Chitabu cha

MISEMO

Tanga mbere

Chitabu hichi ni cha Misemo yotungbwa pho kare na ichihumirwa kufundza atu a Mlungu kusagalato hiko Iziraeli. Misemo minji yatungbwa ni Selemani, ela yanjina ni ya Aguri na mfalume Lemueli wa Masa.

Misemo hino yosi yaandikpwa chimashairi dza Zaburi. Umaarufu wa misemo hino iriyo Bibiliani ni vira inavyolavya ujumbe mziho kpwa maneno machache. Kpwa hivyo inaweza kuikpwa moyoni na kuhumirwa kpwa maisha ga chila siku.

Chitu cha muhimu chinachofundzwa ni iyo Misemo ni kukala, ikima ni chipawa kula kpwa Mwenyezi Mlungu. Ikima hino ndiyo imuphayo mutu ushauri wa kusagalato napho a kaya, kazini, siasani na hata sukuli.

Kpwa kukala misemo minji ni mifupi-mifupi na ujumbewe unalaviwa katika aya mwenga tu, chila aya nkuima macheye. Ela piya kuna seemu zanjina za chitabu hichi ambazo zina mtiririko mure wa somo. Kpwa mfwano sura ya 8:1—9:18 zinahuambira kukala ikima ni dza mchetu anayeshauri atu ariche uzuzu asagale kpwa ikima.

Maelezo muhimu kpwa chifupi

Jinsi misemo inavyoweza kuhumirwa 1:1–7

Mvyazi anashauri umuhimu wa kuendza ikima na kuricha uzuzu 1:8—7:27

Ikima inagomba 8:1–36

Ikima inaalika karamu 9:1–12

Kululu za mchetu mzuzu 9:13–18

Misemo ya busara ya Selemani 10:1—24:34

Chienjerezo cha Misemo ya Selemani 25:1—29:27

Misemo ya Aguri 30:1–33

Mambo ambago Mfalume Lemueli wafundzwa ni nine 31:1–31

1

Mahumizi ga misemo

11:1 1 Afalume 4:32Hino ni misemo ya Selemani ambaye kala ni mwana wa Daudi na mfalume wa Iziraeli.

2Ni ya kumanyisa atu ikima na adabu;

iahende aelewe maneno ga busara;

3inafundza kuhumira ikima,

kuhenda haki, uadilifu na usawa.

4Nkuapha ulachu asiomanya,

na kuhenda barobaro aphahe marifwa na akale makini.

5Mwenye busara asikire na aenjereze ilimu,

mwenye ikima aphahe mashauri ga kumlongoza.

6Aho naelewe misemo na ndarira,

maneno ga enye ikima na mafumbo gao.

71:7 Ayubu 28:28; Zaburi 111:10; Misemo 9:10Kumuogopha Mwenyezi Mlungu ndicho chandzo cha marifwa,

ela azuzu nkubera ikima na adabu.

Kukanywa na asena ayi

8Mwanangu, gbwira mafundzo ga sowe,

wala usipuze malagizo ga mayoo.

9Mana gago gandakala chiremba dza ishima phako chitswani,

na mkpwufu phako singoni.

10Mwanangu, enye dambi achikuchenga-chenga

uwe rema.

11Achikuamba: “Haya ndzo! Kala phamwenga naswi,

huviziye atu huaolage;

Hushambuliye asio na makosa!

12Hundaamiza azima-azima dza kuzimu, tsona wakati achere moyo,

andakala dza vira atsererao kuzimu.

13Hundaphaha mali zao za samani,

nyumba zehu hundaziodzaza nyara.

14Ndzo ukale phamwenga naswi,

ndivyophahikana hundaganya phamwenga.”

15Mwanangu, usiphiye nao tse!

Zuwiya chigulucho usialunge.

16Mana magulu gao nkuzorera kuhenda mai,

ni epesi kumwaga mlatso.

17Muhambo uhegbwapho kuno nyama a mapha analola,

unahegbwa bure.

18Hinyo nkudziotea enye,

na kuhega mihambo ndiyoagbwira nyo enye.

19Hivyo ndivyo njira za magaidi zirivyo,

zinaausira uhai wao.

Ikima inagomba

201:20 Misemo 8:1–3Ikima inaiha kpwa raka ra dzulu kpwenye njira kulu,

inakota kululu cheteni,

21inaiha phatu phenye atu anji,

inatangaza kpwenye maryango ga mudzi,

22“Mwi msiomanya! Mnalonda kusamanya hadi rini?

Na mwi enye chibero, mundamendza kubera hata rini?

Namwi apumbavu! Mundazira marifwa hadi rini?

23Kala mwaphundza mashauri gangu,

ningeaambira garigo mwangu moyoni,

namwi mngephaha marifwa.

24Vyo nchivyoiha ela mkarema kuphundza,

na nkakusengererani ela tamkajali,

25mwamena mashauri gangu gosi,

wala maonyo gangu tamgajali.

26Nami phahi, nindakutsekani siku ya mashaka genu,

mimi nami nindakutsekani ndiphofikpwa ni nduni.

27Nduni iyo ndiphokugbwavukirani dza phuto,

na mashaka genu ndiphokuphepherusani dza chikulukulu,

hipho ziki na tabu ndiphokuphahani,

28ndipho ndiphoniiha ela sindaihika,

mundaniendza kpwa chadi ela tamundaniphaha.

29Kpwa kukala mwatsukirira marifwa,

wala tamyatsambula kumuogopha Mwenyezi Mlungu.

30Madamu mwarema mashauri gangu,

na mchipuza maonyo gangu gosi,

31phahi, mundarya matunda ga mahendo genu,

mundayugbwa ni werevu wenu enye.

32Kpwa kukala atu asiomanya nkudziolaga kpwa likani rao,

azuzu nkudziangamiza kpwa kura kudziamini kpwao.

33Ela chila aniphundzaye andakala salama,

naye andahurira bila ya kuogopha mai.”

2

Fwaida ya kukala na ikima

1Mwanangu, uchikubali maneno gangu,

na kusamini malagizo gangu,

2uchihega sikiro kuphundza ikima,

na kuelekeza moyoo uphahe kuelewa.

3Nawe uchivoya busara,

na uchiririra kuelewa;

4Uchiendza ikima dza feza,

na uiendze dza hazina iriyofwitsika;

5Ndipho ndiphoelewa kumuogopha Mwenyezi Mlungu,

na kuweza kummanya.

6Kpwa kukala Mwenyezi Mlungu nkuapha atu ikima;

mwakpwe mromoni nkutuluka marifwa na uwezo wa kuelewa;

7Nkuaikira ahendao garigo sawa akiba ya ikima iriyo kamili;

Naye ni ngao kpwa hinyo aphiyao kpwa uaminifu;

8Aphahe kuarinda aphiyao kpwa haki,

Na kusitiri njira za aaminifu.

9Uchiphundza ndipho undamanya kuhenda ra uadilifu na haki,

Undamanya ra sawa na nono ra kuhenda.

10Mana ikima indainjira mwako moyoni,

na marifwa gandafwahira nafusiyo.

11Busara indakurinda;

Na marifwa gandakusitiri.

12Gago gandakutenga na njira za uyi,

na atu a maneno ga kuangamiza.

13Atu arichao njira za kugoloka,

ili atsupe na njira za jiza.

14Ahamirwao ni kuhenda mai,

na amendzao kubanangbwa ni uyi,

15atu ambao mahendo gao ni mai,

na njira zao taziaminika.

Ikima indakutenga na uzembe

16Uchikala na ikima undaweza kuepuka kuruswa ni mchetu malaya,

Ee, mchetu malaya wa maneno ga mtswano,

17Mchetu ariyericha mlumewe wa uhanani,

na kuyala chirapho cha ndowa arichohenda mbere ya Mlunguwe.

18Nyumbaye inadidimiza chifoni,

na njiraze zinaphirika kuzimu.

19Yeyesi amlungaye kandauya tsona,

wala kandaishi tsona.

20Kpwa hivyo, iga mfwano wa atu anono,

na kulunga njira za enye haki.

21Mana alungao usawa andasagala kpwenye tsi,

na asagalao chikamilifu andasazwa ndani ya tsi.

22Ela atu ayi andatuluzwa kula ndani ya tsi,

na asio aaminifu andangʼolwa.

3

Kuluphira Mlungu na moyoo wosi

1Mwanangu, usiyale mafundzo gangu,

ela gbwira malagizo gangu na moyoo wosi.

2Kpwa kukala zindakupha siku nyinji,

maisha mare na kpwenderera vinono katika mambogo gosi.

3Mendzwa na uaminifu usirichane nawe,

uvwale mwako singoni, uandike mwako moyoni.

43:4 Luka 2:52Ndipho undakubalika na kutogolwa

mbere za Mwenyezi Mlungu na mbere za mwanadamu.

5Mkuluphire Mwenyezi Mlungu na moyoo wosi,

wala usiadamire achilizo mwenye;

6Chila uhendaro muadamire iye

naye andagolosa njirazo.

73:7 Arumi 12:16Usidzione kukala u mwerevu,

Muogophe Mwenyezi Mlungu na uriche kuhenda mai.

8Iyo indakala dawa mwako mwirini,

na chitu cha kutiya nguvu mifuphayo.

9Muishimu Mwenyezi Mlungu kpwa malizo,

na seemu ya mavuno ga kpwandza ga chila uphandacho.

10Uchihenda hivyo vitsagavyo vindakoterwa,

na simikiro zindaodzazwa uchi wa zabibu.

113:11–12 Ayubu 5:17 3:11 Aeburania 12:5–6Mwanangu, Mwenyezi Mlungu achikutiya adabu ili kukulongoza vinono,

usigatsukurire madide, na achikukanya, usivundzike moyo.

123:12 Maono 3:19Mana Mwenyezi Mlungu nkumtiya adabu ye ammendzaye

dza vyo baba amtiyavyo adabu mwanawe ammendzaye.

Unono wa ikima

13Baha mutu aphahaye ikima,

na mutu awezaye kuelewa.

14Ikima ni bora kuriko feza,

ina fwaida kuriko zahabu.

15Ikima ni bora kuriko mawe ga samani,

takuna chitu chochosi cha kuazika chinachoweza kulengana nayo.

16Indakupha maisha mare, utajiri na ishima.

17Njiraze ni nono,

zosi zinaelekea kpwenye amani.

18Ikima ni muhi wa uzima kpwa osi anaoiphaha,

ana baha osi anaogbwirana nayo.

19Kpwa ikima Mwenyezi Mlungu waika misingi ya dunia,

na kpwa ufahamu Mwenyezi Mlungu wadumisha dzulu mlunguni.

20Kpwa marifwage vilindi vya madzi vyatsembuka,

na maingu ganatweneza manena.

21Mwanangu, gbwira ikima na uhende achili,

usiviriche bii.

22Navyo vindakupha maisha manono,

dza mkpwufu uhendavyo singoyo ikakala nono.

23Ndipho undaweza kuphiya vyako kpwa usalama,

wala chigulucho tachindakpwala.

24Ulalapho, kundakala na hofu,

undaphaha usingizi mnono.

25Usiogophe tisho ra gafula,

wala shambulizi kula kpwa atu ayi.

26Kpwa mana Mwenyezi Mlungu andakala kuluphiroro,

andakuepusha usedze ukagbwirwa ni muhego.

27Usimlafye mutu alondaye msada,

ichikala una uwezo wa kuhenda hivyo.

28Usimuambire jiranio,

“Phiya wedze muhondo, nindakpwedza nkuphe,”

ichikala cho chitu unacho phapho.

29Usipange mai dzulu ya jiranio,

anayeishi phephi nawe vinono bila wasiwasi.

30Usihehe na mutu bila chisa,

ichikala kadzangbwekuhendera uyi wowosi.

31Usimuonere wivu mutu wa fujo,

wala usiige mwendowe.

32Mana atu ayi ntsukizo kpwa Mwenyezi Mlungu,

ela ye nkuamini atu ambao njira zao zagoloka.

33Mwenyezi Mlungu anaapiza nyumba za atu ai,

ela anabariki za enye haki.

343:34 Jakobo 4:6; 1 Petero 5:5Iye nkubera enye chibero,

ela nkuonera mbazi a pole.

35Enye ikima andavuna ishima,

ela azuzu andaifiwa.

4

Ushauri kpwa anache

1Anangu, gbwirani mafundzo ga sowe yenu,

hegani masikiro genu mphahe kuelewa.

2Nakuphani malagizo manono,

kpwa hivyo msireme mafundzo gangu.

3Nriphokala mriphokala mwanache mimi mwanangbwa wa baba,

wa kurengbwarengbwa, chipendzi cha macheye cha mayo,

4baba wanifundza achiamba,

“Moyoo nauririkane sana maneno gangu,

gbwira shariya zangu, nawe undaishi.

5Dziphahire ikima, dziphahire kuelewa mambo;

usiyale wala kubera maneno gangu.

6Usimriche naye andakutundza,

mmendze naye andakurinda.

7Dzambo ra msingi ni kudziphahira ikima;

lavya chila urichonacho kpwa uphahe busara.

8Siamini sana ikima, naye andakuika dzulu

na andakuhenda uishimiwe.

9Andakuvwika chiremba cha unono phako chitswani,

andakala tadziyo nono.”

Tsambula njira nono

10Mwanangu, phundza na ugbwire maneno gangu,

ili miakayo ya kuishi ikale minji.

11Nikakufundza njira ya ikima,

na nikakuphirika na njira ya sawa.

12Unyendekapho, nyagozo tazindazuwiywa,

na hata uzolapho kundakpwala ugbwe.

13Gbwira sana mafundzo ga ikima usigariche gatsopoke,

gatundzeto kpwani ni uzimao.

14Usilungane na atu ayi,

wala usiige atu ayi.

15Njira yao iriche, usiisengerere;

usiilunge, lunga njirazo!

16Atu ayi taalala bila ya kuhenda uyi,

taaphaha usingizi bila kulumiza mutu.

17Mana uyi ndicho chakurya chao,

na kuhumira nguvu ndio uchi wao.

18Ela njira ya enye haki inaigana na mwanga wa chimirimiri,

uzidio kungʼala hadi kufikira mutsi kamili.

19Nayo njira ya atu ayi ni dza chilungulungu cha jiza,

taamanya akpwalacho.

20Mwanangu, phundza ninagokuambira,

hega sikiro uphundze nigombago.

21Higa usigariche bii,

ela gaike mwako moyoni.

22Kpwa vira higo ni uzima kpwa iye agaphahaye,

na ni dawa ya mwiri wosi.

23Rinda moyoo kuriko chitu chanjina chochosi

kpwa kukala himo ndimo chandzo cha uzima.

24Maneno gasigo ga kpweli na gakale kure nawe,

mromoo usigombe handzo.

25Matsogo gaelekeze sawa-sawa,

na ulole mbere kpwa mbere.

264:26 Aeburania 12:13Henda makini njira utsupirayo,

na hatuwazo zindakala salama.

27Usiaphuke kulume wala kumotso,

dzitenge na mai.

5

Onyo Kuhusu Uzembe

1Mwanangu, phundza ikima yangu,

hega sikiro usikize kuelewa kpwangu.

2Ndipho undaweza kukala na achili,

na mromoo undaika marifwa.

3Kpwa mana lilimi ra malaya ri mtswano dza asali,

na maneno ga kurusakpwe ga laini kuriko mafuha.

4Ela mwisho wa higo gosi wu utsungu kuriko chihumbo utsungu,

unakata kuriko mufyu urio na maso kosi-kosi.

5Nyagoze zinaelekea chifoni,

hatuwaze zinaphirika kuzimu.

6Wala kajali njira ya sawa ya uzima,

njiraze ni za kuangaika na mwenye kamanya.

7Sambi mwanangu niphundza,

na usiriche maneno ninagokuambira.

8Tsupa na njira ya kure naye,

tsona usiphiye phephi na nyumbaye.

9Usedze ukadzivundzira ishima,

na ahenda mai akafwaidi urivyotsuma.

10Sedze ajeni akashibishwa malizo,

na jashoro rikahumirwa ni mutu wanjina.

11Mwisho wa maishago ukaula,

wakati mwirio na nyama zinabubudziswa.

12Ndipho undaamba, “Baha kala siyazira kutiywa adabu

na moyo wangu kubera kuonywa!

13Siyaphundza sauti za alimu angu,

wala kuahegera sikiro rangu arionifundza.

14Pho vino nikabanangikirwa,

na nkadzitiya waibu mbere za atu.”

15Mwanangu, nwa madzi ga chisimacho mwenye,

madzi gatulukago mwako chisimani.

16Kpwadze umwage madzi ga chisimacho chila phatu,

na myuhoyo imwagbwe madzi njira kulu?

17Higo madzi nagakale gako macheyo,

sigo ga kunwa phamwenga na ajeni usioamanya.

18Chisimacho cha madzi nachibarikiwe,

nawe uhamirwe ni mcheo wa uhanani.

19Ni mnono na anafwahira dza kulungu,

nyahoze zikutoshe wakati wosi,

mahabage gakuliwaze chila mara.

20Mwanangu, mbona unahalwa ni mchetu malaya?

Mbona unaphaphasa mchetu wanjina?

21Mana ahendago mwanadamu gosi ganaonewa ni Mwenyezi Mlungu,

iye anachunguza njira zosi.

22Mutu mui andachengbwa ni uyiwe mwenye;

andafungbwa na mkpwowa wa dambize mwenye.

23Andafwa kpwa kutsowa makini,

andaangamika kpwa uzuzuwe.

6

Phatsula usikale mzuzu

1Mwanangu, napho ukadzilavya kuimirira deni ra mutu wanjina,

napho ukaahidi kuzamini mjeni,

2phahi ukadzihega na manenogo mwenye,

na ukadzifunga na kauliyo mwenye.

3Umanye phahi u tsini ya mamlaka ga mutu wanjina, na uchilonda kudziphatsula, henda hivi:

phiya upesi ukamrai akurichire.

4Usiriche ukagbwirwa ni usingizi,

wala kukuka.

5Phatsula upesi dza chiphala kula mikononi mwa muindza,

dza nyama wa mapha aphatsulavyo agbwirwapho ni muhego.

6We mvivu! Phiya ukalole tsungutsungu,

karirikane njiraze ili uphahe ikima.

7Tsungutsungu kana chilongozi,

afisa, wala mtawala.

8Ela anadziikira chakurya minga ya mwaka,

anadzikusanyira akiba siku za mavuno.

9We mvivu! Undalala ta rini?

Undalamuka rini kula usingizini?

106:10 Misemo 24:33–34Lala vichache, senukira vichache,

na kundza mikono magoni, udzioyeze!

11Ndipho uchiya undakugbwavukira dza mnyangʼanyi,

na kutsowa kundakpwedzera dza jaili.

12Mutu mui, mutu asiyefwaha chitu,

anadengereka na maneno ga ovyo.

13Nkufwinya dzitso kuakocheza anjina,

anahenda ishara na chigulu na kuoloha na chala.

14Moyowe mui, utunga mai,

chila aphiyapho anazula kondo.

15Kpwa ajili ya higo, mai gandamphaha gafula,

mara mwenga andalumizwa vibaya na kandaphola.

16Kuna vitu sita ambavyo vinamtsukiza Mwenyezi Mlungu,

ee, kamwi ni sabaa ambavyo wavimena:

17Mutu wa shobo,

lilimi rigombaro handzo,

mikono imwagayo milatso isiyo hatiya,

18Moyo utungao mipango mii,

magulu gazorerago kuhenda mai,

19Shaidi agombaye handzo

na ye aphandaye mbeyu ya ufyakatsi kahi za ndugu.

20Mwanangu, gbwira malagizo ga sowe,

wala usiriche mafundzo ga mayoo;

21Gaike moyoni chila mara,

gavwale mwako singoni.

22Gandakulongoza kpwenye njirazo,

gandakurinda ulalapho,

gandakushauri ulamukapho.

23Mana shariya hizi ni taa,

na mafundzo higa ni mwanga,

nako kuonywa na kutiywa adabu

ni njira ya uzima,

24Mafundzo higa gandakurinda na mchetu mui,

na manenoge ga kurusa.

25Usiaze unonowe mwako moyoni,

wala usikubali akuvwehe kpwa kukutsuphira nyusi.

26Malaya andakurehera uchiya,

mchetu mzindzi nkuindza maishago ambago ni ga samani.

27Dze, unaweza kuika moho chifuwani

na nguwozo zisiphye?

28Dze, unaweza kuvyoga makala ga moho

na nyayozo zisiphye?

29Ndivyo mutu alalaye mkpwaza myawe akalavyo,

yeyesi amgutaye mkpwaza myawe andatiywa adabu.

30Atu taabera sana muivi aiyapho

ili ause ndzala,

31ela achiphahikana andaripha kano sabaa,

tsona andaripha na malize zosi arizo nazo.

32Aziniye kana achili kamare,

ahendaye hivyo anaangamiza maishage mwenye.

33Andalumizwa na kuberwa,

waibu ndiouphaha taundafutika tse.

34Kpwani wivu wa mlume unamuhenda akale msiru sana,

anaphoriphiza chisasi kana mbazi.

35Kandakubali maripho gogosi,

wala kuhurizwa ni unji wa malu.

7

Kusakala muaminifu ni uzuzu

1Mwanangu, gbwira maneno gangu,

shariya yangu kpwako naikale azina.

2Lunga shariya zangu nawe undaishi,

rinda mafundzo gangu dza tembe ya dzitsoro.

3Gafunge mwako malani

na ugaandike mwako moyoni.

4Muambire ikima, “Uwe u mwenehu mchetu,”

na umuambire busara, “Uwe u msena wangu.”

5Nao andakuika kanda na mkpwaza mutu ambaye ni mdiya,

andakuusa phephi na maneno ga mchetu mwenye maneno ga kuhama.

6Siku mwenga kpwenye dirisha ra nyumba yangu,

natsungurira kondze kpwenye paziya ya kulangala.

7Náona avulana anji azuzu,

na hasa mmwenga wao kala ni mzuzu tse!

8Hiye kala anatsupa na njira kulu,

phephi na phatu ariphoishi mchetu mzindzi.

Phahi achigbwira njira iphiyayo kpwa mchetu hiye,

9kala dzuwa rikatswa,

jiza rikaanda.

10Gafula yuya mchetu wakpwedzamsengerera yuya mvulana,

naye akavwala mavwazi ga umalaya, ana mipango ya udiya.

11Mchetu mwenye anakululu na likakado;

iye ni wa chigulu na njira:

12Mara a njirani, kano a cheteni,

naye kakosekana chipembeni mwa njira anaoteya.

13Phahi, wamtiya chifuwani yuya mvulana,

achimdonera, na wamlola na uso wa kutsowa haya achimuamba:

14“Mino yanibidi nilavye sadaka;

na rero nkausa naziri zangu.

15Ndipho nkedza kukuphokera,

che nakuendza kpwa hamu nami nikakuphaha.

16Chitanda changu nkachiandika vinono,

shuka za rangi ya zambarau kula Misiri.

17Chitanda changu nkachitiya marashi

ga manemane, udi na mdalasini.

18Huphiye vyehu! Hukarye raha hadi ligundzu,

hukapige mioyo yehu pasi na mahaba.

19Mana mlume wangu kapho kaya,

waphiya charo cha kure.

20Watsukula bunda ra pesa,

andauya bada ya sabaa mbiri.”

21Hipho wamchenga-chenga na manenoge manono,

na achimrusa na maneno ga mtswano.

22Mara mwenga yuya mvulana wamlunga-lunga ye mchetu,

dza ngʼombe aphirikpwaye chitsindzironi,

dza kulungu agbwirwavyo ni muhego.

23Kayamanya kukala kuphiyakpwe kundagarimu maishage,

hadi moyowe uchilatswa na muvwi.

Wakala dza nyama wa mapha ariyegbwa muhegoni.

24Sambi anangu niphundzani,

hegani masikiro genu musikize maneno galago mwangu mromoni.

25Msikubali mioyo yenu igbwire njira za mchetu dza iye,

wala kulunga tabiyaze mbii.

26Mana waahenda anji agbwe,

alume anji ariomlunga waaolaga.

27Nyumbaye ni njira ya kuphihira kuzimu,

chumbache ni pango ritserezaro chifoni.

8

Ikima inagomba

18:1 Misemo 1:20–21Sikiza! Ikima anakuiha.

Ufahamu anakuiha na raka ra dzulu.

2Aimire maganiko ga njira

dzulu ya phatu riphounuka.

3Aimire phephi na maryango ga kumenyera mudzi,

anapiga lichemi phatu amenyerapho atu:

4“Mwinoo! Mino naiha mwimwi,

mwiho wangu ni wa anadamu mosi.

5Mwino azuzu dzifundzeni kukala alachu,

namwi apumbavu kalani na makini.

6Niphundzani mana nigombaro ni dzambo muhimu

na mwangu mromoni munatuluka mambo ga haki.

7Mromo wangu unagomba kpweli tuphu

na handzo ni tsukizo mwangu kanwani.

8Maneno gosi galago mwangu mromoni ni ga haki,

taphana rakukoseka wala ra handzo hata mwenga.

9Mutu mwenye ufahamu andaelewa maneno gangu

na ga sawa-sawa kpwa mutu mwenye marifwa.

10Inafwaha utsambule mafundzo gangu kuriko feza

na uphahe marifwa badala ya zahabu swafi.

11Mana ikima ni bora kuriko mawe ga samani sana

na chitu chochosi unachochiaza tachilengana nayo.

12Mimi ikima nina ulachu,

piya nina marifwa na achili.

13Kumuogopha Mwenyezi Mlungu ni kuzira uyi,

mino názira ngulu na shobo,

tabiya mbii na maneno mai.

14Nina uwezo wa kushauri na ikima halisi,

nina achili na nguvu.

15Kpwa msada wangu afalume nkutawala

na vilongozi akatunga shariya za haki.

16Atawala alongoza na msada wangu

na akulu akalavya uamuli wa haki.

17Ninaamendza hara animendzao

na hara aniendzao kpwa chadi andaniphaha.

18Utajiri na ishima i kpwangu,

tsona utajiri unaodumu na baraka.

19Matunda gangu ni bora kuriko zahabu swafi

na fwaida yangu ikashinda feza swafi.

20Ninanyendeka kahi-kahi ya haki,

ninalunga shariya ya haki.

21Ninaatajirisha hara animendzao,

tsona naodzaza tele hazina zao.

228:22 Maono 3:14Mwenyezi Mlungu waniumba mwandzo wa kaziye,

kabila kadzangbweumba chochosi.

23Nátsambulwa pho kare,

kabila ya dunia kuandza.

24Návyalwa kabila ya vilindi vya bahari,

kabila ya pula zoodzala madzi.

25Nákalapho kabila ya myango

na vidzango kuumbwa.

26Kabila Mwenyezi Mlungu kuumba tsi na minda

wala vumbi ga tsi.

27Nákalapho ariphotengeza dzulu mlunguni,

hipho Mwenyezi Mlungu ariphopiga msitari wa kuphaka mlunguni na bahari matso gasikapho kuona.

28Nákalapho ariphoika imara maingu hiko dzulu,

na kuunda pula za madzi gajerago kuphiya baharini.

29Nákalapho hipho Mlungu ariphoyiikira miphaka bahari

kusudi madzige gasivundze shariyaze.

Nákalapho ariphoika misingi ya dunia.

30Mino nákala phamwenga naye kama fundi mangungu.

Mimi kala ndimi furahaye chila siku, nchisherekeya mbereze siku zosi.

31Náfurahia dunia na anadamu akalao mumo,

piya náfwahirwa kukala phamwenga nao.

32Sambi phahi, anangu niphundzani,

hara alungao njira zangu ana baraka.

33Gbwirani mafundzo gangu mkale na ikima,

wala msigareme.

34Mutu aniphundzaye ana baraka,

napho andakala phangu mryangoni,

achichesa kugodza phangu chizingitini chila mara.

35Mana aniphahaye mimi ana uzima,

naye akakubaliwa ni Mwenyezi Mlungu.

36Ela anikosao analumiza mioyo yao enye,

na osi anizirao mimi anamendza chifo.”

9

Ikima inaalika karamu

1Ikima akadzenga nyumbaye,

akaichitira nguzo sabaa.

2Ikima akatsindza nyama a karamu,

akatayarisha uchi wa zabibu,

na meza ikaandaliwa.

3Ikima akahuma atumishie a chichetu,

akaime mwatu mwa dzulu mwa mudzi kuatangazira atu,

4achiamba, “Chila ariye mzuzu naainjire himu,”

chisha anamuambira ariyephungukirwa ni achili,

5“Ndzo urye chakurya changu,

na unwe uchi wa zabibu nchiotengeza.

6Richani uzuzu mphahe kuishi,

lungani mambo ga achili.”

Ikima ya kpweli na fwaidaye

7Piya anaamba, “Amkanyaye mwenye chibero anadzitakira kulaphizwa,

amdemuriraye mutu mui, anadzirehera waibu.

8Mwenye chibero usimuonye, mana andakuzira,

muonye mwenye ikima naye andakumendza.

9Mfundze mwenye ikima naye andazidi kukala na ikima,

muelimishe mwenye haki naye andaenjereza ilimuye.

109:10 Ayubu 28:28; Zaburi 111:10; Misemo 1:7Kumuogopha Mwenyezi Mlungu ndicho chandzo cha ikima,

na mwenye achili ni yuya ammanyaye Mlungu Mtakatifu.

11Kpwa kutsupira mimi sikuzo zindakala nyinji,

nawe maishago gandaenjerezwa miaka minji.

12Uchikala una ikima indakufwaha we mwenye,

unaphoibera undaphaha hasara we mwenye.”

Kululu za mchetu mzuzu

13Mchetu mpumbavu ana hoyo,

kamanya chitu na kamendze kumanya.

14Asagala mryangoni pha nyumbaye,

nkuika chihiche phatu phariphounuka mo mudzini.

15Kuno anaiha atu atsupao na njira,

alungao shuuli zao anaambira,

16“Chila ariye mjinga na abete hipha,”

nao azuzu anaambwa,

17“Madzi ga kuiya ga luchi,

na uchirya chakurya kudzifwitsa chimtswano.”

18Ela azuzu taamanya himo ndani muna nyufu,

na ajeni ariomenya mwa mchetu hiye pha sambi a kuzimu.

10

Misemo ya Selemani

1Hino ni misemo ya Selemani:

Mwana ariye na achili anahamira ise,

ela mwana achikala mzuzu anarehera sonono nine.

2Mali iphahikanayo na njira mbii taina baraka,

ela haki inativya mutu na chifo.

3Mwenyezi Mlungu karicha mwenye haki akale na ndzala,

ela tamaa za atu ayi kazimendze.

4Uvivu unareha uchiya,

mkpwono wa mutu mwenye chadi unatajirisha.

5Mwenye achili nkukusanya siku za mavuno,

ela mwana alalaye siku za mavuno nkureha waibu.

6Baraka nkukala chitswani pha mutu wa haki,

ela maneno ga mutu mui nkufwitsa mai.

7Mwenye haki andatambukirwa na mahendoge manono,

ela mutu mui andayalwa tsetsetse.

8Mwenye moyo wa achili andatii shariya,

ela azuzu adererekao maneno manji andaangamika.

9Aishiye maisha ga haki ana usalama,

na aishiye vii gakpwe gandamanywa.

10Afwinyiraye dzitso mutu andazula tabu,

ela mzuzu asiyetsambula maneno, andadziangamiza.

11Mromo wa mwenye haki nchisima cha uzima,

ela mromo wa mutu mui u tele jeuri.

1210:12 Jakobo 5:20; 1 Petero 4:8Kuzirana kuna sababisha kuheha,

ela kumendzana kunasitiri makosa gosi.

13Maneno ga ikima gala mromoni mwa mwenye achili,

ela asiye achili andapigbwa fwimbo ya mongo.

14Atu enye ikima nkuika akiba ya marifwa,

ela azuzu nkudzigombera na kudzirehera tabu.

15Tajiri nkurindwa ni malize,

mgbwayi akagayiswa ni ugayiwe.

16Mshahara wa atu a haki ni maisha manono,

ela mapato ga atu ayi mwishowe ni kutiywa adabu kpwa sababu ya dambi.

17Akubaliye kuhenda adabu anaelekeya njira ya uzima,

ela iye aremaye kudemurirwa andaangamika.

18Mutu aziraye myawe chisiri-siri ni munafiki,

na akatiraye ni mzuzu.

19Phenye maneno manji taphakosekana dambi,

ela anayezuwiya mromowe ana achili.

20Maneno ga mwenye haki ni dza feza swafi,

ela achili ya mutu mui taina samani.

21Maneno ga enye haki ganafwaidi atu anji,

ela azuzu aolagbwa ni kukosa achili.

22Baraka za Mwenyezi Mlungu ndizo zinazotajirisha,

wala kareha sonono phamwenga nazo.

23Mpumbavu anafwahirwa ahendapho mai,

ela mwenye ikima nkufwahirwa ni ufahamu.

24Mutu mui achiogopha dzambo rindamfika,

ela ariazaro mwenye haki ndiro ndirohewa.

25Phuto rinaphotsupa atu ayi nkuphepheruswa,

ela enye haki andadumu hata kare na kare.

26Viratu vira digbwa rihendavyo gandzi menoni au mosi uawisavyo matsoni,

ndivyo mvivu alumizavyo achiomuandika kazi.

27Kumuogopha Mwenyezi Mlungu kunareha maisha mare,

ela maisha ga atu ayi gandafupishwa.

28Kuluphiro ra mwenye haki rinareha furaha,

ela tazamio ra atu ayi tarindakala.

29Mwenyezi Mlungu ni chimbiriro ra enye haki,

ela atu ayi nkuaangamiza.

30Enye haki taandangʼoka kula kpwenye tsi yao,

ela atu ayi taandasala bii.

31Mromo wa mwenye haki unafundza ikima,

ela lilimi ra mutu wa handzo rindakatwa.

32Miromo ya enye haki igomba maneno ganagofwaha,

ela miromo ya atu ayi inagomba machafu bahi.

11

1Vipimo vya handzo vinamtsukiza Mwenyezi Mlungu,

ela vipimo vya sawa-sawa vinamfwahira.

2Kudzikarya nkpwedza phamwenga na waibu,

ela anyenyekevu ndio enye ikima.

3Atu a haki nkulongozwa ni ukamilifu wao

na atu ayi akaangamizwa ni handzo rao.

4Mali taziokola siku ya uamuli,

ela haki inaokola na chifo.

5Haki ya atu asio na lawama inaalongoza kuhenda garigo sawa;

ela atu ayi andamalwa ni uyi wao.

6Haki ya atu asio na makosa indaativya,

ela atu asio aaminifu andahalwa mateka ni mipango yao mii.

7Mutu mui achifwa tamaaze nazo zinaangamika,

mana wakuluphira nguvuze ambazo ni bure.

8Mwenye haki nkuuswa shidani,

na badalaye mutu mui akainjizwa shidani.

9Mutu asiyemuogopha Mlungu nkubananga ayae na mromowe,

ela mwenye haki andativywa ni marifwage.

10Enye haki achiongokerwa, mudzi wosi nkusherekeya,

na mutu mui afwapho mudzi nkuhererwa.

11Baraka za enye haki nkuhenda mudzi ukaongokerwa,

ela maneno ga atu ayi ganavundza mudzi.

12Mutu aberaye jiraniwe ni mzuzu,

ela mwenye ufahamu nkunyamala.

13Mutu mmbeya nkuzunguluka kusema siri za ayae,

ela mutu muaminifu nkufwitsa siri.

14Taifa nkugbwa phachikosekana ulongozi wa mwenye achili,

ela pharipho ashauri anji phana usalama.

15Anayeimirira mjeni andaphaha tabu,

ela aremaye kukala mzamini a salama.

16Mchetu wa mbazi nkuishimiwa,

na mlume mwenye chadi nkutajirika.

17Mutu ahamirwaye nkukaribisha ayae nkufwaidika mwenye,

ela mutu katili nkudzilumiza mwenye.

18Mutu mui ahumira handzo nkuvuna uyiwe,

ela ahendaye haki mariphoge gandadumu.

19Mutu alungaye kuhenda haki andakala moyo,

ela atsambulaye kuhenda mai andafwa.

20Mwenyezi Mlungu nkutsukizwa ni atu enye nia mbii,

ela nkufwahirwa ni atu ambao njira zao tazina lawama.

21Hakika atu ayi andatiywa adabu,

ela atu anaoogopha Mlungu andaokolwa.

22Mchetu mnono asiye na achili,

ni kama pete ya zahabu ichiyovwikpwa pula ya nguluwe.

23Hamu ya enye haki ni kuphaha manono tu,

ela matumaini ga atu ayi ganareha tsukizi.

24Mutu alavyaye na moyo mmwenga nkuzidi kutajirika,

ela achoyo nkuzidi kukala achiya.

25Mutu alavyaye na moyo mmwenga andaongokerwa,

na amnwesaye myawe madzi naye andanweswa.

26Atu nkulani achuuzi ambao anafwitsa chakurya ili aguze badaye na bei gali,

ela hara aguzao nkuvoyerwa baraka.

27Mutu ahendaye chadi kuhenda manono andamendzwa,

ela ahendaye mai andaphahwa ni mai.

28Mutu anayekuluphira malize andafilisika,

ela mwenye haki andavuvumuka dza makodza maitsi ga wakati wa mwaka.

29Atu areherao nyumba zao tabu andarisi phepho,

na mzuzu andakala mtumwa wa mwenye achili.

30Mwenye haki ni dza muhi uvyalao matunda ga uzima,

na mutu ariye na ikima nkuvutia atu.

3111:31 1 Petero 4:18Ichikala enye haki nkuriphiwa pha hipha duniani,

dze, si zaidi atu ayi na enye dambi kuriphiwa!

12

1Akubaliye mafundzo anamendza marifwa,

ela asiyelonda kuonywa ni mzuzu.

2Mutu mnono nkupendeleywa ni Mwenyezi Mlungu,

ela mutu wa nia mbii nkuhukumiwa ni Mwenyezi Mlungu.

3Mutu ahendaye mai kandadumu,

ela enye haki taandangʼolwa.

4Mchetu wa tabiya nono nkurehera mlumewe ishima,

ela mchetu arehaye waibu ni dza kuola misozani mwa mlumewe.

5Mipango ya atu anaomuogopha Mlungu ni ya haki,

ela mashauri ga atu ayi ni ga handzo.

6Maneno ga atu ayi nkumanya kuolaga,

ela maneno ga enye haki ganativya.

7Atu ayi nkuangamizwa na akasira,

ela nyumba ya mwenye haki indadumu.

8Mutu nkulikpwa kulengana na achilize,

ela mwenye nia mbii nkuberwa.

9Baha mutu wa hali ya photsi anayedzikuluphira,

kuriko mutu adzikaryaye na kana chitu.

10Mwenye haki nkuroroma nyama ao,

ela hendo ra mbazi kabisa ra mutu mui ni ukatili tu.

11Mutu arimaye mundawe andakala na chakurya chinji,

ela alungaye mambo ga upuzi kana achili.

12Atu ayi nkuaza nyara za atu ayi,

ela enye haki nkukala imara na akavyala matunda.

13Atu ayi agbwirwa ni maneno gao mai,

ela enye haki nkuepuka tabu.

14Mutu anaweza kufanikishwa ni manenoge,

dza vira kazi ya mikono inavyoweza kureha fwaida.

15Azuzu nkudzihenda a sawa,

ela mwenye achili nkuphokera mashauri.

16Mzuzu ana tsukizi za phephi,

ela mlachu nkupuza alaphizwapho.

17Shaidi anayegomba kpweli nkulavya ushaidi wa kpweli,

ela shaidi wa handzo nkugomba handzo.

18Maneno ga ovyo ganakata dza upanga,

ela ariye na achili manenoge ganaphoza.

19Kpweli inadumu hata kare na kare,

ela handzo ni ra wakati mfupi.

20Handzo rikaodzala mioyoni mwa atu apangao mambo mai,

ela atu arehao amani mioyo yao ina raha.

21Enye haki taandafikpwa ni mai,

ela atu ayi nkuphaha mashaka manji.

22Mwenyezi Mlungu nkuzira atu agombao handzo,

ela nkuhamirwa ni atu agombao kpweli.

23Mutu wa achili kaonyesa marifwage,

ela mutu mzuzu nkunadi uzuzuwe.

24Mutu wa chadi andakpwezwa cheo,

ela mutu mvivu andahenda kazi za mtumwa.

25Moyo uchihenda wasiwasi mwanadamu nkukosa raha,

ela maneno manono ganachangamusha.

26Mwenye haki nkuapha ayae mashauri manono,

ela njira za mutu mui nkuhenda ayae akakosera.

27Muindza mvivu nkushindwa hata kuwada nyamawe achiyemphaha,

ela mutu wa chadi nkuhumira vinono chila aphahacho.

28Katika njira za haki muna uzima;

himo mutsupirwamo tamuna chifo.

13

1Mwana wa ikima nkugbwira mafundzo ga ise,

ela mwana mwenye chibero kaphundza mashauri.

2Mutu mnono nkuphaha manono kpwa ajili ya manenoge manono,

ela hamu ya ajanja nkupanga mai.

3Mutu wa maneno ga chiasi andakala na maisha mare,

ela mutu wa maneno ga bovobovo andabanangbwa.

4Atu avivu nkutamani na kaphaha chitu,

ela gaazwago ni atu a chadi nkutimizwa.

5Enye haki nkuzira handzo,

ela atu ayi nkugbwirwa ni haya na waibu.

6Haki inarinda mutu aphiyaye njira za sawa,

ela dambi inabananga atu ayi.

7Kuna atu anaodzikarya ni matajiri ela taana chitu,

anjina nkudziika chigayi ela a tele mali.

8Utajiri wa mutu unaweza kumtivya maishage,

ela mchiya katishirwa ni yeyesi.

9Maisha ga enye haki gana mwanga na kuhererwa,

ela maisha ga atu ayi gandazimwa dza taa.

10Ngulu nkureha mvwehano,

ela atu akubalio mashauri ana ikima.

11Mali ya kuphahikana upesi-upesi kpwa njira zisizo za sawa taikala,

ela ahendaye chadi kurundikiza maliye chidide-chidide indaenjerezeka.

12Hamu ya mutu ichikaizwa kuuswa moyo nkuluma,

ela ndoso ya mutu itimizwapho,

nkureha uzima.

13Atu anaobera mafundzo nkumenya matatani,

ela anaoishimu shariya andatuzwa.

14Mafundzo ga mwenye ikima ni dza pula ya madzi inayoriza uzima,

nkumuhenda mutu achimbire mihego ya chifo.

15Mutu wa achili nkukubalika,

ela njira atsupirayo mutu asiye muaminifu nkumphirika kpwenye maangamizi.

16Atu a achili nkuhenda mambo na marifwa,

ela azuzu taafikiri, anaonyesa uzuzu wao tu!

17Mjumbe mui nkuinjiza atu tabuni,

ela mjumbe muaminifu nkureha uphozi.

18Mutu apuzaye mafundzo andafikpwa ni uchiya na waibu,

ela agbwiraye mafundzo andaishimiwa.

19Tunu ya moyo inaphotimizwa, inareha raha,

ela kuricha mai, ni tsukizo kpwa azuzu.

20Mutu alunganaye na atu enye ikima naye andakala na ikima,

ela alunganaye na azuzu andaphaha hasara.

21Mambo mai nkulunga enye dambi,

ela baraka nkulunga enye haki.

22Atu anono nkuikira adzukulu aho urisi,

ela urisi wa enye dambi nkuhalwa ni enye haki.

23Munda wa mchiya unaweza kuvyala chakurya chinji,

ela chosi nkuzolwa ni aonerao.

24Mutu asiyechapa mwanawe kammendza,

ela mutu ammendzaye mwanawe karicha kumtiya adabu.

25Enye haki andarya kumvuna,

ela ndani ya mutu mui indakala na ndzala.

14

1Mchetu wa achili nkudzenga nyumbaye,

ela mchetu mzuzu nkuibomola na mikonoye mwenye.

2Mutu alungaye njira ya sawa anamuogopha Mwenyezi Mlungu,

ela mutu alungaye njira mbaya anabera Mlungu.

3Maneno ga mutu mzuzu nkumtongea achapwe milawa mongoni,

ela maneno ga mutu wa achili nkumrinda na tabu.

4Napho taphana ngʼombe a kurima, taphana mtsere wa kutiya kpwenye miyo ya kutiya marisa,

ela nguvu za ngʼombe a kurima nkureha mavuno manji.

5Shaidi muaminifu kachenga,

ela shaidi wa handzo agomba handzo.

6Mutu wa chibero nkuendza ikima na kaiphaha,

ela marifwa ganaphahwa rahisi ni mwenye busara.

7Kala kanda na mutu mzuzu,

mana phakpwe kundaphaha marifwa.

8Ikima ya mwenye achili ni kuelewa njiraze,

ela uzuzu wa ajinga nkuachenga nyo enye.

9Atu azuzu taajali kuhusu dambi zao,

ela enye haki nkupendeleywa ni Mlungu.

10Chila mutu nkumanya utsungu wa moyowe,

takuna mutu wanjina awezaye kumanya kuhererwakpwe.

11Nyumba ya mutu mui indabomolwa,

ela hema ra mwenye haki rindaimarishwa.

1214:12 Misemo 16:25Kuna njira ambayo mutu nkuona i sawa,

ela mwishowe ni chifo.

13Chitseko chinaweza kufwitsa sonono,

ela chitseko chinaphosira, sonono inauya.

14Mwenye dambi nkuriphiwa mshahara kamili wa mahendoge,

naye amuogophaye Mlungu akahewa sawabuze.

15Atu azuzu nkuamini chila anachoambirwa,

ela mutu wa achili nkulola mwendowe.

16Mutu wa achili nkumuogopha Mlungu na kuricha mai,

ela azuzu taana makini na taajali.

17Mutu wa tsukizi za phephi nkuhenda mambo ga chizuzu,

na atu a kuhega ayawao achili nkuzirwa.

18Azuzu avwikpwa ujinga,

ela atu a achili avwikpwa chiremba cha marifwa.

19Atu ayi andasujudu mbere za atu anono,

ahendao mai andasujudu maryangoni mwa enye haki.

20Mchiya kamendzwa hata ni majiranige,

ela tajiri ana asena anji.

21Mutu aberaye jiraniwe anakosera,

ela baha atu aonerao mbazi achiya.

22Mutu apangaye mai nkuangamika,

ela mutu apangaye manono nkumendzwa na kuaminiwa.

23Kazi yoyosi ichihendwa na chadi ina fwaida,

ela maneno mahuphu ganareha uchiya.

24Utajiri nchiremba cha atu a achili,

ela uzuzu wa ajinga nkuvyala uzuzu.

25Shaidi wa kpweli nkutivya maisha,

ela shaidi wa handzo nkusalata.

26Atu amuogophao Mwenyezi Mlungu ana kuluphiro ra kudina,

na ana aho ana phatu salama pha kuchimbirira.

27Kumuogopha Mwenyezi Mlungu ni dza pula ya madzi inayoriza uzima,

nkumuhenda mutu achimbire mihego ya chifo.

28Mfalume nkukala mkpwulu napho anatawala atu anji,

ela mfalume asiyekala na atu si chitu.

29Mutu asiyereya upesi ana ufahamu mkpwulu,

ela wa kureya upesi anaonyesa uzuzuwe.

30Moyo wa amani, nkumupha mutu uzima,

ela chidzitso chinaihenda mifupha ya mwiri iole.

31Atu aonerao achiya anamlaphiza Muumba wao,

ela atu aoteryao achiya anamuishimu Mlungu.

32Atu ayi nkuangamizwa ni dambi zao,

ela enye haki ana tumaini hata bada ya kufwa.

33Ikima ikala achilini mwa mutu wa marifwa,

ela ikima taiphahikana14:33 Chieburania; tafusiri zanjina za Septuagint na Syriac zinaamba inamanyikana. mioyoni mwa azuzu.

34Haki inatukuza taifa,

ela dambi ni waibu kpwa chila atu.

35Mfalume nkufwahirwa ni mtumishi ahumiraye achiliye vinono ahendapho kazi,

ela arehaye waibu nkumtiya adabu.

15

Mlungu anago gosi

1Mutu uchimupha jibu ra upole rindausa hasira,

ela jibu ra usiru nkutsangira hasira.

2Mromo wa mutu wa achili nkugoteza marifwa,

ela miromo ya azuzu nkueneza ujinga.

3Matso ga Mwenyezi Mlungu ga chila phatu,

ganachunguza ayi na anono.

4Maneno ga upole ni msingi wa uzima na afya,

ela maneno ga handzo ganavundza moyo.

5Mutu mzuzu nkubera mafundzo ga avyazie,

ela mutu adzifundzaye anaphokanywa ni mlachu.

6Nyumba ya enye haki ina mali nyinji,

ela mapato ga mutu mui ganareha chisirani.

7Mromo wa mutu wa achili nkueneza marifwa,

ela mzuzu kaweza.

8Sadaka za atu ayi ni tsukizo kpwa Mwenyezi Mlungu,

ela nkufwahirwa ni mavoyo ga enye haki.

9Mwenyezi Mlungu nkutsukirirwa njira za atu ayi,

ela nkuamendza atu adinisao kuhenda haki.

10Mutu aremaye njira ya sawa andatiywa adabu kali

na mutu amenaye kukanywa andafwa.

11Mwenyezi Mlungu anamanya garigo kuzimu na garigo ndani ya dibwa ra kubananga [Abadoni],

phahi moyo wa mwanadamu anaumanya zaidi.

12Mutu wa chibero kamendze kukanywa,

phahi kalunga ushauri kpwa atu a achili.

13Moyo wa kuhererwa unachangamusha uso,

ela sonono inavundza moyo.

14Mutu wa achili ana hamu ya kuphaha marifwa,

ela azuzu anaenderera na uzuzu wao.

15Kpwa anayeonerwa chila siku kpwakpwe ni mbii,

ela moyo wa furaha una karamu isiyosika.

16Baha ukale na mapato machache phamwenga na kumuogopha Mwenyezi Mlungu,

kuriko kukala na mali nyinji phamwenga na tabu nyinji.

17Baha kurya mtsunga pharipho na mendzwa,

kuriko kurya nyama za kunona pharipho kuzirana.

18Mutu wa tsukizi za phephi kakaa kubwaga kondo,

ela mutu mpole nkukanya kondo.

19Njira ya mutu mvivu yamera miya,

ela njira ya mwenye haki ikaera dza njira kulu.

20Mwana wa achili nkumfurahisha ise,

ela mwana mzuzu nkumʼbera nine.

21Uzuzu nkumfurahisha asiye achili,

ela mwenye ufahamu nkutsambula njira ya sawa.

22Bila ya mashauri mipango nkukoseka,

ela pharipho ashauri anji mambo nkugoloka.

23Kulavya jibu nono kunafurahisha,

ni ajabu kuphaha neno ra kufwaha kano unaphoritaka!

24Mutu wa achili njiraye inaphirika dzulu uzimani,

ili aepuke njira ya kuinjira tsini mbirani.

25Mwenyezi Mlungu nkubananga nyumba ya mutu wa ngulu,

ela miphaka ya magungu nkuirinda.

26Mwenyezi Mlungu nkuzira maazo ga atu ayi,

ela anafwahirwa ni maneno ga atu ario swafi.

27Mutu amendzaye kuhongbwa andarehera jamaaze sonono,

ela aziraye kuhongbwa andaishi.

28Mwenye haki nkuaza kabila ya kugomba,

ela kanwa ya mutu mui imwaga mai.

29Mwenyezi Mlungu a kure na atu ayi,

ela anaphundza mavoyo ga enye haki.

30Uso wa kuchangamuka unafurahisha moyo,

na habari nono nkureha afya mwirini.

31Mutu asikiraye maonyo ga kumdzenga,

andaolangbwa phamwenga na atu a achili.

32Mutu akosaye adabu anadzibera mwenye,

ela mutu achikubali kukanywa anaenjereza achili.

33Kumuogopha Mwenyezi Mlungu kunafundza mutu akale na ikima,

mutu achigbwa maguluni badaye andaishimiwa.

16

Alondavyo Mlungu Ndivyo vikalavyo

1Mwanadamu nkupanga mipangoye,

ela uamuzi wa mwisho ni wa Mwenyezi Mlungu.

2Mutu nkuona mahendoge ga sawa,

ela Mwenyezi Mlungu ndiye achunguzaye moyo wa atu.

3Mrichire Mwenyezi Mlungu kazizo zosi uchizopanga,

ndipho mipangoyo indakalato.

4Mwenyezi Mlungu waumba chila chitu kpwa kusudire,

hata atu ayi waaumba ili edze aahukumu.

5Chila mutu mwenye ngulu ni tsukizo kpwa Mwenyezi Mlungu.

Kpwa kpweli mutu iye andatiywa adabu.

6Kpwa mbazi na uaminifu dambi nkuuswa.

Mutu anayemuogopha Mwenyezi Mlungu nkuricha kuhenda mai.

7Njira za mutu zichimfwahira Mwenyezi Mlungu,

Mwenyezi Mlungu nkuhenda maadui ga mutu hiye gaishi naye kpwa amani.

8Baha mutu aphahe mali chache kpwa njira ya haki,

kuriko akale tajiri kpwa kuonera.

9Mwanadamu nkudzipangira mipango,

ela Mwenyezi Mlungu ndiye nkulongoza nyagoze.

10Mfalume nkulongozwa ni Mlungu kuhenda uamuzi,

phahi anaphoamula, naamule na haki.

11Mwenyezi Mlungu analonda vipimo vya haki;

chila dziwe ra kupimira ratengezwa ni iye.

12Kuhenda mai kunatsukiza afalume,

mana mamlaka gao gaimarishwa ni haki.

13Mfalume nkufwahirwa ni maneno ga haki,

nkumendza atu agombao kpweli tuphu.

14Tsukizi za mfalume ni dza muhumwa wa kpwendaolaga,

mutu wa achili anaweza kuidigirisa.

15Uso wa mfalume uchingʼala ni dalili ya uzima,

na mendzwaye nkuburudisha dza mvula ya mwaka.

16Ni bora iriyodze kuphaha ikima kuriko zahabu

na kutsambula kukala na achili kuriko feza.

17Njira ya mwenye haki nikudzitenga na mai,

arindaye njiraye anarinda maishage.

18Ngulu nkutanguliya kubanangika,

na roho ya kudziunula ikatanguliya kugbwa.

19Baha kukala mnyenyekevu na kuishi phamwenga na mchiya,

kuriko kuganya nyara phamwenga na atu a ngulu.

20Atu aphundzao mafundzo andaongokerwa

na atu anaoadamira Mwenyezi Mlungu ana baha.

21Mutu wa ikima andamanywa na achilize

na mutu amanyaye kugombato andavweha atu adzifundze.

22Ikima ni chemichemi ya uzima kpwa mutu ariye nayo,

ela uzuzu nkuhenda ajinga atiywe adabu.

23Mutu wa achili agomba maneno ga busara,

maneno ga mutu wa achili gana luvuho.

24Maneno mazuri ni dza asali,

ga mtswano moyoni na ganareha afya mwirini.

2516:25 Misemo 14:12Kuna njira ambayo mutu nkuona i sawa,

ela mwishowe ni chifo.

26Ndzala nkumsukuma mutu ahende kazi,

hamu ya kurya ndiyo imuhendesayo akakala na chadi.

27Mutu mui apanga mai;

na manenoge ni makali dza moho uochao.

28Fyakatsi nkusababisha kondo

fitina nkutenganisha asena.

29Mutu wa fujo nkuchenga-chenga ayawao,

akaalongoza njira mbii.

30Afwinyiraye mutu dzitso akapanga mai,

abenyulaye mromo andahenda vii.

31Kukala na komvwi za utumiani ni tadzi ya ishima;

ziphahwa ni mutu anayeishi maisha ga haki.

32Baha mutu mvumirizi kuriko mwenye nguvu,

na mutu awezaye kudzizuwiya kuriko mutu atekaye mudzi.

33Anadamu nkupiga kura,

ela Mwenyezi Mlungu ndiye aamulaye.

17

Mlungu ndiye apimaye mioyo

1Baha kurya mwiku mkavu na amani,

kuriko kurya karamu kpwenye nyumba ya kondo.

2Mtumwa wa achili andatawala mwana arehaye waibu,

na andaphaha seemu ya urisi dza mmwengawapho wa ana a nyumba hiyo.

3Ubora wa feza na zahabu nkupimwa na moho,

ela Mwenyezi Mlungu ndiye apimaye moyo wa mutu.

4Mutu wa kuhenda mai aphundza miromo ya kugomba mai,

mutu wa handzo naye aphundza maneno ga kubananga.

5Mutu anyeteraye mchiya analaphiza Muumba wa hiye mchiya

na ahererwaye napho myawe akafikpwa ni mashaka andatiywa adabu.

6Adzukulu ni tadzi ya togo ya atumia,

nao ana nkudzivunia avyazi ao.

7Maneno manono tagafwaha mromoni mwa mpumbavu,

na taifwaha zaidi maneno ga handzo kula mromoni mwa chilongozi.

8Hongo rihenda kazi dza pingu kpwa mutu alavyaye,

anafwaulu na chila amlungaye.

9Mutu anayeswamehe makosa anadzenga usena,

ela mutu atambukizaye makosa nkutenganisha asena.

10Mutu wa achili achikanywa limwenga nkuteryeka zaidi,

kuriko mzuzu atiywapho mbugu gana mwenga.

11Mutu wa mai aphiya chinyume na ayae,

phahi dzumbe asiye mbazi andahumwa akamutiye adabu.

12Baha kukutana na dubu17:12 Nyama aphahikanaye tsi za mnyevu. mchetu achiyefutwa anae,

kuriko kukutana na mzuzu anaphohenda ujingawe.

13Uchiripha mai kpwa manono,

mai tagandatuluka mwako nyumbani.

14Mwandzo wa kuheha ni dza kuombola phatu phenye madzi manji,

phahi richa kuvwehana usedze ukareha kondo.

15Mwenyezi Mlungu nkuzira mutu aamulaye chiyehenda makosa kukala ana haki

na asiye makosa kukala akakosera.

16Taina mana mzuzu kukala na pesa za kuriphira ilimu,

napho kana hamu ya kuphaha ikima.

17Msena wa kpweli ni kuonyesa mendzwa wakati wosi

na ndugu nkuvyalwa ili afwae siku za tabu.

18Mutu asiye na achili nkukubali kukala mzamana

nkukubali kuripha deni ra mutu wanjina.

19Mutu amendzaye kondo anamendza dambi

na adzikaryaye anadzitakira kubanangbwa.

20Mutu wa moyo mui kandaongokerwa,

na mutu wa handzo andadziinjiza mashakani.

21Mwana mzuzu nkusononesa ise

na isengbwa wa mwana mzuzu kana raha.

22Moyo wa kuchangamuka ni dawa nono,

ela moyo wa sonono nkuhenda mwiri ukakala mnyonje.

23Mutu mui nkuphokera hongo kpwa siri

ili azuwiye haki isihendeke.

24Mutu mwenye achili lengore nkuphaha ikima,

ela nia ya mzuzu inatapatapa hadi mwisho wa dunia.

25Mwana mzuzu nkumtiya huzuni ise,

na nine nkumtiya sonono.

26Si vinono kumtoza faini mutu asiyekosa,

wala kumtiya adabu dzumbe mwenye haki.

27Mutu mwenye marifwa nkutsambula maneno,

mutu mpore ana ufahamu.

28Piya azuzu achinyamala nkuonekana ana achili,

achifunga miromo yao nkuonekana atu a busara.

18

Ni vii kupendeleya mwenye hatiya

1Mutu asiyelonda ga ayae anadziendzera fwaidaye mwenye,

na nkupingana na chila ushauri mnono ahewao.

2Mutu mpumbavu kataki kumanya,

chitu muhimu kpwakpwe nkulavya maonige.

3Mutu mui achedza nkureha chibero,

na lawama nkpwedza bada ya waibu.

4Maneno ga mutu ni dza chivwa cha bahari,

na chisima cha ikima ni dza chidzuho chijeracho.

5Siyo vinono kumkanda ngao mutu mui,

na kumlafya ukpweli mutu wa haki.

6Maneno ga mzuzu nkumrehera kondo,

chila arigombaro ni rakuhendesa apigbwe.

7Mutu mzuzu ariwa ni mromowe,

nkutongewa ni manenoge mwenye.

8Maneno ga mutu mmbeya ni dza chakurya cha mtswano,

nkuinjira hadi ndani ya moyo.

9Mutu mvivu wa kazi

ni sawa na mutu mʼbanandzi.

10Dzina ra Mwenyezi Mlungu ni ngome imara,

atu a haki achirikuluphira andakala salama.

11Mutu tajiri nkurindwa ni malize,

iye nkuona kukala malize ni ukuta mure wa usalama.

12Moyo wa mutu nkudzikarya kabila kabadogbwa,

ela upole nkuhenda mutu aishimiwe.

13Mutu achilavya jibu kabila ya kuphundza

ni mzuzu na anahenda dzambo ra waibu.

14Roho ya mutu inaweza kuvumirira mwiri mkpwongo,

ela uchivundzika moyo undastamili viphi?

15Mutu wa achili chila mara anaenjereza marifwa,

na sikiro ra mutu wa busara nkuendza marifwa.

16Zawadi inamvugurira mutu miryango,

inaweza kumfikisa mutu mbere ya akulu.

17Mutu adziheheraye, kpwandza nkuonekana mkpweli,

ela mpindzaniwe achedza andalumbana.

18Kura inakomesa ubishi,

na inaamula kahi za atu anaopigania mamlaka.

19Ndugu uchiyeheha naye ni vigumu kumuuyiza kuriko kuteka mudzi urio na ngome,

na makosano nkutenganisha ndugu dza kufuli ya ryango ra ngome.

20Maneno ganashibisha roho dza vyo chakurya chimvunisavyo ndani,

mutu ni ashibe mavuno ga manenoge.

21Lilimi rina nguvu za kuhenda mutu atiye au aolagbwe,

na atu amendzao kurihumira andarya matundage.

22Mutu aphahaye mchetu akaphaha chitu chinono,

naye andapendeleywa ni Mwenyezi Mlungu.

23Mutu mchiya avoya na kugbwa maguluni,

ela tajiri nkujibu na usiru.

24Kuna asena ambao anaweza kukubwaga,

ela kuna msena awezaye kukala muaminifu kuriko mwenenu chihumbo.

19

Kukala mvumirizi ni ikima

1Baha mchiya ambaye kana lawama,

kuriko mzuzu wa maneno mai.

2Sio vinono mutu akale bila marifwa,

wala mutu aphiye mairo-mairo na akosekerwe.

3Mutu nkubananga maishage kpwa uzuzuwe,

alafu akamreyera Mwenyezi Mlungu.

4Utajiri unavweha asena anji,

ela mutu mchiya nkuchimbirwa ni asenae.

5Shaidi wa handzo kandakosa kutiywa adabu,

na mutu achengaye kandaweza kuchimbira.

6Atu anji nkudzipendekeza kpwa akulu,

na chila mutu ni msena wa mutu alavyaye zawadi.

7Mchiya nkuzirwa ni nduguze,

na asenae nkumchimbira tse! Hata achiarai taamuphundza!

8Mutu aphahaye ikima anamendza rohoye,

na atu ario na ufahamu andaongokerwa.

9Mutu alavyaye ushaidi wa handzo kandakosa kutiywa adabu,

na agombaye handzo andaangamizwa.

10Taifwaha mutu mzuzu kuishi maisha ga starehe,

tsona ni vibaya zaidi mtumwa kutawala ana a akulu.

11Mutu wa achili kareya upesi,

kuswameekpwe makosa kunamrehera ishima.

12Tsukizi za mfalume ni dza ngurumo ya simba,

ela mendzwaye ni dza manena garigo nyasini.

13Mwana mzuzu ni tabu kpwa ise,

na mchetu wa kuheha-heha ni dza matone ga mvula isiyosika.

14Nyumba na mali mutu arisi kula kpwa ise,

ela mchetu wa busara mutu ahewa ni Mwenyezi Mlungu.

15Uvivu nkureha usingizi wa fungo,

na mutu asiyelonda kuhenda kazi andagaya na ndzala.

16Mutu agbwiraye mafundzo anarinda maishage;

ela anayebera shariya andafwa.

17Mutu amteryaye mchiya anamuaphasa Mwenyezi Mlungu,

naye Mwenyezi Mlungu andamripha kpwa achirorihenda.

18Mwanao mtiye adabu napho bado phana kuluphiro,

uchimrichira tsari unamʼbananga.

19Mutu wa tsukizi za phephi ni sharuti umriche atiywe adabu.

Uchimtivya limwenga, undalazimika uuyire.

20Sikiza mashauri na ugbwire mafundzo

nawe undakala na ikima ya kukufwaha siku zedzazo.

21Moyo wa mwanadamu una mipango minji;

ela ropangbwa ni Mwenyezi Mlungu ndiro rikalaro.

22Chitu chinacholondwa mwanadamu akale nacho ni uaminifu;

baha mutu akale mchiya kuriko akale wa handzo.

23Kumuogopha Mwenyezi Mlungu kunareha uzima,

amuogophaye Mlungu andakala salama wala mai tagandamphaha.

24Mutu mvivu nkutiya mkpwonowe ligani

ela akashindwa kuutiya mromoni!

25Mtiye adabu mutu wa chibero, na mzuzu andakala mlachu,

na mutu wa achili achikanywa nkuonjereza marifwa.

26Mwana amuiyiraye ise na amzolaye nine

kana mana na ni waibu muhuphu.

27Mwanangu, uchirema kuphundza mafundzo,

marifwa undagapha kogo.

28Shaidi achiyehongbwa nkubera haki,

na mutu mui nkuhamirwa ni mai.

29Atu a chibero andatiywa adabu

na mongo wa mzuzu u tayari na kupigbwa.

20

Ikima ni bora kuriko zahabu

1Uchi wa zabibu nkureha chibero na uchi wowosi nkusababisha fujo

na mutu akosezwaye ni vitu hivyo kana ikima.

2Usiru wa mfalume ni dza simba angurumaye,

mutu amtsukizaye anahatarisha maishage.

3Ni ishima mutu kudzitenga na makosano,

azuzu tu ndio amendzao kuheha.

4Mvivu karima minga ya kurima

naye minga ya kuvuna andaaza aphahe mavuno ela kandaphaha chitu.

5Maazo ga mutu ni dza chivwa cha bahari,

ela mutu mwenye ufahamu andagaheka.

6Atu anji anadai kukala ni asena anono,

ela msena muaminifu kpweli-kpweli aphahikana kuphi?

7Mwenye haki achiishi kahi za haki,

achiuka, anae achiomuiga andabarikiwa.

8Mfalume asagalaye chihi cha kulavira uamuli,

matsoge nkupheha mai gosi.

9Ni ani awezaye kuamba, “Moyo wangu ni swafi,

mino sina dambi?”

10Vipimo visivyo vya sawa na pishi zisizo pima sawa,

zosi zinatsukiza Mwenyezi Mlungu.

11Mwanache piya undammanya kpwa mahendoge,

napho tabiyaye ni swafi na nono.

12Sikiro rinarosikira na dzitso rinaroona,

vilungo viiri hivi vyatengezwa ni Mwenyezi Mlungu.

13Uchimendza usingizi undakala mchiya,

kala matso, nawe undakala na chakurya chinji.

14Mguladzi nkulalamika, “Ni viphi, tavifwaha tse,”

ela achiuka anadzikarya akaguzirwa rahisi.

15Kuna zahabu na unji wa mawe ga samani,

ela chitu cha samani chisichophahikana sana ni neno ra marifwa.

16Mutu achikubali kuzamini mutu asiyemmanya;

hala nguwoye uyiike mzamana.

17Chakurya chiphahikanacho kpwa njira isiyo ya sawa nkuonekana mtswano,

ela mromoni nkugaluka tsangalawe.

18Mipango minono inalonda kushauriana

na phaha ushauri wa busara kabila ya kuphiya vihani.

19Mutu wa lisengenyo kaika siri,

phahi dzitenge na mutu wa maneno ga chizuzu.

20Mutu amlaniye ise au nine,

maishage gandazimwa dza taa wakati wa chilungulungu cha jiza.

21Urisi uchiphahikana mairo-mairo mwandzoni,

mwishirowe taundakala na baraka.

22Usiambe, “Nindariphiza uyi nchiohenderwa.”

Mrichire Mwenyezi Mlungu naye andakuterya.

23Mwenyezi Mlungu anatsukizwa ni vipimo visivyo vya sawa-sawa

na piya pishi zisizo za haki.

24Maisha ga mutu galongozwa ni Mwenyezi Mlungu.

Dze, binadamu andaelewadze njiraze?

25Ni hatari kuikira Mlungu naziri upesi-upesi,

alafu ugaluze nia kuhusu kulavya naziri hiyo.

26Mfalume mwenye ikima nkupheha atu ayi,

alafu akaatiya adabu bila ya kuaonera mbazi.

27Moyo wa mutu ni taa ya Mwenyezi Mlungu

itailiyo hadi ndani ya roho ya binadamu.

28Mfalume achikala na mbazi na uaminifu a salama,

na achihenda haki chihiche cha endzi chinadumu.

29Nguma ya mabarobaro ni mkpwotse wao,

na unono wa atumia ni vitswa vyenye komvwi.

30Viboko vinavyohulukiza mwiri nkuusa uyi,

mutu achitiywa adabu hivyo nkusafika hadi moyowe.

21

Mwenyezi Mlungu anatawala

1Moyo wa mfalume u mkpwononi mwa Mwenyezi Mlungu,

dza mfumbi wa madzi nkuugaluza kokosi alondako.

2Mutu mwakpwe moyoni nkudziona anaphiya sawa-sawa,

ela Mwenyezi Mlungu ndiye achunguzaye moyo.

3Mwenyezi Mlungu anafwahirwa ni mambo garigo ga haki na ga sawa

kuriko kulavya sadaka.

4Matso ga shobo na moyo wa ngulu na mambo mai,

gosi higo ni dambi.

5Mipango ya mutu wa chadi indamtajirisha

ela mutu wa more kafwaidi.

6Mali iphahikanayo na njira ya handzo

ni dza mvuche utsamulwao ni phepho na ni muhambo wa kuolaga.

7Ujeuri wa atu ayi undaangamiza

mana taalonda kuhenda mambo ga haki.

8Mutu wa dambi tabiyaye i komakoma,

ela tabiya ya mutu wa moyo swafi i sawa-sawa.

9Baha kuishi chipembeni, dzulu ya dari

kuriko kuishi ndani ya nyumba nono na mchetu wa chibako.

10Atu ayi angʼakira kuhenda mai,

taana mbazi na majirani gao.

11Uchitiya adabu mutu mwenye chiphurye, mzuzu andahenda ikima,

uchifundza mutu wa ikima, andaphaha marifwa.

12Iye wa haki, yani Mlungu, anamanya gaendererago ndani ya nyumba ya mutu mui

na kpwa higo andamuangamiza.

13Mutu aremaye kuphundza chiriro cha mchiya,

iye naye andarira, ela kandasikizwa.

14Zawadi ya siri nkuhuriza hasira

na hongo ilaviwayo kudzifwitsa-fwitsa inausa tsukizi.

15Haki ichitimizwa atu amuogophao Mlungu nkuhererwa,

ela atu ayi nkutishirwa.

16Mutu aikosaye njira ya busara

andadziphaha kundi ra afwadzi.

17Mutu amendzaye anasa andakala mchiya,

amendzaye uchi na starehe kandatajirika.

18Mara yanjina mutu mui nkutiywa adabu badala ya atu amuogophao Mlungu

na mutu asiye muaminifu akazurika badala ya mutu mwenye haki.

19Baha kuishi macheyo jangbwani

kuriko kuishi na mchetu wa chikanwa na chibako.

20Nyumbani mwa mutu wa achili muna hazina na raha,

ela mutu mzuzu nkuhumira vibaya maliye yosi.

21Mutu ahendaye mambo ga haki na kuonera ayae mbazi

andaphaha uzima, haki na ishima.

22Mutu wa achili anaweza kuteka mudzi wa atu a nguvu

na kubananga ngome yao anayoikuluphira.

23Mutu anayezuwiya mromowe na lilimire

anadzitenga nafusiye na tabu.

24Mutu wa shobo na ngulu dzinare aihwa “Chibero,”

mamboge gosi agahenda na chibero.

25Tamaa ya mutu mvivu ndiyo ndiyomuolaga,

mana mikonoye tailonda kuhenda kazi.

26Mutsi wosi analonda aphahe iye,

ela enye haki nkulavya bila kuzuwiya.

27Sadaka ya mutu mui ni dzambo ra kutsukiza.

Inatsukiza zaidi ichirehwa na nia mbii.

28Shaidi anayeshuhudiya handzo andaangamizwa,

ela shaidi wa makini kaweza kunyamazwa.

29Mutu mui nkudzihenda kajali,

ela mutu mwenye haki nkuhenda mamboge kpwa makini.

30Takuna ikima, wala ufahamu, wala mashauri ga mwanadamu

ambago ganaweza kupinga Mwenyezi Mlungu.

31Farasi nkutayarishwa kpwa ajili ya siku ya viha,

ela ushindi nkurehwa ni Mwenyezi Mlungu.

22

Sifwa nono ni bora

1Baha mutu atsambule kukala na sifwa nono kuriko utajiri,

mana kukala na chibali ni bora kuriko feza au zahabu.

2Matajiri na achiya ana hali mwenga hino,

osi muumba wao ni Mwenyezi Mlungu.

3Mutu wa achili nkuona hatari mbereze akadzifwitsa,

ela mzuzu nkudziphirika bila ya kuogopha achaphaha tabu.

4Sawabu ya unyenyekevu na kumuogopha Mwenyezi Mlungu

ni utajiri, ishima na maisha mare.

5Njira ya mutu kaidi ina miya na mihego,

ela mutu atundzaye moyowe andakala kure nayo.

6Mfundze mwanao namuna ya kuishi vinono

naye kandairicha achikala mutu mzima.

7Tajiri nkumtawala mchiya,

naye mutu aaphasaye ni mtumwa wa akopeshaye.

8Mutu aphandaye uyi andavuna mashaka,

na uwezowe wa kuhenda mai undakoma.

9Mutu wa mbazi andabarikiwa,

mana anaganyira achiya chakuryache.

10Mutu wa chibero mtsuphe kondze na fujo rindauka,

kukosana na kulaphizana kundakoma.

11Mutu wa moyo mswafi na maneno manono

andakala msena wa mfalume.

12Mwenyezi Mlungu nkurinda mutu wa marifwa,

ela mipango ya atu a handzo nkuivuruga.

13Mutu mvivu nkuamba,

“Ko kondze kuna simba, anaweza kuniolaga mo njirani.”

14Mromo wa mdiya ni dibwa dzire,

azirwaye ni Mwenyezi Mlungu andatubwika himo.

15Moyo wa mwanache una uzuzu munji,

ela fwimbo ya kumtiira adabu indawuusa wosi.

16Mutu aoneraye mchiya ili aenjereze utajiri

na mutu aphaye matajiri zawadi osi andafilisika.

17Hega sikiro uphundze maneno ga ikima

na moyoo ugbwire marifwa gangu.

18Mana ni vinono maneno higa gachikala mwako moyoni,

tsona chila mara gakale tayari mwako mromoni.

19Nimendzaye kumfundza rero hasa ni uwe,

ili kuluphiroro rikale kpwa Mwenyezi Mlungu.

20Nikakuandikira misemo mirongo mihahu,

misemo ya mashauri na marifwa,

21ili kukumanyisa uhakika wa maneno ga kpweli,

na akuhumaye umuuyizire jibu ra ukpweli.

22Usionere mchiya kpwa kukala ni mchiya

wala hiko kotini usimlafye mchiya hakiye.

23Mana Mwenyezi Mlungu ndiye mkanizi wao,

naye andaalafya uzima aho ndioogofyera uzima wao.

24Usihende usena na mutu asiyekaa kureya,

wala usilungane na mutu wa tsukizi za phephi.

25Usedze ukadzifundza tabiyaze

na kuhatarisha maishago.

26Usidziike mzamana wa mutu wanjina

wala usikubali kuimirira deni ra mutu.

27Napho kuna chitu chochosi cha kuriphira,

hata chitanda urariracho undafutwa.

28Usiiye munda kpwa kutsapa miphaka

iriyoikpwa ni akareo.

29Udzangbweona fundi mangungu?

Hiye andahendera kazi afalume wala kandahendera kazi atu achiya.

23

Uroho na ulevi tauna mana

1Usagalapho kurya phamwenga na mtawala,

muhendere adabu sana iye ariye mberezo.

2Na ichikala umroho zuwiya hamuyo ya kurya.

3Wala usivimizire mahe vyakuryavye vya mtswano

mana nkuhenda vyakurya hivyo ni vya kukuhega.

4Usidzikate palata kuendza utajiri

humira achilizo kudzizuwiya usiangaike sana kuendza mali.

5Dze, undavitongʼorera matso vitu visivyodumu?

Mana, bila shaka mali nkumera mapha,

ikauruka mlunguni dza nyama wa mapha.

6Usirye chakurya cha mutu wa choyo,

wala usitulukpwe ni nyuhe kpwa vyakuryavye vinono.

7Kpwa mana iye ni yuyatu wa kawaida,

ndivyo arivyo. Mromoni andakuamba, “Rya, nwa!”

Ela moyowe tauphamwenga nawe.

8Undaaphika madonje uchigorya

na shukurani uchizozilavya zindakala za bure.

9Mutu mzuzu kaambirwa,

mana andabera mashaurigo ga ikima.

10Usiuse alama za miphaka ya kare,

wala usiinjirire munda wa anachiya.

11Mana, Mlungu mkomboli wao ana nguvu

naye andakanira haki yao.

12Elekeza moyoo ulunge mafundzo,

humira masikirogo usikize maneno ga marifwa.

13Usiriche kumtiya mwanao adabu,

mana uchimchapa kandafwa.

14Uchimchapa milawa,

undativya maishage asiphiye kuzimu.

15Mwanangu, uchikala na ikima,

moyo wangu undahererwa.

16Moyo wangu undahererwa sana,

mromoo uchigomba ga sawa na ga haki.

17Moyoo usiaonere wivu atu a dambi,

ela chila mara henda chadi kumuogopha Mwenyezi Mlungu.

18Hakika siku nono zindafika,

wala kuluphiro ra moyoo tarindakala ra bure.

19Mwanangu, phundza na ukale na ikima,

moyoo naufikiri sana vira uishivyo.

20Usikale phamwenga na alevi,

wala atoni amendzao kurya nyama.

21Mana alevi na atoni andakala achiya

na usingizi munji undakuvwika mademu-mademu.

22Musikize sowe ariyekuvyala,

wala usimʼbere mayoo achikala mkare.

23Gula kpweli, wala usiiguze,

tsona gula ikima, mafundzo na ufahamu.

24Isengbwa wa mwenye haki nkuhamirwa sana,

mutu avyalaye mwana wa achili andafwahirwa

25Phahi mfurahishe sowe na mayoo,

mchetu ariyekuvyala muhende ahererwe.

26Mwanangu, niphundza kpwa makini,

moyoo nahufwairwe nkuiga maisha gangu.

27Mana malaya ni dibwa dzire,

mchetu mdiya ni muhambo dza lwina.

28Ye nkupweka dza mnyangʼanyi,

nkusababisha alume anji kukosa uaminifu kpwa achetu ao.

29Ni ani ariraye? Ni ani ariye na huzuni?

Ni ani ahehaye? Ni ani alalamikaye?

Ni ani aphahaye jeraha bila sababu?

Ni ani ariye na matso ga kundu?

30Ni hara ambao taabanduka phenye uchi,

hara aphiyao kpwendaendza uchi uchiotsanganywa.

31Usichengbwe ni hamu ya uchi,

wala rangiye unaphouona kasini,

nao unatserera vinono mironi.

32Mana mwisho unangʼata dza nyoka,

kulumakpwe ni dza kuratu kpwa kuondzwa ni bafwe.

33Matsogo gandaona mambo majeni,

na manenogo gandakala ga koma.

34Undakala dza mutu alalaye kahi-kahi ya bahari,

auruswaye hiku na hiku dza mutu ariye dzulu ya mlingoti wa meli.

35Nawe undaamba, “Akanipiga ela sikarumira,

akanibumbunda, ela sisikirire tse!

Nndalamuka rini

mino nkanwe tsona?”

24

1Usiaonere wivu atu ayi,

wala usikale na hamu ya kukala phamwenga nao.

2Mana mioyo yao i panga mai

na miromo yao ni ya kubwaga zani.

3Nyumba idzengbwa ni ikima

na kuimarishwa ni uwezo wa kuelewa.

4Kpwa marifwa vyumbavye

nkuodzazwa vitu vya kufwahira na vya samani.

5Mutu wa achili ana uwezo zaidi

kuriko mutu wa nguvu,

na mutu mwenye marifwa

kuriko mwenye mkpwotse.

6Kpwa hivyo usiphiye vihani bila ya ushauri wa ikima,

mana mashauri manono nkureha ushindi vihani.

7Mzuzu kaweza kuelewa ikima,

kaweza kutsangira rorosi phatu phenye mkpwutano.

8Mutu apangaye mambo mai aihwa fyakatsi.

9Mutu mzuzu aaza dambi

na mutu mwenye chibero nkuzirwa ni atu.

10Uchishindwa ni kudzikanira wakati wa shida,

phahi mkpwotseo ni mchache.

11Mutu ambaye ayaolagbwa phasipho haki mtivye,

wala usiriche mutu achaolagbwa bila kosa.

12Chisha usiambe, “Swino taugamanyire higo!”

Mana Mlungu achunguzaye mioyo anakuona,

Ye arindaye rohoyo anamanya unamanya,

naye andaripha chila mmwenga sawa-sawa na mahendoge.

13Mwanangu, rya asali mana ni nono,

na phalala ra nyuchi uchiritata ri mtswano.

14Vyo hivyo ikima i mtswano mwako achilini

nawe uchiiphaha, ukaphaha maisha manono ga siku zedzazo

wala kuluphiroro tarindakala ra bure.

15Usiotee dza mutu mui aoteavyo nyumba ya mutu wa haki,

wala usijeze kubananga phatu asagalapho.

16Mwenye haki anaweza kugbwa kano sabaa na akaunuka,

ela atu ayi nkuangamizwa ni mashaka.

17Mvihao achifikpwa ni mai usihererwe,

wala achikpwala usimtseke.

18Mana Mwenyezi Mlungu achiona kandafwahirwa

nawe undatophola tsukizize.

19Usibabaishwe ni atu ahendao mai,

wala atu ayi usiaonere wivu.

20Mana mutu mui kana matumaini ga badaye,

na taa ya maishage indazimwa.

21Mwanangu, muogophe Mwenyezi Mlungu na mfalume,

wala usigbwirane na aasi.

22Mana andafikpwa ni shaka ra mara mwenga,

na taphana amanyaye iyo adabu ya Mwenyezi Mlungu na ya mfalume indasira rini.

Mafundzo zaidi

23Hino ni misemo yanjina ya atu a ikima.

Sio sawa kupendeleya atu unapholavya uamuli.

24Mutu amuambiraye mwenye makosa, “Kuna hatiya,”

andalaniwa ni utsi na Mataifa gandamzira.

25Ela mutu ahukumuye haki andavugukirwa

na andamwagirwa baraka nyinji.

26Majibu ga sawa

ni dza mutu kudonerwa ni msenao.

27Mala kuhenda kazi za kondze,

alafu utayarishe mundao,

uchimala ndipho udzenge nyumbayo.

28Usilavye ushaidi wa handzo dzulu ya jiranio,

wala mromoo usichenge.

29Usiambe, “Nindamuhendera dza vyo achivyonihendera mimi,

lazima ndariphiza chisasi!”

30Nátsupa phephi na munda wa mutu mvivu,

phephi na munda wa mizabibu wa mutu asiye achili.

31Ke! Wosi kala ukamera miya

na kpwekpwe zagota kosi.

Hata ukutawe wa mawe piya wavoromoka.

32Nálola, nchifikiri,

mwishirowe nchiphaha fundzo.

3324:33 Misemo 6:10–11Lala vichache, senukira vichache,

kundza mikono magoni, udzioyeze,

34na uchiya undakugbwavukira dza mnyangʼanyi,

na kutsowa kundakpwedzera dza jaili ariye na silaha.

25

Misemo yanjina ya Selemani

1Hino nayo ni misemo yanjina ya mfalume Selemani, iriyo kusanywa ni atu a Hezekiya, mfalume wa Juda.

2Mlungu achifwitsa mambo nkutogolwa,

naye mfalume nkutogolwa achimanya mambo.

3Vyo ambavyo takuna mutu awezaye kupima ure wa dzulu mlunguni wala tsi i ndani chiasi gani,

ndivyo mwanadamu asivyoweza kutaili moyo wa mfalume.

4Usa uchafu kula kpwenye feza,

mufuli wa chuma andakutengezera chombo chinono.

5Uchimuusira mfalume atu ai,

utawalawe undaimarika na haki.

625:6 Luka 14:8–10Usidzipendekeze mbere za mfalume,

wala usidzisagike phenye akulu.

7Baha mfalume akuambe: “Ndzo usagale hipha mbere,”

kuriko kukuaibisha mbere za akulue.

Napho ukaona dzambo na dzitsoro,

8usikale mwepesi kpwendashitaki,

usedze ukakosa kumanya ra kuhenda, myao wanjina achikutiya waibu kpwa kushinda yo kesi.

9Kpwa hivyo phahana na myao machiyenu,

wala usilavye siri,

10Sedze ukaihwa mmbeya,

nawe kpwako indakala ngumu kuuyiza ishimayo.

11Neno rilaviwaro wakati wa kufwaha

ni dza matunda ga zahabu kpwenye chano cha feza.

12Onyo ra mutu wa achili kpwa sikiro ra mutu asikiraye

ni dza pete au mkpwufu wa zahabu swafi.

13Mjumbe muaminifu nkumfurahisha achiyemuhuma

dza madzi ga kuzizima siku za dzuwa kali.

14Mutu anayeahidi zawadi bila ya kuilavya

ni dza phepho na maingu gasigoreha mvula.

15Mtawala nkushawishiwa ni kuvumirira kunji,

na lilimi laini nkuvundza mfupha.

16Uchiphaha asali, rya ya kukutosha,

sedze ikakukinai ukaiaphika.

17Jiranio mnyendekere ela kpwa chiasi,

sedze akakuzira na kukureyera.

18Mutu achilavya ushaidi wa handzo kuhusu jiraniwe nkumzuru

dza vyo nyundo, upanga au hondza.

19Kukuluphira mutu asiyeaminika siku za tabu,

ni dza kuafuna na dzino kongo au kunyendekera chigulu chichohemuka.

20Mutu asononekaye uchimuimbira mawira

ni dza kumvula nguwo minga ya mnyevu au kumwagira magadi digbwa.

2125:21 Arumi 12:20Aduio achikala ana ndzala, muphe chakurya arye,

tsona napho ana chiru, muphe madzi anwe.

22Uchihenda vivyo, undakala avi ukamhika makala ga moho,

naye Mwenyezi Mlungu andakupha zawadi.

23Viratu phepho ra vuri rirehavyo mvula

ndivyo lisengenyo rirehavyo tsukizi.

24Baha kuishi chipembeni dzulu ya dari,

kuriko kuishi nyumba nono na mchetu wa chibako.

25Viratu madzi ga kuzizima garivyo kpwa mutu ariye na chiru,

ndivyo irivyo habari nono kula tsi ya kure.

26Mwenye haki achikubali kulunga mambo ga mutu mui,

ni dza madzi ga chidzuho gachigovurugbwa au ga chisima gachigochafuliwa.

27Viratu isivyo vinono kurya asali nyinji,

na sivyo kudzitakira nguma mwenye.

28Mutu asiyeweza kutawala moyowe

ni dza mudzi ambao ukutawe wabomoka.

26

1Ishima ahewayo mutu mzuzu taimufwaha

dza vyo mvula ya mawe minga ya kazikazi au mvula minga ya mavuno.

2Viratu mberya aurukavyo,

ndivyo lana isiyo sababu nkuuruka, isigbwire mutu achiyekusudiwa.

3Viratu farasi aphirikpwavyo na ndata, na punda mijeledi,

ndivyo mongo wa mzuzu ni ukiritwe vikoto.

4Usimjibu mzuzu kulengana na uzuzuwe,

sedze ukaigana naye.

5Mjibu mzuzu kulengana na uzuzuwe,

ili asidzione kukala ana ikima.

6Kuadamira mzuzu aphirike ujumbe

ni dza kudzikata magulu au kudzitakira shida.

7Misemo igombwayo ni mzuzu taifwaha

dza magulu ga chiswere galewalewago.

8Kumupha mutu mzuzu ishima

ni dza kufunga dziwe teroni.

9Msemo uchigombwa ni mzuzu una hatari

dza panda ya miya iriyo mikononi mwa mlevi.

10Mutu amwandikaye kazi mzuzu au mlevi

ni dza muindza alatsaye chila mutu.

1126:11 2 Petero 2:22Mutu mzuzu nkuuyira uzuzuwe

dza vyo diya riuyiravyo kurya maaphikage.

12Dze, unamuona mutu adzihendaye ana ikima sana?

Phahi baha kukuluphira mutu mzuzu kuriko iye.

13Mutu mvivu nkuamba: “Ko kondze kuna simba,

anaweha mo njirani!”

14Viratu mryango ugalukavyo kpwenye bawaba,

ndivyo mutu mvivu agalukavyo chitandani.

15Mutu mvivu nkutiya mkpwonowe ligani,

ela akaremwezwa nkuwuuyiza mromoni.

16Mutu mvivu nkudziona wa achili sana

kuriko atu sabaa awezao kujibu kpwa busara.

17Mutu adziinjizaye kpwenye maneno gasigokala gakpwe,

ni dza agbwiraye masikiro ga diya asirorimanya.

18Viratu irivyo hatari mutu wa koma kuvumbira vinga vya moho,

au mivi ya kuolaga,

19ndivyo arivyo mutu amchengaye myawe

halafu akamuamba, “Che ni machani tu.”

20Moho uchikosa kuni nkufwa

na bila ya fyakatsi kondo nkusira.

21Viratu makala gafyakatsiravyo makala ga moho au kuni zifyakatsiravyo moho

ndivyo mmbeya asunganyavyo kondo.

22Maneno ga mutu mmbeya ni dza chakurya cha mtswano,

nkuinjira hadi ndani ya moyo.

23Maneno manono gafwitsago uyi,

ni dza nyungu iriyopakpwa rangi ya feza.

24Mutu achikuzira nkudzipendekeza na maneno manono

ela ndani ya moyowe nkufwitsa mai.

25Dzagbwe manenoge ni manono usimuamini

mana ana tsukizi nyinji sana mwakpwe moyoni.

26Dzagbwe anaweza kufwitsa usiruwe

ela niaye mbii indamanywa ni atu osi.

27Mutu atsimbiraye ayae lina andabovoka mwenye

naye apingilisiraye ayae dziwe rindamfinyanga mwenye.

28Mutu agombaye handzo waazira hara azurikao na hiro handzore,

na mutu achengaye-chengaye anakusudiya kubananga.

27

127:1 Jakobo 4:13–16Usidzikarye na siku ya muhondo

mana kumanya siku ya rero kundagbwani.

2Richa atu anjina akutogole

wala sio mromoo mwenye.

3Dziwe ni ziho na mtsanga nao dza vivyo,

ela chibako cha mutu mzuzu china uziho kuriko hivi vyosi viiri.

4Tsukizi ni siru na hasira zinabananga kuriko mafuriko,

ela ni ani awezaye kuzuwiya uyi wa wivu.

5Baha mutu akulaumu chingʼangʼa

kuriko adzihende anakumendza na kakumanyisa.

6Msenao hata achikuudhi unaweza kumuamini

ela mvihao achikudonera, kala makini.

7Mutu wa kumvuna nkukinai asali

ela ariye na ndzala chakurya chirichoutsungu kpwakpwe chimtswano.

8Mutu achimbiraye phakpwe kaya

ni dza nyama wa mapha achiyaye-chiyaye bila makalo.

9Mashauri galago moyoni mwa msenao ganafurahisha

dza viratu mafuha ga kunukato.

10Usitsuphe asenao mwenye wala a sowe,

mana uchiphaha magumu, kundazorera nduguzo akuterye.

Baha jirani wa phephi kuriko ndugu wa kure.

11Mwanangu, kala wa ikima unifurahishe moyo wangu

nami sindakosa neno ra kumjibu mutu yeyesi anayenibera.

12Mutu wa achili nkuona hatari iredza akadzifwitsa,

ela mzuzu nkudziinjiza mzima-mzima achaphaha tabu.

13Mutu achiahidi mberezo kuimirira deni ra mutu asiyemmanya

hala nguwoye ikale mzamana; izuiye mzamana wa mutu amuimiriraye mchetu asiyemmanya.

14Mutu araukaye chiti kumupha mwadzo jirani kpwa raka ra dzulu,

indaonekana achamlani.

15Mchetu wa kuheha anareyeza

dza kuvudzirwa ni mvula isiyocha.

16Kujaribu kuzuwiya mchetu dza hiye

ni sawa na kuzuwiya phepho au kufukanya mafuha ga madzi.

17Viratu chuma nkunola chuma

ndivyo mutu nkugololwa ni myawe.

18Mutu atundzaye mtini andarya matundage

na mutu amuhumikiraye mbahawe andaishimiwa.

19Viratu uso udzionavyo wenye madzini,

ndivyo mutu adzimanyavyo mwenye mwakpwe moyoni.

20Kuzimu na dibwa rinarobananga taritosheka,

dza viratu matso ga anadamu gasivyo shiba.

21Ubora wa feza na zahabu nkupimwa na moho,

ela mutu nkupimwa na sifwaze.

22Hata mzuzu uchimphonda chinuni dza matsere

kundaweza kumtenganisha na uzuzuwe.

23Manyirira hali ya mifugoyo vinono,

rinda vinono nyamao.

24Mana utajiri taudumu hata kare na kare,

wala tadzi ya ufalume taidumu kpwa vivyazi vyosi.

25Bada ya kukata magugu, gariche gatsephule,

na ukarehe nyasi za kula myangoni.

26Mangʼondzi gandakupha nyoya za kutengezera nguwo,

mbuzi nao uchiguza, undaphaha pesa ugule munda.

27Nawe undakala na maziya ga mbuzi

ga kutosha we mwenye, atu a nyumbayo,

na piya ahendadzi-kazio.

28

1Atu ayi nkuchimbira dzagbwe taazoreswa,

ela enye haki ni jasiri dza simba.

2Taifa ra fujo nkuzula vilongozi anji,

ela mutu wa achili na marifwa nkuhenda tsi ikakala na amani.

3Mchiya achionera mnyonje,

ni dza mvula kulu ibanangayo mimea.

4Atu avundzao shariya nkulika ayi,

ela atu alungao shariya anapingana na uyi.

5Atu ayi taaelewa haki,

ela atu amuogophao Mwenyezi Mlungu anaielewa chikamilifu.

6Baha mchiya alungaye haki

kuriko tajiri alungaye njira mbii.

7Mwana agbwiraye shariya ana achili,

ela alunganaye na atu aroho anaifya ise.

8Mutu aenjerezaye utajiriwe kpwa kuhala riba kulu na fwaida kulu

anamkusanyira mutu ndiyeonera mbazi achiya.

9Mutu akahalaye kusikira shariya

hata mavoyoge ganatsukiza Mlungu.

10Mutu achengaye-chengaye atu a haki kuhenda dambi

andagbwa mwenye mwakpwe dibwani,

ela atu asio na ila andarisi manono.

11Mutu tajiri nkudziona wa achili mwakpwe moyoni,

ela mutu mchiya ariye na achili andammanya.

12Enye haki achishinda atu nkuhererwa,

ela atu ayi achitawala atu nkuchimbirira mafwitsoni.

13Mutu afwitsaye dambize kandaongokerwa,

ela mutu akubaliye makosage na kugaricha andaonerwa mbazi.

14Baha mutu amuogophaye Mlungu siku zosi,

ela mutu wa likakado andapata tabu.

15Viratu simba angurumavyo au dubu ashambuliyavyo,

ndivyo ahendavyo mutu mui anaphotawala achiya.

16Mtawala asiye na ufahamu nkuonera atu sana,

ela atsukirirwaye zuluma na hongo andaenjereza sikuze.

17Mutu asikiraye kuhukumika na kosa ra kuolaga,

andakala mchimbizi hadi kufwakpwe, usimterye mriche!

18Mutu mkamilifu andativywa ni Mlungu,

ela mutu wa handzo andabanangbwa.

19Mutu arimaye mundawe andakala na chakurya chinji,

ela alungaye mambo ga upuzi andakala mchiya.

20Mutu muaminifu andaphaha baraka nyinji;

ela azoreraye utajiri wa mairo-mairo kandakosa kutiywa adabu.

21Kubaguwa atu sio vinono tse;

ela atu nkuhenda mai kpwa ajili ya chipande cha mkpwahe.

22Mutu mchoyo nkuzorera mali

wala kafikiri kukala uchiya undamphaha.

23Mutu aonyaye ayae mwishowe andamendzwa

kuriko mutu adzipendekezaye na maneno manono.

24Mutu aiyiraye ise au nine alafu aambe: “Siro kosa,”

mwana hiye a kundi ra atu anaobananga.

25Mutu mchoyo nkusunganya atu ahehe,

ela mutu akuluphiraye Mwenyezi Mlungu andaongokerwa.

26Mutu anayekuluphira achilize mwenye ni mzuzu,

ela mutu aishiye kpwa ikima andakala salama.

27Mutu alavyaye kpwa achiya kandaphungukirwa,

ela mutu aremaye kulavya andalaniwa vyenye.

28Atu ayi achitawala atu nkuchimbira achadzifwitsa,

ela achiuka mamlakani, enye haki nkuenjerezeka.

29

Humira achili

1Mutu aonywaye kano nyinji na ahende likakado,

andavundzwa gafula bila ya kupona.

2Enye haki achitawala anatsi nkuhererwa,

ela atu ayi achitawala anatsi nkugaya.

3Mutu amendzaye ikima nkumfwahira ise,

ela mutu agbwiranaye na malaya nkufuja malize.

4Mfalume anayelunga utawala wa haki taifare rindaimarika,

ela aphokeraye hongo nkubananga tsi.

5Mutu adzipendekezaye kpwa jiraniwe

anadziikira chimia cha kudzigbwira mwenye magulu.

6Mutu mui nkutongeywa ni dambize,

ela mwenye haki nkuimba na kuhererwa.

7Mutu aogophaye Mlungu anamanya haki za achiya,

ela mutu mʼbaya kajali masilahi gao.

8Atu a chibero nkusunganya fujo mudzi mzima,

ela atu a achili nkuhuriza chisirani.

9Mutu wa ikima achilumbana na mzuzu kotini,

yuya mzuzu andakala wa kureya au kutseka wala taphandakala na amani.

10Atu amendzao kumwaga milatso

nkuzira atu asio na ila na kulonda kuaolaga.

11Mpumbavu nkuonyesa tsukizize zosi,

ela mutu mwenye ikima nkudzizuwiya na kuzihuriza.

12Mtawala achiphundza mambo ga handzo,

maofisaage andakala atu ayi.

13Mutu mchiya na mutu wa kuonera anaigana,

osi airi matso gao nkungʼazwa ni Mwenyezi Mlungu.

14Mfalume ahukumuye achiya kpwa haki

utawalawe undaimarika hata kare na kare.

15Kumchapa na kumkanya mwana kundamuhenda akale na ikima,

ela mwana wa kurichirwa tsari nkuifya nine.

16Atu ayi achitawala dambi nkuenjerezeka,

ela enye haki andashuhudiya kuangamizwa kpwao.

17Mwanao mtiye adabu naye kandakutiya wasiwasi,

andahamira moyoo.

18Atu achikosa maono nkuricha kudzizuwiya,

ela mutu agbwiraye shariya ana baha.

19Taitosha kumuonya mtumwa na maneno macheye,

hadi atiywe adabu, mana agbwe anaelewa, kandagagbwira.

20Dze, unaona mutu wa maneno ga more?

Baha kukuluphira mzuzu kuriko iye.

21Mutu atendekezaye mtumwawe hangu ni mwanache,

mwishowe mtumwa hiye aredza asababishe sonono.

22Mutu wa tsukizi nkuchokoza kondo,

na mutu asiyekaa kureya nkuhenda makosa manji.

23Ngulu za mutu zindamʼbwaga,

ela mwenye moyo wa kugbwa maguluni andaishimiwa.

24Mutu ashirikianaye na muivi kamendze maishage,

hata achiapizwa kugomba kpweli kagomba tse.

25Kuogopha anadamu ni muhego hatari,

ela mutu amkuluphiraye Mwenyezi Mlungu a salama.

26Atu anji nkudzipendekeza kpwa mtawala,

ela mutu aphaha haki kula kpwa Mwenyezi Mlungu.

27Mutu mui nkuzirwa ni mutu mnono

na mutu wa haki akazirwa ni mutu mui.

30

Misemo ya Aguri

1Higa ni maneno ga Aguri mwana wa Jake,

vira arivyomuambira

Ithieli, ee, Ithieli na Ukali.

2Mino ni mjinga sana hata sifwaha kukala mwanadamu,

sina achili za chibinadamu.

3Sibado kudzifundza ikima

wala mino sina marifwa ga kumanya Mtakatifu.

4Ni ani ariyepanda mlunguni na kutserera photsi?

Ni ani ariyefukanya phepho na fumbare?

Ni ani ariyefunganya madzi bindoni?

Ni ani ariyeimarisha pembe za dunia?

Dzinare ndiye ani na mwanawe aihwadze?

Niambira napho unammanya!

5Chila neno ra Mlungu ni ra kuaminika,

Iye ni ngao kpwa hara amzorerao kudzitivya.

6Usienjereze neno kpwenye manenoge,

sedze akakulaumu, ukaonekana u wa handzo.

7Mwenyezi Mlungu nakuvoya mambo mairi,

usinilafye kabila sidzangbwefwa.

8Niusira maisha ga kuviringa atu na handzo.

Usiniphe uchiya wala utajiri.

Ela nipha chakurya changu cha chila siku.

9Sedze nikashiba nkakutsamalala,

Nkaamba, “Kpwani Mwenyezi Mlungu ni ani?”

Wala nisikale mchiya nikaiya,

chihivyo nkarikosera ishima

dzina ra Mwenyezi Mlungu, Mlungu wangu.

10Usiochere ngulu mtumwa kpwa tajiriwe,

sedze akakulani, ukaonekana una hatiya.

11Kuna atu ambao analani ise zao,

wala taabariki nine zao.

12Kuna atu ambao nkudziona swafi phao matsoni,

ela uchafu wao taudzangbwesafishwa.

13Kuna atu a kudziunula,

akubera chila achionacho!

14Kuna atu anjina meno gao ni dza panga,

na majego gao ni dza marumu,

ambao a tayari kuafuna achiya na

agayi ario duniani.

15Mwamsundzu ana ana airi a chichetu, arirao,

“Nipha! Nipha!”

Kuna vitu vihahu visivyomvuna kamare,

kamwe ni vine ambavyo taviamba “Ni bahi”:

16Kuzimu, ndani ya mchetu tasa,

tsi isiyoshiba madzi,

na moho usioamba, “Ni bahi!”

17Dzitso ra mutu amʼberaye ise,

na kumena nine,

rindangʼolwa ni kunguru a deteni,

na kuriwa ni nderi.

18Kuna mambo mahahu ambago ni ajabu kpwangu,

kamwe ni mane ambago sigaelewa.

19Mwendo wa kozi hewani,

mwendo wa nyoka aambalapho mwambani,

mwendo wa meli baharini,

na vira mlume amendzavyo mwanache wa chichetu.

20Tabiya ya mchetu mzindzi i hivi:

nkurya, akaphangusa mromowe,

halafu akaamba, “Nkahenda kosa rani?”

21Kuna mambo mahahu ganago kakamisa dunia,

kamwe ni mane ambago dunia taiweza kugavumirira.

22Mtumwa anaphokala mfalume,

mutu mzuzu napho akamvuna chakurya,

23Mchetu asiyemendzwa achilólwa,

Muhendadzi-kazi mchetu ahalapho nafwasi ya mkpwaza tajiriwe.

24Kuna viumbe vine duniani virivyo vidide

ela vina ikima nyinji sana:

25Tsungutsungu ni adudu adide asinyo nguvu

ela nkudziikira chakurya cha minga za kazikazi.

26Makpwangʼa ni nyama asinyouwezo

ela nkudzenga nyumba zao mwambani.

27Ndzije taana mfalume ela

aphiya phamwenga maipho-maipho.

28Unaweza kuchigbwira chijenje mkpwononi

ela nkumenya dzumba ra mfalume.

29Kuna viumbe vihahu vyenye tabiya ya kufwahira;

kamwe ni vine vyenye tabiya nono:

30Simba, ambaye ni hodari

kuriko nyama osi wala katishirwa ni yeyesi.

31Dzogolo apigapho mkpwangala, na ndenje,

na mfalume napho a mbere za atue.

32Ichikala ukahenda uzuzu wa kudzikarya,

au ukapanga kuhenda mai,

richa tsetsetse.

33Mana, viratu kusuka maziya nkutuluza samuli,

na kupiga pula kukatuluza minaga

ndivyo fyakatsi nkureha kondo.

31

Misemo ya Mfalume Lemueli

1Higa ni maneno ga Lemueli, mfalume wa Masa, mashauri arigofundzwa ni nine.

2Nkuambireni, mwanangu?

Mwana nriye kuvyala, nkuambireni?

Nkuambireni, mwana wa naziri zangu?

3Usimale mkpwotseo na achetu,

atu abanangao afalume.

4Taifwaha afalume kunwa uchi, Lemueli, taifwaha,

wala taifwaha atawala kuaza uchi mufu.

5Sedze akalewa na akayala shariya

na kulafya atu agayao haki zao.

6Muphe uchi mutu ambaye ana shida nyinji

mphirikire uchi mutu ambaye ana sonono ya moyo.

7Na alewe aphahe kuyala uchiya wao

na tabu zao asizitambukire tsona.

8Ela uwe, gomba kpwa niaba ya atu asioweza kugomba

na uhehere haki za atu asiodziturya.

9Gomba kpwa niaba yao na uamule malau gao na haki

rinda haki za mchiya na mgbwayi.

10Mchetu wa tabiya nono, ni ani awezaye kumphaha?

Samaniye inashinda ya alimasi.

11Nkukuluphirwa ni mlumewe

wala kakosa kuphaha mapato.

12Nkumuhendera mlumewe manono

wala si mai, siku zosi za maishage.

13Nkuendza nyoya za mangʼondzi na katani

na kuzihendera kazi ya mikono kpwa chadi.

14Anaigana na meli za bishara,

chakuryache nkuchireha kula kure.

15Tsona nkulamuka chiti cha ngutu,

kutayarisha chakurya cha atu a phakpwe kaya,

na kuapangira kazi ahendadzi-kazie a chichetu.

16Nkufwahirwa ni munda akaugula,

na akauphanda mizabibu kpwa mapato ga mikonoye.

17A tayari kuhenda kazi kpwa nguvu,

na mikonoye waiimarisha kabisa.

18Anamanya kukala shuulize zina fwaida,

ndipho taaye taizima usiku.

19Nkuphalaza nyuzi na mikonoye mwenye,

na kuhumira malage kushona nguwo.

20Nkuapha vitu achiya,

na kuterya agayi.

21Kaogopha likarare ra umande,

mana atue osi a mwakpwe nyumbani ana mayamba ga kudzibwiningiza.

22Nkudzitengezera tandiko,

na mavwazige ni ga katani swafi za rangi ya zambarau.

23Mlumewe ni mutu mashuhuri mabarazani,

anakoshiriki mikutano ya atumia a mudzi.

24Mchetu hiye nkutengeza nguwo akaziguza,

ahendadzi-bishara nkuaguzira mikanda.

25Nkutogolwa kpwa mkpwotsewe na ishimaze,

wala kayugbwa ni siku za usoni.

26Agombapho manenoge gana ikima

na nkufundza atu na mbazi.

27Nkuchunguza kpwa makini mambo gosi gahendekago mwakpwe nyumbani,

kamwe kasagala bure.

28Anae nkuunuka na kumshukuru

na mlumewe nkumtogola akamuamba.

29“Achetu anji nkuhenda mambo ga ajabu,

ela uwe ukaatsupa osi!”

30Urembo unachenga, na uzuri wa uso nkusira,

ela mchetu wa kumuogopha Mwenyezi Mlungu ndiye ndiyetogolwa.

31Naariphiwe kulengana na kazi za mikonoye,

na nguma za unonowe zimanyikane na vilongozi a mudzi.