Muhubiri

Chitabu cha

MUHUBIRI

Tanga mbere

Chitabu cha Muhubiri (Chieburania: Kohelethi) china ujuzi wa mutu ambaye waaza sana kuhusu ufupi wa maisha ga mwanadamu na mashakage. Walola ikimaye, utajiriwe na furahaye, achiona kukala maisha gana mambo manji ambago ni magumu gasigoeleweka. Katika kuazakpwe, iye waona taviwezekana kuelewa mipango ya Mlungu ambaye ndiye alongozaye mambo ga phapha duniani. Phahi kpwa sababu ya gago anaahimiza atu ahende kazi kpwa chadi na adziburudishe na vyo arivyohewa ni Mlungu.

Maazo manji ga Muhubiri yuyu ganaonekana kukala ni ga mashaka na matatizo. Kpwa sababu iyo, Muhubiri anahuonya kpwa kuamba: “Muogopheni Mlungu, chisha mlunge malagizoge; kpwa kukala gago ndigo ga lazima kpwa mwanadamu.” (12:13)

Maelezo muhimu kpwa chifupi

Dze, maisha gana umuhimu? 1:1—2:26

Misemo kuhusu maisha 3:1—11:8

Maonyo ga mwisho 11:9—12:8

Chimarigizo 12:9–14

Maisha ganatsapa

¹Higa ni maneno ga Muhubiri. Muhubiri iye kala ni mwana wa Daudi, ariyekala mtawala wa Iziraeli ko Jerusalemu.

²Muhubiri anaamba, “Takuna rinarodumu tsetsetse,

gosi gahendekago ganatsapa.”

³Mutu anaphaha fwaida yani

kpwa kazi ahendayo phano tsini ya dzuwa?

⁴Chivyazi chimwenga chiredza, chanjina chinasira

ela dunia inasala vivyo ta kare na kare.

⁵Dzuwa nkutuluka na kutswa,

na kuhenda wangbwi kuuya chikoandzira rikatuluke tsona.

⁶Phepho nkupiga kuphiya mwakani,

rikagaluka kupiga kuphiya vurini

nkuzunguluka zunguluka

na kuuyira mizungulukoye.

⁷Myuho yosi inamwaga madzi baharini,

ela yo bahari tayiodzala.

Madzi nkuuya ko myuho iandzirako,

chisha gakaandza tsona kujera.

⁸Mambo ni gago kpwa gago siku zosi.

Matso tagaremwezwa ni kuona,

wala masikiro tagasinywa ni kusikira.

⁹Gokala, ndigo ndigokala,

na gohendwa ndigo ndigohendwa.

Taphana chitu chiphya bii hipha tsini ya dzuwa.

¹⁰Dze, kuna chitu chochosi ambacho atu anaweza kuamba,

“Lolani chitu chiphya hichi”?

Chicho chakala kare

pho kare kabila yehu.

¹¹Takuna mutu atambukiraye atu ariokalako pho kare

hata nyo ndiokala bada ya swiswi

taandatambukirwa ni nyo ndiolungira.

Ikima ya mwanadamu taitosha

¹²Mimi muhubiri, kala ni mfalume wa Iziraeli ko Jerusalemu. ¹³Náhenda chadi kuchunguza na kuendza kpwa ikima chila chitu chihendekacho hipha tsini ya dzuwa. Mlungu waapha anadamu kazi ngumu. ¹⁴Náona mahendo gosi gahendwago phapha tsini ya dzuwa, nago tagana fwaida yoyosi, ni sawa na kuzoresa phepho.

¹⁵Chiricho kundzika tachiweza kugoloswa,

na ambacho tachipho tachiweza kuolangbwa.

¹⁶1:16 1 Afalume 4:29–31Phahi náaza nchiamba, “Náphaha ikima kuriko osi ariotanguliya kutawala ko Jerusalemu. Nao moyo wangu ukamanya ikima na marifwa ni chitu chani.” ¹⁷Náhenda chadi cha kumanya ikima ni chitu chani na koma na uzuzu ni utu wani. Nchielewa kukala higo gosi piya ni dza kuzoresa phepho.

¹⁸Kpwa mana ikima nyinji inareha sonono nyinji;

na nyo aenjerezao marifwa anadzienjerezera huzuni.

Raha taina mana

¹Phahi náaza nchiamba, “Godzera nidziinjize kpwenye raha, nidzifurahishe.” Ela hata vivyo gaga piya tagana fwaida. ²Nchimanya kukala chitseko na kudziburudisha tavifwaha chitu. ³Náririkana na nchiendza njira ya kudzichangamsha mwiri kpwa kunwa uchi na kuhenda mambo ga chizuzu (kuno nchere na ikima). Kala nalonda nimanye ni chitu chani chinono ambacho anadamu anaweza kuhenda, wakati anaenderera kuishi maisha gao mafupi phapha duniani. ⁴2:4 1 Afalume 10:23–27; 2 Nyakati 9:22–27Náhenda mambo makulu: nádzidzengera nyumba na nchirima minda ya mizabibu. ⁵Nádzitengezera bustani na nchirima minda, nami nchiiphanda mihi ya matunda ga chila aina. ⁶Nchidzitengezera mitsara ya madzi ga kumwagira mihi mitsanga. ⁷2:7 1 Afalume 4:23Nágula atumwa alume na achetu, nchikala na atumwa ariovyalwa mwangu nyumbani, tsona nchikala na vyaa vinji vya mifugo kuriko osi arionitanguliya kuishi Jerusalemu. ⁸2:8 1 Afalume 10:10,14Chisha nádzikusanyira feza na zahabu na hazina kula kpwenye falume nyinji na kula kpwenye majimbo manji. Nami nchidziphahira aimbadzi alume na achetu na nchidzistarehesha na anachetu anji dza mlume yeyesi aazavyo.

⁹2:9 1 Nyakati 29:25Phahi nákala mkpwulu kutsupa osi arioishi kabila yangu ko Jerusalemu. Kahi ya gosi gaga náenderera kukala na ikima.

¹⁰Siyadzilafya chitu chochosi nrichochiaza.

Siyadzizuwiya starehe yoyosi,

na moyo wangu uchifwahirwa ni mambo nrigogahenda

na gaga gachikala zawadi yangu.

¹¹Chisha nchilola gosi nrigohenda na mikono yangu

na vyo nirivyokala na chadi kugahenda.

Nami nchimanya kukala gosi tagana mana, sawa na kuzoresa phepho,

chitu sichokala na fwaida phapha tsini ya dzuwa.

Ikima na raha ihewa ahamiraye Mlungu

¹²Phahi náandza kuaza mana ya kukala na ikima,

kukala na koma na uzuzu.

Mfalume anaweza kuhenda chitu chani,

isiphokala go garigohendwa ni afalume ariotanguliya.

¹³Ndipho nriphomanya kukala ikima ni nono kuriko uzuzu

dza mwanga urivyo mnono kuriko jiza.

¹⁴Mwenye ikima anaona aphiyako,

wakati mzuzu ananyendeka jizani.

Ela namanya kukala

mwisho wa osi airi ni mmwenga.

¹⁵Chisha náchigomba chimoyo-moyo nchiamba,

“Ndigophaha mzuzu, piya mimi gandaniphaha.

Kpwa utu wani phahi nkakala na ikima nyinji?”

Ndipho nchidziambira kukala

gaga gosi piya ganasinya.

¹⁶Mana atu osi andafwa, enye ikima na azuzu

nao taandatambukirwa,

kpwa sababu siku zedzazo osi andakala akayalwa.

¹⁷Kpwa hivyo nchisinywa ni maisha, mana gosi gahendekago tsini ya dzuwa ganareha tabu kpwangu. Shuuli nyinji tazina mana yoyosi, ni sawa na kuzoresa phepho.

Chadi tachina mana

¹⁸Názira gosi nrigogatuluzira jasho phapha tsini ya dzuwa, kuona kukala ndamrichira urisi ye ndiyekpwedzatawala bada yangu. ¹⁹Na ni ani amanyaye kukala iye andakala mwenye ikima au mzuzu? Ela iye, ndiye ndiyemiliki vyosi nrivyoviphaha kpwa chadi changu na ikima yangu phapha tsini ya dzuwa. Cho chadi changu china mana yani? ²⁰Phahi nriphoaza kuhusu zo kazi zozihenda kpwa chadi phapha tsini ya dzuwa, návundzika moyo, ²¹mana mutu ariyehenda kazi kpwa ikima na marifwa na kpwa ustadi, ni ariche vitu vyosi vifurahishe mutu wanjina ambaye kayavituluzira jasho. Gaga nago ganasinya, na ni mai sana. ²²Mutu anaphaha fwaida yani kula kpwa kazize zosi ahendazo kpwa chadi phapha tsini ya dzuwa? ²³2:23 Ayubu 5:7; 14:1Mana sikuze zosi zikaodzala sonono, na kaziye inamtsukiza. Hata usiku achiliye taioya. Cho chadiche china mana yani?

²⁴2:24 Muhubiri 3:13; 5:18; 9:7; Isaya 56:12; Luka 12:19; 1 Akorintho 15:32Takuna dzambo nono zaidi kpwa mwanadamu kuriko kurya, kunwa na kudziburudisha na mapato ga kaziye. Gaga nago námanya gala mikononi mwa Mlungu. ²⁵Mana bila ya iye, mutu kaweza kuphaha chakurya au kudziburudisha? ²⁶2:26 Ayubu 32:8; Misemo 2:6Mlungu nkumupha ikima, marifwa na furaha mutu amuhamiraye. Ela kpwa mwenye dambi nkumupha kazi za kuvuna na kuika phamwenga, chisha akamupha yuyatu amuhamiraye. Gaga nago ganasinya, ni sawa na kuzoresa phepho.

Chila chitu china wakatiwe

¹Chila chitu china mingaye

na chila chihendekacho phapha tsini ya dzuwa china wakatiwe:

²kuna wakati wa kuvyalwa na wakati wa kufwa,

wakati wa kuphanda na wakati wa kuvuna,

³wakati wa kuolaga na wakati wa kuphoza

wakati wa kubomola na wakati wa kudzenga

⁴wakati wa kurira na wakati wa kutseka,

wakati wa kusononeka na wakati wa kufwiha,

⁵wakati wa kutsamula mawe na wakati wa kugakusanya

wakati wa kudonerana na wakati wa kusadonerana

⁶wakati wa kuendza na wakati wa kuangamiza

wakati wa kuika na wakati wa kutsupha

⁷wakati wa kuahula na wakati wa kushona

wakati wa kunyamala na wakati wa kugomba

⁸wakati wa kumendza na wakati wa kumena

wakati wa viha na wakati wa amani.

Kazi huhewayo ni Mlungu

⁹Mutu anaphaha fwaida yani kpwa kazi ahendayo? ¹⁰Nikaona go majukumu ambago ganamyuga mwanadamu ambago Mlungu wamupha. ¹¹Mlungu wahenda chila chitu chikale chinono kpwa wakatiwe. Waika maazo ga wakati ambao tauna mwisho, ndani ya moyo wa mwanadamu, ela mutu anaweza kuelewa seemu ndide ya mahendo ga Mlungu. ¹²Ndipho nchimanya kukala takuna nono kpwa mwanadamu isiphokala kufwahirwa na kudziburudisha wakati wosi aishio. ¹³Tsona kukala chila mutu achirya, achinwa na kudziburudisha kpwa manono ga kazize zosi, ni zawadi kula kpwa Mlungu. ¹⁴Ninamanya kukala chila chitu Mlungu ahendacho chindadumu ta kare na kare. Takuna chinachoweza kuenjerezwa au kuphunguzwa. Mlungu wagahenda gakale vivyo ili atu amuogophe. ¹⁵Chihendekacho vivi, chahendeka kare, ndichohendeka siku zedzazo, piya chahendeka kare. Mlungu nkuhenda chitu chohendeka kare chihendeke tsona na tsona.3:15 Tasfiri ya Chieburania inaweza kumanisha hivi Mlungu anaendza chira ambacho chaendzwa ela ni vigumu kuitafusiri.

Uamuli na maisha ga badaye ni ga Mlungu

¹⁶Zaidi ya gago, nikaona chitu chanjina phapha tsini ya dzuwa: Uyi ukahala phatu pha haki na usawa. ¹⁷Phahi nágomba mwangu moyoni nchiamba, “Mlungu andaamula atu a haki na ayi, mana chila chitu na chila kazi ina wakatiwe.” ¹⁸Nchiaza mwangu moyoni nchiamba, “Mlungu anaajeza anadamu kpwa kuaonyesa kukala aho ni sawa tu na nyama.” ¹⁹Mana mwisho wa mwanadamu ni sawa na mwisho wa nyama. Vyo afwavyo mwanadamu, ndivyo afwavyo nyama. Osi anaphuma sawa, mwanadamu kana cha zaidi kuriko nyama. Osi taadumu. ²⁰Osi nkuphiya phatu phamwenga. Osi ala mtsangani na osi andauya mtsangani. ²¹Ni ani amanyaye kukala roho ya mwanadamu nkuphiya dzulu na roho ya nyama ikaphiya photsi? ²²Kpwa hivyo náona kukala takuna chitu chinono zaidi kpwa mwanadamu kuriko kudziburudisha na mapato ga kazize mana uho ndio mtalowe. Ni ani awezaye kummanyisa mwanadamu ndigohendeka bada ya iye?

Uyi phapha tsini ya dzuwa

¹Chisha nchiona kuonerana kurikokala kunaenderera phapha tsini ya dzuwa: naona chiriro cha atu aonerwao, nao kala taana mutu wa kuaterya mana arioanera kala ana nguvu kuashinda. ²Nami nchiona kukala baha atu ariofwa kare kuriko atu ario moyo. ³Ela zaidi, baha aho ambao taadzangbwevyalwa, mana taadzangbweona mai gahendekago phapha tsini ya dzuwa.

Chimuphacho mutu hamu ya kuhenda kazi

⁴Chisha nchiona kukala sababu ya mutu kuhenda chadi kpwa kuhumira ujuziwe ni kuonera ayae wivu. Gaga nago tagana mana, ni sawa na kuzoresa phepho.

⁵Mzuzu kahenda kazi

na mwishowe nkudzihirisa.

⁶Ela ni baha kukala na chitu chidide na ukale na amani,

kuriko kukala na vitu vinji kpwa kuhenda kazi ngumu,

kuku ni sawa na kuzoresa phepho.

⁷Tsona nchiona chitu chanjina ambacho kala tachina mana phapha tsini ya dzuwa. ⁸Náona mutu mmwenga muweche, kana mwana wala ndugu. Ela karichire kuhenda kazi wala kayatosheka na mali ariyokala nayo. Naye achidziuza: “Natuluza jasho na kudzilafya starehe kpwa sababu ya ani?” Gaga nago tagana mana na ni utu wa kusononesa.

Samani ya msena

⁹Ni baha kukala airi kuriko kukala muweche. Kpwa kukala chila mmwenga andafwaidika kula kpwa myawe. ¹⁰Mmwenga achigbwa, ye myawe andamuunula. Ela shauriye ye mutu ariye muweche, mana ndiphogbwa kandaphaha mutu wa kumuunula. ¹¹Tsona atu airi achilala phamwenga, andatiyana dzoho. Ela mutu achilala macheye andaphahadze dzoho? ¹²Mutu achikala muweche anaweza kuturywa ni adui, ela achikala airi andaturya adui. Kowa ya nyugbwe tahu si rahisi kudoka.

¹³Baha mvulana mchiya mwenye ikima kuriko mfalume mtumia ambaye ni mzuzu, tsona kalunga ushauri. ¹⁴Muhana dza iye anaweza kukala wakala busu, chisha akakala mtawala. Au anaweza kukala wavyalwa mchiya na akakala mtawala. ¹⁵Nami nchiona atu osi aishio anaenderera na shuuli zao tsini ya dzuwa, piya nchiona mvulana wanjina ndiyekpwedzatawala bada ya ye mfalume. ¹⁶Isabu ya atu arioatanguliya kala taina mwisho. Ela hinyo ndiovyalwa badaye taandahamirwa ni iye. Kpwa kpweli gaga nago ni dza mvuche, sawa na kuzoresa phepho.

Kumuogopha Mlungu

¹Dzimanyirire uinjirapho ndani ya nyumba ya Mlungu. Mana baha kuinjira himo ili uphundze, kuriko kulavya sadaka za azuzu, mana azuzu taamanya kukala anahenda mai. ²Ririkana kabila kudzangbwegomba na usikale mwepesi wa kuahidi utu mbere za Mlungu. Mana Mlungu a dzulu mlunguni ela uwe u phapha duniani. Kpwa hivyo usikale na maneno manji.

³Mutu achikala na wasiwasi munji nkuloha ndoso, na mutu achikala na maneno manji nkugomba uzuzu.

⁴5:4 Zaburi 66:13–14Uchiika naziri kpwa Mlungu, usikae kuiusa. Mana Mlungu kahamirwa ni azuzu. Yo naziri uriyoika iuse. ⁵Ni baha usiike naziri tsetsetse kuriko kuyiika na usiyiuse. ⁶Tundza lilimiro sedze rikakuinjiza dambini. Mana uchihenda hivyo indabidi umuambire mtumishi wa Mlungu kukala wapitiliywa. Kpwa utu wani umtsukize Mlungu na manenogo na kumuhenda abanange kaziyo?

⁷Ndoso nyinji na maneno manji tagana mana yoyosi. Chitu cha mana ni kumuogopha Mlungu.

Mali taina mana yoyosi

⁸Usiangalale uchiona achiya anaonerwa na kulafiwa haki yao kpwenye tsi, mana chila ariye na cheo anatetewa ni mkpwulu wanjina ariye dzuluye, na dzulu ya aho osi kuna mkpwulu zaidi anayeahehera.5:8 Maandiko ga Chieburania tagawazi.⁹Fwaida ya mavuno ga tsi ni kpwa atu osi, hata mfalume anakuluphira mavuno gago.

¹⁰Amendzaye pesa kandatosheka na zo pesa, wala amendzaye mali kandatosheka nyongeza. Gago nago tagana mana.

¹¹Mali ichienjerezeka, aryadzi nao nkuenjerezeka. Dze, ye mwenye mali anaphaha fwaida yani isiphokala ko kualolato anaphozirya?

¹²Mchibaruwa alala usingizi wa mtswano, akale akarya kumvuna au akahenda lamba-lamba tu. Ela tajiri kaphaha usingizi kpwa sababu ya utajiriwe munji.

¹³Nkaona dzambo dzii hipha tsini ya dzuwa: atu nkudziikira akiba kpwa ajili ya wakati wa shida, ¹⁴chisha zikaangamika bahati mbaya kpwenye bishara. Mwisho atu aho nkukala taana chitu cha kuarichira ana aho ario avyala enye. ¹⁵5:15 Ayubu 1:21; Zaburi 49:17; 1 Timothi 6:7Vyo arivyotuluka chitsaha kula ndanini mwa nine zao, ndivyo ndivyouya kuko arikola bila chitu. Kandaweza kuphiya na hata seemu ndide ya mapatoge mwakpwe mikononi. ¹⁶Chichi piya ni chitu chii. Aho andauya dza vyo vyokpwedza, nao andakala akaphaha fwaida yani kutuluza jasho kpwa ajili ya phepho? ¹⁷Siku zosi arya jizani, kuno ana sonono, makongo na utsungu.

¹⁸Phahi nchimanya kukala ni vinono na vinafwaha atu arye, anwe na adziburudishe kpwa gosi arigogatuluzira jasho phapha tsini ya dzuwa kpwa muda mchache ambao Mlungu waapha, mana hinyo ndio mtalo wao. ¹⁹Chila mwanadamu ambaye Mlungu akamupha utajiri na mali na kumjaliya wakati wa kudziburudisha, naashukuru chisha ahamirwe ni vyo arivyophaha kpwa jashore. Mana chicho ni chipawa kula kpwa Mlungu. ²⁰Na kpwa kukala Mlungu akamjaliya kuishi na furaha, mwanadamu kandakala na wasiwasi munji kuhusu maishage mafupi.

Maisha gasigo na raha

¹Nikaona chitu chimwenga chii phapha tsini ya dzuwa, ambacho chikaaremerera anadamu; ²Mlungu nkumuajaliya mutu utajiri, mali na nguma hata chila achiazacho akachiphaha, ela Mlungu kamupha uwezo wa kudziburudisha na vitu vivyo badalaye mutu wanjina nkudziburudisha navyo. Gaga nago ganasinya na ganasononesa. ³Mutu achiweza kuvyala ana gana mwenga na kuishi miaka minji, ela asihamirwe ni maishage wala kuzikpwato, phahi naamba baha mimba iriyomwagika kuriko iye. ⁴Mimba iriyomwagika, nkuuya jizani chisha ikayalwa. Hiri naro ni dzambo risiroelezeka. ⁵Zaidi ya gago, mwana wa namuna iyo kaphahire kuona mwanga wa dzuwa au kumanya chitu chochosi, ela ayaoya vinono kuriko ye tajiri. ⁶Na hata kala mutu iye andaishi miaka elufu mbiri, ela kandadziburudisha, phahi ni baha ye mwana kuriko iye. Osi airi anaphiya phatu phamwenga.

⁷Mwanadamu nkutuluka jasho kpwa ajili ya chakurya, ela hamuye ya kurya taisira bii. ⁸Kpwani mutu mwenye ikima ana fwaida yani kuriko mzuzu? Na mchiya anaphaha fwaida yani achimanya kuendeleza maishage vinono? ⁹Baha kuhamirwa ni urichonacho kuriko kuhangaika kpwa kuaza chitu usichokala nacho. Gaga nago tagana mana, ni sawa na kuzoresa phepho.

¹⁰Chila chitu chihendekacho, chapangbwa kula kare, na chila ndichomphaha mwanadamu chinamanyikana. Kpwa hivyo mwanadamu kaweza kushindana na Mlungu mwenye nguvu kuriko iye. ¹¹Maneno gachikala manji nkukala ganatsanganya mutu nago tagana fwaida kpwa mwanadamu. ¹²Mana ni ani amanyaye garigo manono kpwa mwanadamu wakati anaishi maishage mafupi gatsupago dza chivurivuri? Ni ani awezaye kumuambira mwanadamu mambo ndigohendeka bada ya iye kufwa hipha tsini ya dzuwa?

Maazo kuhusu maisha

¹7:1 Misemo 22:1Baha nguma nono kuriko marashi ga gali.

Baha siku ya kufwa kuriko siku ya kuvyalwa.

²Baha kuinjira nyumba ya hanga

kuriko kuinjira nyumba ya sharee.

Mana hinyo ndio mwisho wa chila mwanadamu

na osi ario moyo ni amanye.

³Baha sonono kuriko chitseko,

mana sonono nkumuhenda mutu akale na ikima.

⁴Mwenye ikima nkuririkana kuhusu chifo

ela mzuzu nkuaza raha.

⁵Baha kudemurirwa ni mwenye ikima

kuriko kuphundza wira wa azuzu.

⁶Mana kpwakpwa za azuzu

ni dza miya idodorekayo mohoni na tayiivwisa chitu.

⁷Kpwa kpweli kuonerwa nkumuhenda mwenye ikima mzuzu,

na kuhongbwa nkubananga moyo.

⁸Baha mwisho wa utu kuriko mwandzowe,

na baha moyo wa kuvumirira kuriko wa kudzikarya.

⁹7:9 Jakobo 1:19Usitsukirwe upesi,

mana tsukizi zikala moyoni mwa azuzu.

¹⁰Usiuze, “Kpwa utu wani mambo kala ni manono pho kare kuriko siku zizi?”

Mana riro ni swali ra chanache.

¹¹Ikima ni nono kuriko urisi,

nayo ina manufwaha kpwa nyo ario moyo.

¹²Kpwa mana urindzi wa ikima ni dza urindzi wa pesa,

na fwaida ya marifwa ni hino:

kukala ikima nkumfwaidi iye ariye nayo.

¹³Ririkana vinono kuhusu kazi ya Mlungu.

Mana ni ani awezaye kugolosa utu ambao iye akauhenda umyoke?

¹⁴Kala na raha siku za kuongokerwa, na siku za mai tambukira kukala Mlungu wahenda hiri na ro ranjina piya, ili mwanadamu asiweze kutabiri ndigokpwedza badaye.

¹⁵Kahi ya maisha gangu gasigodumu, náona mambo higa: náona mutu wa haki anafwa mapema dzagbwe ana haki, na mutu mui anaishi maisha mare dzagbwe ni mui. ¹⁶Phahi, usikale wa haki kutsupa chiasi, au kukala wa ikima kutsupa chiasi. Kpwa utu wani unalonda kudziangamiza mwenye? ¹⁷Usikale mui kutsupa chiasi, na usikale mzuzu. Kpwa utu wani ufwe kabila ya wakatio? ¹⁸Phahi gbwira ro lagizo ra kpwandza na ro ra phiri piya. Mana amuogophaye Mlungu andakala na chiasi.

¹⁹Mwenye ikima ana nguvu kuriko atawala kumi ario mudzini.

²⁰Kpwa kpweli takuna mutu phapha duniani mwenye haki ambaye nkuhenda manono siku zosi, bila kuhenda dambi.

²¹Usiphundze chila chitu ambacho atu anagomba sedze ukasikira mtumishio anakulani. ²²Kpwa mana uwe mwenye unamanya urivyogomba mai kano nyinji kuhusu atu anjina.

²³Wakati wosi nájeza niwezavyo kuhenda ikima ilongoze kufikiriya kpwangu na mahendo gangu. Nchiamba, “Naaza kukala na ikima.” Ela taiyawezekana. ²⁴Ikima i kure na ni vigumu kuiphaha. ²⁵Kpwa hivyo náamua kuchunguza, kuelewa, kuendza ikima na kumanya mana ya mambo gahendekago. Kala nalonda nimanye napho uyi ni upumbavu na uzuzu ni koma. ²⁶Chitu chimwenga ambacho námanya chiutsungu zaidi ya chifo ni hichi: ni mchetu ambaye ni dza muhego, ambaye moyowe ni dza chimia na mikonoye ni dza silisili. Mutu ammendzaye Mlungu andadzitivya na mchetu iye, ela mwenye dambi andagbwirwa. ²⁷Mimi muhubiri nakuambira, higa ndigo nrigomanya niriphohenda uchunguzi wangu. ²⁸Náenderera kuendza mambo gago, ela siphahire chitu. Kahi ya alume elufu mwenga náphaha mmwenga tu ariye wa haki, ela kahi ya achetu osi, sionere hata mmwenga ariye wa haki. ²⁹Lola, hiri ndiro nriromanya kukala Mlungu wamuumba mwanadamu akale wa haki, ela nyo enye nkuhenda gara alondago.

¹Ni ani ariye dza mwenye ikima?

Ni ani amanyaye mana ya chitu?

Ikima nkuhenda uso wa mutu ukangʼala,

na kumuusira usiru.

Ogopha mfalume ukale na raha

²Mimi naamba hivi, Gbwira amuri za mfalume kpwa kukala uwe waapa kpwa Mlungu kukala undahenda hivyo. ³Usihende wangbwi wa kuuka mbere za mfalume, na usipange kuhenda mai, mana mfalume anahenda vira amendzavyo. ⁴Neno ra mfalume rina nguvu. Ni ani awezaye kumpinga, akamuuza akaamba, “Unahendadze?” ⁵Agbwiraye malagizo kandaphahwa ni mai, na mutu mwenye ikima anamanya wakati wa sawa wa kuhenda utu. ⁶Kpwa mana chila chitu china wakatiwe na njiraye, ela mwanadamu analondwa avumirire mashaka makulu. ⁷Kpwa kukala kamanya ndichomphaha siku zedzazo, mana taphana awezaye kuelewa ndigohendeka. ⁸Takuna mutu ariye na uwezo wa kuzuwiya roho isituluke; takuna mutu ariye na uwezo kuhusu siku ya kufwa. Wakati wa viha vivyo, takuna kuchimbira, wala uyi tauweza kutivya mutu auhendaye. ⁹Náaza sana kuhusu gosi gahendekago phapha tsini ya dzuwa nami nchiona kukala kuna atu ambao nkugayisa ayawao.

Njira za Mlungu tazichunguzika

¹⁰Nikaona atu ayi anazikpwato, aho ariokala achiinjira na kutuluka phatu phatakatifu, vivi anatogolwa kpwenye mudzi uho arimohenda mai. Gaga nago tagana mana.8:10 Msitari uhu ni mufu kuutafusiri mana Chieburania tachiwazi.¹¹Uamuli wa mahendo mai isiphohendwa upesi, moyo wa mwanadamu undakala mairo kuhenda mai. ¹²Dzagbwe enye dambi nkuhenda mai kano gana na akaishi maisha mare, chisha namanya kukala baha aho amuogophao Mlungu, akakamao mbereze. ¹³Ela mambo ga atu ayi tagandaaphihirato, wala taandakala na maisha mare dza chivurivuri cha dziloni chikalavyo chire. Kpwa mana taaogopha Mlungu.

¹⁴Kuna chitu chanjina ambacho tachina mana phapha duniani nacho ni hichi: atu a haki kuhenderwa dza atu ayi afwahavyo kuhenderwa, na atu ayi kuhenderwa dza atu a haki afwahavyo kuhenderwa. Nami nchiamba kukala gago nago tagaeleweka. ¹⁵Kpwa hivyo naona baha kudziburudisha, mana takuna chochosi chiricho bora phapha tsini ya dzuwa kuriko kurya, kunwa na kuburudika. Kpwa njira iyo mutu anaweza kudziburudisha na mapato ga kaziye wakati wa maishage arigojaliwa ni Mlungu phapha tsini ya dzuwa.

¹⁶Chila mara nriphodzilavya kuendza ikima na kuona gahendekago phapha duniani, náona kukala mutu anaweza kukosa usingizi usiku na mutsi. ¹⁷Namanya kukala takuna mwanadamu awezaye kuelewa gahendwago ni Mlungu phapha tsini ya dzuwa. Mwanadamu anaweza kuhenda chadi cha kugachunguza, ela kandagaelewa. Hata atu alachu anaweza kudzikarya kukala anamanya, ela kpweli ni kukala, taamanya.

Chila mutu andafwa

¹Náririkana sana kuhusu gago gosi, nchimanya kukala mahendo ga atu enye ikima na enye haki ga mikononi mwa Mlungu. Ela takuna amanyaye ichikala mahendo ga atu hinya gandakubaliwa au gandaremewa (ndiphokusanyika mbere za Mlungu siku ya uamuli.) ²Atu osi mwisho wao ni mmwenga na mambo mai na manono ganaphaha chila mmwenga; enye haki na asio a haki, atu anono na atu ayi, mutu swafi na ariye najisi, ye alavyaye sadaka na asiyelavya sadaka. Mutu mnono ni sawa-sawa na mwenye dambi, na aapaye a sawa na aogophaye kuapa. ³Dzambo ra kukala atu osi mwisho wao ni mmwenga ni dzii sana. Ndiyo mana atu taana makini kuhenda manono, badalaye nkuamua kuishi dza atu a koma, kpwa kukala taana kuluphiro. Mana mwisho andafwa. ⁴Ela ariye moyo, achere na kuluphiro, hata diya ririro moyo rina baha kuriko simba wa kufwa. ⁵Kpwa sababu ario moyo anamanya kukala andafwa, ela atu a kufwa taamanya rorosi, wala taana maripho tsona. Mana takuna aatambukiraye tsona. ⁶Mendzwa yao, tsukizi zao na wivu wao, vyosi vyaangamika phamwenga na nyo enye. Nao taandashiriki tsona kahi ya chitu chochosi phapha tsini ya dzuwa.

⁷Vivi enderera kurya chakuryacho kpwa raha, chisha unwe uchio kpwa kuhererwa, mana gaga ganamuhamira Mlungu.

⁸Vwala mavwazi gakukuajiza chila wakati na udzipake manukato.

⁹Ishi na ufurahie maisha phamwenga na mcheo ummendzaye wakati wosi wa maishago mafupi, ambago Mlungu wakupha phapha tsini ya dzuwa. ¹⁰Chochosi ndichojaliwa kuchihenda, chihende kpwa mkpwotseo wosi, mana kuko kuzimu uphiyako takuna kazi, wala ushauri, wala marifwa wala ikima.

¹¹Tsona, nkedzamanya kukala enye mairo sio ashindao chila wakati kpwenye mashindano ga mairo. Na hata enye mikotse sio ashindao vihani chila wakati. Enye ikima wakati wanjina nkukosa chakurya, kukala na ufahamu taimanisha kuongokerwa, na kukala na ilimu taimanisha kupendelewa phapha tsini ya dzuwa. Ela, wakati na bahati nikuaphaha osi. ¹²Mana mwanadamu kamanya wakatiwe undafika rini. Iye nkuphahwa ni wakati mui gafula dza ngʼonda agbwirwavyo ni nyavu na dza nyama a mapha agbwirwavyo ni mihambo.

Baha ikima kuriko uzuzu

¹³Piya naona mfwano wanjina urionifwahira, wa mutu yekala na ikima phapha tsini ya dzuwa. ¹⁴Kpwakala na mudzi mdide uriokala na atu achache. Mfalume mmwenga mwenye nguvu, achedza achiuzangira na achiudzengera ukuta wa mtsanga. ¹⁵Mumo mudzini mwakala na mchiya mwenye ikima, naye kpwa ikimaye wautivya nyo mudzi. Ela takuna yemtambukira. ¹⁶Kpwa hivyo naamba, ikima ni nono kuriko nguvu, ela ikima ya mchiya inaberwa na manenoge tagagbwirwa.

¹⁷Baha kuphundza maneno ga pore ga mwenye ikima,

kuriko kuphundza kululu za mfalume kahi ya azuzu.

¹⁸Ikima ni bora kuriko silaha za viha,

ela kosa ra mutu mmwenga rinaweza kubananga mambo manji manono.

¹Dza maindzi ga kufwa gavundisavyo mafuha ga kunukato

uzuzu mchache nkuangamiza ikima na ishima.

²Moyo wa mutu wa ikima nkumlongoza kuhenda mambo manono

ela moyo wa mzuzu nkumuhenda akosere.

³Mzuzu nkukosa achili hata napho a njirani,

na kuonyesa chila mmwenga kukala iye ni mzuzu.

⁴Mkpwuluo achikureyera, usiriche kazi kpwa riro,

mana uporeo unaweza kukuhenda ukafutirwa makosa makulu.

⁵Kuna uyi wanjina nriouona phapha tsini ya dzuwa. Afalume na atawala nkuhenda makosa makulu, ⁶anaphoapha azuzu vyeo vya dzulu na kupuza matajiri. ⁷Nikaona atumwa akapanda dzulu ya farasi, na akulu ananyendeka na magulu dza atumwa.

⁸10:8 Zaburi 7:15; Misemo 26:27Atsimbaye dibwa anaweza kuvoromoka mumo ye mwenye,

na abomolaye ukuta anaweza kuondzwa ni nyoka.

⁹Atsongaye mawe ganaweza kumlumiza mwenye,

na aahulaye mbao zinaweza kumlumiza.

¹⁰Mutu ahumiraye mbadzo ambayo taikanolwa, nkuhumira mkpwotse munji.

Ela ikima ichihumirwato nkumuhenda mutu aongokerwe.

¹¹Kuhumira mihaso ya kuzuwiya usiondzwe ni nyoka

kuna fwaida yani napho nyoka ikakuondza kare.

¹²Maneno ga mutu mwenye ikima gana chibali;

ela mzuzu nkubanangbwa ni manenoge.

¹³Mazungumuzoge nkuandza na uzuzu,

na mwishirowe kukala uyi na koma zenye,

¹⁴naye karemwa kugomba.

Takuna awezaye kumanya ndigohendeka,

takuna awezaye kumuambira ndigohendeka bada ya kufwa.

¹⁵Mzuzu nkuremwezwa ni kazi ndide,

hata asimanye njira ya kuphiira mudzini.

¹⁶Shauriyo uwe tsi, ambaye mfalumeo ni barobaro,

na vilongozio anahenda sharee ligundzu.

¹⁷Baha uwe tsi, uriye mfalumeo ni wa chivyazi cha chifalume,

na vilongozio anahenda sharee wakati wa sawa

ili aphahe nguvu wala si kpwa sababu ya ulevi.

¹⁸Kpwa sababu ya uvivu, paa ra nyumba nkuhopa,

na kpwa kudzisagarira bure, nyumba nkuvudza.

¹⁹Sharee nkuhendwa kpwa sababu ya kudziburudisha,

uchi nkuchangamusha maisha,

ela pesa ndiyo suluhisho ra chila chitu.

²⁰Usimlani mfalume hata kahi za maazogo,

usimlani tajiri hata uchikala mwako chumbani.

Mana nyama wa mapha anaweza kuhala kauliyo,

au chiumbe cha kuuruka chikaphirika habari.

Fwaida ya kukala na chadi

¹Tsupha chakuryacho madzini,

nawe bada ya siku nyinji undachiphaha tsona na zaidi.

²Ganyira mali uriyo nayo atu sabaa au hata anane,

mana kumanya tsi indaphahwa ni shaka rani.

³Maingu gachiodzala madzi,

mvula nkunya duniani.

Na muhi uchigbwa kulola uphande wa mwakani au uphande wa vurini,

phapho ugbwapho ndipho ndipholala.

⁴Alolaye phepho, kandaphanda,

na alolaye maingu kandavuna.

⁵Uwe kumanya ni wakati wani phepho nkugaluza riphiyako. Piya kumanya mwana aumbwavyo ndanini mwa nine. Kpwa hivyo kuweza kumanya chila kazi ihendwayo ni Mlungu, iye ahendaye chila chitu.

⁶Phanda ligundzu na uphande dziloni, mana kumanya ni mbeyu ziphi ndizomerato, ichikala ni hizi au hizi, au ichikala zosi zindavyala vinono.

Ushauri kpwa anache na atumia

⁷Kukala moyo kunahama. Kuona mwanga wa dzuwa nkunono.

⁸Mutu achiishi miaka minji, naahamirwe ni gosi. Ela naatambukire kukala siku mbii zindakala nyinji, na kukala mambo gosi ndigokpwedza siku zedzazo tagana mana.

⁹We barobaro hamirwa ni ubarobaroo na moyoo ukuphe raha siku za ubarobaroo. Lunga moyoo umendzavyo na chinacholondwa ni matsogo. Ela umanye kukala Mlungu andakuamula kulengana na vira urivyoishi.

¹⁰Usa utsungu mwako moyoni na utundze afya ya mwirio mana ubarobaro na nyere nyiru nkuyaya upesi.

¹Mtambukire muumbao wakati uchere barobaro kabila ya siku za tabu tazidzangbwekpwedza, ndiphotambukira kukala takuna wakati tsona wa kudziburudisha. ²Kabila mwanga wa dzuwa, mwezi na nyenyezi kukala jiza kpwako, nawe ukaona vurungu-vurungu avi kuna maingu ga mvula. ³Mtambukire kabila arindzi a nyumba taadzangbwekakama, enye mkpwotse taadzangbwenyendeka kuzamazama, asagao taadzangbwericha kusaga kpwa kukala ni achache na atsungurirao madirishani taadzangbweshindwa ni kuona. ⁴Mtambukire kabila miryango ya njira kulu taidzangbwefungbwa, na sauti ya lala taidzangbwephunguka. Wakati ambapho undakala kusikira vinono sauti za mawira ela undalamuswa ni sauti ya nyama wa mapha. ⁵Wakati ndiphokala unaogopha kukpwera dzulu, na kunyendeka barabarani, kundakala ni hatari kpwako. Wakati mlozi ndiphobumula maruwa, bandzi ndiphoshindwa ni kuuruka na hamu kusira. Mana undauya kpwenye nyumbayo ya kare na kare na arizi andazunguluka mo barabarani wakati wa mazishigo. ⁶Mtambukire muumbao kabila ya uzi wa feza kudoka, au liga ra zahabu kuvundzika. Usigodze hadi nyungu ya madzi na roda ikavundzika pho chisimani. ⁷Mana hipho ndipho vumbi rindauya mtsangani na roho imuuyire Mlungu ariyeiumba. ⁸Muhubiri anaamba, “Takuna rinarodumu tsetsetse. Gosi ganatsapa.”

Maneno ga mwisho ga Muhubiri

⁹Phahi zaidi ya kukala na ikimaye, muhubiri waafundza atu marifwa. Wapima, achichunguza na kutunga misemo minji. ¹⁰Muhubiri walonda kuphaha maneno ga kuhama, achiandika maneno ga kpweli tuphu.

¹¹Misemo ya alachu ni dza mlawa wa kutsungira ngʼombe. Misemo yokusanywa phamwenga ni mrisa ni dza misumari yokotwa kpwa nguvu. ¹²Zaidi ya gago mwanangu, manya kukala kuandika vitabu takuna mwisho na kusoma sana kunaremweza mwiri.

¹³Bada ya higo gosi, mino namarigiza hivi: Muogopheni Mlungu, chisha mlunge malagizo kpwa kukala gago ndigo ga lazima kpwa mwanadamu. ¹⁴Mana Mlungu andaamula mahendo gosi, hata go gahendwago chisiri-siri, gakale manono au mai.