go, buru gɔ kayaajɛ ma, gelu gɔ nɛ nɔwaanjɛ ma biyaai ye, kɔɔbaŋa, wo kayi lee, wo nɔi lee dɛi jarugu yaduyɔ. 30 Sɔɔ kɔɔ digɛu, logoro ebe nɛ inɛw joo jinwaan paŋa dogaain, iyaa gamuu yinwaain. 31 Emɛ, kuu emɛ le, bana emɛ marun yɛyɛnɛɲu biyaai ye, saliyɛ nɛ numɔidenɛ. 32 Kaa aduna le bari ye saliyɛ nɛ jarugu kuu emɛ nɛ sugonɔu giye, Inɛw Baŋa wo saliyɛ emɛ kiraa ye, emi oju nɛ kukunɔjɛ. 33 Ba unrunw mabe, Inɛw Baŋa pana kaya dɛi waaru e mɔrinyaanjɛ, tunmɔ dɔmiyɛin. 34 Inɛ turu giyɛ woi yasɛ ye, ginrun womɔ nɛ pana kayi ye wɛɛ. E mɔrinyɛnjɛ gɔ, kuu ebe nɛ jarugu duurɔjɛi biyɛmɔnɔu dɛi kunrin kanrain. Selumu waja ebe gɔbe, mu wiyaaun ye e le sɔɔdɔn.

12

1 Ba unrunw, nɛɛ, Ama Kikinu sin obu gɔbe sibɛ go, sɔɔ jugɔlu go e bii ye mu ibɛlaun. 2 Waaru Ama inin e bee le, ɔmɔlɔ sɔɔ sɔi bɛɛnɛ, suguru ɛgɛɛnɛ tɔgu dɛin dɛin bɛrɛ diŋɛ ebe tolo go, bana e yaabe e igii wɔi. 3 Wogɔ digɛu, sɔɔ ɔn ɛjii jugɔi: Inɛ turu kanran, Ama Kikinu gɔnrɔn le sɔɔ sɔɔjɛ ye, Yesui jɛbaaɲu gɛɛ bɛɛidolo. Iyaa inɛ turu kanran, Kikinu Pilu gɔnrɔn le laa ye, Yesui Inɛw Baŋai gɛɛ bɛɛidolo. 4 Ama Kikinu sin obu gɔbe, tɔgu dɛin dɛin jooi wɔin. Kaa wogɔbe puu Kikinu turu gɔ obojɛ. 5 Birɛ bana birɛɲu gɔ tɔgu dɛin dɛin jooi wɔɔ. Kaa Inɛw Baŋa turu gɔ dɛi birɛɲu. 6 Birɛ gɔbe yaa tɔgu dɛin dɛin wɔɔ. Kaa Ama turu gɔ, inɛw wooi bɛrɛ, kɔɔ puu gɔnrɔn gɔ wo obojɛ. 7 Inɛw puu niwɛn dɛi, Ama Kikinu, inɛ tuturu bɛrɛ sin obu wo obojɛ le digɛnu unruin tagarajɛ. 8 Wo inɛ turu bɛrɛ hakilɛ ɛju le sɔɔ sɔi sin obu obojɛ. Ama Kikinu turu gɔ iyaa, inɛ waja bɛrɛ jugɔ ɛju le sɔɔ sɔi sin obu obojɛ. 9 Iyaa Kikinu turu wogɔ, inɛ turu bɛrɛ gagawu sin obu obojɛ, inɛ waja bɛrɛ jiun tɔgu dɛin dɛin bajamu sin obu obojɛ. 10 Inɛ turu bɛrɛ taanrinyɛn birɛ biru sin obu obojɛ, inɛ waja bɛrɛ Ama bɛrɛ sɔɔ goi sɔi sin obu obojɛ. Iyaa inɛ waja bɛrɛ, kikinu ɛju lee, mɔɲu lee kabu kunu bɛi sin obu obojɛ. Inɛ waja bɛrɛ iyaa, sɔɔ inɛmɔ sɔi sin obu obojɛ. Inɛ waja bɛrɛ sɔɔ kɔɔbe tiyɛ tagu sin obu obojɛ. 11 Ama Kikinu turu gɔ sɔɔ kɔɔbe puu wo kanranjɛ. Wo bɛrɛ bana ɛju gin’ inɛ tuturu puu bɛrɛ sin obu gɔ obojɛ. 12 Yɛnɛi, inɛ goju nɛ digɛ jooi yato. Kaa goju gɔ koturu. Digɛ gɔbe bana jooi be bii puu, goju gɔ kai koturu wɔɔ. Kirisito yaa kɔɔ gin’ wɔɔ. 13 Emɛ Yahutunw gɔbe lee, Yahutunw tɔgui laain gɔbe lee, gunɔw gɔbe lee, inɛw gunɔwin laain gɔbe lee, emɛ wooi puu goju turu biyɛ ga, Ama Kikinu turu gɔ nɛ emi batise kanraanɲu. Emɛ wooi puu bɛrɛ Kikinu turu wogɔ dii gin’ nɔɔmaabɛin. 14 Goju, digɛ turu sai sɛlɛ, kaa digɛ womɔ jooi wɔin. 15 Kubɔ, unruin numɔi laa digɛnu, goju digɛi laa gi kanran, wogɔ giye woi goju digɛ turui laa biyɛɛlɛ. 16 Suguru, unruin girii laa digɛnu, goju yalu turui laa gi kanran, wogɔ giye woi goju yalu turui laa biyɛɛlɛ. 17 Goju gɔ puu girii bee ye, yani kanraan ye suguru ɛgɛmɔdo? Goju gɔ puu sugurui bee ye, yani kanraan ye jiɲu sama bɛɛmɔdo? 18 Kaa, Ama, diŋɛ unrunmɔ le kɛukɛu, goju digɛ gɔbe maŋaa, yalu dɛin dɛin nɛ wo kunu. 19 Goju gɔ puu digɛ koturu sai bee ye, goju naa gɔ yalu yagɔi biyɛdo? 20 Kaa digɛ jooi wɔin. Goju turu wɔɔ. 21 Kɔɔi biyaa ye, giri numɔ kai sɛlɛ gɛɛ bɛɛlɛ. Kuu yaa unrun kubɔbe kai sɛlɛ gɛɛ bɛɛlɛ. 22 Kaa goju yalu paŋa sɛnɛ gin’ wɔin gɔbe, emɛ kai bemɛ yasin. 23 Iyaa goju yalu gaai maala ga emɛ wɔɔ gɔbe, yalu wajunw dɛi sigɛ bei babaɲu. Kunrin goju yalu dɔgɔgu gɔbe, emɛ sigɛ le bei babaŋaranɲu. 24 Kaa goju yalu dɔgɔgui laain gɔbe, boŋurun wogɔ kai sɛnɛ. Ama, sɔɔ gɔ puu yegeraa, goju yalu baba sɛnɛ gɔbe bɛrɛ sigɛ le baba obaabe. 25 Goju nɛ kabu biyɛnɔu, kaa goju yalu dɛin dɛin gɔbe tunmɔi kajuba ga, Ama kɔɔ gin’ kanraanbe. 26 Goju yalu turu ɔɲɛ le wɔɔ ye, wajunw gɔ puu, wo le bari ye ɔɲɛ le biyɛɲu. Goju yalu turu baba biyaajɛ ye, wajunw gɔ puu, wo le bari ye kinɛ ɛhɛɛliyɛmɔɲu. 27 Kirisito goju gɔ ei. E inɛ tuturu puu goju womɔ yalu turui biyaai. 28 Kunrin, Ama, inɛw unrunmɔ mɔɔnu nɛ, inɛ puu bɛrɛ yalu womɔ obaa daanaabe. Yalu pɔlɔ gɔ nɛ Yesu jaŋu unrunw tiyaaɲu gɔbei daanaabe. Yalu lɛiye gɔ nɛ, inɛw Ama titiyaanw daanaabe. Yalu taaniye gɔ nɛ jaŋudeerenw daanaabe. Kɔɔ onu nɛ taanrinyɛn kanranw gɔbei, kɔɔ onu nɛ jiun bajamu sin obu ma, inɛ baru sin obu ma, inɛ teeremu sin obu ma, sɔɔ inɛmɔ sɔi sin obu ma wɛɛjɛ. 29 Inɛw puu jaŋu unrunw tiyaaɲui laain, inɛw puu inɛw Ama titiyaanwin laain, inɛw puu jaŋudeerewin laain. Iyaa, inɛw puu taanrinyɛn kanrun sin obu sɛnɛ, 30 jiun bajamu sin obu sɛnɛ, sɔɔ inɛmɔ sɔi sin obu ma, sɔɔ inɛmɔ tiyɛ tagu sin obu ma sɛnɛ. 31 Kɔɔi biyaa ye, sin obu sigɛ le maai wɔɔ gɔbe, e wogɔbe daariyɛi. Kaa kɔɔ wooi dɛi sigɛ, oju ɛju nɛ yaaun e jaan gɔ, mu e bɛrɛ tatagadɔn.

13

1 Halu mu inɛw sɔɔ sɔɔɲu ma, mɛlɛnkɛbe sɔɔ sɔɔɲu ma sɔsɔɔjɔn kanran, ihibɛ sɛlɔn ye, sɔɔ ma inrun ma, gaŋaran ma, siɲɛ gin’ wɔɔ. 2 Halu mu Ama bɛrɛ sɔɔ goii sɔɔjɔn kanran, halu jugɔ puu lee, kijɛ boŋurun puu lee igii wɔun kanran, halu gagawu diyɛ kokoo yalu womɔ nɛ goonɔjɛ yasɔn kanran, ihibɛ sɛlɔn ye, mui kijɛ kanmai laa. 3 Halu mu arusɛgɛ ma puu dɛgugunw bɛrɛ gamalaa obaajɔn kanran, halu goju ma tɛgɛrɛ ga obaajɔn kanran, ihibɛ sɛlɔn ye, wogɔ mu bɛrɛ niwɛn turu kanran sɛlɛ. 4 Ihibɛ muyɔn yasɛ. Ihibɛ ɛhɛju le jowaa wɔɔ, inɛ waja kijɛ daariyɛɛlɛ. Kuu unrunmɔ unɔɔlɛ, kuu ulo sɛlɛ. 5 Ihibɛ kijɛ dagalu turu kanran kanraanlɛ, kuu unrunmɔ too tee toolɛ, kinɛbanrun sɛlɛ, ajubu mɔɲu sɛlɛ. 6 Ihibɛ teitai laa dɛi kinɛ ɛɛliyɛmɔɔlɛ. Kaa naran dɛi kinɛ ɛhɛɛliyɛmɔjɛ. 7 Ihibɛ sɔɔ puu mumuyɔnjɛ, kijɛ wooi nɛ, ihibɛ gagawu le biyɛjɛ, kijɛ wooi nɛ diyɛdɔn le biyɛjɛ, kijɛ wooi tatariyɛjɛ. 8 Ama bɛrɛ sɔɔ goi sɔi bai turu dodogodo, sɔɔ inɛmɔ sɔi dodogodo, jugɔ dodogodo, kaa ihibɛ asuu sɔsɔgɔjɛ. 9 Emɛ kijɛ puu sɛɛu jugaa wɔnɛ, jugɔ emɛ kibelu. Ama bɛrɛ sɔɔ goi emɛ sɔɔjɛ gɔ yaa kibelu. 10 Kaa kijɛ kibaai gɔ waaru wiyaajɛ, kijɛ kibelu gɔ mamanado. 11 Waaru dagi mu bee le, mu ii dagi bana le kɛukɛu sɔɔ sɔɔubɔn, ii dagi bana le kɛukɛu sɔɔ iyeubɔn, ii dagi bana gin’ ajubu ajubaubɔn. Kaa waaru inɛ na mu taŋu le, mu ii bana gɔ pajaatun. 12 Kanɛ kijɛ bana emɛ iyejɛ gɔ purugi wɔɔ. Kikinu yɛni nɛ kijɛ emɛ yɛnɛjɛ gin’ wɔɔ. Kaa bai turu, emɛ giri le giri le kijɛ ihiyedɛin. Iye, jugɔ emɛ kibelu. Kaa bai turu, emɛ sɛɛu sɔɔ jujugɔdɛin. Ama bana sɛɛu mui jugɔjɛ gin’, mu yaa kunrin kijɛ jujugɔdɔn. 13 Nɛɛ, kijɛ taanu ɔnbe sɔsɔgɔɲu: Gagawu lee, diyɛdɔn lee, ihibɛ lee. Kaa be taanu logoro nɛ, diyɛnɛ gɔ ihibɛi.

14

1 Kijɛ puu dɛi sigɛ ihibɛ nɛ giri dɛɛraajɛi ye, woi dɛnɛi. Kaa Ama Kikinu sin obu wajunw gɔbe yaa ɛjii daariyɛi. Sigɛ le Ama bɛrɛ sɔɔ goi sɔi sin obu daariyɛi. 2 Sabu sɔɔ inɛmɔ le inɛ sɔɔ sɔɔjɛ, inɛ turu kanran sɔɔ womɔ ɛgɛɛlɛ gɔ digɛu, wo sɔɔ womɔ inɛw le sɔɔuwɔlɔ, kaa Ama le sɔɔuwɔ. Wo Ama Kikinu gɔnrɔn le, sɔɔ boŋurun sɔɔuwɔ. 3 Kaa, Ama bɛrɛ sɔɔ goi inɛ sɔɔjɛ gɔ, inɛw le sɔɔuwɔ. Wo sɔɔ womɔ gɔ le inɛwin babariyɛmɔjɛ, anrangaju ohobojɛ, kinɛ kakaaliyɛmɔjɛ. 4 Inɛ sɔɔ inɛmɔ sɔɔjɛ baŋa gɔ, kuu unrunmɔi sai bariyɛmɔjɛ. Kaa Ama bɛrɛ sɔɔ goi inɛ sɔɔjɛ, Ama inɛw mɔɔnu puu bariyɛmɔjɛ. 5 E wooi puu sɔɔ inɛmɔ sɔi sin obu bɛɛ ga mu ibɛɛ wɔun. Kaa kɔɔ dɛi sigɛ, Ama bɛrɛ sɔɔ goi sɔi sin obu e bɛi ye, mu dɛnɛjɔn. Inɛ sɔɔ inɛmɔ sɔɔnɛ, sɔɔ gɔ tiyɛ tagaa ye, Ama inɛw mɔɔnu gɔi babariyɛmɔjɛ ye, ɛjii wɔɔ. Kɔɔi laa ye, Ama bɛrɛ sɔɔ goi inɛ sɔɔjɛ wo dɛi sigɛ niwɛn sɛɛ. 6 Ba unrunw, e bɛrɛ selumɛuwɔn: Sɔɔ inɛmɔ e bɛrɛ wiyaa sɔwaajɔn ye, e bɛrɛ inge niwɛin sɛɛ? Kaa Ama mu bɛrɛ sɔɔ jugɔmu turu le ma, jugɔ sɔɔ turu le ma, Ama bɛrɛ sɔɔ goi turu le ma, deeru turu le ma e bɛrɛ wiyaajɔn ye, mui e bɛrɛ niwɛn yato. 7 Ajubu yɛnɛi, kijɛ nii nii, kere gin’ ma, kɔni gin’ ma, mii bemɛ kabu kunu bɛɛmɔɔlɛ biyaai ye, kijɛ be gɛɛjɛ gɔ yani paamu kanrun bɛɛmɔdo? 8 Iyaa kaan sujɔnɛ, kaan gɔ, tiyɛ le sujɔɔlɛ ye, sɔludasu ii aa kɔmɔ taa ga unruin yegeredo? 9 Kɔɔ bana wɔɔ gin’, sɔɔ inɛmɔ le sɔɔ e sɔɔjɛ gɔ ɛjɛlu ye, kijɛ e gɛɛjɛ gɔ aa paamu kanrando? E sɔɔ ebe ooɲɔ le sɔii. 10 Aduna nɛ sɔɔ tɔgu dɛin dɛin jooi wɔɔ. Kaa puu ɛhɛgɛmɔjɛ, tiyɛ yasin. 11 Kaa mu inɛ turu sɔɔ ɛgɛɛlɔn ye, inɛ wogɔ mu bɛrɛ yerunɛi. Wo bɛrɛ yaa mui yerunɛi. 12 E Ama Kikinu sin obu gɔbe daariyɛjɛi digɛu, sigɛ le sin obu Ama inɛw mɔɔnu bariyɛmɔjɛ gɔ, wogɔbe joo dɛnɛi. 13 Wogɔ digɛu, u sɔɔ inɛmɔ sɔɔnɛ gɔ, sɔɔ inɛmɔ tiyɛ taga bɛɛ sin obu bɛɛ ga, Ama gɛɛn. 14 Kɔɔi laa ye, sɔɔ inɛmɔ le mu Ama gɛɛnjɔn ye, narain, kikinu ma amagɛɛn nɛ too, kaa, hakilɛ wogɔ nɛ tolo. 15 Kɔɔ biyaai ye mu yani kanrandɔn? Kikinu ma le Ama gɛgɛɛndɔn, iyaa hakilɛ ma le yaa gɛgɛɛndɔn. Mu kikinu ma le nii niniidɔn, hakilɛ ma le yaa niniidɔn. 16 Kɔɔ gin’ wɔlɔ biyaa ye, Amai birɛpoo taganu, u kikinu sai le sɔɔjɛu ye, inɛ waja mɔɔnu nɛ daan gɔ, sɔɔ u gi gɔ inɛɛ wɔnu, wo Amai birɛpoo tagu uwɔ dɛi amina yani gɛɛ bɛɛdo? 17 Amai birɛpoo tagu uwɔ sɔɔ yani baa ɛjii bee kanran, woi kijɛ nɛ bari turu kanran wɔlɔ. 18 Mu e puu dɛi sigɛ sɔɔ inɛmɔ sɔɔjɔn gɔ dɛi Ama birɛ poo. 19 Kaa Ama inɛw mɔɔnu nɛ, sɔɔ inɛmɔ le sɔɔ muɲu joo sɔɔ dɛi, inɛw deere ga, mu bɛrɛ sɔɔ inɛw paamu kanranjɛ, sɔɔ ii numɔrɔn sɔɔ ire. 20 Ba unrunw, sɔɔ bana e iyejɛ sibɛ nɛ unrunw gin’ biyɛnɔugi. Mɔmɔɲu sibɛ go unrunw gin’ biyɛi, kaa, sɔɔ paamu kanrun nɛ anranw kibaain biyɛi. 21 Tɔɔru dɔn nɛ kijɛ tɔŋɔ unwɔ: “Inɛw Baŋa Ama kijɛ gi: ‘Mu sɔɔ dɛin sɔɔnw le tɔgu ɔn le sɔɔ sɔɔdɔn. Tɔgu waja inɛw le be le sɔɔdɔn. Kaa kɔɔ wooi nɛ, be mui keŋiyɛindenɛ.’” 22 Nɛɛ kɔɔ gin’ wɔɔ biyaai ye, sɔɔ inɛmɔ sɔi gɔ, inɛw gawanɛbe sɛɛrɛi. Inɛw gawaaɲu bɛrɛ, sɛɛrɛi laa. Kaa Ama bɛrɛ sɔɔ goi sɔi gɔ, wogɔ inɛw gawaaɲu sɛɛrɛi. Inɛw gawanɛbe bɛrɛ sɛɛrɛi laa. 23 Nɛɛ, Ama inɛw mɔɔnu puu nɛ, inɛw gɔ puu sɔɔ inɛmɔ sɔɔnu be wɔnu, jaŋu unrunw wajabe ma, inɛw jaŋu unrunwin laain ma wiyaa tɛmaaɲu ye, be ebaa weje ulaain gɛɛidenɛ ma? 24 Kaa e puu Ama bɛrɛ sɔɔ goi sɔɔnu e wɔnu, jaŋu ii waja ma, inɛ jaŋu ii laa ma, logoro ebe nɛ wiyaa yowaai ye, sɔɔ ebe gɔ, hakɛ womɔ wo bɛrɛ jujugɔmɔdo, iyaa woi jajarugado, 25 kinɛ womɔ nɛ sɔɔ baŋaraan wo sɛɛ gɔ puu ɛlu gogoodo. Kɔɔ waaru le, wo numaa sugaa ye, girupala minɛ nɛ dujaa gɛlɛnu, Amai bababado. Iyaa, naran go Ama logoro ebe nɛ yato gɛgɛɛdo. 26 Nɛɛ ba unrunw, yani wɔɔ? Ama baba ga waaru e mɔrinyaanjɛ, inɛ turu Amai birɛpoo tagu nii sɛɛ, inɛ waja mɔ deerui, inɛ waja mɔ Ama wo bɛrɛ sɔɔ jugɔmui, inɛ waja mɔ sɔɔ inɛmɔ sɔii, inɛ waja mɔ sɔɔ inɛmɔ tiyɛ tagi. Kɔɔ wooi, Ama inɛw mɔɔnu paŋa bariyɛmu sɔɔi biyɛmɔi. 27 Sɔɔ inɛmɔ le Ama sɔɔ sɔɔɲu ye, dinrɛn le dinrɛn le, inɛw lɛi ma, taanu ma dɛi joo biyɛmɔnɔugi. Iyaa, inɛ turu sɔɔ gɔ tiyɛ wo tagamɔi. 28 Kaa sɔɔ gɔ tiyɛ inɛ taganɛ wɔlɔ ye, sɔɔ inɛmɔ sɔɔnɛ gɔ Ama inɛw mɔɔnu logoro nɛ kelemu wo biyɛmɔ. Baŋa kuu womɔ lee, Ama lee bɛrɛ wo sɔɔmɔ. 29 Inɛw Ama titiyaanw, inɛw lɛi ma, taanu ma sɔɔ be sɔɔmɔi. Wajunw gɔbe sɔɔ bemɛ gɔ marun be yɛnɛmɔi. 30 Kaa sɔɔ u sɔɔnu, inɛ waja dɛinyaan wɔɔ bɛrɛ, Ama, sɔɔ turu jugɔmaajɛ ye, u inɛ laa baŋa gɔ kelemu biyɛ. 31 Inɛw gɔ puui deere ye, anrangaju obo ga, e wooi puu dinrɛn le dinrɛn le, Ama bɛrɛ sɔɔ goi sɔɔ bɛbɛɛdei. 32 Ama, oju sɛlɛ go wɔlɔ. Wo jamu Amai. Wogɔ digɛu, inɛ Ama titiyainɛ gɔ, sin obu wo sɛɛ gɔi gɔgɔnrɔnjɛ. Ama inɛw mɔɔnu puu nɛ bana kanranɲu gin’, 34 mɔɔnu nɛ, yaanw gɔbe kelemu be biyɛmɔi. Sɔɔ sɔɔ ga be bɛrɛ tɔɔrɔnɛ. Tɔɔru bana gɛɛjɛ le kɛukɛu, tubi ye be biyɛmɔi. 35 Be sɔɔ turu paamu kanrun ibɛɛ wɔin ye, ginrun yaa ye be igɛ bɛrɛ selumɛ. Sabu yaanran, Ama inɛw mɔɔnu nɛ sɔɔ sɔɔ ga, wogɔ dɔgɔi. 36 Maa, Ama sɔɔ gɔ ebe nɛ goi ma? Maa e bɛrɛ sai Ama sɔɔ dɔi? 37 Inɛ turu, unruin inɛ Ama titiyainɛi ga wɔɔ ma, Ama Kikinu sin obu turu yasɛ ga wɔɔ ma biyaai ye, e bɛrɛ sɔɔ tɔŋaa mu tiijɛ ɔn, Inɛw Baŋa tɔɔru turui ga baŋa wo jugɔ. 38 Kaa inɛ turu wogɔ jugaa bɛɛlu ye, woi yapajai, woi lugonɔugi. 39 Ba unrunw mabe, Ama bɛrɛ sɔɔ goi sɔi sin obu gɔ daariyɛi. Kaa sɔɔ inɛmɔ sɔi sin obu gɔ yaa tɛŋɛnɔugi. 40 Sɔɔ gɔ puu oju le ɛjii kanrain.

15

1 Ba unrunw, Kibɛru Ɛju e bɛrɛ mu tagu gɔ, Kibɛru Ɛju le yabaa, gain gain aa e gɛlɛ gɔ, mu wogɔ e bɛrɛ naŋaranmɔuwɔn. 2 Kibɛru Ɛju wogɔ le ei yabin. E bɛrɛ bana mu tagu gin’ e kunrin gɛliyaa wɔi ye, ei yabaaɲu. Kɔɔi laa ye, e gawu gɔ niwɛn sɛlɛ. 3 Deeru biyaa e bɛrɛ mu obu gɔ nɛ, sɔɔ maai wɔɔ gɔ unwɔ: Ama Dɔn nɛ bana tɔŋɔ le kɛukɛu, Kirisito hakɛ emɛ dɛi yinwun. 4 Ama Dɔn nɛ bana tɔŋɔ le kɛukɛu, woi bojaa, bai taaniye gɔ, wo bulaai. 5 Wo Piɛru bɛrɛ unruin tagaraabe. Kɔɔ onu nɛ wo jaŋu unrunw tiyaaɲu pɛli lɛisigɛ gɔbe bɛrɛ unruin tagaraabe. 6 Kɔɔ onu nɛ, wo jaŋu unrunw womɔ suŋu numɔrɔn dɛi joo, yalu turu nɛ be wɔu, unruin be bɛrɛ tagaraabe. Inɛw wogɔbe logoro nɛ, iye dɔɔ, pɛjɛrɛ dɛi gaa ɔnmɔi yɔɔin. Kaa gamuu yinwaain. 7 Kɔɔ onu nɛ, wo Jake bɛrɛ unruin tagaraabe. Kɔɔ onu nɛ jaŋu unrunw tiyaaɲu womɔ puu bɛrɛ unruin tagaraabe. 8 Be wooi puu onu nɛ, mui inɛ ii narun dɔɔlu gin’ wɔɔ gɔ, wo mu bɛrɛ yaa unruin tagaraabe. 9 Sabu Yesu jaŋu unrunw tiyaaɲu logoro nɛ mu dagi. Naran go mu Ama inɛw mɔɔnu ɔɲɔmaabɔn dɛi, jaŋu ii tiyaaɲu boi gɔ mu le jaanla bee. 10 Kaa Ama nɛɛma dɛi, kijɛi mu wɔɔ gɔ, mui kijɛ wogɔi. Iyaa Ama mu bɛrɛ nɛɛma kanrun gɔ ijei biyɛlu. Kaa mu jaŋu unrunw tiyaaɲu wajunw puu dɛi sigɛ birɛ biraabɔn. Narain, birɛ gɔ kuu ma le mu birɛlu. Kaa Ama nɛɛma mu le wɔɔ gɔ, birɛ gɔ wo biru. 11 Bana biyaai puu, mui ma, bei ma, waaju emɛ tagajɛ gɔ kɔɔ woi. Kijɛ le gawaa e wɔɔ gɔ yaa woi. 12 Kirisito yiun nɛ bulaai ga, emɛ wogɔ waajui kanranɲu. Nɛɛ logoro ebe nɛ, inɛw gamuu, yiun buloidolo ga yani sɔɔɲu? 13 Wogɔ narain biyaai ye, Kirisito kanran yiun nɛ bulolu. 14 Iyaa Kirisito yiun nɛ bulolu biyaai ye, waaju emɛ tagajɛ gɔ, waaju kooloi. Gagawu ebe gɔ yaa gagawu ijei. 15 Sigiyaa, emɛ Ama kuu nɛ kakalu maŋawin biyaain. Sabu Ama, Kirisitoi yiun nɛ bulomaabe ga emɛ sɛɛrɛ yingoouwɔin. Nɛɛ yiun buloolɛ ye, Ama Kirisitoi bulomɔlu. 16 Yiun buloolɛ ye, Kirisito kanran bulolu. 17 Kirisito bulolu biyaai ye, gagawu ebe gɔ gagawu ijei. E nimɛ kanran hakɛ ebe nɛ piriyaa yatoi. 18 Iyaa Kirisito nɛ tou inɛw yinwin gɔbe puu suiyaain. 19 Kirisito le diyɛdɔn emɛ sɛɛ gɔ, aduna nɛ unkaliyɛjɛ ye, inɛw puu dɛi sigɛ emi amasɔgɔi. 20 Kaa naran go Kirisito yiun nɛ bulaai. Kunrin, inɛw wo nɛ yinwaain gɔbe puu bubulodɛin tagara ga, dɛnrɛn ii pɔlɔ gin’, wo laa yiun nɛ bulaa gowaabe. 21 Yiun gɔ inɛ turu le digɛu wɛi. Kɔɔ bana wɔɔ gin’, yiun bulogu gɔ yaa, inɛ turu le digɛu wɛi. 22 Adama dɛi, inɛw puu bana yinwɛnɲu gin’, Kirisito dɛi inɛw puu pilemu ye ɔnmɔi bibiyɛdɛin. 23 Kaa, inɛ puu dinrɛn womɔ le bulodo: Kirisito kai, puu logoro nɛ wo pɔlɔi. Kɔɔ onu nɛ, inɛw Kirisito mɔi wɔin gɔbe, waaru pilemu ye wo wɛɛido le bubulodɛin. 24 Kɔɔ onu nɛ, aduna dumɔ gɔ dɔdɔɔdo. Kirisito, kuui bii wooi lee, paŋa wooi lee, gɔnrɔn wooi lee donugaatiyaa ye, laamu gɔ Ba Ama numɔ nɛ kukunɔdo. 25 Ama, Kirisito jaŋuw gɔbe puu gɔnrɔn ye, kubɔ womɔ doɲu nɛ wo kunɔido baa, laamu gɔ Kirisito numɔ nɛ toiyoun jaain wɔɔ. 26 Jaŋunɛ dumɔrɔn gɔnrɔindɛin gɔ, yiun woi. 27 Ama Dɔn nɛ tɔŋaa, “Ama kijɛ puu gɔnraan, kubɔ womɔ doɲu nɛ kunaajɛ” gi. Kaa kijɛ puu gɔnraan Kirisito le tubiyemaaɲu gin ye, Ama, kijɛ puu wo le tubiyemaabe baŋa gɔ, woi wogɔ nɛ tolo ga jɛnrɛin wɔɔ. 28 Ama, kijɛ puu Kirisito le tubiyemaa dogaai ye, Aini gɔ kuu womɔ le, Ama kijɛ puu wo le tubiyemaabe baŋa gɔ le tutubiyedo. Kunrin, kijɛ puu kuu nɛ, Ama sɛɛu laamu kakanrando. 29 Iyaa, yiunbe giye inɛw unrunbei batise kunɔmɔu gɔbe, bemɛ yani biyɛdo? Naran go yiunbe buloonɛ bɛin ye, inge dɛi be giye unrunbei batise kunɔmɔɲu? 30 Emɛ yaa, inge dɛi waaru puu paruju nɛ yooɲu? 31 Ba unrunw, Kirisito Yesu, Inɛw Baŋa emɛ nɛ e dɛi kuu ulo mu sɛɛ gɔ dɛi sɔɔjɔn, mu bai puu yiun le bɛrii wɔun. 32 Aduna ɔn tinɛ bɛɛ dɛi, mu ɔn nɛ Epɛse ana nɛ olunawanbe le jai jaiyɛdɔn ye, mu bɛrɛ wogɔ inge niwɛin sɛɛ? Yiunbe buloonɛ bɛin ye, inɛw bana gɛɛɲu le kɛukɛu: “Yogo emi yiyinwɛndo digɛnu, maini ye, kayi ye nɔɔmɔi.” 33 Ai, kuu ebe lelemɔnɔugi. “Digu mɔɲu, jige ɛju yayamalajɛ.” 34 Hakilɛ biyaajɛi ye, bana jaan gin’ biyaajɛi ye, hakɛ pajai. Naran go logoro ebe nɛ inɛw gamuu Ama inin. Mu ei dɔgɔ tagara dɛi wogɔ gɛɛjɔn. 35 Inɛ turu ajubaa yɛnaa ye, yani kanraan ye yiun bulojɛ ma selumɛjɛ? Yiun bulaa ye, goju bemɛ goju inge tɔgui ma gɛɛjɛ? 36 Kɔɔ gin’ inɛ selumɛnɛ gɔ, u bomɔginɛi. Dɛnrɛn ii minɛ nɛ u tɔɔjɛ gɔ, ɔmɔlu ye, pilemɛ ye tɛiyi bɛɛlɛ. 37 Iyaa, minɛ nɛ kijɛ u tɔɔjɛ gɔ, wogɔ dɛnrɛn ii peerei. Alukamai ma, toi ii wajai ma biyɛjɛ. Kaa, kijɛ tɛiyɛjɛ gɔ wo le murunla. 38 Ama, bana wo bɛrɛ ɛju gin’, toi ii gɔ bɛrɛ goju gɔ wo obojɛ. Wo toi ii tuturu bɛrɛ, goju womɔ tɔitɔi gɔ obojɛ. 39 Kijɛ ɔnmɔ puu, gojunawan bemɛ turu laa. Inɛ goju nawan dɛin, arusɛgɛ bemɛ dɛin, sasaa bemɛ dɛin, iiju bemɛ dɛin. 40 Iyaa, alagala kijɛ yɔɔ, minɛ kijɛ yɔɔ. Kaa alagala kijɛ dooro gɔ dɛin, minɛ kijɛ dooro gɔ yaa dɛin. 41 Nai dooro dɛin, iyepilu dooro dɛin, tolo dooro yaa dɛin. Halu tolobe logoro nɛ, tolo turu dooro dɛin, tolo waja dooro dɛin. 42 Yiun bulogu yaa kɔɔ gin’ wɔɔ. Goju ɔmɔjɛ minɛ nɛ kunaa ye, goju ɔmɔɔlɛ goojɛ. 43 Goju yɛnɛ ɛjula, minɛ nɛ kunaa ye, goju dooro le wɔɔ bulo ye goojɛ. Goju yɛbɛlɛgu kunaa ye, goju paŋagu bulojɛ. 44 Gojunawan peere ɔn kunaa ye, goju kikinugu bulojɛ. Gojunawan peere ɔn yɔɔ ye, waajibi goju kikinugu kanran yɔɔ. 45 Wogɔ digɛu, Ama Dɔn sɔwaa, “Adama, ainɛ pɔlɔ gɔ, ɔnmɔi biyaai” gi. Kaa Adama dumɔrɔn gɔ, inɛ bɛrɛ, kikinu ɔnmɔ obojɛi biyaai. 46 Kaa kɔɔ wooi nɛ, kijɛ pɔlɔ wɛɛjɛ gɔ, inɛ kikinugu gɔi laa, inɛ goju nawangu gɔi. Inɛ kikinugu gɔ onu womɔ nɛ wɛɛjɛ. 47 Adama pɔlɔ gɔ, minɛ ugunu nɛ goi. Wo minɛ kijɛi. Adama lɛiye gɔ alagala goi. 48 Minɛ unrunw puu, inɛ minɛ nɛ goi gɔ gin’ wɔin. Alagala unrunw puu, alagala goonɛ gɔ gin’ wɔin. 49 Minɛ nɛ inɛ goi le murin emɛ wɔɔ gin’, alagala goonɛ gɔ le yaa murin emɛ yinbiyɛdɛin. 50 Ba unrunw, sɔɔ gɛɛ mu ibɛ gɔ unwɔ: Gojunawan ɔn, ili le, asuu Ama diinɛ kɛn gin’ bɛɛidolo. Kijɛ ɔmɔjɛ, kijɛ ɔmɔɔlɛ sii bɛɛidolo. 51 Mu sɔɔ boŋurun turu e bɛrɛ tagauwɔn. Emɛ wooi puu yinwɛindenɛ. Kaa ginsɛsai, giri kɛmɛjɛ kanranmɔ nɛ, kaan dumɔrɔn waaru sujaaɲu gɔ, emɛ puu duduliyedɛin. Kaan gɔ waaru sujaaɲu, yiun gɔbe goju asuu ɔmɔidolo gɔ le bulodɛin. Emi duduliyedo. 53 Waajibi goju ɔmɔjɛ ɔn duli ye, goju ɔmɔɔlɛi wo biyɛun jaain wɔɔ. Goju yinwɛnjɛ ɔn duli ye, yinwɛɛnlɛi wo biyɛun jaain wɔɔ. 54 Goju ɔmɔjɛ ɔn duliyaa, ɔmɔɔlɛi biyaai ye, iyaa goju yinwɛnjɛ ɔn duliyaa, yinwɛɛnlɛi biyaai ye, Ama Dɔn nɛ sɔɔ tɔŋɔ ɔn gɔ kikibedo: “Yiun kuu nɛ gɔnrɔn bɛɛmaajɛ. Ɔnhɔn, yiun kuu nɛ gɔnrɔn bɛɛmaa, woi suyaatin.” 55 “Aa, yiun, gɔnrɔn uwɔ yago wɔɔ? Aa, yiun, kijɛ inɛ barumu uwɔ gɔ yago wɔɔ?” 56 Yiun kijɛ inɛ barumu gɔ, wogɔ hakɛi. Hakɛ yaa paŋa womɔ Tɔɔru nɛ goojɛ. 57 Kaa Ama birɛpoo. Inɛw Baŋa emɛ Yesu Kirisito le digɛu, wo yiun kuu nɛ emɛ bɛrɛ gɔnrɔn obaajɛ. 58 Kɔɔbe wooi sabu dɛi, ba unrunw ibɛ mabe, e ɛɛn go iŋiyɛin. Kijɛ turu bɛrɛ kanran ei jigemɔnɔugi. Inɛw Baŋa le birɛ e birɛjɛ gɔ bamai biyɛidolo ga e igii wɔi gɔ digɛu, waaru puu maini ye, birɛ gɔ nɛ giru go yaai.

16

1 Ama inɛw gɔbei bara ga, buudu mɔɔnɔu wɔin gɔ sibɛ nɛ, Galasi gana Ama inɛw mɔɔnu gɔbe bɛrɛ bana mu tɔɔru gin’, e yaa kunrin kanrain. 2 Buudu sɛgu gɔ mu dɔwaaun ye biyɛnɔu ga, jugu bai pɔlɔ puu, inɛ tuturu wooi, kijɛ bana wo bɛi le kɛukɛu, buudu dɛiin ginrun nɛ goonu bojo. 3 Waaru mu wiyaajɛ, inɛw e yɛmɛido gɔbe, mu be dɛi lɛtɛrɛ tɔŋaa obaa ye, sin obu ebe gɔ le bei Jerusalɛmu yintiidɔn. 4 Kuu ma le mu yaaun gin’ wɔɔ ye kanran, inɛw e yɛmu gɔbe mu le yayaadɛin. 5 Mu Maseduanɛ gana kɛjɛ tataŋadɔn. Gana wogɔ kɛjaa taŋaa ye, kunrin e bɛrɛ wɛɛdɔn. 6 Mu waaru gaila logoro ebe nɛ totoiyodɔn biyɛdo. Halu kaali waaru gɔ puu e le kanrandɔn biyɛdo. Kunrin, yalu yaa mu ibɛ nɛ yaa ga e mui baru bɛbɛɛdei. 7 Iye mɔ ɔn, oju galanu sai e bɛrɛ waŋaa ye koi kanran ibɛlaun. Inɛw Baŋa yabaajɛ ye, mu bai gaila e le bii ibɛɛ wɔun. 8 Kaa, Pantekɔte janwan dɔɔido baa, mu Epɛse ana nɛ unbiyɛdɔn. 9 Halu jaŋuw gɔbe jooi wɔin kanran, birɛ diyɛ birɛ ga, ɔn nɛ mu dɛi taan gɔ gaai pinɛlaa wɔɔ. 10 Timɔte e bɛrɛ wɛwɛi ye, logoro ebe nɛ liyɛ sɛlɛ go wo biyɛmɔi. Sabu wo kanran, mu gin’, Inɛw Baŋa birɛ nɛ too. 11 Inɛ turu kanran woi gailiyɛmɔnɔu. Kaa woi baraa ye, jamu le mu bɛrɛ dɔɔ ga woi niinɛi. Wo lee, ba unrunw wajunw gɔbe lee, mu bei dɔmiyaan wɔun. 12 Bainɛ Apɔlɔsu kai, mu kubɔ joo woi gɛnyaan, ba unrunw gɔbe le ei yai yɛnɛ giyaabɔn. Kaa kanɛ kai, wo e bɛrɛ yaai goolu. Waaru ɛju biyaajɛ ye, wo e bɛrɛ wɛwɛɛdo. 13 Ba unrunw, inɛ giri yeiyaa wɔɔ gin’ biyɛnɔugi. Gagawu nɛ ɛɛn go biyɛi, anrangaju le biyɛi, paŋa siyɛi. 14 Logoro ebe nɛ, kijɛ puu, ihibɛ le kanrain. 15 Ba unrunw, tinwinrun waja kanran unwɔ: Sutepanasu lee, wo maranw lee, e sɔɔ bemɛ igii wɔi. Akayi gana nɛ be laa tubu yoin. Be iyaa Ama inɛw dɛi ɛjii birɛ biraabɛin. 16 Inɛw kɔɔbe tunmɔ lee, be le mɔrinyaan, inɛw ɛjii birɛ birɛɲu gɔbe lee, be le tubiyei. 17 Sutepanasu lee, Pɔrutunatusu lee, Akayikusu lee, mui yɛnɛi be wɛi gɔ, ɛjii kinɛ ma aabe. E ɔn nɛ yabei ye, kijɛ mu bɛrɛ kanrando ga e bee gɔ puu, be kanraantin. 18 Sabu be kinɛ ma kaaliyɛmaa, kinɛ ebe yaa kaaliyɛmaatin. Inɛw ɛju kɔɔ tunmɔbei e kajubaun jaain wɔɔ. 19 Rɔmɛ laamu Asi numɔ Ama inɛw mɔɔnu gɔbe ei poonɔuwɔin. Akilasu lee, Pirisilu lee, Ama inɛw mɔɔnu ginrun bemɛ nɛ mɔrinyɛnjɛ gɔ lee, Inɛw Baŋa boi le ei ɛjii poonɔuwɔin. 20 Ba unrunw ɔn nɛ wɔin gɔ puu ei poonɔuwɔin. Ama inɛw gin’ ihibɛ le tunmɔi poonɔi. 21 Mu Pɔlu, numɔ ma le poo ɔnbe mu tɔŋɔuwɔ. 22 Inɛ, Inɛw Baŋai ibɛla gɔ, jebu wo le wɔɔ. Maranata! ee, Inɛw Baŋa emɛ wɛɛ. 23 Inɛw Baŋa Yesu nɛɛma gɔ e le biyɛ. 24 Mu Kirisito Yesu nɛ e puui ibɛɛ wɔun.