Misemo

Chitabu cha

MISEMO

Tanga mbere

Chitabu hichi ni cha Misemo yotungbwa pho kare na ichihumirwa kufundza atu a Mlungu kusagalato hiko Iziraeli. Misemo minji yatungbwa ni Selemani, ela yanjina ni ya Aguri na mfalume Lemueli wa Masa.

Misemo hino yosi yaandikpwa chimashairi dza Zaburi. Umaarufu wa misemo hino iriyo Bibiliani ni vira inavyolavya ujumbe mziho kpwa maneno machache. Kpwa hivyo inaweza kuikpwa moyoni na kuhumirwa kpwa maisha ga chila siku.

Chitu cha muhimu chinachofundzwa ni iyo Misemo ni kukala, ikima ni chipawa kula kpwa Mwenyezi Mlungu. Ikima hino ndiyo imuphayo mutu ushauri wa kusagalato napho a kaya, kazini, siasani na hata sukuli.

Kpwa kukala misemo minji ni mifupi-mifupi na ujumbewe unalaviwa katika aya mwenga tu, chila aya nkuima macheye. Ela piya kuna seemu zanjina za chitabu hichi ambazo zina mtiririko mure wa somo. Kpwa mfwano sura ya 8:1—9:18 zinahuambira kukala ikima ni dza mchetu anayeshauri atu ariche uzuzu asagale kpwa ikima.

Maelezo muhimu kpwa chifupi

Jinsi misemo inavyoweza kuhumirwa 1:1–7

Mvyazi anashauri umuhimu wa kuendza ikima na kuricha uzuzu 1:8—7:27

Ikima inagomba 8:1–36

Ikima inaalika karamu 9:1–12

Kululu za mchetu mzuzu 9:13–18

Misemo ya busara ya Selemani 10:1—24:34

Chienjerezo cha Misemo ya Selemani 25:1—29:27

Misemo ya Aguri 30:1–33

Mambo ambago Mfalume Lemueli wafundzwa ni nine 31:1–31

Mahumizi ga misemo

¹1:1 1 Afalume 4:32Hino ni misemo ya Selemani ambaye kala ni mwana wa Daudi na mfalume wa Iziraeli.

²Ni ya kumanyisa atu ikima na adabu;

iahende aelewe maneno ga busara;

³inafundza kuhumira ikima,

kuhenda haki, uadilifu na usawa.

⁴Nkuapha ulachu asiomanya,

na kuhenda barobaro aphahe marifwa na akale makini.

⁵Mwenye busara asikire na aenjereze ilimu,

mwenye ikima aphahe mashauri ga kumlongoza.

⁶Aho naelewe misemo na ndarira,

maneno ga enye ikima na mafumbo gao.

⁷1:7 Ayubu 28:28; Zaburi 111:10; Misemo 9:10Kumuogopha Mwenyezi Mlungu ndicho chandzo cha marifwa,

ela azuzu nkubera ikima na adabu.

Kukanywa na asena ayi

⁸Mwanangu, gbwira mafundzo ga sowe,

wala usipuze malagizo ga mayoo.

⁹Mana gago gandakala chiremba dza ishima phako chitswani,

na mkpwufu phako singoni.

¹⁰Mwanangu, enye dambi achikuchenga-chenga

uwe rema.

¹¹Achikuamba: “Haya ndzo! Kala phamwenga naswi,

huviziye atu huaolage;

Hushambuliye asio na makosa!

¹²Hundaamiza azima-azima dza kuzimu, tsona wakati achere moyo,

andakala dza vira atsererao kuzimu.

¹³Hundaphaha mali zao za samani,

nyumba zehu hundaziodzaza nyara.

¹⁴Ndzo ukale phamwenga naswi,

ndivyophahikana hundaganya phamwenga.”

¹⁵Mwanangu, usiphiye nao tse!

Zuwiya chigulucho usialunge.

¹⁶Mana magulu gao nkuzorera kuhenda mai,

ni epesi kumwaga mlatso.

¹⁷Muhambo uhegbwapho kuno nyama a mapha analola,

unahegbwa bure.

¹⁸Hinyo nkudziotea enye,

na kuhega mihambo ndiyoagbwira nyo enye.

¹⁹Hivyo ndivyo njira za magaidi zirivyo,

zinaausira uhai wao.

Ikima inagomba

²⁰1:20 Misemo 8:1–3Ikima inaiha kpwa raka ra dzulu kpwenye njira kulu,

inakota kululu cheteni,

²¹inaiha phatu phenye atu anji,

inatangaza kpwenye maryango ga mudzi,

²²“Mwi msiomanya! Mnalonda kusamanya hadi rini?

Na mwi enye chibero, mundamendza kubera hata rini?

Namwi apumbavu! Mundazira marifwa hadi rini?

²³Kala mwaphundza mashauri gangu,

ningeaambira garigo mwangu moyoni,

namwi mngephaha marifwa.

²⁴Vyo nchivyoiha ela mkarema kuphundza,

na nkakusengererani ela tamkajali,

²⁵mwamena mashauri gangu gosi,

wala maonyo gangu tamgajali.

²⁶Nami phahi, nindakutsekani siku ya mashaka genu,

mimi nami nindakutsekani ndiphofikpwa ni nduni.

²⁷Nduni iyo ndiphokugbwavukirani dza phuto,

na mashaka genu ndiphokuphepherusani dza chikulukulu,

hipho ziki na tabu ndiphokuphahani,

²⁸ndipho ndiphoniiha ela sindaihika,

mundaniendza kpwa chadi ela tamundaniphaha.

²⁹Kpwa kukala mwatsukirira marifwa,

wala tamyatsambula kumuogopha Mwenyezi Mlungu.

³⁰Madamu mwarema mashauri gangu,

na mchipuza maonyo gangu gosi,

³¹phahi, mundarya matunda ga mahendo genu,

mundayugbwa ni werevu wenu enye.

³²Kpwa kukala atu asiomanya nkudziolaga kpwa likani rao,

azuzu nkudziangamiza kpwa kura kudziamini kpwao.

³³Ela chila aniphundzaye andakala salama,

naye andahurira bila ya kuogopha mai.”

Fwaida ya kukala na ikima

¹Mwanangu, uchikubali maneno gangu,

na kusamini malagizo gangu,

²uchihega sikiro kuphundza ikima,

na kuelekeza moyoo uphahe kuelewa.

³Nawe uchivoya busara,

na uchiririra kuelewa;

⁴Uchiendza ikima dza feza,

na uiendze dza hazina iriyofwitsika;

⁵Ndipho ndiphoelewa kumuogopha Mwenyezi Mlungu,

na kuweza kummanya.

⁶Kpwa kukala Mwenyezi Mlungu nkuapha atu ikima;

mwakpwe mromoni nkutuluka marifwa na uwezo wa kuelewa;

⁷Nkuaikira ahendao garigo sawa akiba ya ikima iriyo kamili;

Naye ni ngao kpwa hinyo aphiyao kpwa uaminifu;

⁸Aphahe kuarinda aphiyao kpwa haki,

Na kusitiri njira za aaminifu.

⁹Uchiphundza ndipho undamanya kuhenda ra uadilifu na haki,

Undamanya ra sawa na nono ra kuhenda.

¹⁰Mana ikima indainjira mwako moyoni,

na marifwa gandafwahira nafusiyo.

¹¹Busara indakurinda;

Na marifwa gandakusitiri.

¹²Gago gandakutenga na njira za uyi,

na atu a maneno ga kuangamiza.

¹³Atu arichao njira za kugoloka,

ili atsupe na njira za jiza.

¹⁴Ahamirwao ni kuhenda mai,

na amendzao kubanangbwa ni uyi,

¹⁵atu ambao mahendo gao ni mai,

na njira zao taziaminika.

Ikima indakutenga na uzembe

¹⁶Uchikala na ikima undaweza kuepuka kuruswa ni mchetu malaya,

Ee, mchetu malaya wa maneno ga mtswano,

¹⁷Mchetu ariyericha mlumewe wa uhanani,

na kuyala chirapho cha ndowa arichohenda mbere ya Mlunguwe.

¹⁸Nyumbaye inadidimiza chifoni,

na njiraze zinaphirika kuzimu.

¹⁹Yeyesi amlungaye kandauya tsona,

wala kandaishi tsona.

²⁰Kpwa hivyo, iga mfwano wa atu anono,

na kulunga njira za enye haki.

²¹Mana alungao usawa andasagala kpwenye tsi,

na asagalao chikamilifu andasazwa ndani ya tsi.

²²Ela atu ayi andatuluzwa kula ndani ya tsi,

na asio aaminifu andangʼolwa.

Kuluphira Mlungu na moyoo wosi

¹Mwanangu, usiyale mafundzo gangu,

ela gbwira malagizo gangu na moyoo wosi.

²Kpwa kukala zindakupha siku nyinji,

maisha mare na kpwenderera vinono katika mambogo gosi.

³Mendzwa na uaminifu usirichane nawe,

uvwale mwako singoni, uandike mwako moyoni.

⁴3:4 Luka 2:52Ndipho undakubalika na kutogolwa

mbere za Mwenyezi Mlungu na mbere za mwanadamu.

⁵Mkuluphire Mwenyezi Mlungu na moyoo wosi,

wala usiadamire achilizo mwenye;

⁶Chila uhendaro muadamire iye

naye andagolosa njirazo.

⁷3:7 Arumi 12:16Usidzione kukala u mwerevu,

Muogophe Mwenyezi Mlungu na uriche kuhenda mai.

⁸Iyo indakala dawa mwako mwirini,

na chitu cha kutiya nguvu mifuphayo.

⁹Muishimu Mwenyezi Mlungu kpwa malizo,

na seemu ya mavuno ga kpwandza ga chila uphandacho.

¹⁰Uchihenda hivyo vitsagavyo vindakoterwa,

na simikiro zindaodzazwa uchi wa zabibu.

¹¹3:11–12 Ayubu 5:173:11 Aeburania 12:5–6Mwanangu, Mwenyezi Mlungu achikutiya adabu ili kukulongoza vinono,

usigatsukurire madide, na achikukanya, usivundzike moyo.

¹²3:12 Maono 3:19Mana Mwenyezi Mlungu nkumtiya adabu ye ammendzaye

dza vyo baba amtiyavyo adabu mwanawe ammendzaye.

Unono wa ikima

¹³Baha mutu aphahaye ikima,

na mutu awezaye kuelewa.

¹⁴Ikima ni bora kuriko feza,

ina fwaida kuriko zahabu.

¹⁵Ikima ni bora kuriko mawe ga samani,

takuna chitu chochosi cha kuazika chinachoweza kulengana nayo.

¹⁶Indakupha maisha mare, utajiri na ishima.

¹⁷Njiraze ni nono,

zosi zinaelekea kpwenye amani.

¹⁸Ikima ni muhi wa uzima kpwa osi anaoiphaha,

ana baha osi anaogbwirana nayo.

¹⁹Kpwa ikima Mwenyezi Mlungu waika misingi ya dunia,

na kpwa ufahamu Mwenyezi Mlungu wadumisha dzulu mlunguni.

²⁰Kpwa marifwage vilindi vya madzi vyatsembuka,

na maingu ganatweneza manena.

²¹Mwanangu, gbwira ikima na uhende achili,

usiviriche bii.

²²Navyo vindakupha maisha manono,

dza mkpwufu uhendavyo singoyo ikakala nono.

²³Ndipho undaweza kuphiya vyako kpwa usalama,

wala chigulucho tachindakpwala.

²⁴Ulalapho, kundakala na hofu,

undaphaha usingizi mnono.

²⁵Usiogophe tisho ra gafula,

wala shambulizi kula kpwa atu ayi.

²⁶Kpwa mana Mwenyezi Mlungu andakala kuluphiroro,

andakuepusha usedze ukagbwirwa ni muhego.

²⁷Usimlafye mutu alondaye msada,

ichikala una uwezo wa kuhenda hivyo.

²⁸Usimuambire jiranio,

“Phiya wedze muhondo, nindakpwedza nkuphe,”

ichikala cho chitu unacho phapho.

²⁹Usipange mai dzulu ya jiranio,

anayeishi phephi nawe vinono bila wasiwasi.

³⁰Usihehe na mutu bila chisa,

ichikala kadzangbwekuhendera uyi wowosi.

³¹Usimuonere wivu mutu wa fujo,

wala usiige mwendowe.

³²Mana atu ayi ntsukizo kpwa Mwenyezi Mlungu,

ela ye nkuamini atu ambao njira zao zagoloka.

³³Mwenyezi Mlungu anaapiza nyumba za atu ai,

ela anabariki za enye haki.

³⁴3:34 Jakobo 4:6; 1 Petero 5:5Iye nkubera enye chibero,

ela nkuonera mbazi a pole.

³⁵Enye ikima andavuna ishima,

ela azuzu andaifiwa.

Ushauri kpwa anache

¹Anangu, gbwirani mafundzo ga sowe yenu,

hegani masikiro genu mphahe kuelewa.

²Nakuphani malagizo manono,

kpwa hivyo msireme mafundzo gangu.

³Nriphokala mriphokala mwanache mimi mwanangbwa wa baba,

wa kurengbwarengbwa, chipendzi cha macheye cha mayo,

⁴baba wanifundza achiamba,

“Moyoo nauririkane sana maneno gangu,

gbwira shariya zangu, nawe undaishi.

⁵Dziphahire ikima, dziphahire kuelewa mambo;

usiyale wala kubera maneno gangu.

⁶Usimriche naye andakutundza,

mmendze naye andakurinda.

⁷Dzambo ra msingi ni kudziphahira ikima;

lavya chila urichonacho kpwa uphahe busara.

⁸Siamini sana ikima, naye andakuika dzulu

na andakuhenda uishimiwe.

⁹Andakuvwika chiremba cha unono phako chitswani,

andakala tadziyo nono.”

Tsambula njira nono

¹⁰Mwanangu, phundza na ugbwire maneno gangu,

ili miakayo ya kuishi ikale minji.

¹¹Nikakufundza njira ya ikima,

na nikakuphirika na njira ya sawa.

¹²Unyendekapho, nyagozo tazindazuwiywa,

na hata uzolapho kundakpwala ugbwe.

¹³Gbwira sana mafundzo ga ikima usigariche gatsopoke,

gatundzeto kpwani ni uzimao.

¹⁴Usilungane na atu ayi,

wala usiige atu ayi.

¹⁵Njira yao iriche, usiisengerere;

usiilunge, lunga njirazo!

¹⁶Atu ayi taalala bila ya kuhenda uyi,

taaphaha usingizi bila kulumiza mutu.

¹⁷Mana uyi ndicho chakurya chao,

na kuhumira nguvu ndio uchi wao.

¹⁸Ela njira ya enye haki inaigana na mwanga wa chimirimiri,

uzidio kungʼala hadi kufikira mutsi kamili.

¹⁹Nayo njira ya atu ayi ni dza chilungulungu cha jiza,

taamanya akpwalacho.

²⁰Mwanangu, phundza ninagokuambira,

hega sikiro uphundze nigombago.

²¹Higa usigariche bii,

ela gaike mwako moyoni.

²²Kpwa vira higo ni uzima kpwa iye agaphahaye,

na ni dawa ya mwiri wosi.

²³Rinda moyoo kuriko chitu chanjina chochosi

kpwa kukala himo ndimo chandzo cha uzima.

²⁴Maneno gasigo ga kpweli na gakale kure nawe,

mromoo usigombe handzo.

²⁵Matsogo gaelekeze sawa-sawa,

na ulole mbere kpwa mbere.

²⁶4:26 Aeburania 12:13Henda makini njira utsupirayo,

na hatuwazo zindakala salama.

²⁷Usiaphuke kulume wala kumotso,

dzitenge na mai.

Onyo Kuhusu Uzembe

¹Mwanangu, phundza ikima yangu,

hega sikiro usikize kuelewa kpwangu.

²Ndipho undaweza kukala na achili,

na mromoo undaika marifwa.

³Kpwa mana lilimi ra malaya ri mtswano dza asali,

na maneno ga kurusakpwe ga laini kuriko mafuha.

⁴Ela mwisho wa higo gosi wu utsungu kuriko chihumbo utsungu,

unakata kuriko mufyu urio na maso kosi-kosi.

⁵Nyagoze zinaelekea chifoni,

hatuwaze zinaphirika kuzimu.

⁶Wala kajali njira ya sawa ya uzima,

njiraze ni za kuangaika na mwenye kamanya.

⁷Sambi mwanangu niphundza,

na usiriche maneno ninagokuambira.

⁸Tsupa na njira ya kure naye,

tsona usiphiye phephi na nyumbaye.

⁹Usedze ukadzivundzira ishima,

na ahenda mai akafwaidi urivyotsuma.

¹⁰Sedze ajeni akashibishwa malizo,

na jashoro rikahumirwa ni mutu wanjina.

¹¹Mwisho wa maishago ukaula,

wakati mwirio na nyama zinabubudziswa.

¹²Ndipho undaamba, “Baha kala siyazira kutiywa adabu

na moyo wangu kubera kuonywa!

¹³Siyaphundza sauti za alimu angu,

wala kuahegera sikiro rangu arionifundza.

¹⁴Pho vino nikabanangikirwa,

na nkadzitiya waibu mbere za atu.”

¹⁵Mwanangu, nwa madzi ga chisimacho mwenye,

madzi gatulukago mwako chisimani.

¹⁶Kpwadze umwage madzi ga chisimacho chila phatu,

na myuhoyo imwagbwe madzi njira kulu?

¹⁷Higo madzi nagakale gako macheyo,

sigo ga kunwa phamwenga na ajeni usioamanya.

¹⁸Chisimacho cha madzi nachibarikiwe,

nawe uhamirwe ni mcheo wa uhanani.

¹⁹Ni mnono na anafwahira dza kulungu,

nyahoze zikutoshe wakati wosi,

mahabage gakuliwaze chila mara.

²⁰Mwanangu, mbona unahalwa ni mchetu malaya?

Mbona unaphaphasa mchetu wanjina?

²¹Mana ahendago mwanadamu gosi ganaonewa ni Mwenyezi Mlungu,

iye anachunguza njira zosi.

²²Mutu mui andachengbwa ni uyiwe mwenye;

andafungbwa na mkpwowa wa dambize mwenye.

²³Andafwa kpwa kutsowa makini,

andaangamika kpwa uzuzuwe.

Phatsula usikale mzuzu

¹Mwanangu, napho ukadzilavya kuimirira deni ra mutu wanjina,

napho ukaahidi kuzamini mjeni,

²phahi ukadzihega na manenogo mwenye,

na ukadzifunga na kauliyo mwenye.

³Umanye phahi u tsini ya mamlaka ga mutu wanjina, na uchilonda kudziphatsula, henda hivi:

phiya upesi ukamrai akurichire.

⁴Usiriche ukagbwirwa ni usingizi,

wala kukuka.

⁵Phatsula upesi dza chiphala kula mikononi mwa muindza,

dza nyama wa mapha aphatsulavyo agbwirwapho ni muhego.

⁶We mvivu! Phiya ukalole tsungutsungu,

karirikane njiraze ili uphahe ikima.

⁷Tsungutsungu kana chilongozi,

afisa, wala mtawala.

⁸Ela anadziikira chakurya minga ya mwaka,

anadzikusanyira akiba siku za mavuno.

⁹We mvivu! Undalala ta rini?

Undalamuka rini kula usingizini?

¹⁰6:10 Misemo 24:33–34Lala vichache, senukira vichache,

na kundza mikono magoni, udzioyeze!

¹¹Ndipho uchiya undakugbwavukira dza mnyangʼanyi,

na kutsowa kundakpwedzera dza jaili.

¹²Mutu mui, mutu asiyefwaha chitu,

anadengereka na maneno ga ovyo.

¹³Nkufwinya dzitso kuakocheza anjina,

anahenda ishara na chigulu na kuoloha na chala.

¹⁴Moyowe mui, utunga mai,

chila aphiyapho anazula kondo.

¹⁵Kpwa ajili ya higo, mai gandamphaha gafula,

mara mwenga andalumizwa vibaya na kandaphola.

¹⁶Kuna vitu sita ambavyo vinamtsukiza Mwenyezi Mlungu,

ee, kamwi ni sabaa ambavyo wavimena:

¹⁷Mutu wa shobo,

lilimi rigombaro handzo,

mikono imwagayo milatso isiyo hatiya,

¹⁸Moyo utungao mipango mii,

magulu gazorerago kuhenda mai,

¹⁹Shaidi agombaye handzo

na ye aphandaye mbeyu ya ufyakatsi kahi za ndugu.

²⁰Mwanangu, gbwira malagizo ga sowe,

wala usiriche mafundzo ga mayoo;

²¹Gaike moyoni chila mara,

gavwale mwako singoni.

²²Gandakulongoza kpwenye njirazo,

gandakurinda ulalapho,

gandakushauri ulamukapho.

²³Mana shariya hizi ni taa,

na mafundzo higa ni mwanga,

nako kuonywa na kutiywa adabu

ni njira ya uzima,

²⁴Mafundzo higa gandakurinda na mchetu mui,

na manenoge ga kurusa.

²⁵Usiaze unonowe mwako moyoni,

wala usikubali akuvwehe kpwa kukutsuphira nyusi.

²⁶Malaya andakurehera uchiya,

mchetu mzindzi nkuindza maishago ambago ni ga samani.

²⁷Dze, unaweza kuika moho chifuwani

na nguwozo zisiphye?

²⁸Dze, unaweza kuvyoga makala ga moho

na nyayozo zisiphye?

²⁹Ndivyo mutu alalaye mkpwaza myawe akalavyo,

yeyesi amgutaye mkpwaza myawe andatiywa adabu.

³⁰Atu taabera sana muivi aiyapho

ili ause ndzala,

³¹ela achiphahikana andaripha kano sabaa,

tsona andaripha na malize zosi arizo nazo.

³²Aziniye kana achili kamare,

ahendaye hivyo anaangamiza maishage mwenye.

³³Andalumizwa na kuberwa,

waibu ndiouphaha taundafutika tse.

³⁴Kpwani wivu wa mlume unamuhenda akale msiru sana,

anaphoriphiza chisasi kana mbazi.

³⁵Kandakubali maripho gogosi,

wala kuhurizwa ni unji wa malu.

Kusakala muaminifu ni uzuzu

¹Mwanangu, gbwira maneno gangu,

shariya yangu kpwako naikale azina.

²Lunga shariya zangu nawe undaishi,

rinda mafundzo gangu dza tembe ya dzitsoro.

³Gafunge mwako malani

na ugaandike mwako moyoni.

⁴Muambire ikima, “Uwe u mwenehu mchetu,”

na umuambire busara, “Uwe u msena wangu.”

⁵Nao andakuika kanda na mkpwaza mutu ambaye ni mdiya,

andakuusa phephi na maneno ga mchetu mwenye maneno ga kuhama.

⁶Siku mwenga kpwenye dirisha ra nyumba yangu,

natsungurira kondze kpwenye paziya ya kulangala.

⁷Náona avulana anji azuzu,

na hasa mmwenga wao kala ni mzuzu tse!

⁸Hiye kala anatsupa na njira kulu,

phephi na phatu ariphoishi mchetu mzindzi.

Phahi achigbwira njira iphiyayo kpwa mchetu hiye,

⁹kala dzuwa rikatswa,

jiza rikaanda.

¹⁰Gafula yuya mchetu wakpwedzamsengerera yuya mvulana,

naye akavwala mavwazi ga umalaya, ana mipango ya udiya.

¹¹Mchetu mwenye anakululu na likakado;

iye ni wa chigulu na njira:

¹²Mara a njirani, kano a cheteni,

naye kakosekana chipembeni mwa njira anaoteya.

¹³Phahi, wamtiya chifuwani yuya mvulana,

achimdonera, na wamlola na uso wa kutsowa haya achimuamba:

¹⁴“Mino yanibidi nilavye sadaka;

na rero nkausa naziri zangu.

¹⁵Ndipho nkedza kukuphokera,

che nakuendza kpwa hamu nami nikakuphaha.

¹⁶Chitanda changu nkachiandika vinono,

shuka za rangi ya zambarau kula Misiri.

¹⁷Chitanda changu nkachitiya marashi

ga manemane, udi na mdalasini.

¹⁸Huphiye vyehu! Hukarye raha hadi ligundzu,

hukapige mioyo yehu pasi na mahaba.

¹⁹Mana mlume wangu kapho kaya,

waphiya charo cha kure.

²⁰Watsukula bunda ra pesa,

andauya bada ya sabaa mbiri.”

²¹Hipho wamchenga-chenga na manenoge manono,

na achimrusa na maneno ga mtswano.

²²Mara mwenga yuya mvulana wamlunga-lunga ye mchetu,

dza ngʼombe aphirikpwaye chitsindzironi,

dza kulungu agbwirwavyo ni muhego.

²³Kayamanya kukala kuphiyakpwe kundagarimu maishage,

hadi moyowe uchilatswa na muvwi.

Wakala dza nyama wa mapha ariyegbwa muhegoni.

²⁴Sambi anangu niphundzani,

hegani masikiro genu musikize maneno galago mwangu mromoni.

²⁵Msikubali mioyo yenu igbwire njira za mchetu dza iye,

wala kulunga tabiyaze mbii.

²⁶Mana waahenda anji agbwe,

alume anji ariomlunga waaolaga.

²⁷Nyumbaye ni njira ya kuphihira kuzimu,

chumbache ni pango ritserezaro chifoni.

Ikima inagomba

¹8:1 Misemo 1:20–21Sikiza! Ikima anakuiha.

Ufahamu anakuiha na raka ra dzulu.

²Aimire maganiko ga njira

dzulu ya phatu riphounuka.

³Aimire phephi na maryango ga kumenyera mudzi,

anapiga lichemi phatu amenyerapho atu:

⁴“Mwinoo! Mino naiha mwimwi,

mwiho wangu ni wa anadamu mosi.

⁵Mwino azuzu dzifundzeni kukala alachu,

namwi apumbavu kalani na makini.

⁶Niphundzani mana nigombaro ni dzambo muhimu

na mwangu mromoni munatuluka mambo ga haki.

⁷Mromo wangu unagomba kpweli tuphu

na handzo ni tsukizo mwangu kanwani.

⁸Maneno gosi galago mwangu mromoni ni ga haki,

taphana rakukoseka wala ra handzo hata mwenga.

⁹Mutu mwenye ufahamu andaelewa maneno gangu

na ga sawa-sawa kpwa mutu mwenye marifwa.

¹⁰Inafwaha utsambule mafundzo gangu kuriko feza

na uphahe marifwa badala ya zahabu swafi.

¹¹Mana ikima ni bora kuriko mawe ga samani sana

na chitu chochosi unachochiaza tachilengana nayo.

¹²Mimi ikima nina ulachu,

piya nina marifwa na achili.

¹³Kumuogopha Mwenyezi Mlungu ni kuzira uyi,

mino názira ngulu na shobo,

tabiya mbii na maneno mai.

¹⁴Nina uwezo wa kushauri na ikima halisi,

nina achili na nguvu.

¹⁵Kpwa msada wangu afalume nkutawala

na vilongozi akatunga shariya za haki.

¹⁶Atawala alongoza na msada wangu

na akulu akalavya uamuli wa haki.

¹⁷Ninaamendza hara animendzao

na hara aniendzao kpwa chadi andaniphaha.

¹⁸Utajiri na ishima i kpwangu,

tsona utajiri unaodumu na baraka.

¹⁹Matunda gangu ni bora kuriko zahabu swafi

na fwaida yangu ikashinda feza swafi.

²⁰Ninanyendeka kahi-kahi ya haki,

ninalunga shariya ya haki.

²¹Ninaatajirisha hara animendzao,

tsona naodzaza tele hazina zao.

²²8:22 Maono 3:14Mwenyezi Mlungu waniumba mwandzo wa kaziye,

kabila kadzangbweumba chochosi.

²³Nátsambulwa pho kare,

kabila ya dunia kuandza.

²⁴Návyalwa kabila ya vilindi vya bahari,

kabila ya pula zoodzala madzi.

²⁵Nákalapho kabila ya myango

na vidzango kuumbwa.

²⁶Kabila Mwenyezi Mlungu kuumba tsi na minda

wala vumbi ga tsi.

²⁷Nákalapho ariphotengeza dzulu mlunguni,

hipho Mwenyezi Mlungu ariphopiga msitari wa kuphaka mlunguni na bahari matso gasikapho kuona.

²⁸Nákalapho ariphoika imara maingu hiko dzulu,

na kuunda pula za madzi gajerago kuphiya baharini.

²⁹Nákalapho hipho Mlungu ariphoyiikira miphaka bahari

kusudi madzige gasivundze shariyaze.

Nákalapho ariphoika misingi ya dunia.

³⁰Mino nákala phamwenga naye kama fundi mangungu.

Mimi kala ndimi furahaye chila siku, nchisherekeya mbereze siku zosi.

³¹Náfurahia dunia na anadamu akalao mumo,

piya náfwahirwa kukala phamwenga nao.

³²Sambi phahi, anangu niphundzani,

hara alungao njira zangu ana baraka.

³³Gbwirani mafundzo gangu mkale na ikima,

wala msigareme.

³⁴Mutu aniphundzaye ana baraka,

napho andakala phangu mryangoni,

achichesa kugodza phangu chizingitini chila mara.

³⁵Mana aniphahaye mimi ana uzima,

naye akakubaliwa ni Mwenyezi Mlungu.

³⁶Ela anikosao analumiza mioyo yao enye,

na osi anizirao mimi anamendza chifo.”

Ikima inaalika karamu

¹Ikima akadzenga nyumbaye,

akaichitira nguzo sabaa.

²Ikima akatsindza nyama a karamu,

akatayarisha uchi wa zabibu,

na meza ikaandaliwa.

³Ikima akahuma atumishie a chichetu,

akaime mwatu mwa dzulu mwa mudzi kuatangazira atu,

⁴achiamba, “Chila ariye mzuzu naainjire himu,”

chisha anamuambira ariyephungukirwa ni achili,

⁵“Ndzo urye chakurya changu,

na unwe uchi wa zabibu nchiotengeza.

⁶Richani uzuzu mphahe kuishi,

lungani mambo ga achili.”

Ikima ya kpweli na fwaidaye

⁷Piya anaamba, “Amkanyaye mwenye chibero anadzitakira kulaphizwa,

amdemuriraye mutu mui, anadzirehera waibu.

⁸Mwenye chibero usimuonye, mana andakuzira,

muonye mwenye ikima naye andakumendza.

⁹Mfundze mwenye ikima naye andazidi kukala na ikima,

muelimishe mwenye haki naye andaenjereza ilimuye.

¹⁰9:10 Ayubu 28:28; Zaburi 111:10; Misemo 1:7Kumuogopha Mwenyezi Mlungu ndicho chandzo cha ikima,

na mwenye achili ni yuya ammanyaye Mlungu Mtakatifu.

¹¹Kpwa kutsupira mimi sikuzo zindakala nyinji,

nawe maishago gandaenjerezwa miaka minji.

¹²Uchikala una ikima indakufwaha we mwenye,

unaphoibera undaphaha hasara we mwenye.”

Kululu za mchetu mzuzu

¹³Mchetu mpumbavu ana hoyo,

kamanya chitu na kamendze kumanya.

¹⁴Asagala mryangoni pha nyumbaye,

nkuika chihiche phatu phariphounuka mo mudzini.

¹⁵Kuno anaiha atu atsupao na njira,

alungao shuuli zao anaambira,

¹⁶“Chila ariye mjinga na abete hipha,”

nao azuzu anaambwa,

¹⁷“Madzi ga kuiya ga luchi,

na uchirya chakurya kudzifwitsa chimtswano.”

¹⁸Ela azuzu taamanya himo ndani muna nyufu,

na ajeni ariomenya mwa mchetu hiye pha sambi a kuzimu.

Misemo ya Selemani

¹Hino ni misemo ya Selemani:

Mwana ariye na achili anahamira ise,

ela mwana achikala mzuzu anarehera sonono nine.

²Mali iphahikanayo na njira mbii taina baraka,

ela haki inativya mutu na chifo.

³Mwenyezi Mlungu karicha mwenye haki akale na ndzala,

ela tamaa za atu ayi kazimendze.

⁴Uvivu unareha uchiya,

mkpwono wa mutu mwenye chadi unatajirisha.

⁵Mwenye achili nkukusanya siku za mavuno,

ela mwana alalaye siku za mavuno nkureha waibu.

⁶Baraka nkukala chitswani pha mutu wa haki,

ela maneno ga mutu mui nkufwitsa mai.

⁷Mwenye haki andatambukirwa na mahendoge manono,

ela mutu mui andayalwa tsetsetse.

⁸Mwenye moyo wa achili andatii shariya,

ela azuzu adererekao maneno manji andaangamika.

⁹Aishiye maisha ga haki ana usalama,

na aishiye vii gakpwe gandamanywa.

¹⁰Afwinyiraye dzitso mutu andazula tabu,

ela mzuzu asiyetsambula maneno, andadziangamiza.

¹¹Mromo wa mwenye haki nchisima cha uzima,

ela mromo wa mutu mui u tele jeuri.

¹²10:12 Jakobo 5:20; 1 Petero 4:8Kuzirana kuna sababisha kuheha,

ela kumendzana kunasitiri makosa gosi.

¹³Maneno ga ikima gala mromoni mwa mwenye achili,

ela asiye achili andapigbwa fwimbo ya mongo.

¹⁴Atu enye ikima nkuika akiba ya marifwa,

ela azuzu nkudzigombera na kudzirehera tabu.

¹⁵Tajiri nkurindwa ni malize,

mgbwayi akagayiswa ni ugayiwe.

¹⁶Mshahara wa atu a haki ni maisha manono,

ela mapato ga atu ayi mwishowe ni kutiywa adabu kpwa sababu ya dambi.

¹⁷Akubaliye kuhenda adabu anaelekeya njira ya uzima,

ela iye aremaye kudemurirwa andaangamika.

¹⁸Mutu aziraye myawe chisiri-siri ni munafiki,

na akatiraye ni mzuzu.

¹⁹Phenye maneno manji taphakosekana dambi,

ela anayezuwiya mromowe ana achili.

²⁰Maneno ga mwenye haki ni dza feza swafi,

ela achili ya mutu mui taina samani.

²¹Maneno ga enye haki ganafwaidi atu anji,

ela azuzu aolagbwa ni kukosa achili.

²²Baraka za Mwenyezi Mlungu ndizo zinazotajirisha,

wala kareha sonono phamwenga nazo.

²³Mpumbavu anafwahirwa ahendapho mai,

ela mwenye ikima nkufwahirwa ni ufahamu.

²⁴Mutu mui achiogopha dzambo rindamfika,

ela ariazaro mwenye haki ndiro ndirohewa.

²⁵Phuto rinaphotsupa atu ayi nkuphepheruswa,

ela enye haki andadumu hata kare na kare.

²⁶Viratu vira digbwa rihendavyo gandzi menoni au mosi uawisavyo matsoni,

ndivyo mvivu alumizavyo achiomuandika kazi.

²⁷Kumuogopha Mwenyezi Mlungu kunareha maisha mare,

ela maisha ga atu ayi gandafupishwa.

²⁸Kuluphiro ra mwenye haki rinareha furaha,

ela tazamio ra atu ayi tarindakala.

²⁹Mwenyezi Mlungu ni chimbiriro ra enye haki,

ela atu ayi nkuaangamiza.

³⁰Enye haki taandangʼoka kula kpwenye tsi yao,

ela atu ayi taandasala bii.

³¹Mromo wa mwenye haki unafundza ikima,

ela lilimi ra mutu wa handzo rindakatwa.

³²Miromo ya enye haki igomba maneno ganagofwaha,

ela miromo ya atu ayi inagomba machafu bahi.

¹Vipimo vya handzo vinamtsukiza Mwenyezi Mlungu,

ela vipimo vya sawa-sawa vinamfwahira.

²Kudzikarya nkpwedza phamwenga na waibu,

ela anyenyekevu ndio enye ikima.

³Atu a haki nkulongozwa ni ukamilifu wao

na atu ayi akaangamizwa ni handzo rao.

⁴Mali taziokola siku ya uamuli,

ela haki inaokola na chifo.

⁵Haki ya atu asio na lawama inaalongoza kuhenda garigo sawa;

ela atu ayi andamalwa ni uyi wao.

⁶Haki ya atu asio na makosa indaativya,

ela atu asio aaminifu andahalwa mateka ni mipango yao mii.

⁷Mutu mui achifwa tamaaze nazo zinaangamika,

mana wakuluphira nguvuze ambazo ni bure.

⁸Mwenye haki nkuuswa shidani,

na badalaye mutu mui akainjizwa shidani.

⁹Mutu asiyemuogopha Mlungu nkubananga ayae na mromowe,

ela mwenye haki andativywa ni marifwage.

¹⁰Enye haki achiongokerwa, mudzi wosi nkusherekeya,

na mutu mui afwapho mudzi nkuhererwa.

¹¹Baraka za enye haki nkuhenda mudzi ukaongokerwa,

ela maneno ga atu ayi ganavundza mudzi.

¹²Mutu aberaye jiraniwe ni mzuzu,

ela mwenye ufahamu nkunyamala.

¹³Mutu mmbeya nkuzunguluka kusema siri za ayae,

ela mutu muaminifu nkufwitsa siri.

¹⁴Taifa nkugbwa phachikosekana ulongozi wa mwenye achili,

ela pharipho ashauri anji phana usalama.

¹⁵Anayeimirira mjeni andaphaha tabu,

ela aremaye kukala mzamini a salama.

¹⁶Mchetu wa mbazi nkuishimiwa,

na mlume mwenye chadi nkutajirika.

¹⁷Mutu ahamirwaye nkukaribisha ayae nkufwaidika mwenye,

ela mutu katili nkudzilumiza mwenye.

¹⁸Mutu mui ahumira handzo nkuvuna uyiwe,

ela ahendaye haki mariphoge gandadumu.

¹⁹Mutu alungaye kuhenda haki andakala moyo,

ela atsambulaye kuhenda mai andafwa.

²⁰Mwenyezi Mlungu nkutsukizwa ni atu enye nia mbii,

ela nkufwahirwa ni atu ambao njira zao tazina lawama.

²¹Hakika atu ayi andatiywa adabu,

ela atu anaoogopha Mlungu andaokolwa.

²²Mchetu mnono asiye na achili,

ni kama pete ya zahabu ichiyovwikpwa pula ya nguluwe.

²³Hamu ya enye haki ni kuphaha manono tu,

ela matumaini ga atu ayi ganareha tsukizi.

²⁴Mutu alavyaye na moyo mmwenga nkuzidi kutajirika,

ela achoyo nkuzidi kukala achiya.

²⁵Mutu alavyaye na moyo mmwenga andaongokerwa,

na amnwesaye myawe madzi naye andanweswa.

²⁶Atu nkulani achuuzi ambao anafwitsa chakurya ili aguze badaye na bei gali,

ela hara aguzao nkuvoyerwa baraka.

²⁷Mutu ahendaye chadi kuhenda manono andamendzwa,

ela ahendaye mai andaphahwa ni mai.

²⁸Mutu anayekuluphira malize andafilisika,

ela mwenye haki andavuvumuka dza makodza maitsi ga wakati wa mwaka.

²⁹Atu areherao nyumba zao tabu andarisi phepho,

na mzuzu andakala mtumwa wa mwenye achili.

³⁰Mwenye haki ni dza muhi uvyalao matunda ga uzima,

na mutu ariye na ikima nkuvutia atu.

³¹11:31 1 Petero 4:18Ichikala enye haki nkuriphiwa pha hipha duniani,

dze, si zaidi atu ayi na enye dambi kuriphiwa!

¹Akubaliye mafundzo anamendza marifwa,

ela asiyelonda kuonywa ni mzuzu.

²Mutu mnono nkupendeleywa ni Mwenyezi Mlungu,

ela mutu wa nia mbii nkuhukumiwa ni Mwenyezi Mlungu.

³Mutu ahendaye mai kandadumu,

ela enye haki taandangʼolwa.

⁴Mchetu wa tabiya nono nkurehera mlumewe ishima,

ela mchetu arehaye waibu ni dza kuola misozani mwa mlumewe.

⁵Mipango ya atu anaomuogopha Mlungu ni ya haki,

ela mashauri ga atu ayi ni ga handzo.

⁶Maneno ga atu ayi nkumanya kuolaga,

ela maneno ga enye haki ganativya.

⁷Atu ayi nkuangamizwa na akasira,

ela nyumba ya mwenye haki indadumu.

⁸Mutu nkulikpwa kulengana na achilize,

ela mwenye nia mbii nkuberwa.

⁹Baha mutu wa hali ya photsi anayedzikuluphira,

kuriko mutu adzikaryaye na kana chitu.

¹⁰Mwenye haki nkuroroma nyama ao,

ela hendo ra mbazi kabisa ra mutu mui ni ukatili tu.

¹¹Mutu arimaye mundawe andakala na chakurya chinji,

ela alungaye mambo ga upuzi kana achili.

¹²Atu ayi nkuaza nyara za atu ayi,

ela enye haki nkukala imara na akavyala matunda.

¹³Atu ayi agbwirwa ni maneno gao mai,

ela enye haki nkuepuka tabu.

¹⁴Mutu anaweza kufanikishwa ni manenoge,

dza vira kazi ya mikono inavyoweza kureha fwaida.

¹⁵Azuzu nkudzihenda a sawa,

ela mwenye achili nkuphokera mashauri.

¹⁶Mzuzu ana tsukizi za phephi,

ela mlachu nkupuza alaphizwapho.

¹⁷Shaidi anayegomba kpweli nkulavya ushaidi wa kpweli,

ela shaidi wa handzo nkugomba handzo.

¹⁸Maneno ga ovyo ganakata dza upanga,

ela ariye na achili manenoge ganaphoza.

¹⁹Kpweli inadumu hata kare na kare,

ela handzo ni ra wakati mfupi.

²⁰Handzo rikaodzala mioyoni mwa atu apangao mambo mai,

ela atu arehao amani mioyo yao ina raha.

²¹Enye haki taandafikpwa ni mai,

ela atu ayi nkuphaha mashaka manji.

²²Mwenyezi Mlungu nkuzira atu agombao handzo,

ela nkuhamirwa ni atu agombao kpweli.

²³Mutu wa achili kaonyesa marifwage,

ela mutu mzuzu nkunadi uzuzuwe.

²⁴Mutu wa chadi andakpwezwa cheo,

ela mutu mvivu andahenda kazi za mtumwa.

²⁵Moyo uchihenda wasiwasi mwanadamu nkukosa raha,

ela maneno manono ganachangamusha.

²⁶Mwenye haki nkuapha ayae mashauri manono,

ela njira za mutu mui nkuhenda ayae akakosera.

²⁷Muindza mvivu nkushindwa hata kuwada nyamawe achiyemphaha,

ela mutu wa chadi nkuhumira vinono chila aphahacho.

²⁸Katika njira za haki muna uzima;

himo mutsupirwamo tamuna chifo.

¹Mwana wa ikima nkugbwira mafundzo ga ise,

ela mwana mwenye chibero kaphundza mashauri.

²Mutu mnono nkuphaha manono kpwa ajili ya manenoge manono,

ela hamu ya ajanja nkupanga mai.

³Mutu wa maneno ga chiasi andakala na maisha mare,

ela mutu wa maneno ga bovobovo andabanangbwa.

⁴Atu avivu nkutamani na kaphaha chitu,

ela gaazwago ni atu a chadi nkutimizwa.

⁵Enye haki nkuzira handzo,

ela atu ayi nkugbwirwa ni haya na waibu.

⁶Haki inarinda mutu aphiyaye njira za sawa,

ela dambi inabananga atu ayi.

⁷Kuna atu anaodzikarya ni matajiri ela taana chitu,

anjina nkudziika chigayi ela a tele mali.

⁸Utajiri wa mutu unaweza kumtivya maishage,

ela mchiya katishirwa ni yeyesi.

⁹Maisha ga enye haki gana mwanga na kuhererwa,

ela maisha ga atu ayi gandazimwa dza taa.

¹⁰Ngulu nkureha mvwehano,

ela atu akubalio mashauri ana ikima.

¹¹Mali ya kuphahikana upesi-upesi kpwa njira zisizo za sawa taikala,

ela ahendaye chadi kurundikiza maliye chidide-chidide indaenjerezeka.

¹²Hamu ya mutu ichikaizwa kuuswa moyo nkuluma,

ela ndoso ya mutu itimizwapho,

nkureha uzima.

¹³Atu anaobera mafundzo nkumenya matatani,

ela anaoishimu shariya andatuzwa.

¹⁴Mafundzo ga mwenye ikima ni dza pula ya madzi inayoriza uzima,

nkumuhenda mutu achimbire mihego ya chifo.

¹⁵Mutu wa achili nkukubalika,

ela njira atsupirayo mutu asiye muaminifu nkumphirika kpwenye maangamizi.

¹⁶Atu a achili nkuhenda mambo na marifwa,

ela azuzu taafikiri, anaonyesa uzuzu wao tu!

¹⁷Mjumbe mui nkuinjiza atu tabuni,

ela mjumbe muaminifu nkureha uphozi.

¹⁸Mutu apuzaye mafundzo andafikpwa ni uchiya na waibu,

ela agbwiraye mafundzo andaishimiwa.

¹⁹Tunu ya moyo inaphotimizwa, inareha raha,

ela kuricha mai, ni tsukizo kpwa azuzu.

²⁰Mutu alunganaye na atu enye ikima naye andakala na ikima,

ela alunganaye na azuzu andaphaha hasara.

²¹Mambo mai nkulunga enye dambi,

ela baraka nkulunga enye haki.

²²Atu anono nkuikira adzukulu aho urisi,

ela urisi wa enye dambi nkuhalwa ni enye haki.

²³Munda wa mchiya unaweza kuvyala chakurya chinji,

ela chosi nkuzolwa ni aonerao.

²⁴Mutu asiyechapa mwanawe kammendza,

ela mutu ammendzaye mwanawe karicha kumtiya adabu.

²⁵Enye haki andarya kumvuna,

ela ndani ya mutu mui indakala na ndzala.

¹Mchetu wa achili nkudzenga nyumbaye,

ela mchetu mzuzu nkuibomola na mikonoye mwenye.

²Mutu alungaye njira ya sawa anamuogopha Mwenyezi Mlungu,

ela mutu alungaye njira mbaya anabera Mlungu.

³Maneno ga mutu mzuzu nkumtongea achapwe milawa mongoni,

ela maneno ga mutu wa achili nkumrinda na tabu.

⁴Napho taphana ngʼombe a kurima, taphana mtsere wa kutiya kpwenye miyo ya kutiya marisa,

ela nguvu za ngʼombe a kurima nkureha mavuno manji.

⁵Shaidi muaminifu kachenga,

ela shaidi wa handzo agomba handzo.

⁶Mutu wa chibero nkuendza ikima na kaiphaha,

ela marifwa ganaphahwa rahisi ni mwenye busara.

⁷Kala kanda na mutu mzuzu,

mana phakpwe kundaphaha marifwa.

⁸Ikima ya mwenye achili ni kuelewa njiraze,

ela uzuzu wa ajinga nkuachenga nyo enye.

⁹Atu azuzu taajali kuhusu dambi zao,

ela enye haki nkupendeleywa ni Mlungu.

¹⁰Chila mutu nkumanya utsungu wa moyowe,

takuna mutu wanjina awezaye kumanya kuhererwakpwe.

¹¹Nyumba ya mutu mui indabomolwa,

ela hema ra mwenye haki rindaimarishwa.

¹²14:12 Misemo 16:25Kuna njira ambayo mutu nkuona i sawa,

ela mwishowe ni chifo.

¹³Chitseko chinaweza kufwitsa sonono,

ela chitseko chinaphosira, sonono inauya.

¹⁴Mwenye dambi nkuriphiwa mshahara kamili wa mahendoge,

naye amuogophaye Mlungu akahewa sawabuze.

¹⁵Atu azuzu nkuamini chila anachoambirwa,

ela mutu wa achili nkulola mwendowe.

¹⁶Mutu wa achili nkumuogopha Mlungu na kuricha mai,

ela azuzu taana makini na taajali.

¹⁷Mutu wa tsukizi za phephi nkuhenda mambo ga chizuzu,

na atu a kuhega ayawao achili nkuzirwa.

¹⁸Azuzu avwikpwa ujinga,

ela atu a achili avwikpwa chiremba cha marifwa.

¹⁹Atu ayi andasujudu mbere za atu anono,

ahendao mai andasujudu maryangoni mwa enye haki.

²⁰Mchiya kamendzwa hata ni majiranige,

ela tajiri ana asena anji.

²¹Mutu aberaye jiraniwe anakosera,

ela baha atu aonerao mbazi achiya.

²²Mutu apangaye mai nkuangamika,

ela mutu apangaye manono nkumendzwa na kuaminiwa.

²³Kazi yoyosi ichihendwa na chadi ina fwaida,

ela maneno mahuphu ganareha uchiya.

²⁴Utajiri nchiremba cha atu a achili,

ela uzuzu wa ajinga nkuvyala uzuzu.

²⁵Shaidi wa kpweli nkutivya maisha,

ela shaidi wa handzo nkusalata.

²⁶Atu amuogophao Mwenyezi Mlungu ana kuluphiro ra kudina,

na ana aho ana phatu salama pha kuchimbirira.

²⁷Kumuogopha Mwenyezi Mlungu ni dza pula ya madzi inayoriza uzima,

nkumuhenda mutu achimbire mihego ya chifo.

²⁸Mfalume nkukala mkpwulu napho anatawala atu anji,

ela mfalume asiyekala na atu si chitu.

²⁹Mutu asiyereya upesi ana ufahamu mkpwulu,

ela wa kureya upesi anaonyesa uzuzuwe.

³⁰Moyo wa amani, nkumupha mutu uzima,

ela chidzitso chinaihenda mifupha ya mwiri iole.

³¹Atu aonerao achiya anamlaphiza Muumba wao,

ela atu aoteryao achiya anamuishimu Mlungu.

³²Atu ayi nkuangamizwa ni dambi zao,

ela enye haki ana tumaini hata bada ya kufwa.

³³Ikima ikala achilini mwa mutu wa marifwa,

ela ikima taiphahikana14:33 Chieburania; tafusiri zanjina za Septuagint na Syriac zinaamba inamanyikana. mioyoni mwa azuzu.

³⁴Haki inatukuza taifa,

ela dambi ni waibu kpwa chila atu.

³⁵Mfalume nkufwahirwa ni mtumishi ahumiraye achiliye vinono ahendapho kazi,

ela arehaye waibu nkumtiya adabu.

Mlungu anago gosi

¹Mutu uchimupha jibu ra upole rindausa hasira,

ela jibu ra usiru nkutsangira hasira.

²Mromo wa mutu wa achili nkugoteza marifwa,

ela miromo ya azuzu nkueneza ujinga.

³Matso ga Mwenyezi Mlungu ga chila phatu,

ganachunguza ayi na anono.

⁴Maneno ga upole ni msingi wa uzima na afya,

ela maneno ga handzo ganavundza moyo.

⁵Mutu mzuzu nkubera mafundzo ga avyazie,

ela mutu adzifundzaye anaphokanywa ni mlachu.

⁶Nyumba ya enye haki ina mali nyinji,

ela mapato ga mutu mui ganareha chisirani.

⁷Mromo wa mutu wa achili nkueneza marifwa,

ela mzuzu kaweza.

⁸Sadaka za atu ayi ni tsukizo kpwa Mwenyezi Mlungu,

ela nkufwahirwa ni mavoyo ga enye haki.

⁹Mwenyezi Mlungu nkutsukirirwa njira za atu ayi,

ela nkuamendza atu adinisao kuhenda haki.

¹⁰Mutu aremaye njira ya sawa andatiywa adabu kali

na mutu amenaye kukanywa andafwa.

¹¹Mwenyezi Mlungu anamanya garigo kuzimu na garigo ndani ya dibwa ra kubananga [Abadoni],

phahi moyo wa mwanadamu anaumanya zaidi.

¹²Mutu wa chibero kamendze kukanywa,

phahi kalunga ushauri kpwa atu a achili.

¹³Moyo wa kuhererwa unachangamusha uso,

ela sonono inavundza moyo.

¹⁴Mutu wa achili ana hamu ya kuphaha marifwa,

ela azuzu anaenderera na uzuzu wao.

¹⁵Kpwa anayeonerwa chila siku kpwakpwe ni mbii,

ela moyo wa furaha una karamu isiyosika.

¹⁶Baha ukale na mapato machache phamwenga na kumuogopha Mwenyezi Mlungu,

kuriko kukala na mali nyinji phamwenga na tabu nyinji.

¹⁷Baha kurya mtsunga pharipho na mendzwa,

kuriko kurya nyama za kunona pharipho kuzirana.

¹⁸Mutu wa tsukizi za phephi kakaa kubwaga kondo,

ela mutu mpole nkukanya kondo.

¹⁹Njira ya mutu mvivu yamera miya,

ela njira ya mwenye haki ikaera dza njira kulu.

²⁰Mwana wa achili nkumfurahisha ise,

ela mwana mzuzu nkumʼbera nine.

²¹Uzuzu nkumfurahisha asiye achili,

ela mwenye ufahamu nkutsambula njira ya sawa.

²²Bila ya mashauri mipango nkukoseka,

ela pharipho ashauri anji mambo nkugoloka.

²³Kulavya jibu nono kunafurahisha,

ni ajabu kuphaha neno ra kufwaha kano unaphoritaka!

²⁴Mutu wa achili njiraye inaphirika dzulu uzimani,

ili aepuke njira ya kuinjira tsini mbirani.

²⁵Mwenyezi Mlungu nkubananga nyumba ya mutu wa ngulu,

ela miphaka ya magungu nkuirinda.

²⁶Mwenyezi Mlungu nkuzira maazo ga atu ayi,

ela anafwahirwa ni maneno ga atu ario swafi.

²⁷Mutu amendzaye kuhongbwa andarehera jamaaze sonono,

ela aziraye kuhongbwa andaishi.

²⁸Mwenye haki nkuaza kabila ya kugomba,

ela kanwa ya mutu mui imwaga mai.

²⁹Mwenyezi Mlungu a kure na atu ayi,

ela anaphundza mavoyo ga enye haki.

³⁰Uso wa kuchangamuka unafurahisha moyo,

na habari nono nkureha afya mwirini.

³¹Mutu asikiraye maonyo ga kumdzenga,

andaolangbwa phamwenga na atu a achili.

³²Mutu akosaye adabu anadzibera mwenye,

ela mutu achikubali kukanywa anaenjereza achili.

³³Kumuogopha Mwenyezi Mlungu kunafundza mutu akale na ikima,

mutu achigbwa maguluni badaye andaishimiwa.

Alondavyo Mlungu Ndivyo vikalavyo

¹Mwanadamu nkupanga mipangoye,

ela uamuzi wa mwisho ni wa Mwenyezi Mlungu.

²Mutu nkuona mahendoge ga sawa,

ela Mwenyezi Mlungu ndiye achunguzaye moyo wa atu.

³Mrichire Mwenyezi Mlungu kazizo zosi uchizopanga,

ndipho mipangoyo indakalato.

⁴Mwenyezi Mlungu waumba chila chitu kpwa kusudire,

hata atu ayi waaumba ili edze aahukumu.

⁵Chila mutu mwenye ngulu ni tsukizo kpwa Mwenyezi Mlungu.

Kpwa kpweli mutu iye andatiywa adabu.

⁶Kpwa mbazi na uaminifu dambi nkuuswa.

Mutu anayemuogopha Mwenyezi Mlungu nkuricha kuhenda mai.

⁷Njira za mutu zichimfwahira Mwenyezi Mlungu,

Mwenyezi Mlungu nkuhenda maadui ga mutu hiye gaishi naye kpwa amani.

⁸Baha mutu aphahe mali chache kpwa njira ya haki,

kuriko akale tajiri kpwa kuonera.

⁹Mwanadamu nkudzipangira mipango,

ela Mwenyezi Mlungu ndiye nkulongoza nyagoze.

¹⁰Mfalume nkulongozwa ni Mlungu kuhenda uamuzi,

phahi anaphoamula, naamule na haki.

¹¹Mwenyezi Mlungu analonda vipimo vya haki;

chila dziwe ra kupimira ratengezwa ni iye.

¹²Kuhenda mai kunatsukiza afalume,

mana mamlaka gao gaimarishwa ni haki.

¹³Mfalume nkufwahirwa ni maneno ga haki,

nkumendza atu agombao kpweli tuphu.

¹⁴Tsukizi za mfalume ni dza muhumwa wa kpwendaolaga,

mutu wa achili anaweza kuidigirisa.

¹⁵Uso wa mfalume uchingʼala ni dalili ya uzima,

na mendzwaye nkuburudisha dza mvula ya mwaka.

¹⁶Ni bora iriyodze kuphaha ikima kuriko zahabu

na kutsambula kukala na achili kuriko feza.

¹⁷Njira ya mwenye haki nikudzitenga na mai,

arindaye njiraye anarinda maishage.

¹⁸Ngulu nkutanguliya kubanangika,

na roho ya kudziunula ikatanguliya kugbwa.

¹⁹Baha kukala mnyenyekevu na kuishi phamwenga na mchiya,

kuriko kuganya nyara phamwenga na atu a ngulu.

²⁰Atu aphundzao mafundzo andaongokerwa

na atu anaoadamira Mwenyezi Mlungu ana baha.

²¹Mutu wa ikima andamanywa na achilize

na mutu amanyaye kugombato andavweha atu adzifundze.

²²Ikima ni chemichemi ya uzima kpwa mutu ariye nayo,

ela uzuzu nkuhenda ajinga atiywe adabu.

²³Mutu wa achili agomba maneno ga busara,

maneno ga mutu wa achili gana luvuho.

²⁴Maneno mazuri ni dza asali,

ga mtswano moyoni na ganareha afya mwirini.

²⁵16:25 Misemo 14:12Kuna njira ambayo mutu nkuona i sawa,

ela mwishowe ni chifo.

²⁶Ndzala nkumsukuma mutu ahende kazi,

hamu ya kurya ndiyo imuhendesayo akakala na chadi.

²⁷Mutu mui apanga mai;

na manenoge ni makali dza moho uochao.

²⁸Fyakatsi nkusababisha kondo

fitina nkutenganisha asena.

²⁹Mutu wa fujo nkuchenga-chenga ayawao,

akaalongoza njira mbii.

³⁰Afwinyiraye mutu dzitso akapanga mai,

abenyulaye mromo andahenda vii.

³¹Kukala na komvwi za utumiani ni tadzi ya ishima;

ziphahwa ni mutu anayeishi maisha ga haki.

³²Baha mutu mvumirizi kuriko mwenye nguvu,

na mutu awezaye kudzizuwiya kuriko mutu atekaye mudzi.

³³Anadamu nkupiga kura,

ela Mwenyezi Mlungu ndiye aamulaye.

Mlungu ndiye apimaye mioyo

¹Baha kurya mwiku mkavu na amani,

kuriko kurya karamu kpwenye nyumba ya kondo.

²Mtumwa wa achili andatawala mwana arehaye waibu,

na andaphaha seemu ya urisi dza mmwengawapho wa ana a nyumba hiyo.

³Ubora wa feza na zahabu nkupimwa na moho,

ela Mwenyezi Mlungu ndiye apimaye moyo wa mutu.

⁴Mutu wa kuhenda mai aphundza miromo ya kugomba mai,

mutu wa handzo naye aphundza maneno ga kubananga.

⁵Mutu anyeteraye mchiya analaphiza Muumba wa hiye mchiya

na ahererwaye napho myawe akafikpwa ni mashaka andatiywa adabu.

⁶Adzukulu ni tadzi ya togo ya atumia,

nao ana nkudzivunia avyazi ao.

⁷Maneno manono tagafwaha mromoni mwa mpumbavu,

na taifwaha zaidi maneno ga handzo kula mromoni mwa chilongozi.

⁸Hongo rihenda kazi dza pingu kpwa mutu alavyaye,

anafwaulu na chila amlungaye.

⁹Mutu anayeswamehe makosa anadzenga usena,

ela mutu atambukizaye makosa nkutenganisha asena.

¹⁰Mutu wa achili achikanywa limwenga nkuteryeka zaidi,

kuriko mzuzu atiywapho mbugu gana mwenga.

¹¹Mutu wa mai aphiya chinyume na ayae,

phahi dzumbe asiye mbazi andahumwa akamutiye adabu.

¹²Baha kukutana na dubu17:12 Nyama aphahikanaye tsi za mnyevu. mchetu achiyefutwa anae,

kuriko kukutana na mzuzu anaphohenda ujingawe.

¹³Uchiripha mai kpwa manono,

mai tagandatuluka mwako nyumbani.

¹⁴Mwandzo wa kuheha ni dza kuombola phatu phenye madzi manji,

phahi richa kuvwehana usedze ukareha kondo.

¹⁵Mwenyezi Mlungu nkuzira mutu aamulaye chiyehenda makosa kukala ana haki

na asiye makosa kukala akakosera.

¹⁶Taina mana mzuzu kukala na pesa za kuriphira ilimu,

napho kana hamu ya kuphaha ikima.

¹⁷Msena wa kpweli ni kuonyesa mendzwa wakati wosi

na ndugu nkuvyalwa ili afwae siku za tabu.

¹⁸Mutu asiye na achili nkukubali kukala mzamana

nkukubali kuripha deni ra mutu wanjina.

¹⁹Mutu amendzaye kondo anamendza dambi

na adzikaryaye anadzitakira kubanangbwa.

²⁰Mutu wa moyo mui kandaongokerwa,

na mutu wa handzo andadziinjiza mashakani.

²¹Mwana mzuzu nkusononesa ise

na isengbwa wa mwana mzuzu kana raha.

²²Moyo wa kuchangamuka ni dawa nono,

ela moyo wa sonono nkuhenda mwiri ukakala mnyonje.

²³Mutu mui nkuphokera hongo kpwa siri

ili azuwiye haki isihendeke.

²⁴Mutu mwenye achili lengore nkuphaha ikima,

ela nia ya mzuzu inatapatapa hadi mwisho wa dunia.

²⁵Mwana mzuzu nkumtiya huzuni ise,

na nine nkumtiya sonono.

²⁶Si vinono kumtoza faini mutu asiyekosa,

wala kumtiya adabu dzumbe mwenye haki.

²⁷Mutu mwenye marifwa nkutsambula maneno,

mutu mpore ana ufahamu.

²⁸Piya azuzu achinyamala nkuonekana ana achili,

achifunga miromo yao nkuonekana atu a busara.

Ni vii kupendeleya mwenye hatiya

¹Mutu asiyelonda ga ayae anadziendzera fwaidaye mwenye,

na nkupingana na chila ushauri mnono ahewao.

²Mutu mpumbavu kataki kumanya,

chitu muhimu kpwakpwe nkulavya maonige.

³Mutu mui achedza nkureha chibero,

na lawama nkpwedza bada ya waibu.

⁴Maneno ga mutu ni dza chivwa cha bahari,

na chisima cha ikima ni dza chidzuho chijeracho.

⁵Siyo vinono kumkanda ngao mutu mui,

na kumlafya ukpweli mutu wa haki.

⁶Maneno ga mzuzu nkumrehera kondo,

chila arigombaro ni rakuhendesa apigbwe.

⁷Mutu mzuzu ariwa ni mromowe,

nkutongewa ni manenoge mwenye.

⁸Maneno ga mutu mmbeya ni dza chakurya cha mtswano,

nkuinjira hadi ndani ya moyo.

⁹Mutu mvivu wa kazi

ni sawa na mutu mʼbanandzi.

¹⁰Dzina ra Mwenyezi Mlungu ni ngome imara,

atu a haki achirikuluphira andakala salama.

¹¹Mutu tajiri nkurindwa ni malize,

iye nkuona kukala malize ni ukuta mure wa usalama.

¹²Moyo wa mutu nkudzikarya kabila kabadogbwa,

ela upole nkuhenda mutu aishimiwe.

¹³Mutu achilavya jibu kabila ya kuphundza

ni mzuzu na anahenda dzambo ra waibu.

¹⁴Roho ya mutu inaweza kuvumirira mwiri mkpwongo,

ela uchivundzika moyo undastamili viphi?

¹⁵Mutu wa achili chila mara anaenjereza marifwa,

na sikiro ra mutu wa busara nkuendza marifwa.

¹⁶Zawadi inamvugurira mutu miryango,

inaweza kumfikisa mutu mbere ya akulu.

¹⁷Mutu adziheheraye, kpwandza nkuonekana mkpweli,

ela mpindzaniwe achedza andalumbana.

¹⁸Kura inakomesa ubishi,

na inaamula kahi za atu anaopigania mamlaka.

¹⁹Ndugu uchiyeheha naye ni vigumu kumuuyiza kuriko kuteka mudzi urio na ngome,

na makosano nkutenganisha ndugu dza kufuli ya ryango ra ngome.

²⁰Maneno ganashibisha roho dza vyo chakurya chimvunisavyo ndani,

mutu ni ashibe mavuno ga manenoge.

²¹Lilimi rina nguvu za kuhenda mutu atiye au aolagbwe,

na atu amendzao kurihumira andarya matundage.

²²Mutu aphahaye mchetu akaphaha chitu chinono,

naye andapendeleywa ni Mwenyezi Mlungu.

²³Mutu mchiya avoya na kugbwa maguluni,

ela tajiri nkujibu na usiru.

²⁴Kuna asena ambao anaweza kukubwaga,

ela kuna msena awezaye kukala muaminifu kuriko mwenenu chihumbo.

Kukala mvumirizi ni ikima

¹Baha mchiya ambaye kana lawama,

kuriko mzuzu wa maneno mai.

²Sio vinono mutu akale bila marifwa,

wala mutu aphiye mairo-mairo na akosekerwe.

³Mutu nkubananga maishage kpwa uzuzuwe,

alafu akamreyera Mwenyezi Mlungu.

⁴Utajiri unavweha asena anji,

ela mutu mchiya nkuchimbirwa ni asenae.

⁵Shaidi wa handzo kandakosa kutiywa adabu,

na mutu achengaye kandaweza kuchimbira.

⁶Atu anji nkudzipendekeza kpwa akulu,

na chila mutu ni msena wa mutu alavyaye zawadi.

⁷Mchiya nkuzirwa ni nduguze,

na asenae nkumchimbira tse! Hata achiarai taamuphundza!

⁸Mutu aphahaye ikima anamendza rohoye,

na atu ario na ufahamu andaongokerwa.

⁹Mutu alavyaye ushaidi wa handzo kandakosa kutiywa adabu,

na agombaye handzo andaangamizwa.

¹⁰Taifwaha mutu mzuzu kuishi maisha ga starehe,

tsona ni vibaya zaidi mtumwa kutawala ana a akulu.

¹¹Mutu wa achili kareya upesi,

kuswameekpwe makosa kunamrehera ishima.

¹²Tsukizi za mfalume ni dza ngurumo ya simba,

ela mendzwaye ni dza manena garigo nyasini.

¹³Mwana mzuzu ni tabu kpwa ise,

na mchetu wa kuheha-heha ni dza matone ga mvula isiyosika.

¹⁴Nyumba na mali mutu arisi kula kpwa ise,

ela mchetu wa busara mutu ahewa ni Mwenyezi Mlungu.

¹⁵Uvivu nkureha usingizi wa fungo,

na mutu asiyelonda kuhenda kazi andagaya na ndzala.

¹⁶Mutu agbwiraye mafundzo anarinda maishage;

ela anayebera shariya andafwa.

¹⁷Mutu amteryaye mchiya anamuaphasa Mwenyezi Mlungu,

naye Mwenyezi Mlungu andamripha kpwa achirorihenda.

¹⁸Mwanao mtiye adabu napho bado phana kuluphiro,

uchimrichira tsari unamʼbananga.

¹⁹Mutu wa tsukizi za phephi ni sharuti umriche atiywe adabu.

Uchimtivya limwenga, undalazimika uuyire.

²⁰Sikiza mashauri na ugbwire mafundzo

nawe undakala na ikima ya kukufwaha siku zedzazo.

²¹Moyo wa mwanadamu una mipango minji;

ela ropangbwa ni Mwenyezi Mlungu ndiro rikalaro.

²²Chitu chinacholondwa mwanadamu akale nacho ni uaminifu;

baha mutu akale mchiya kuriko akale wa handzo.

²³Kumuogopha Mwenyezi Mlungu kunareha uzima,

amuogophaye Mlungu andakala salama wala mai tagandamphaha.

²⁴Mutu mvivu nkutiya mkpwonowe ligani

ela akashindwa kuutiya mromoni!

²⁵Mtiye adabu mutu wa chibero, na mzuzu andakala mlachu,

na mutu wa achili achikanywa nkuonjereza marifwa.

²⁶Mwana amuiyiraye ise na amzolaye nine

kana mana na ni waibu muhuphu.

²⁷Mwanangu, uchirema kuphundza mafundzo,

marifwa undagapha kogo.

²⁸Shaidi achiyehongbwa nkubera haki,

na mutu mui nkuhamirwa ni mai.

²⁹Atu a chibero andatiywa adabu

na mongo wa mzuzu u tayari na kupigbwa.

Ikima ni bora kuriko zahabu

¹Uchi wa zabibu nkureha chibero na uchi wowosi nkusababisha fujo

na mutu akosezwaye ni vitu hivyo kana ikima.

²Usiru wa mfalume ni dza simba angurumaye,

mutu amtsukizaye anahatarisha maishage.

³Ni ishima mutu kudzitenga na makosano,

azuzu tu ndio amendzao kuheha.

⁴Mvivu karima minga ya kurima

naye minga ya kuvuna andaaza aphahe mavuno ela kandaphaha chitu.

⁵Maazo ga mutu ni dza chivwa cha bahari,

ela mutu mwenye ufahamu andagaheka.

⁶Atu anji anadai kukala ni asena anono,

ela msena muaminifu kpweli-kpweli aphahikana kuphi?

⁷Mwenye haki achiishi kahi za haki,

achiuka, anae achiomuiga andabarikiwa.

⁸Mfalume asagalaye chihi cha kulavira uamuli,

matsoge nkupheha mai gosi.

⁹Ni ani awezaye kuamba, “Moyo wangu ni swafi,

mino sina dambi?”

¹⁰Vipimo visivyo vya sawa na pishi zisizo pima sawa,

zosi zinatsukiza Mwenyezi Mlungu.

¹¹Mwanache piya undammanya kpwa mahendoge,

napho tabiyaye ni swafi na nono.

¹²Sikiro rinarosikira na dzitso rinaroona,

vilungo viiri hivi vyatengezwa ni Mwenyezi Mlungu.

¹³Uchimendza usingizi undakala mchiya,

kala matso, nawe undakala na chakurya chinji.

¹⁴Mguladzi nkulalamika, “Ni viphi, tavifwaha tse,”

ela achiuka anadzikarya akaguzirwa rahisi.

¹⁵Kuna zahabu na unji wa mawe ga samani,

ela chitu cha samani chisichophahikana sana ni neno ra marifwa.

¹⁶Mutu achikubali kuzamini mutu asiyemmanya;

hala nguwoye uyiike mzamana.

¹⁷Chakurya chiphahikanacho kpwa njira isiyo ya sawa nkuonekana mtswano,

ela mromoni nkugaluka tsangalawe.

¹⁸Mipango minono inalonda kushauriana

na phaha ushauri wa busara kabila ya kuphiya vihani.

¹⁹Mutu wa lisengenyo kaika siri,

phahi dzitenge na mutu wa maneno ga chizuzu.

²⁰Mutu amlaniye ise au nine,

maishage gandazimwa dza taa wakati wa chilungulungu cha jiza.

²¹Urisi uchiphahikana mairo-mairo mwandzoni,

mwishirowe taundakala na baraka.

²²Usiambe, “Nindariphiza uyi nchiohenderwa.”

Mrichire Mwenyezi Mlungu naye andakuterya.

²³Mwenyezi Mlungu anatsukizwa ni vipimo visivyo vya sawa-sawa

na piya pishi zisizo za haki.

²⁴Maisha ga mutu galongozwa ni Mwenyezi Mlungu.

Dze, binadamu andaelewadze njiraze?

²⁵Ni hatari kuikira Mlungu naziri upesi-upesi,

alafu ugaluze nia kuhusu kulavya naziri hiyo.

²⁶Mfalume mwenye ikima nkupheha atu ayi,

alafu akaatiya adabu bila ya kuaonera mbazi.

²⁷Moyo wa mutu ni taa ya Mwenyezi Mlungu

itailiyo hadi ndani ya roho ya binadamu.

²⁸Mfalume achikala na mbazi na uaminifu a salama,

na achihenda haki chihiche cha endzi chinadumu.

²⁹Nguma ya mabarobaro ni mkpwotse wao,

na unono wa atumia ni vitswa vyenye komvwi.

³⁰Viboko vinavyohulukiza mwiri nkuusa uyi,

mutu achitiywa adabu hivyo nkusafika hadi moyowe.

Mwenyezi Mlungu anatawala

¹Moyo wa mfalume u mkpwononi mwa Mwenyezi Mlungu,

dza mfumbi wa madzi nkuugaluza kokosi alondako.

²Mutu mwakpwe moyoni nkudziona anaphiya sawa-sawa,

ela Mwenyezi Mlungu ndiye achunguzaye moyo.

³Mwenyezi Mlungu anafwahirwa ni mambo garigo ga haki na ga sawa

kuriko kulavya sadaka.

⁴Matso ga shobo na moyo wa ngulu na mambo mai,

gosi higo ni dambi.

⁵Mipango ya mutu wa chadi indamtajirisha

ela mutu wa more kafwaidi.

⁶Mali iphahikanayo na njira ya handzo

ni dza mvuche utsamulwao ni phepho na ni muhambo wa kuolaga.

⁷Ujeuri wa atu ayi undaangamiza

mana taalonda kuhenda mambo ga haki.

⁸Mutu wa dambi tabiyaye i komakoma,

ela tabiya ya mutu wa moyo swafi i sawa-sawa.

⁹Baha kuishi chipembeni, dzulu ya dari

kuriko kuishi ndani ya nyumba nono na mchetu wa chibako.

¹⁰Atu ayi angʼakira kuhenda mai,

taana mbazi na majirani gao.

¹¹Uchitiya adabu mutu mwenye chiphurye, mzuzu andahenda ikima,

uchifundza mutu wa ikima, andaphaha marifwa.

¹²Iye wa haki, yani Mlungu, anamanya gaendererago ndani ya nyumba ya mutu mui

na kpwa higo andamuangamiza.

¹³Mutu aremaye kuphundza chiriro cha mchiya,

iye naye andarira, ela kandasikizwa.

¹⁴Zawadi ya siri nkuhuriza hasira

na hongo ilaviwayo kudzifwitsa-fwitsa inausa tsukizi.

¹⁵Haki ichitimizwa atu amuogophao Mlungu nkuhererwa,

ela atu ayi nkutishirwa.

¹⁶Mutu aikosaye njira ya busara

andadziphaha kundi ra afwadzi.

¹⁷Mutu amendzaye anasa andakala mchiya,

amendzaye uchi na starehe kandatajirika.

¹⁸Mara yanjina mutu mui nkutiywa adabu badala ya atu amuogophao Mlungu

na mutu asiye muaminifu akazurika badala ya mutu mwenye haki.

¹⁹Baha kuishi macheyo jangbwani

kuriko kuishi na mchetu wa chikanwa na chibako.

²⁰Nyumbani mwa mutu wa achili muna hazina na raha,

ela mutu mzuzu nkuhumira vibaya maliye yosi.

²¹Mutu ahendaye mambo ga haki na kuonera ayae mbazi

andaphaha uzima, haki na ishima.

²²Mutu wa achili anaweza kuteka mudzi wa atu a nguvu

na kubananga ngome yao anayoikuluphira.

²³Mutu anayezuwiya mromowe na lilimire

anadzitenga nafusiye na tabu.

²⁴Mutu wa shobo na ngulu dzinare aihwa “Chibero,”

mamboge gosi agahenda na chibero.

²⁵Tamaa ya mutu mvivu ndiyo ndiyomuolaga,

mana mikonoye tailonda kuhenda kazi.

²⁶Mutsi wosi analonda aphahe iye,

ela enye haki nkulavya bila kuzuwiya.

²⁷Sadaka ya mutu mui ni dzambo ra kutsukiza.

Inatsukiza zaidi ichirehwa na nia mbii.

²⁸Shaidi anayeshuhudiya handzo andaangamizwa,

ela shaidi wa makini kaweza kunyamazwa.

²⁹Mutu mui nkudzihenda kajali,

ela mutu mwenye haki nkuhenda mamboge kpwa makini.

³⁰Takuna ikima, wala ufahamu, wala mashauri ga mwanadamu

ambago ganaweza kupinga Mwenyezi Mlungu.

³¹Farasi nkutayarishwa kpwa ajili ya siku ya viha,

ela ushindi nkurehwa ni Mwenyezi Mlungu.

Sifwa nono ni bora

¹Baha mutu atsambule kukala na sifwa nono kuriko utajiri,

mana kukala na chibali ni bora kuriko feza au zahabu.

²Matajiri na achiya ana hali mwenga hino,

osi muumba wao ni Mwenyezi Mlungu.

³Mutu wa achili nkuona hatari mbereze akadzifwitsa,

ela mzuzu nkudziphirika bila ya kuogopha achaphaha tabu.

⁴Sawabu ya unyenyekevu na kumuogopha Mwenyezi Mlungu

ni utajiri, ishima na maisha mare.

⁵Njira ya mutu kaidi ina miya na mihego,

ela mutu atundzaye moyowe andakala kure nayo.

⁶Mfundze mwanao namuna ya kuishi vinono

naye kandairicha achikala mutu mzima.

⁷Tajiri nkumtawala mchiya,

naye mutu aaphasaye ni mtumwa wa akopeshaye.

⁸Mutu aphandaye uyi andavuna mashaka,

na uwezowe wa kuhenda mai undakoma.

⁹Mutu wa mbazi andabarikiwa,

mana anaganyira achiya chakuryache.

¹⁰Mutu wa chibero mtsuphe kondze na fujo rindauka,

kukosana na kulaphizana kundakoma.

¹¹Mutu wa moyo mswafi na maneno manono

andakala msena wa mfalume.

¹²Mwenyezi Mlungu nkurinda mutu wa marifwa,

ela mipango ya atu a handzo nkuivuruga.

¹³Mutu mvivu nkuamba,

“Ko kondze kuna simba, anaweza kuniolaga mo njirani.”

¹⁴Mromo wa mdiya ni dibwa dzire,

azirwaye ni Mwenyezi Mlungu andatubwika himo.

¹⁵Moyo wa mwanache una uzuzu munji,

ela fwimbo ya kumtiira adabu indawuusa wosi.

¹⁶Mutu aoneraye mchiya ili aenjereze utajiri

na mutu aphaye matajiri zawadi osi andafilisika.

¹⁷Hega sikiro uphundze maneno ga ikima

na moyoo ugbwire marifwa gangu.

¹⁸Mana ni vinono maneno higa gachikala mwako moyoni,

tsona chila mara gakale tayari mwako mromoni.

¹⁹Nimendzaye kumfundza rero hasa ni uwe,

ili kuluphiroro rikale kpwa Mwenyezi Mlungu.

²⁰Nikakuandikira misemo mirongo mihahu,

misemo ya mashauri na marifwa,

²¹ili kukumanyisa uhakika wa maneno ga kpweli,

na akuhumaye umuuyizire jibu ra ukpweli.

²²Usionere mchiya kpwa kukala ni mchiya

wala hiko kotini usimlafye mchiya hakiye.

²³Mana Mwenyezi Mlungu ndiye mkanizi wao,

naye andaalafya uzima aho ndioogofyera uzima wao.

²⁴Usihende usena na mutu asiyekaa kureya,

wala usilungane na mutu wa tsukizi za phephi.

²⁵Usedze ukadzifundza tabiyaze

na kuhatarisha maishago.

²⁶Usidziike mzamana wa mutu wanjina

wala usikubali kuimirira deni ra mutu.

²⁷Napho kuna chitu chochosi cha kuriphira,

hata chitanda urariracho undafutwa.

²⁸Usiiye munda kpwa kutsapa miphaka

iriyoikpwa ni akareo.

²⁹Udzangbweona fundi mangungu?

Hiye andahendera kazi afalume wala kandahendera kazi atu achiya.

Uroho na ulevi tauna mana

¹Usagalapho kurya phamwenga na mtawala,

muhendere adabu sana iye ariye mberezo.

²Na ichikala umroho zuwiya hamuyo ya kurya.

³Wala usivimizire mahe vyakuryavye vya mtswano

mana nkuhenda vyakurya hivyo ni vya kukuhega.

⁴Usidzikate palata kuendza utajiri

humira achilizo kudzizuwiya usiangaike sana kuendza mali.

⁵Dze, undavitongʼorera matso vitu visivyodumu?

Mana, bila shaka mali nkumera mapha,

ikauruka mlunguni dza nyama wa mapha.

⁶Usirye chakurya cha mutu wa choyo,

wala usitulukpwe ni nyuhe kpwa vyakuryavye vinono.

⁷Kpwa mana iye ni yuyatu wa kawaida,

ndivyo arivyo. Mromoni andakuamba, “Rya, nwa!”

Ela moyowe tauphamwenga nawe.

⁸Undaaphika madonje uchigorya

na shukurani uchizozilavya zindakala za bure.

⁹Mutu mzuzu kaambirwa,

mana andabera mashaurigo ga ikima.

¹⁰Usiuse alama za miphaka ya kare,

wala usiinjirire munda wa anachiya.

¹¹Mana, Mlungu mkomboli wao ana nguvu

naye andakanira haki yao.

¹²Elekeza moyoo ulunge mafundzo,

humira masikirogo usikize maneno ga marifwa.

¹³Usiriche kumtiya mwanao adabu,

mana uchimchapa kandafwa.

¹⁴Uchimchapa milawa,

undativya maishage asiphiye kuzimu.

¹⁵Mwanangu, uchikala na ikima,

moyo wangu undahererwa.

¹⁶Moyo wangu undahererwa sana,

mromoo uchigomba ga sawa na ga haki.

¹⁷Moyoo usiaonere wivu atu a dambi,

ela chila mara henda chadi kumuogopha Mwenyezi Mlungu.

¹⁸Hakika siku nono zindafika,

wala kuluphiro ra moyoo tarindakala ra bure.

¹⁹Mwanangu, phundza na ukale na ikima,

moyoo naufikiri sana vira uishivyo.

²⁰Usikale phamwenga na alevi,

wala atoni amendzao kurya nyama.

²¹Mana alevi na atoni andakala achiya

na usingizi munji undakuvwika mademu-mademu.

²²Musikize sowe ariyekuvyala,

wala usimʼbere mayoo achikala mkare.

²³Gula kpweli, wala usiiguze,

tsona gula ikima, mafundzo na ufahamu.

²⁴Isengbwa wa mwenye haki nkuhamirwa sana,

mutu avyalaye mwana wa achili andafwahirwa

²⁵Phahi mfurahishe sowe na mayoo,

mchetu ariyekuvyala muhende ahererwe.

²⁶Mwanangu, niphundza kpwa makini,

moyoo nahufwairwe nkuiga maisha gangu.

²⁷Mana malaya ni dibwa dzire,

mchetu mdiya ni muhambo dza lwina.

²⁸Ye nkupweka dza mnyangʼanyi,

nkusababisha alume anji kukosa uaminifu kpwa achetu ao.

²⁹Ni ani ariraye? Ni ani ariye na huzuni?

Ni ani ahehaye? Ni ani alalamikaye?

Ni ani aphahaye jeraha bila sababu?

Ni ani ariye na matso ga kundu?

³⁰Ni hara ambao taabanduka phenye uchi,

hara aphiyao kpwendaendza uchi uchiotsanganywa.

³¹Usichengbwe ni hamu ya uchi,

wala rangiye unaphouona kasini,

nao unatserera vinono mironi.

³²Mana mwisho unangʼata dza nyoka,

kulumakpwe ni dza kuratu kpwa kuondzwa ni bafwe.

³³Matsogo gandaona mambo majeni,

na manenogo gandakala ga koma.

³⁴Undakala dza mutu alalaye kahi-kahi ya bahari,

auruswaye hiku na hiku dza mutu ariye dzulu ya mlingoti wa meli.

³⁵Nawe undaamba, “Akanipiga ela sikarumira,

akanibumbunda, ela sisikirire tse!

Nndalamuka rini

mino nkanwe tsona?”

¹Usiaonere wivu atu ayi,

wala usikale na hamu ya kukala phamwenga nao.

²Mana mioyo yao i panga mai

na miromo yao ni ya kubwaga zani.

³Nyumba idzengbwa ni ikima

na kuimarishwa ni uwezo wa kuelewa.

⁴Kpwa marifwa vyumbavye

nkuodzazwa vitu vya kufwahira na vya samani.

⁵Mutu wa achili ana uwezo zaidi

kuriko mutu wa nguvu,

na mutu mwenye marifwa

kuriko mwenye mkpwotse.

⁶Kpwa hivyo usiphiye vihani bila ya ushauri wa ikima,

mana mashauri manono nkureha ushindi vihani.

⁷Mzuzu kaweza kuelewa ikima,

kaweza kutsangira rorosi phatu phenye mkpwutano.

⁸Mutu apangaye mambo mai aihwa fyakatsi.

⁹Mutu mzuzu aaza dambi

na mutu mwenye chibero nkuzirwa ni atu.

¹⁰Uchishindwa ni kudzikanira wakati wa shida,

phahi mkpwotseo ni mchache.

¹¹Mutu ambaye ayaolagbwa phasipho haki mtivye,

wala usiriche mutu achaolagbwa bila kosa.

¹²Chisha usiambe, “Swino taugamanyire higo!”

Mana Mlungu achunguzaye mioyo anakuona,

Ye arindaye rohoyo anamanya unamanya,

naye andaripha chila mmwenga sawa-sawa na mahendoge.

¹³Mwanangu, rya asali mana ni nono,

na phalala ra nyuchi uchiritata ri mtswano.

¹⁴Vyo hivyo ikima i mtswano mwako achilini

nawe uchiiphaha, ukaphaha maisha manono ga siku zedzazo

wala kuluphiroro tarindakala ra bure.

¹⁵Usiotee dza mutu mui aoteavyo nyumba ya mutu wa haki,

wala usijeze kubananga phatu asagalapho.

¹⁶Mwenye haki anaweza kugbwa kano sabaa na akaunuka,

ela atu ayi nkuangamizwa ni mashaka.

¹⁷Mvihao achifikpwa ni mai usihererwe,

wala achikpwala usimtseke.

¹⁸Mana Mwenyezi Mlungu achiona kandafwahirwa

nawe undatophola tsukizize.

¹⁹Usibabaishwe ni atu ahendao mai,

wala atu ayi usiaonere wivu.

²⁰Mana mutu mui kana matumaini ga badaye,

na taa ya maishage indazimwa.

²¹Mwanangu, muogophe Mwenyezi Mlungu na mfalume,

wala usigbwirane na aasi.

²²Mana andafikpwa ni shaka ra mara mwenga,

na taphana amanyaye iyo adabu ya Mwenyezi Mlungu na ya mfalume indasira rini.

Mafundzo zaidi

²³Hino ni misemo yanjina ya atu a ikima.

Sio sawa kupendeleya atu unapholavya uamuli.

²⁴Mutu amuambiraye mwenye makosa, “Kuna hatiya,”

andalaniwa ni utsi na Mataifa gandamzira.

²⁵Ela mutu ahukumuye haki andavugukirwa

na andamwagirwa baraka nyinji.

²⁶Majibu ga sawa

ni dza mutu kudonerwa ni msenao.

²⁷Mala kuhenda kazi za kondze,

alafu utayarishe mundao,

uchimala ndipho udzenge nyumbayo.

²⁸Usilavye ushaidi wa handzo dzulu ya jiranio,

wala mromoo usichenge.

²⁹Usiambe, “Nindamuhendera dza vyo achivyonihendera mimi,

lazima ndariphiza chisasi!”

³⁰Nátsupa phephi na munda wa mutu mvivu,

phephi na munda wa mizabibu wa mutu asiye achili.

³¹Ke! Wosi kala ukamera miya

na kpwekpwe zagota kosi.

Hata ukutawe wa mawe piya wavoromoka.

³²Nálola, nchifikiri,

mwishirowe nchiphaha fundzo.

³³24:33 Misemo 6:10–11Lala vichache, senukira vichache,

kundza mikono magoni, udzioyeze,

³⁴na uchiya undakugbwavukira dza mnyangʼanyi,

na kutsowa kundakpwedzera dza jaili ariye na silaha.

Misemo yanjina ya Selemani

¹Hino nayo ni misemo yanjina ya mfalume Selemani, iriyo kusanywa ni atu a Hezekiya, mfalume wa Juda.

²Mlungu achifwitsa mambo nkutogolwa,

naye mfalume nkutogolwa achimanya mambo.

³Vyo ambavyo takuna mutu awezaye kupima ure wa dzulu mlunguni wala tsi i ndani chiasi gani,

ndivyo mwanadamu asivyoweza kutaili moyo wa mfalume.

⁴Usa uchafu kula kpwenye feza,

mufuli wa chuma andakutengezera chombo chinono.

⁵Uchimuusira mfalume atu ai,

utawalawe undaimarika na haki.

⁶25:6 Luka 14:8–10Usidzipendekeze mbere za mfalume,

wala usidzisagike phenye akulu.

⁷Baha mfalume akuambe: “Ndzo usagale hipha mbere,”

kuriko kukuaibisha mbere za akulue.

Napho ukaona dzambo na dzitsoro,

⁸usikale mwepesi kpwendashitaki,

usedze ukakosa kumanya ra kuhenda, myao wanjina achikutiya waibu kpwa kushinda yo kesi.

⁹Kpwa hivyo phahana na myao machiyenu,

wala usilavye siri,

¹⁰Sedze ukaihwa mmbeya,

nawe kpwako indakala ngumu kuuyiza ishimayo.

¹¹Neno rilaviwaro wakati wa kufwaha

ni dza matunda ga zahabu kpwenye chano cha feza.

¹²Onyo ra mutu wa achili kpwa sikiro ra mutu asikiraye

ni dza pete au mkpwufu wa zahabu swafi.

¹³Mjumbe muaminifu nkumfurahisha achiyemuhuma

dza madzi ga kuzizima siku za dzuwa kali.

¹⁴Mutu anayeahidi zawadi bila ya kuilavya

ni dza phepho na maingu gasigoreha mvula.

¹⁵Mtawala nkushawishiwa ni kuvumirira kunji,

na lilimi laini nkuvundza mfupha.

¹⁶Uchiphaha asali, rya ya kukutosha,

sedze ikakukinai ukaiaphika.

¹⁷Jiranio mnyendekere ela kpwa chiasi,

sedze akakuzira na kukureyera.

¹⁸Mutu achilavya ushaidi wa handzo kuhusu jiraniwe nkumzuru

dza vyo nyundo, upanga au hondza.

¹⁹Kukuluphira mutu asiyeaminika siku za tabu,

ni dza kuafuna na dzino kongo au kunyendekera chigulu chichohemuka.

²⁰Mutu asononekaye uchimuimbira mawira

ni dza kumvula nguwo minga ya mnyevu au kumwagira magadi digbwa.

²¹25:21 Arumi 12:20Aduio achikala ana ndzala, muphe chakurya arye,

tsona napho ana chiru, muphe madzi anwe.

²²Uchihenda vivyo, undakala avi ukamhika makala ga moho,

naye Mwenyezi Mlungu andakupha zawadi.

²³Viratu phepho ra vuri rirehavyo mvula

ndivyo lisengenyo rirehavyo tsukizi.

²⁴Baha kuishi chipembeni dzulu ya dari,

kuriko kuishi nyumba nono na mchetu wa chibako.

²⁵Viratu madzi ga kuzizima garivyo kpwa mutu ariye na chiru,

ndivyo irivyo habari nono kula tsi ya kure.

²⁶Mwenye haki achikubali kulunga mambo ga mutu mui,

ni dza madzi ga chidzuho gachigovurugbwa au ga chisima gachigochafuliwa.

²⁷Viratu isivyo vinono kurya asali nyinji,

na sivyo kudzitakira nguma mwenye.

²⁸Mutu asiyeweza kutawala moyowe

ni dza mudzi ambao ukutawe wabomoka.

¹Ishima ahewayo mutu mzuzu taimufwaha

dza vyo mvula ya mawe minga ya kazikazi au mvula minga ya mavuno.

²Viratu mberya aurukavyo,

ndivyo lana isiyo sababu nkuuruka, isigbwire mutu achiyekusudiwa.

³Viratu farasi aphirikpwavyo na ndata, na punda mijeledi,

ndivyo mongo wa mzuzu ni ukiritwe vikoto.

⁴Usimjibu mzuzu kulengana na uzuzuwe,

sedze ukaigana naye.

⁵Mjibu mzuzu kulengana na uzuzuwe,

ili asidzione kukala ana ikima.

⁶Kuadamira mzuzu aphirike ujumbe

ni dza kudzikata magulu au kudzitakira shida.

⁷Misemo igombwayo ni mzuzu taifwaha

dza magulu ga chiswere galewalewago.

⁸Kumupha mutu mzuzu ishima

ni dza kufunga dziwe teroni.

⁹Msemo uchigombwa ni mzuzu una hatari

dza panda ya miya iriyo mikononi mwa mlevi.

¹⁰Mutu amwandikaye kazi mzuzu au mlevi

ni dza muindza alatsaye chila mutu.

¹¹26:11 2 Petero 2:22Mutu mzuzu nkuuyira uzuzuwe

dza vyo diya riuyiravyo kurya maaphikage.

¹²Dze, unamuona mutu adzihendaye ana ikima sana?

Phahi baha kukuluphira mutu mzuzu kuriko iye.

¹³Mutu mvivu nkuamba: “Ko kondze kuna simba,

anaweha mo njirani!”

¹⁴Viratu mryango ugalukavyo kpwenye bawaba,

ndivyo mutu mvivu agalukavyo chitandani.

¹⁵Mutu mvivu nkutiya mkpwonowe ligani,

ela akaremwezwa nkuwuuyiza mromoni.

¹⁶Mutu mvivu nkudziona wa achili sana

kuriko atu sabaa awezao kujibu kpwa busara.

¹⁷Mutu adziinjizaye kpwenye maneno gasigokala gakpwe,

ni dza agbwiraye masikiro ga diya asirorimanya.

¹⁸Viratu irivyo hatari mutu wa koma kuvumbira vinga vya moho,

au mivi ya kuolaga,

¹⁹ndivyo arivyo mutu amchengaye myawe

halafu akamuamba, “Che ni machani tu.”

²⁰Moho uchikosa kuni nkufwa

na bila ya fyakatsi kondo nkusira.

²¹Viratu makala gafyakatsiravyo makala ga moho au kuni zifyakatsiravyo moho

ndivyo mmbeya asunganyavyo kondo.

²²Maneno ga mutu mmbeya ni dza chakurya cha mtswano,

nkuinjira hadi ndani ya moyo.

²³Maneno manono gafwitsago uyi,

ni dza nyungu iriyopakpwa rangi ya feza.

²⁴Mutu achikuzira nkudzipendekeza na maneno manono

ela ndani ya moyowe nkufwitsa mai.

²⁵Dzagbwe manenoge ni manono usimuamini

mana ana tsukizi nyinji sana mwakpwe moyoni.

²⁶Dzagbwe anaweza kufwitsa usiruwe

ela niaye mbii indamanywa ni atu osi.

²⁷Mutu atsimbiraye ayae lina andabovoka mwenye

naye apingilisiraye ayae dziwe rindamfinyanga mwenye.

²⁸Mutu agombaye handzo waazira hara azurikao na hiro handzore,

na mutu achengaye-chengaye anakusudiya kubananga.

¹27:1 Jakobo 4:13–16Usidzikarye na siku ya muhondo

mana kumanya siku ya rero kundagbwani.

²Richa atu anjina akutogole

wala sio mromoo mwenye.

³Dziwe ni ziho na mtsanga nao dza vivyo,

ela chibako cha mutu mzuzu china uziho kuriko hivi vyosi viiri.

⁴Tsukizi ni siru na hasira zinabananga kuriko mafuriko,

ela ni ani awezaye kuzuwiya uyi wa wivu.

⁵Baha mutu akulaumu chingʼangʼa

kuriko adzihende anakumendza na kakumanyisa.

⁶Msenao hata achikuudhi unaweza kumuamini

ela mvihao achikudonera, kala makini.

⁷Mutu wa kumvuna nkukinai asali

ela ariye na ndzala chakurya chirichoutsungu kpwakpwe chimtswano.

⁸Mutu achimbiraye phakpwe kaya

ni dza nyama wa mapha achiyaye-chiyaye bila makalo.

⁹Mashauri galago moyoni mwa msenao ganafurahisha

dza viratu mafuha ga kunukato.

¹⁰Usitsuphe asenao mwenye wala a sowe,

mana uchiphaha magumu, kundazorera nduguzo akuterye.

Baha jirani wa phephi kuriko ndugu wa kure.

¹¹Mwanangu, kala wa ikima unifurahishe moyo wangu

nami sindakosa neno ra kumjibu mutu yeyesi anayenibera.

¹²Mutu wa achili nkuona hatari iredza akadzifwitsa,

ela mzuzu nkudziinjiza mzima-mzima achaphaha tabu.

¹³Mutu achiahidi mberezo kuimirira deni ra mutu asiyemmanya

hala nguwoye ikale mzamana; izuiye mzamana wa mutu amuimiriraye mchetu asiyemmanya.

¹⁴Mutu araukaye chiti kumupha mwadzo jirani kpwa raka ra dzulu,

indaonekana achamlani.

¹⁵Mchetu wa kuheha anareyeza

dza kuvudzirwa ni mvula isiyocha.

¹⁶Kujaribu kuzuwiya mchetu dza hiye

ni sawa na kuzuwiya phepho au kufukanya mafuha ga madzi.

¹⁷Viratu chuma nkunola chuma

ndivyo mutu nkugololwa ni myawe.

¹⁸Mutu atundzaye mtini andarya matundage

na mutu amuhumikiraye mbahawe andaishimiwa.

¹⁹Viratu uso udzionavyo wenye madzini,

ndivyo mutu adzimanyavyo mwenye mwakpwe moyoni.

²⁰Kuzimu na dibwa rinarobananga taritosheka,

dza viratu matso ga anadamu gasivyo shiba.

²¹Ubora wa feza na zahabu nkupimwa na moho,

ela mutu nkupimwa na sifwaze.

²²Hata mzuzu uchimphonda chinuni dza matsere

kundaweza kumtenganisha na uzuzuwe.

²³Manyirira hali ya mifugoyo vinono,

rinda vinono nyamao.

²⁴Mana utajiri taudumu hata kare na kare,

wala tadzi ya ufalume taidumu kpwa vivyazi vyosi.

²⁵Bada ya kukata magugu, gariche gatsephule,

na ukarehe nyasi za kula myangoni.

²⁶Mangʼondzi gandakupha nyoya za kutengezera nguwo,

mbuzi nao uchiguza, undaphaha pesa ugule munda.

²⁷Nawe undakala na maziya ga mbuzi

ga kutosha we mwenye, atu a nyumbayo,

na piya ahendadzi-kazio.

¹Atu ayi nkuchimbira dzagbwe taazoreswa,

ela enye haki ni jasiri dza simba.

²Taifa ra fujo nkuzula vilongozi anji,

ela mutu wa achili na marifwa nkuhenda tsi ikakala na amani.

³Mchiya achionera mnyonje,

ni dza mvula kulu ibanangayo mimea.

⁴Atu avundzao shariya nkulika ayi,

ela atu alungao shariya anapingana na uyi.

⁵Atu ayi taaelewa haki,

ela atu amuogophao Mwenyezi Mlungu anaielewa chikamilifu.

⁶Baha mchiya alungaye haki

kuriko tajiri alungaye njira mbii.

⁷Mwana agbwiraye shariya ana achili,

ela alunganaye na atu aroho anaifya ise.

⁸Mutu aenjerezaye utajiriwe kpwa kuhala riba kulu na fwaida kulu

anamkusanyira mutu ndiyeonera mbazi achiya.

⁹Mutu akahalaye kusikira shariya

hata mavoyoge ganatsukiza Mlungu.

¹⁰Mutu achengaye-chengaye atu a haki kuhenda dambi

andagbwa mwenye mwakpwe dibwani,

ela atu asio na ila andarisi manono.

¹¹Mutu tajiri nkudziona wa achili mwakpwe moyoni,

ela mutu mchiya ariye na achili andammanya.

¹²Enye haki achishinda atu nkuhererwa,

ela atu ayi achitawala atu nkuchimbirira mafwitsoni.

¹³Mutu afwitsaye dambize kandaongokerwa,

ela mutu akubaliye makosage na kugaricha andaonerwa mbazi.

¹⁴Baha mutu amuogophaye Mlungu siku zosi,

ela mutu wa likakado andapata tabu.

¹⁵Viratu simba angurumavyo au dubu ashambuliyavyo,

ndivyo ahendavyo mutu mui anaphotawala achiya.

¹⁶Mtawala asiye na ufahamu nkuonera atu sana,

ela atsukirirwaye zuluma na hongo andaenjereza sikuze.

¹⁷Mutu asikiraye kuhukumika na kosa ra kuolaga,

andakala mchimbizi hadi kufwakpwe, usimterye mriche!

¹⁸Mutu mkamilifu andativywa ni Mlungu,

ela mutu wa handzo andabanangbwa.

¹⁹Mutu arimaye mundawe andakala na chakurya chinji,

ela alungaye mambo ga upuzi andakala mchiya.

²⁰Mutu muaminifu andaphaha baraka nyinji;

ela azoreraye utajiri wa mairo-mairo kandakosa kutiywa adabu.

²¹Kubaguwa atu sio vinono tse;

ela atu nkuhenda mai kpwa ajili ya chipande cha mkpwahe.

²²Mutu mchoyo nkuzorera mali

wala kafikiri kukala uchiya undamphaha.

²³Mutu aonyaye ayae mwishowe andamendzwa

kuriko mutu adzipendekezaye na maneno manono.

²⁴Mutu aiyiraye ise au nine alafu aambe: “Siro kosa,”

mwana hiye a kundi ra atu anaobananga.

²⁵Mutu mchoyo nkusunganya atu ahehe,

ela mutu akuluphiraye Mwenyezi Mlungu andaongokerwa.

²⁶Mutu anayekuluphira achilize mwenye ni mzuzu,

ela mutu aishiye kpwa ikima andakala salama.

²⁷Mutu alavyaye kpwa achiya kandaphungukirwa,

ela mutu aremaye kulavya andalaniwa vyenye.

²⁸Atu ayi achitawala atu nkuchimbira achadzifwitsa,

ela achiuka mamlakani, enye haki nkuenjerezeka.

Humira achili

¹Mutu aonywaye kano nyinji na ahende likakado,

andavundzwa gafula bila ya kupona.

²Enye haki achitawala anatsi nkuhererwa,

ela atu ayi achitawala anatsi nkugaya.

³Mutu amendzaye ikima nkumfwahira ise,

ela mutu agbwiranaye na malaya nkufuja malize.

⁴Mfalume anayelunga utawala wa haki taifare rindaimarika,

ela aphokeraye hongo nkubananga tsi.

⁵Mutu adzipendekezaye kpwa jiraniwe

anadziikira chimia cha kudzigbwira mwenye magulu.

⁶Mutu mui nkutongeywa ni dambize,

ela mwenye haki nkuimba na kuhererwa.

⁷Mutu aogophaye Mlungu anamanya haki za achiya,

ela mutu mʼbaya kajali masilahi gao.

⁸Atu a chibero nkusunganya fujo mudzi mzima,

ela atu a achili nkuhuriza chisirani.

⁹Mutu wa ikima achilumbana na mzuzu kotini,

yuya mzuzu andakala wa kureya au kutseka wala taphandakala na amani.

¹⁰Atu amendzao kumwaga milatso

nkuzira atu asio na ila na kulonda kuaolaga.

¹¹Mpumbavu nkuonyesa tsukizize zosi,

ela mutu mwenye ikima nkudzizuwiya na kuzihuriza.

¹²Mtawala achiphundza mambo ga handzo,

maofisaage andakala atu ayi.

¹³Mutu mchiya na mutu wa kuonera anaigana,

osi airi matso gao nkungʼazwa ni Mwenyezi Mlungu.

¹⁴Mfalume ahukumuye achiya kpwa haki

utawalawe undaimarika hata kare na kare.

¹⁵Kumchapa na kumkanya mwana kundamuhenda akale na ikima,

ela mwana wa kurichirwa tsari nkuifya nine.

¹⁶Atu ayi achitawala dambi nkuenjerezeka,

ela enye haki andashuhudiya kuangamizwa kpwao.

¹⁷Mwanao mtiye adabu naye kandakutiya wasiwasi,

andahamira moyoo.

¹⁸Atu achikosa maono nkuricha kudzizuwiya,

ela mutu agbwiraye shariya ana baha.

¹⁹Taitosha kumuonya mtumwa na maneno macheye,

hadi atiywe adabu, mana agbwe anaelewa, kandagagbwira.

²⁰Dze, unaona mutu wa maneno ga more?

Baha kukuluphira mzuzu kuriko iye.

²¹Mutu atendekezaye mtumwawe hangu ni mwanache,

mwishowe mtumwa hiye aredza asababishe sonono.

²²Mutu wa tsukizi nkuchokoza kondo,

na mutu asiyekaa kureya nkuhenda makosa manji.

²³Ngulu za mutu zindamʼbwaga,

ela mwenye moyo wa kugbwa maguluni andaishimiwa.

²⁴Mutu ashirikianaye na muivi kamendze maishage,

hata achiapizwa kugomba kpweli kagomba tse.

²⁵Kuogopha anadamu ni muhego hatari,

ela mutu amkuluphiraye Mwenyezi Mlungu a salama.

²⁶Atu anji nkudzipendekeza kpwa mtawala,

ela mutu aphaha haki kula kpwa Mwenyezi Mlungu.

²⁷Mutu mui nkuzirwa ni mutu mnono

na mutu wa haki akazirwa ni mutu mui.

Misemo ya Aguri

¹Higa ni maneno ga Aguri mwana wa Jake,

vira arivyomuambira

Ithieli, ee, Ithieli na Ukali.

²Mino ni mjinga sana hata sifwaha kukala mwanadamu,

sina achili za chibinadamu.

³Sibado kudzifundza ikima

wala mino sina marifwa ga kumanya Mtakatifu.

⁴Ni ani ariyepanda mlunguni na kutserera photsi?

Ni ani ariyefukanya phepho na fumbare?

Ni ani ariyefunganya madzi bindoni?

Ni ani ariyeimarisha pembe za dunia?

Dzinare ndiye ani na mwanawe aihwadze?

Niambira napho unammanya!

⁵Chila neno ra Mlungu ni ra kuaminika,

Iye ni ngao kpwa hara amzorerao kudzitivya.

⁶Usienjereze neno kpwenye manenoge,

sedze akakulaumu, ukaonekana u wa handzo.

⁷Mwenyezi Mlungu nakuvoya mambo mairi,

usinilafye kabila sidzangbwefwa.

⁸Niusira maisha ga kuviringa atu na handzo.

Usiniphe uchiya wala utajiri.

Ela nipha chakurya changu cha chila siku.

⁹Sedze nikashiba nkakutsamalala,

Nkaamba, “Kpwani Mwenyezi Mlungu ni ani?”

Wala nisikale mchiya nikaiya,

chihivyo nkarikosera ishima

dzina ra Mwenyezi Mlungu, Mlungu wangu.

¹⁰Usiochere ngulu mtumwa kpwa tajiriwe,

sedze akakulani, ukaonekana una hatiya.

¹¹Kuna atu ambao analani ise zao,

wala taabariki nine zao.

¹²Kuna atu ambao nkudziona swafi phao matsoni,

ela uchafu wao taudzangbwesafishwa.

¹³Kuna atu a kudziunula,

akubera chila achionacho!

¹⁴Kuna atu anjina meno gao ni dza panga,

na majego gao ni dza marumu,

ambao a tayari kuafuna achiya na

agayi ario duniani.

¹⁵Mwamsundzu ana ana airi a chichetu, arirao,

“Nipha! Nipha!”

Kuna vitu vihahu visivyomvuna kamare,

kamwe ni vine ambavyo taviamba “Ni bahi”:

¹⁶Kuzimu, ndani ya mchetu tasa,

tsi isiyoshiba madzi,

na moho usioamba, “Ni bahi!”

¹⁷Dzitso ra mutu amʼberaye ise,

na kumena nine,

rindangʼolwa ni kunguru a deteni,

na kuriwa ni nderi.

¹⁸Kuna mambo mahahu ambago ni ajabu kpwangu,

kamwe ni mane ambago sigaelewa.

¹⁹Mwendo wa kozi hewani,

mwendo wa nyoka aambalapho mwambani,

mwendo wa meli baharini,

na vira mlume amendzavyo mwanache wa chichetu.

²⁰Tabiya ya mchetu mzindzi i hivi:

nkurya, akaphangusa mromowe,

halafu akaamba, “Nkahenda kosa rani?”

²¹Kuna mambo mahahu ganago kakamisa dunia,

kamwe ni mane ambago dunia taiweza kugavumirira.

²²Mtumwa anaphokala mfalume,

mutu mzuzu napho akamvuna chakurya,

²³Mchetu asiyemendzwa achilólwa,

Muhendadzi-kazi mchetu ahalapho nafwasi ya mkpwaza tajiriwe.

²⁴Kuna viumbe vine duniani virivyo vidide

ela vina ikima nyinji sana:

²⁵Tsungutsungu ni adudu adide asinyo nguvu

ela nkudziikira chakurya cha minga za kazikazi.

²⁶Makpwangʼa ni nyama asinyouwezo

ela nkudzenga nyumba zao mwambani.

²⁷Ndzije taana mfalume ela

aphiya phamwenga maipho-maipho.

²⁸Unaweza kuchigbwira chijenje mkpwononi

ela nkumenya dzumba ra mfalume.

²⁹Kuna viumbe vihahu vyenye tabiya ya kufwahira;

kamwe ni vine vyenye tabiya nono:

³⁰Simba, ambaye ni hodari

kuriko nyama osi wala katishirwa ni yeyesi.

³¹Dzogolo apigapho mkpwangala, na ndenje,

na mfalume napho a mbere za atue.

³²Ichikala ukahenda uzuzu wa kudzikarya,

au ukapanga kuhenda mai,

richa tsetsetse.

³³Mana, viratu kusuka maziya nkutuluza samuli,

na kupiga pula kukatuluza minaga

ndivyo fyakatsi nkureha kondo.

Misemo ya Mfalume Lemueli

¹Higa ni maneno ga Lemueli, mfalume wa Masa, mashauri arigofundzwa ni nine.

²Nkuambireni, mwanangu?

Mwana nriye kuvyala, nkuambireni?

Nkuambireni, mwana wa naziri zangu?

³Usimale mkpwotseo na achetu,

atu abanangao afalume.

⁴Taifwaha afalume kunwa uchi, Lemueli, taifwaha,

wala taifwaha atawala kuaza uchi mufu.

⁵Sedze akalewa na akayala shariya

na kulafya atu agayao haki zao.

⁶Muphe uchi mutu ambaye ana shida nyinji

mphirikire uchi mutu ambaye ana sonono ya moyo.

⁷Na alewe aphahe kuyala uchiya wao

na tabu zao asizitambukire tsona.

⁸Ela uwe, gomba kpwa niaba ya atu asioweza kugomba

na uhehere haki za atu asiodziturya.

⁹Gomba kpwa niaba yao na uamule malau gao na haki

rinda haki za mchiya na mgbwayi.

¹⁰Mchetu wa tabiya nono, ni ani awezaye kumphaha?

Samaniye inashinda ya alimasi.

¹¹Nkukuluphirwa ni mlumewe

wala kakosa kuphaha mapato.

¹²Nkumuhendera mlumewe manono

wala si mai, siku zosi za maishage.

¹³Nkuendza nyoya za mangʼondzi na katani

na kuzihendera kazi ya mikono kpwa chadi.

¹⁴Anaigana na meli za bishara,

chakuryache nkuchireha kula kure.

¹⁵Tsona nkulamuka chiti cha ngutu,

kutayarisha chakurya cha atu a phakpwe kaya,

na kuapangira kazi ahendadzi-kazie a chichetu.

¹⁶Nkufwahirwa ni munda akaugula,

na akauphanda mizabibu kpwa mapato ga mikonoye.

¹⁷A tayari kuhenda kazi kpwa nguvu,

na mikonoye waiimarisha kabisa.

¹⁸Anamanya kukala shuulize zina fwaida,

ndipho taaye taizima usiku.

¹⁹Nkuphalaza nyuzi na mikonoye mwenye,

na kuhumira malage kushona nguwo.

²⁰Nkuapha vitu achiya,

na kuterya agayi.

²¹Kaogopha likarare ra umande,

mana atue osi a mwakpwe nyumbani ana mayamba ga kudzibwiningiza.

²²Nkudzitengezera tandiko,

na mavwazige ni ga katani swafi za rangi ya zambarau.

²³Mlumewe ni mutu mashuhuri mabarazani,

anakoshiriki mikutano ya atumia a mudzi.

²⁴Mchetu hiye nkutengeza nguwo akaziguza,

ahendadzi-bishara nkuaguzira mikanda.

²⁵Nkutogolwa kpwa mkpwotsewe na ishimaze,

wala kayugbwa ni siku za usoni.

²⁶Agombapho manenoge gana ikima

na nkufundza atu na mbazi.

²⁷Nkuchunguza kpwa makini mambo gosi gahendekago mwakpwe nyumbani,

kamwe kasagala bure.

²⁸Anae nkuunuka na kumshukuru

na mlumewe nkumtogola akamuamba.

²⁹“Achetu anji nkuhenda mambo ga ajabu,

ela uwe ukaatsupa osi!”

³⁰Urembo unachenga, na uzuri wa uso nkusira,

ela mchetu wa kumuogopha Mwenyezi Mlungu ndiye ndiyetogolwa.

³¹Naariphiwe kulengana na kazi za mikonoye,

na nguma za unonowe zimanyikane na vilongozi a mudzi.