MARK

1

1 Ŋaa la a Yesu Kristo, naŋ e Naaŋmen Bidɔɔ, yelnoore piiluŋ. 2 A Ŋmen-noɔr deme da ŋmaa la biŋ: “Kyɛllɛ, N na toŋ la N tontonɔ ka o de Fo wẽɛ̃, a neɛ naŋ na de Fo wẽɛ̃ maale a Fo sori.” 3 “Neɛ kaŋ kɔkɔre boɔlɔ la a wɛgyaŋ poɔ, ‘Yɛ maale a Daŋna sori, maale O sobie ka a tori.’ ” 4 Gyɔn da tere la Naaŋmen kõɔ̃ suobu a wɛgyaŋ poɔ, a kanna a suobu naŋ yi a teɛroŋ leɛbo na naŋ na wa ne yelbebe suuri diu. 5 A Gyudea paaloŋ deme zaa ane balaŋ naŋ yi Gyɛrosalɛm da wa la o zie. Ba zaa da kyiiri la ba yelbebe a de suobu o zie a Gyordan mane poɔ. 6 Gyɔn da su la bontaŋ kɔɔloŋ bonsuuri kyɛ `leŋ gan bɛlɛnte a gyilli o seɛ. O da dire la sansobo ane seere. 7 O da kanne la kyɛ yeli, “Neɛ be la n puoriŋ naŋ e kpẽã yaga gaŋ ma. O nɔɔteɛ yaare, N ba seŋ ka N gbi a `lori a. 8 Maa so yɛ la ane kõɔ,̃ kyɛ O na so yɛ la ne a Sekyerete.” 9 A bebie na poɔ la ka Yesu da yi Nazarɛt teŋɛ naŋ be a Galili paaloŋ poɔ, a wa de O suobu Gyɔn zie, a Gyordan mane poɔ. 10 O naŋ da wa yire a kõɔ ̃ poɔ la, ka a pare na poɔ, O da nyɛ a tenvelaa ka o yuo, ka a Seɛ sigre waara a na ŋman a wa dɔme O zu. 11 Ka kɔkɔre kaŋ da yi a tenvelaa a yeli, “Fõõ la N Bidɔɔ N naŋ nɔŋ; Fõõ la ka N poɔ pɛle ne.” 12 A pare na poɔ ka a Seɛ tage O gaa ne a wɛgyaŋ poɔ. 13 Be la ka O kpɛ bebie lezaayi, ka Setaana da gyenne O. O da be la a wɛdonne poɔ, kyɛ ka malkere da kaara O. 14 Ba naŋ wa nyɔge Gyɔn eŋ pigu die poɔ baare la, ka Yesu da wa Galili poɔ a wa kanna a Naaŋmen naaloŋ yelnoore, 15 a yele, “A saŋ ta la. A Naaŋmen naaloŋ peɛlɛ la. Yɛ leɛ yɛ teɛroŋ, kyɛ sage de a yelnoore.” 16 Yesu naŋ da kyene lanna a Galili mane la, ka O nyɛ Simon ane o yɔɔ Andero. Ba da lɔɔrɔ la ba nɛte mane poɔ, bonso ba da e la zom-nyɔgrɔbɔ. 17 Ka Yesu yeli ko ba, “Yɛ wa tuuro Ma. N na e la ka yɛ waa nensaala nyɔgrɔbɔ.” 18 A pare na poɔ ka ba bare ba nɛtere kyɛ tu O gaa. 19 O naŋ wa gaa tɔɔre belaŋ la ka O nyɛ Gyems, a Zɛbɛde bidɔɔ ane o yɔɔ Gyɔn. Ba da be la gbori poɔ a maala ba nɛtere. 20 A pare na poɔ la ka O boɔle ba, ka ba bare ba saa, Zɛbɛde, a gbori poɔ ane a tontoneba kyɛ tu O gaa. 21 Ba da gaa la Kaperneom. A Sabat bebiri naŋ ta, ka Yesu kpɛ a senagɔg poɔ a pãã da piili wullo ba. 22 Ba nɔe zaa da `maa la a O wuluu zuiŋ, bonso O da wuli ba la a na neɛ naŋ taa faŋ, kyɛ O ba wuli a na a nɔbinna kaakaareba. 23 A ba senagɔg poɔ la ka dɔɔ naŋ da taa sedɛgre kaŋ da be. O da ŋmɛ la kpɛlle, 24 a yele, “Bare te! Boŋ yɛlɛ la ka te taa ne Fo, Yesu naŋ yi Nazarɛt? Fo wa la ka Fo wa saŋ te bare bee? N bɔŋ Fo la! Fõõ la a Naaŋmen Kyerete Sobɔ!” 25 Ka Yesu da nyare o zu kyɛ yeli, “Bare gɔmɔ kyɛ wa yi o eŋɛ!” 26 A sedɛgre da e la ka a dɔɔ gyemɛ iri yaga, a ŋmɛ kpɛlle ne kɔkɔkpẽã, kyɛ yi a o poɔ. 27 A nobɔ zaa nɔe da `maa la, ka ba da soorɔ taaba: “Boŋ la aŋa? Boŋ wul-paala la aŋa? Bonso, ane faŋ O tere la noɔre ko sedɛgɛ meŋɛ, ka ba sage tu O noɔre.” 28 Ka O yɛlɛ da yaare wiẽũ lɛ a Galili paaloŋ zaa poɔ. 29 A pare na poɔ, ba naŋ wa yi a senagɔg poɔ, ba da kpɛ la Simon ane Andero yiri poɔ ane Gyems ne Gyɔn. 30 Ka Simon pɔgɔ ma da gaŋ ka ɔɔre kpeɛrɛ o. Lɛ ka ba yeli o yɛlɛ ko Yesu wiẽũ lɛ. 31 Ka O da wa te nyɔge o nu, ka o iri. A pare na poɔ ka a ɔɔre bare o, kyɛ ka o pãã tonɔ korɔ ba. 32 A zimaane saŋ, a ŋmenaa naŋ da kpɛ, ba da taa la balaŋ zaa naŋ beɛrɛ ane balaŋ naŋ taa kɔntɔmɔ wa ne O zie. 33 A teŋ deme zaa da wa gyilli la a dendɔre. 34 Yesu pãã da saŋ la nobɔ yaga naŋ taa baaloŋ tɛɛtɛɛ, kyɛ digi kɔntɔmɔ yaga bare. Kyɛ O da ba vɛŋ ka a kɔntɔmɔ yeli yɛlɛ, bonso ba da bɔŋ O la. 35 A baguo saŋ, a zie naŋ da ba veɛ sɛre, Yesu da iri yi la a yiri poɔ a gaa wɛgyaŋ zie kaŋ. Be la ka o da te puori. 36 Simon ne o tutaaba da gaa la ka ba te bɔ O. 37 Kyɛ ba naŋ wa te nyɛ O, ka ba yeli, “Nobɔ zaa boɔrɔ Fo la.” 38 Ka Yesu leɛ yeli, “Yɛ vɛŋ ka te gaa kpɛ a tenne mine naŋ peɛle poɔ, ka N te kanne be meŋ, bonso a ama zuiŋ la ka N wa kyɛ.” 39 Ka O da yɔ Galili paaloŋ zaa a kanna a ba senagɔgre poore kyɛ digre kɔntɔmɔ bara. 40 Lɛ la ka dɔɔ kɔŋkɔŋ kaŋ da wa O zie a wa gbi dumo O niŋe soɔ a sɔre O kyɛ yeli, “Ka Fõõ wa sage, Fo na tõɔ̃ maal ma ka N waa soŋ.” 41 Lɛ la ka Yesu da taa nimibaaloŋ o zie a tẽɛ̃ O nu a tɔ ne o, kyɛ yeli ko o, “N sage la. Waa soŋ.” 42 O naŋ yeli a yɛlɛ wa baare, a pare na poɔ ka a kɔnnoŋ bare o, ka o waa soŋ. 43 Yesu da kpãã o la yaga kyɛ bare o ka o gaa daadaa, 44 kyɛ yeli ko o, “Kaara velaa ka fo ta yeli yɛlɛ zaa ko neɛ zaa. Gɛrɛ te wuli fomeŋɛ ko a puoru neŋkpoŋ kyɛ tere a boma na naŋ tu a noɔre Moses naŋ tere a fo sammo poɔ, ka a di danseɛ ko ba.” 45 Kyɛ o naŋ wa bare be, o da yi la yoɔrɔ a manna a yɛlɛ ŋa ka a yɛlɛ yaare zie zaa. A lɛ zuiŋ, Yesu da kon leɛ tõɔ̃ kpɛ a teŋɛ poɔ kperaa lɛ. Kyɛ O da maŋ zeŋ la O yoŋ a wɛgyaŋ poɔ, kyɛ ka a nobɔ da maŋ yi ziiri zaa a wa O zie.

2

1 Beri mine naŋ ta la ka Yesu da la kpɛ Kaperneom poɔ, ka ba da woŋ ka O be la a yiri poɔ. 2 A pare na poɔ, nobɔ yaga da laŋ la taa a be, ka kpeɛbo zie zaa da la kyebe, ka a dendɔre meŋ da paale, kyɛ ka O da kanna a yelbie korɔ ba. 3 Dɔbɔ banaare da tuo la dɔɔ kaŋ endaa zaa naŋ da kpi a wa ne O zie. 4 Ba da kon tõɔ̃ taa o ta ne Yesu zie, bonzuiŋ a nobɔ da zuo la. Lɛ la ka ba ŋmaa puoŋ sulee a peɛ na zu a Yesu naŋ da be. Ba naŋ wa puoŋ a peɛ la ka ba sigri a bon-ganaa na poɔ a dɔɔ na endaa zaa naŋ kpi naŋ da gaŋ. 5 Yesu naŋ da nyɛ a ba sagdeu, O da yeli la ko a dɔɔ na endaa zaa naŋ kpi, “N bidɔɔ, fo nyɛ la fo yelbebe suuri diu.” 6 A nɔbinna kaakaareba mine da zeŋ la a be a teɛrɛ ba sukyie poɔ, 7 “Boŋ la so ka a neɛ ŋa sobɔ yele yelfaare kyaare ne Naaŋmen? Aŋ la na tõɔ̃ di yelbebe suuri ka Naaŋmen yoŋ naane?” 8 A pare na poɔ, Yesu da bɔŋ la O seɛ poɔ lɛ ba naŋ teɛre a bamenne poore, ka O yeli ko ba, “Boŋ la so ka yɛ teɛrɛ ama zaa yɛ sukyie poore? 9 Buo sobɔ la e mɔlɛ, ka N yeli ko a dɔɔ na endaa zaa naŋ da kpi, ‘Fo nyɛ la fo yelbebe suuri diu,’ bee ka N yeli, ‘Iri de a fo bon-ganaa a kyene ne’? 10 Kyɛ ka yɛ na tõɔ̃ bɔŋ ka a Nensaala Bidɔɔ taa la faŋ a teŋɛ zu, ka O di yelbebe suuri. . . .” Ka O yeli ko a dɔɔ na endaa zaa naŋ da kpi, 11 “N yeli fo la, iri de a fo bon-ganaa kulo ne.” 12 A pare na poɔ la ka o iri a de o bon-ganaa a kyene yi ne ba zaa niŋe soɔ. Lɛ la ka neɛ zaa noɔre da `maa, ka ba pugro Naaŋmen a yele, “Te daŋ ba nyɛ a eroŋ ŋa tɔ.” 13 Yesu da leɛ yi la a gaa a mannoɔre. Nobɔ yaga da wa la O zie, ka O wullo ba. 14 O naŋ da kyene tɔlɔ la, ka O nyɛ Lɛve, Alfeos bidɔɔ, ka o zeŋ a libidere tomɔ zie. Ka Yesu yeli ko o, “Tuuro Ma.” Ka Lɛve iri tuuro O. 15 A naŋ da waa ka Yesu da zeŋ a di bondirii Lɛve yiri poɔ la, ka libiderebe ane yelbebe deme yaga da wa laŋ di ne O ane O tutuuribo. Bonso, balaŋ naŋ da tu O, da waa la yaga. 16 A nɔbinna kaakaareba ane a Farasi deme naŋ nyɛ ka O dire ne a libiderebe ane a yelbebe deme la, ka ba soore O tutuuribo, “Boŋ la so ka O laŋ dire kyɛ nyuuro ne libiderebe ane yelbebe deme?” 17 Yesu naŋ woŋ a ŋaa la, ka O yeli ko ba, “Balaŋ naŋ waa kpeɛne ba boɔrɔ baalonsanne, kyɛ balaŋ naŋ maŋ beɛrɛ la. N ba wa ka N boɔle yeltori deme, kyɛ yelbebe deme la, ka ba leɛ ba teɛroŋ.” 18 Gyɔn tutuuribo ane a Farasi deme da `leŋ la noɔre. Nobɔ mine da wa la Yesu zie a soore O, “Boŋ la so ka a Gyɔn tutuuribo ane a Farasi deme maŋ `leŋ noɔre, kyɛ ka Fo tutuuribo ba maŋ `leŋ noɔre?” 19 Ka Yesu leɛ yeli ko ba, “A kultaa tigri deme na tõɔ̃ `leŋ la ba nɔe a saŋ na a serpaala naŋ kyãã be a ba poɔ? Saŋ na zaa a serpaala naŋ be ba zie, ba kon tõɔ̃ `leŋ ba nɔe. 20 Kyɛ a bebie na ta la ka ba na iri a serpaala a yi ba zie. A bebie ana poɔ la ka ba pãã na `leŋ noɔre. 21 “Neɛ ba maŋ de pɛmpaala a liiri ne kparkora, bonso a liiru na tage yi la a boŋkora poɔ, ka a kparkyeɛroo waa faa gaŋ lɛ o naŋ da waa. 22 Kyɛ neɛ kon bɔŋ de tewɔmɔ dãã paala eŋ dãã woɔ kore poɔ. Ka onɔ wa e lɛ, a dãã paala na kyeɛ la a dãã woore, ka a tewɔmɔ dãã zaa kyiri baare, kyɛ ka a dãã woore zaa saŋ. Kyɛ a fere la ka ba de tewɔmɔ dãã paala eŋ dãã woore paala poɔ.” 23 Sabat bebiri daare kaŋ, Yesu da kpɛ kyɔlɔ la bombie wɛre, kyɛ ba naŋ kyɔlɔ la ka O tutuuribo da piili ŋmaara a bombie zuri. 24 Ka a Farasi deme da yeli ko O, “Kyɛllɛ, boŋ la so ka ba erɛ a Sabat bebiri a bon na naŋ ba tu a Nɔbinna sori?” 25 Ka Yesu da leɛ yeli ko ba, “Yɛ daŋ ba kanne bɔŋ a bon na David naŋ e, a saŋ na kɔŋ naŋ da kpɛ o ne balaŋ zaa naŋ be o zie, ka ba boɔrɔ bondirii na di, 26 lɛ o naŋ da kpɛ a Naaŋmen yiri a saŋ na Abiatar naŋ da la a puoru neŋkponni zusobɔ, te ɔɔ a puoru zie boroboro naŋ ba tu Nɔbinnaa ka neɛ zaa ɔɔ ka a puoru neŋkponni naane, kyɛ meŋ de ko o tutaaba ka ba di?” 27 Ka O yeli ko ba, “Ba iri la a Sabat daare nensaala zuiŋ. Ba ba iri nensaala a Sabat daare zuiŋ. 28 Lɛ pãã a Nensaala Bidɔɔ meŋ e la a Sabat daare Daŋna.”

3

1 O da leɛ kpɛ la a senagɔg poɔ, ka dɔɔ kaŋ nu naŋ da kpi da be be. 2 Ba da kaa O, ka O na saŋ la a dɔɔ a Sabat bebiri bee, ka ba na tõɔ̃ nyɛ vuo te nyare O zu. 3 Ka O yeli ko a dɔɔ na nu naŋ da kpi, “Iri, wa are te niŋe soɔ!” 4 Ka O pãã da soore ba, “A tu la a nɔbinna sori ka te e eveɛle bee efaare a Sabat daare, a faa nyɔvore, bee ko?” Kyɛ ba da ba yeli yɛlɛ zaa. 5 O da kaa ba la zaa ne suuri, ka O poɔ zaa da saŋ yaga a ba zukpeɛne zuiŋ, ka O da yeli ko a dɔɔ, “Tẽɛ ̃ fo nu!” Ka o tẽɛ ̃ o nu, ka o nu leɛ waa soŋ na a kaŋ. 6 A pare na poɔ la ka a Farasi deme yi a te nare biŋ ne a Hɛrod deme lɛ ne lɛ ba naŋ na tõɔ̃ e ka ba na saŋ O bare. 7 Yesu ne O tutuuribo da yi gaa la a mane zie, ka nobɔ yaga naŋ yi Galili ane Gyudea da tu O. 8 Nobɔ meŋ da yi la Gyɛrosalɛm, Idumea, ne a tenne zaa naŋ gaŋ a Gyordan, ane tenne zaa naŋ gyilli Taiya ne Sidon. Ba naŋ woŋ Yesu eroŋ zaa yɛlɛ, nobɔ yaga da wa la O zie. 9 A nobɔ naŋ e yaga zuiŋ la ka O da yeli ko O tutuuribo ka ba kyɔgre gu O ne a gborilee kaŋ. Ka lɛ naane, a nobɔ na ŋmore O la. 10 O naŋ da saŋ nobɔ yaga, balaŋ na zaa naŋ taa baaloŋ da ŋmore la O zie ka ba na tõɔ̃ tɔ O. 11 Saŋ na zaa sedɛgɛ naŋ nyɛ O, a maŋ le la gaŋ a O niŋe a ŋmeɛrɛ kpɛlle, a yele, “Fõõ la a Naaŋmen Bidɔɔ!” 12 Kyɛ O da maŋ kpãã a la kpẽã ka a ta e ka neɛ zaa bɔŋ O yɛlɛ. 13 Yesu da do la taŋ kaŋ zu a te boɔle balaŋ O naŋ boɔrɔ ka ba wa O zie, ka ba da wa O zie. 14 O da iri la pie ne bayi ka ba na be O zie, kyɛ ka O toŋ ba ka ba gaa te kanna. 15 O ko ba la faŋ ka ba na tõɔ̃ saŋ baaloŋ zaa kyɛ digi kɔntɔmɔ bare. 16 A bama pie ne bayi la bama: Simon (O naŋ da boɔlɔ ka Pita); 17 Gyems, Zɛbɛde bidɔɔ, ane o yɔɔ Gyɔn (O naŋ da boɔlɔ ka Boanɛrgyes, naŋ wuli ka Saatanne Bidɔbɔ); 18 Andero, Felep, Bartolomi, Matiu, Tomas, Gyems a Alfeos bidɔɔ, Tadeos, Simon naŋ e Kanaan neɛ kaŋ, 19 ane Gyudas Iskarioti, naŋ da koɔre Yesu. 20 Ka nobɔ yaga da wa laŋ taa a be, ka Onɔ ne O tutuuribo da kon tõɔ ̃ nyɛ sori ka ba di. 21 Kyɛ Omeŋɛ nobɔ naŋ da woŋ a ŋaa, ba da gaa la te nyɔge O, bonso ba da yeli la, “O ba e omeŋɛ.” 22 Ka a nɔbinna kaakaareba naŋ sigi yi Gyɛrosalɛm poɔ, da yeli, “O taa la Beɛlzɛbob, kyɛ ka a yi a kɔntɔmɔ zikaara zie ka O digre kɔntɔmɔ bara.” 23 Lɛ la ka O boɔle ba kyɛ yeli ne sokpaga ko ba, “Wolɔ ka Setaana na digi Setaana bare? 24 Ka naaloŋ wa poŋ kyaare ne omeŋɛ, a naaloŋ na kon tõɔ̃ are. 25 Ka yiri wa poŋ kyaare ne omeŋɛ, a yiri na kon tõɔ̃ are. 26 Kyɛ ka Setaana wa iri kyaare ne omeŋɛ a poŋ ziiri ayi, o kon tõɔ̃ are, kyɛ ka o baaro la ta. 27 Neɛ zaa kon tõɔ̃ kpɛ dɔɔkpẽã yiri a te tuo o boma yi ne ka o ba daŋ `leŋ a dɔɔkpẽã kyɛ pãã zu o boma. 28 Yelmeŋɛ ka N yeli ko yɛ, ka nensaala biiri yelbebe zaa, ane ba yelbifaare naŋ kyaare ne neɛ kaŋ zaa, na nyɛ la suuri diteroo. 29 Kyɛ neɛ na zaa naŋ yeli yelbifaare kyaare ne a Sekyerete kon bɔŋ nyɛ suuri diteroo togtogi, kyɛ o na seŋ la sɛrɛɛ diu saŋnaa naŋ kon bɔŋ baare.” 30 O da yeli la lɛ, bonzuiŋ ba da yeli ka O taa la sedɛgre. 31 Yesu ma ane O yɔɔmine pãã da wa la, a wa are yeŋ poɔ kyɛ toŋ neɛ kaŋ ka o kpɛ te boɔle O. 32 Nobɔ yaga da zeŋ gyilli O la, kyɛ ba mine da yeli ko O, “Kyɛllɛ, Fo ma ane Fo yɔɔmine naŋ be yeŋ boɔrɔ Fo la.” 33 Ka O da leɛ soore ba, “Aŋ la N ma, bee N yɔɔmine?” 34 Lɛ la ka O kaa a nobɔ zaa naŋ ŋmaa gyilli O, kyɛ yeli, “Nyɛ N ma ane N yɔɔmine. 35 Bonso, neɛ na zaa naŋ erɛ Naaŋmen boɔbo, onɔ la N yɔɔ, ne N yɔɔpuulee, ane N ma.”

4

1 Saŋ kaŋ, Yesu da leɛ piili la wullo a mannoɔre zie. A nobɔ naŋ da gyilli O da waa la yaga lɛ, ka O da kpɛ gbori a zeŋ a mane poɔ, kyɛ ka a nobɔ da be a mannoɔre. 2 Ka O pãã da wuli ba yɛlɛ yaga ane sokpaga, a yeli ko ba O wuluu poɔ, 3 “Yɛ kyɛllɛ! Bombiyaara la yi a te yaare o bombie. 4 O naŋ da yaara a bombie la ka a mine da le sori poɔ ka sazu nuulii wa de a di. 5 Kyɛ a mine meŋ le la kusiŋman zie naŋ ba taa tɛnɛ yaga, kyɛ a da buli la wiẽũ lɛ, bonso a tɛnɛ da ba sigi yaga a be. 6 Kyɛ a ŋmenaa naŋ da wa do la, ka a da gbeɛle kpi, bonzuiŋ a da ba taa nyaga. 7 Kyɛ a mine da le la goore poɔ, ka a goore baa milli pɔge a, ka a da ba tõɔ̃ wɔŋ bie zaa. 8 Kyɛ a mine da le la tɛnvelaa poɔ, a buli, a wɔŋ wɔmɔ a eŋ bie; ka a mine wɔŋ wɔmɔ lezɛre ne pie, ka a mine lezaata, ka a mine meŋ wɔŋ wɔmɔ kɔɔ.” 9 Ka O yeli ko ba, “Onɔ naŋ taa tobo a na woŋ, vɛŋ ka o woŋ.” 10 O naŋ pãã da e O yoŋ, balaŋ naŋ da be O zie laŋ ne a pie ne bayi, da soore O la a sokpare ŋa pare. 11 Ka O yeli ko ba, “O ko la yɛnee ka yɛ bɔŋ a Naaŋmen naaloŋ yelsɔgle kyɛ balaŋ naŋ be yeŋ zie, a yɛlɛ ama maŋ wa ne sokpaga: 12 “ ‘Ba na maŋ tõɔ̃ nyɛrɛ la, kyɛ kon bɔŋ a tɛgɛ, ba na maŋ tõɔ̃ wono la, kyɛ kon bɔŋ a pare; ka lɛ naane ba na leɛ bamenne, ka N di ba yelbebe suuri ko ba.’ ” 13 Ka Yesu yeli ko ba, “Yɛ ba bɔŋ a sokpare ŋa pare bee? Wolɔ la ka yɛ pãã na bɔŋ a sokpaga kaŋ zaa pare? 14 A bombiyaara yaare la a yelbiri. 15 Nobɔ mine waa la a na a bana naŋ be a sori poɔ, a zie na a yelbiri naŋ yaare. Ka ba naŋ wa woŋ a yelbiri, a pare na poɔ, Setaana maŋ wa la a wa de a yelbiri na ba naŋ yaare a ba sukyie poɔ yi ne. 16 Kyɛ ba mine meŋ waa la a na balaŋ naŋ be a kusiŋman zie. Balaŋ naŋ wa woŋ a yelbiri, ba de o la wiẽũ lɛ ane noɔ. 17 Kyɛ ba naŋ ba taa nyaga bamenne poore, lɛ la ka ba meŋ kon kɔɔre yaga. Ka yeltuo bee dɔŋ wa te wa a yelbiri zuiŋ, a pare na poɔ ba maŋ ŋmɛ la gbɛre. 18 Kyɛ nobɔ mine waa la a na balaŋ naŋ be a goore zie. Ba maŋ wɔŋ la a yelbiri, 19 kyɛ a teŋɛ zu teɛroŋ, ne a bontaro bɛlloo, ne a boma boɔbo, maŋ wa la a milli pɔge a yelbiri a e ka ba ba tõɔ̃ wɔŋ wɔmɔ zaa. 20 Kyɛ ba mine waa la a na balaŋ naŋ be a tɛnvelaa poɔ. Ba woŋ la a yelbiri a de o, kyɛ wɔŋ wɔmɔ, ka kaŋ wɔŋ lezɛre ne pie, kaŋ lezaata, kyɛ kaŋ meŋ wɔŋ kɔɔ.” 21 Ka O yeli ko ba, “Ba maŋ de la kanea vũũ wa ne a de peɛ vɔgle pɔge bee de biŋ gado puliŋ? Ba ba maŋ de biŋ o aroo zie naŋ do? 22 A lɛ poɔ, yelsɔgle zaa kyebe naŋ kon bɔŋ sãã, kyɛ yɛlɛ na zaa ba naŋ pɔge meŋ kyebe naŋ kon bɔŋ kpɛ a kyaane poɔ. 23 Ka neɛ zaa wa taa tobo na woŋ, vɛŋ ka o woŋ.” 24 Ka O leɛ yeli ko ba, “Teɛre velaa bon na yɛ naŋ woŋ. A bommannaa na yɛ naŋ manne ne, lɛ la ka ba na manne a ko yɛ; kyɛ yɛnee naŋ woŋ zie, ba meŋ na ko yɛ la yaga. 25 Neɛ na zaa naŋ taa, ba na leɛ ko o la yaga. Kyɛ neɛ na zaa naŋ ba taa, ba na de la bon na zaa o naŋ taa a yi ne o zie.” 26 Ka O leɛ yeli, “A Naaŋmen naaloŋ waa la a na dɔɔ naŋ yaare o bombie a tɛnɛ zu. 27 Ka o wa gbiri tensoɔ bee ka o iri a ŋmenaa saŋ, a bombie maŋ buli la a baa, kyɛ onɔ omeŋɛ ba bɔŋ lɛnɛɛ zaa a naŋ e. 28 A tɛnɛ maŋ wɔŋ la wɔmɔ omeŋɛ. A piili ne a vaare, a eŋ a zu, a pãã de ne a zu dɔgebo. 29 Kyɛ a saŋ na a bombie naŋ wa be, a dɔɔ maŋ eŋ la o soɔ, bonso a kyeɛbo saŋ ta la.” 30 Yesu yeli la ko ba, “Boŋ la ka te na manne ne a Naaŋmen naaloŋ? Bee boŋ mannoo la ka te na de manne ne o? 31 O waa la a na sɛlmabiri ba naŋ bore a tɛnɛ poɔ, ka o e a bombile a teŋɛ zu bomborɔ zaa poɔ. 32 Kyɛ ka onɔ wa bore, o maŋ buli la baa te waa kpoŋ gaŋ a zɛvaare weɛ boma zaa, kyɛ taa ullii bɛrɛ ka a sazu nuulii na tõɔ̃ wuo kyogri a o `maaroŋ poɔ.” 33 Yesu da maŋ yeli la a yelbiri ko ba ne a sokpaga ama taaba a seŋ lɛ ba naŋ na tõɔ̃ woŋ. 34 Kyɛ O da ba yeli yɛlɛ zaa ko ba ka a ba e sokpare. Kyɛ O naŋ wa be O yoŋ ane O tutuuribo, O da maŋ manne la a sokpaga tɛgɛ zaa ko ba. 35 A daare na, a zie naŋ wa `maa, O da yeli la ko ba, “Yɛ vɛŋ ka te gaa a mane gaŋ loori.” 36 Ba da bare la a nobɔ ba puoriŋ kyɛ kpɛ a gbori te gɛrɛ laŋ ne O. A gboe mine meŋ da be la be. 37 Ka sɛseɛ kpẽã da iri, ka a kõɔ̃ ŋmeɛrɛ kpeɛrɛ a gbori, ka a da kyɛre fẽẽ ka a na e ka a gbori na paale ne kõɔ̃. 38 Yesu da be la a gbori puoriŋ a gaŋ gbire kapuro zu. Lɛ la ka O tutuuribo da seŋ O a yeli O, “Wuliwullo, a kon kpɛ Fo ka tenee bɔre wɛ bee?” 39 Ka O iri a kyaare a sɛseɛ kyɛ yeli ko a mane kõɔ̃, “Bare gɔmɔ! E gbili!” Lɛ la ka a sɛseɛ baare, ka a zie zaa da waa zomm lɛ. 40 Ka O yeli ko a O tutuuribo, “Boŋ la so ka yɛ zoro dambẽɛ̃ lɛ? Wolɔ ka yɛ ba taa sagdeu?” 41 Ba da zoro la dambẽɛ̃ yaga, kyɛ soore taaba, “Aŋ pãã la a dɔɔ ŋa, ka sɛseɛ ane mane kõɔ̃ tuuro O noɔre?”

5

1 Ba da gaŋ la a mane gaa Gadarene paaloŋ poɔ. 2 A pare na poɔ, Yesu naŋ da yi a gbori poɔ la, ka dɔɔ kaŋ naŋ taa sedɛgre da yi a yabogri zie a tuori Yesu. 3 A dɔɔ ŋa da kpeɛrɛ la a yare zie, kyɛ neɛ zaa da kon tõɔ̃ `leŋ o, ka banzɔlɔ meŋ gba ba tõɔ̃ taa o. 4 Bonso, ba da maŋ eŋ o la bama ne banzɔlɔ, kyɛ o da maŋ ŋmaa la a banzɔlɔ bare kyɛ kare a bama bare. Neɛ na naŋ na tõɔ̃ pɔɔle o kyebe. 5 Tensoɔ ane ŋmenaa zaa, a yare zie ane a tanne zu, o da maŋ kono la kyɛ ŋmaara omeŋɛ ne kubo. 6 O naŋ da nyɛ Yesu naŋ be tɔɔre, ka o da zo gaa te le gbi dumo O niŋe, 7 kyɛ pãã da ŋmɛ kpɛlle a yeli ne kɔkɔkpoŋ, “Boŋ yɛlɛ la ka N taa ne Fo Yesu, a Naaŋmen Kpoŋ Zaa Bidɔɔ? N sɔrɔ Fo la Naaŋmen eŋɛ ka Fo ta dɔgre ma.” 8 Bonso Yesu da yeli ko o la, “Yi a dɔɔ zie, fõõ sedɛgre!” 9 Yesu da soore o la, “Fo yuori la boŋ?” Ka o leɛ yeli, “N yuori la Legyɛn, bonso te waa la yaga.” 10 Ka o leɛ sɔre Yesu yaga ka O ta e ka a yi a paaloŋ na poɔ. 11 A be da peɛlɛ la a taŋa seɛ ka dobaare yaga da dire bondirii a be. 12 Ka a kɔntɔmɔ zaa sɔre O a yeli, “Ko te sori ka te gaa a dobaare zie a te kpɛ a.” 13 A pare na poɔ, O da ko a la sori. Ka a sedɛgɛ da yi a dɔɔ a kpɛ a dobaare eŋne. A dobaare zaa da zo la yaga te sigi a taŋ bogi, a kpɛ a manzuluŋ poɔ a te nyu kõɔ̃ kpi. A dobaare da ta la turi ayi. 14 A balaŋ naŋ da guolo a dobaare da zo yi la a zie ŋa a te manne a yɛlɛ ko a nobɔ naŋ be a teŋɛ ne a paaloŋ zaa poɔ. Lɛ la ka a nobɔ yi wa ka ba te nyɛ bon na naŋ da e. 15 Ba naŋ ta Yesu zie la ka ba nyɛ a dɔɔ na a kɔntɔn naŋ da nyɔge, onɔ naŋ da taa a legyɛn, ka o zeŋ a be a su boma, ka o yɛŋ leɛ. Ka dambẽɛ̃ da kpɛ ba. 16 Balaŋ naŋ da nyɛ a, da manne la ko a nobɔ lɛ a naŋ da waa a dɔɔ na a kɔntɔmɔ naŋ da nyɔge zie ane a dobaare yɛlɛ. 17 Lɛ la ka ba da piili sɔrɔ Yesu ka O yi ba paaloŋ poɔ. 18 Yesu naŋ da kpɛ a gbori la, ka a dɔɔ na a kɔntɔmɔ naŋ da nyɔge sɔre O ka O vɛŋ ka o be O zie. 19 Ka Yesu da ba sage kyɛ yeli o, “Kuli fo yiri a te yeli ko fomeŋɛ yideme bon na zaa a Daŋna naŋ e ko fo ane lɛ O naŋ taa nyonono fo zie.” 20 Lɛ la ka a dɔɔ te gɛrɛ kyɛ piili yele a Dɛkapoles teŋɛ poɔ lɛnɛɛ zaa Yesu naŋ e ko o, ka a nobɔ zaa nɔe da `maa. 21 Yesu naŋ de a gbori leɛ gaa a mane gaŋ loori, nobɔ yaga da wa la O zie, a saŋ na O naŋ be a mannoɔre. 22 Ka a senagɔg neŋkpoŋ kaŋ naŋ di Gyaerɔs da wa O zie. O naŋ wa nyɛrɛ Yesu la, ka o le O gbɛɛ puliŋ, 23 a sɔre O yaga kyɛ yeli, “N pɔɔyalee peɛlɛ la kũũ. Wa de Fo nuuri dɔgle o ka o na tõɔ̃ nyɛ sammo kyɛ nyɛ nyɔvore.” 24 Lɛ la ka Yesu gaa ne o. Nobɔ yaga da tuuro O la a daara taa O eŋɛ. 25 Kyɛ pɔgɔ kaŋ zẽẽ naŋ da kyire yuomo pie ne ayi da be la ba poɔ. 26 O da nyɛ la woore yaga baalonsamma yaga nuuri poɔ, ka o da di o libie zaa baare. Kyɛ ama da ba soŋ o togtogi, kyɛ ka a o baaloŋ da la zuo lɛ. 27 O naŋ da woŋ Yesu yɛlɛ, ka o tu O puoriŋ a nobɔ poɔ a te tɔ O kparo. 28 Bonso, o da yeli la, “Ka Maa deɛ tɔ O bonsuuri yoŋ, N na nyɛ la sammo.” 29 A pare na poɔ la, ka o zẽẽ kyiruu ŋmaa, kyɛ ka o da bɔŋ o eŋgan poɔ ka o nyɛ la sammo a o dɔgroŋ poɔ. 30 A pare na poɔ meŋ, Yesu da bɔŋ la Omeŋɛ poɔ ka fanno kaŋ yi la O zie. Lɛ la ka O leɛ O puoriŋ a nobɔ poɔ kyɛ soore, “Aŋ la tɔ a N bonsuuri?” 31 Ka O tutuuribo leɛ yeli ko O, “Nyɛ, nobɔ yaga la daara taa Fo eŋɛ, kyɛ ka Fo soore, ‘Aŋ la tɔ Ma?’ ” 32 Kyɛ ka Yesu kaara a nobɔ poɔ na nyɛ a neɛ na naŋ tɔ O. 33 A pɔgɔ naŋ bɔŋ bon na naŋ e o zie, da miine la ne dambẽɛ̃ a wa le O niŋe soɔ, kyɛ yeli a yelmeŋɛ zaa ko O. 34 Ka Yesu yeli ko o, “N pɔɔyaa, a fo sagdeu saŋ fo la. Gɛrɛ ne `maaroŋ kyɛ nyɛ sammo a fo dɔgroŋ poɔ.” 35 Yesu naŋ da yele yɛlɛ la, ka dɔbɔ mine yi a senagɔg neŋkpoŋ yiri, a wa yeli, “A fo pɔɔyaa kpi la. Boŋ la so ka fo leɛ dɔɔnɔ a Wuliwullo?” 36 Yesu naŋ woŋ a yelbie ama, ka O yeli ko a senagɔg neŋkpoŋ daadaa, “Ta zoro dambẽɛ̃, kyɛ deɛ sage de.” 37 O da ba sage ka neɛ zaa tu O ka Pita, Gyems ane Gyɔn, Gyems yɔɔ, naane. 38 O naŋ wa ta a senagɔg neŋkpoŋ yiri la, ka Yesu nyɛ a dɔŋ ane nobɔ naŋ kono a ŋmeɛrɛ kpɛlle yaga. 39 Ka O kpɛ a te yeli ba, “Boŋ la so ka yɛ ŋmeɛrɛ kpɛlle lɛ a kono? A bie ba kpi. O gbire la.” 40 Kyɛ ba da la O la. O naŋ wa digi ba zaa ka ba yi la, ka O taa a bie saa ne a ma laŋ ne balaŋ naŋ be O zie, a kpɛ ne a die na poɔ a bie naŋ gaŋ. 41 O nyɔge la a pɔglee nu, kyɛ yeli, “Talita kumi!” (naŋ wuli ka, “Pɔglee, N yeli ko fo la, iri!”) 42 A pare na poɔ ka a pɔglee iri a kyeŋ. O da e la yuomo pie ne ayi. Ka ba nɔe da `maa yaga. 43 Yesu da tere la noɔre kpẽã ka ba ta vɛŋ ka neɛ zaa woŋ a yɛlɛ ama. O pãã da yeli ba la ka ba ko a pɔglee bon kaŋ ka o di.

6

1 Yesu da yi la a be a wa kpɛ Omeŋɛ teŋɛ, ka O tutuuribo da tu O. 2 A Sabat bebiri naŋ wa ta, O da piili la wullo a senagɔg poɔ. Be la ka nobɔ yaga da woŋ O yɛlɛ ka ba nɔe zaa da `maa. Ka ba yeli, “Yeŋ la ka a dɔɔ ŋa nyɛ ama zaa? Boŋ yɛŋ la ka ba ko O ka O nuuri tõɔ̃ toŋ toŋkpeɛne ama? 3 A dɔɔ ŋa naane a kapɛnta? Onɔ naane a Maria bidɔɔ kyɛ leɛ e a Gyems, Gyosɛf, Gyudas, ane Simon yɔɔ? Kyɛ O yɔɔpuulii, ba ba be te zie kyɛ?” Ka ba suuri da iri yaga ne O. 4 Kyɛ Yesu da yeli ko ba la, “A ba e ka Ŋmen-noɔr sobɔ ba taa eŋno, kyɛ o ba taa eŋno omeŋɛ teŋɛ ane omeŋɛ nobɔ ane omeŋɛ yiri poɔ.” 5 Ka Yesu da ba tõɔ̃ toŋ toŋkpeɛne zaa a be, see O naŋ da de O nu dɔgle baaleba mine zu a saŋ ba yoŋ naane. 6 O noɔre da `maa la a ba basagdeu zuiŋ. 7 O da boɔle la a pie ne bayi a piili toŋ ba bayi bayi kyɛ ko ba faŋ gaŋ a sedɛgɛ. 8 O da tere la noɔre ko ba ka ba ta de bon zaa tu ne a sori ka dateera naane. Ba ta de woɔ, bee boroboro, bee libie a ba libibɛlɛnte poɔ. 9 Ba na tõɔ̃ eŋ la nɔɔteɛ kyɛ ta su kpare ayi. 10 Kyɛ ka O yeli ko ba, “Ka yɛnee wa kpɛ yiri zaa poɔ, yɛ be a be kyɛ gu ka yɛ wa yi be gɛrɛ. 11 Kyɛ ka neɛ ba wa tuori de yɛ bee kyɛllɛ yɛ yɛlɛ, a saŋ na yɛ naŋ wa yi a be kyɛ gɛrɛ, yɛ piŋ a uuruŋ bare yɛ gbɛɛ eŋɛ ka a di danseɛ kyaare ne ba. N yeli la yelmeŋɛ ko yɛ, a na waa la mɔlɛ ko Sodom ane Gomora a sɛrɛɛ diu daare, gaŋ a teŋɛ na.” 12 Ba naŋ da yi gɛrɛ la, ka ba kanne ka nobɔ leɛ ba teɛroŋ. 13 Ba da digi la kɔntɔmɔ yaga bare kyɛ pore kãã eŋ baaleba yaga kyɛ saŋ ba. 14 Kyɛ a Naa Hɛrod da woŋ la O yɛlɛ, bonso Yesu yuori da yi la yaare zie zaa, ka o da yeli, “Gyɔn, a Kõɔ̃ Suobu Terɛ leɛ yi la a kuuni poɔ. Lɛ la so ka toŋkpeɛne ama tonɔ o zie.” 15 Ka ba mine yeli ka, “O e la Elaigya.” Kyɛ ka ba mine yeli ka, “O e la Ŋmen-noɔr sobɔ kaŋ, bee O waa la seŋ a Ŋmen-noɔr sobɔ kaŋ.” 16 Kyɛ a saŋ na Hɛrod naŋ da woŋ O yɛlɛ, ka o da yeli, “Gyɔn la, a dɔɔ na N naŋ da ŋmaa o zu bare. O leɛ yi la kuuni poɔ.” 17 Bonso, Hɛrod meŋɛ da tere la noɔre ka ba nyɔge Gyɔn, a `leŋ o a pigu die poɔ, Hɛrodias, a o yɔɔ Felep pɔgɔ zuiŋ, bonso o da kuli o la. 18 Bonzuiŋ Gyɔn da yeli la ko Hɛrod, “A ba tu a Nɔbinnaa ka fo de a fo yɔɔ pɔgɔ.” 19 Lɛ la ka Hɛrodias pãã da taa yɛlɛ ne Gyɔn kyɛ deɛ da boɔrɔ ka o ko o, kyɛ o da ba tõɔ̃, 20 bonzuiŋ, Hɛrod da zoro la Gyɔn a bɔŋ ka o waa la yeltori ne yelkyerete sobɔ, kyɛ pãã da kaara o. Hɛrod naŋ woŋ Gyɔn yɛlɛ, buriburi da nyɔge o la, kyɛ o da maŋ kyɛllɛ la woŋ o yɛlɛ ne popeɛloŋ. 21 Bebiri kaŋ naŋ ta la ka a seŋ ka Hɛrod da maale o dɔgebo bebiri tigri ko a teŋ daŋneba, a sogyare neŋkponni, ane a Galili nembɛrɛ. 22 A saŋ na Hɛrodias pɔɔyaa naŋ da wa kpɛ, o da seɛ la ka a pɛle Hɛrod poɔ a laŋ ne o bonditaaba. Ka a Naa yeli ko a pɔglee, “Sɔre bon na zaa fo naŋ boɔrɔ ka N de ko fo.” 23 Kyɛ ka o polle noɔre ko o, “Bon na zaa fo naŋ sɔre n zie, N na ko fo la, ka a naŋ e n naaloŋ poŋ sentaa gba.” 24 Ka a pɔglee yi te yeli ko o ma, “Boŋ la ka N na sɔre ka o ko ma?” Ka o ma leɛ yeli ko o, “Gyɔn, a Kõɔ̃ Suobu Terɛ zu la.” 25 A pare na poɔ ka a pɔglee zo kpɛ a naa zie wiẽũ lɛ a sɔre o, “N boɔrɔ la ka fo ko ma Gyɔn, a Kõɔ̃ Suobu Terɛ zu pampana ŋa, ka o eŋ a bondilaa poɔ.” 26 A naa poɔ da saŋ la yaga, kyɛ a noɔre o naŋ da faa polle ane o bonditaaba naŋ da be be zuiŋ la ka o da ba boɔrɔ ka o mɔŋ o. 27 A pare na poɔ la ka a naa toŋ a neŋkoora a tere noɔre ka o de o zu wa ne. Lɛ la ka a dɔɔ gaa te ŋmaa Gyɔn zu bare a pigu die poɔ. 28 O da taa la o zu wa ne bondilaa poɔ a de ko a pɔglee, ka a pɔglee meŋ de ko o ma. 29 Gyɔn tutuuribo naŋ da woŋ a ŋaa, ba da wa la wa de Gyɔn eŋgan a gaale o yabogi poɔ. 30 A potuuribo da laŋ la taa Yesu zie a manne ko O bon na zaa ba naŋ da e kyɛ wuli. 31 Ka O da yeli ko ba, “Yɛ wa, yɛ yoŋ, a gaa wɛgyaŋ poɔ a te pɛnne belaŋ a be.” O da yeli la lɛ bonzuiŋ nobɔ yaga da maŋ waara la kyɛ leɛ gɛrɛ ka ba da ba nyɛ pɛnnoo zaa naŋ seŋ ka ba na tõɔ̃ di. 32 Lɛ la ka ba kpɛ a gbori a te gaa wɛgyaŋ zie kaŋ, ba yoŋ. 33 A nobɔ da nyɛ ba la ka ba gɛrɛ, kyɛ ba yaga zie bɔŋ ka Onɔ la. Ba da yi la ba tenne zaa poore a de ba wẽɛ̃ zo ne gbɛɛ a te pɔge O a zie na O naŋ be. 34 Yesu naŋ wa yi a gbori poɔ a nyɛ nobɔ yaga, ka O da taa nimibaaloŋ ne ba, bonzuiŋ ba da waa la a na peere naŋ ba taa kyeenɛ, ka O pãã da piili wullo ba yɛlɛ yaga. 35 A bebiri naŋ da faa baare la, ka O tutuuribo da wa O zie a wa yeli O, “Wɛgyaŋ zie la aŋa, kyɛ a saŋ tɔle la. 36 Bare ba ka ba gaa te kpɛ a paaloŋ ane a tembilii poore a te da boroboro, bonso ba da ba taa bondirii zaa.” 37 Kyɛ ka Yesu leɛ yeli ko ba, “Yɛ ko ba bon kaŋ ka ba di.” Ka ba yeli ko O, “Te gaa te da boroboro naŋ seŋ denari kɔɔre ayi a de ko ba ka ba ɔɔ, bee?” 38 Ka O yeli ko ba, “Boroboro awolɔ ka yɛ taa? Yɛ gaa te nyɛ.” Ba naŋ gaa te nyɛ la ka ba yeli, “Anuu ane zomɔ ayi.” 39 Ka Yesu tere noɔre ko ba ka ba vɛŋ ka a nobɔ zeŋ ziiri ziiri a mɔ`maara zu. 40 Lɛ la ka ba zeŋ ziiri kɔɔ-kɔɔ ane lezaayi ne pie-pie. 41 O naŋ de a boroboro anuu ane a zomɔ ayi la ka o gbole kaa sazu, a puori kyɛ ŋmaa a boroboro, a de ko O tutuuribo ka ba de poŋ ko a nobɔ. O meŋ da poŋ la a zomɔ ayi ko a nobɔ zaa. 42 Ba zaa da di la tege, 43 kyɛ ka a tutuuribo da wuo a bondi-ŋmaara ane a zoŋ-ŋmaara a paale pɛbilii pie ne ayi. 44 A dɔbɔ balaŋ naŋ da di a boroboro da waa la turi anuu. 45 A pare na poɔ, Yesu da e la ka O tutuuribo kpɛ a gbori a de O wẽɛ̃ a gaŋ a mane te gaa Betsaida, kyɛ ka O pãã da bare a nobɔ ka ba yaare. 46 O naŋ da bare ba la, ka O da yi te do taŋ zu ka O te puori a be. 47 A zie naŋ wa `maa, a gbori da be la a mane senselensoɔ kyɛ ka O yoŋ da be a teŋɛ zu. 48 O da nyɛ la ka O tutuuribo moɔrɔ ne a gbori mɔnnoo, bonzuiŋ a sɛseɛ da kyaare ba la. A tensoɔ guuro anaare sobɔ saŋ la, ka O da waara ba zie a kyene a maŋkõɔ̃ zu, kyɛ a da kyɛre fẽẽ ka O na tɔle ba bare. 49 Kyɛ ba naŋ wa nyɛ O, ka O kyene a maŋkõɔ̃ zu, ba da teɛre ka O e la nyaakpẽẽ, kyɛ ŋmɛ kpɛlle. 50 Ba zaa da nyɛ O la ka ba sukyie dɔɔnɔ. A pare na poɔ la ka O da yeli ko ba, “Yɛ taa sukyiri. Maa la. Yɛ ta zoro dambẽɛ̃.” 51 O da do kpɛ la a gbori poɔ ne ba, ka a sɛseɛ ŋmaa daadaa lɛ, ka bamenne nɔe da `maa yaga a tonseɛle ŋa zuiŋ. 52 Bonso ba da ba bɔŋ a boroboro yɛlɛ tɛgɛ a ba zukpeɛne zuiŋ. 53 Ba naŋ wa gaŋ a mane baare la, ka ba ta a Gɛnɛsarɛt paaloŋ mannoɔr. 54 Ba naŋ wa yi a gbori poɔ baare, nobɔ da bɔŋ daadaa lɛ ka Yesu la. 55 A lɛ la ka ba da zo kpɛ a paaloŋ na zaa poɔ a te tuo ba baaleba a ba gado boma zu wa ne, zie na zaa ba naŋ woŋ ka O be. 56 Kyɛ zie na zaa O naŋ da gaa, a tembilii poɔ, bee a teŋkponni poɔ, bee a wɛre poɔ, ba da maŋ gaale la a baaleba a dare poɔ. Ba da sɔre O la ka O vɛŋ ka ba tɔ O kparo kpiiru yoŋ. Balaŋ zaa naŋ da tɔ O da nyɛ la sammo.

7

1 A Farasi deme ane a nɔbinna kaakaareba mine naŋ yi Gyɛrosalɛm da laŋ la taa O zie. 2 Ba naŋ da nyɛ ka O tutuuribo mine dire bondirii ne nuuri naŋ ba veɛlɛ, ka a lɛ wuli ka ba da ba pɛge ba nuuri, ka ba yeli ka a ba tu sori. 3 Bonso, a Farasi deme ane a Gyu deme zaa ba maŋ di see ka ba maŋ pɛge ba nuuri velaa a tuuro ba nembɛrɛ eroŋ. 4 Ka ba naŋ wa yi a daa poɔ wa, ba ba maŋ di see ka ba pɛge ba nuuri. Eroŋ yaga be la be ka a nembɛrɛ da de ko ba ka ba tuuro, a na kɔbilii, dogre, kudogre, ne tabolɛɛ pɛgebo. 5 A Farasi deme ane a nɔbinna kaakaareba pãã da soore la Yesu, “Boŋ la so ka Fo tutuuribo ba tuuro a nembɛrɛ eroŋ kyɛ maŋ di bondirii ne nuuri naŋ ba pɛge.” 6 Ka O leɛ yeli ko ba, “Isaiya kanne la yɛ yɛlɛ velaa, yɛnee melmelebɛ, a na o naŋ ŋmaa biŋ, “ ‘Nobɔ bama eŋnɛ Ma la ane ba nɔgbɛmɛ, kyɛ ba sukyie waa la tɔɔre ne Ma. 7 Ba puoro Ma la ne puoruu naŋ ba taa tɔnɔ; ba wuli la nensaala nɔteroo ka a sereŋ e la wuluu.’ 8 Bonso, yɛ bare la Naaŋmen nɔe kyɛ tuuro a nensaala eroŋ, na a dogre ne kɔbilii pɛgebo ane eroŋ ama taaba zaa yɛ naŋ maŋ erɛ.” 9 Kyɛ ka O da yeli ko ba, “Yɛ sereŋ bare la a Naaŋmen noɔre ka yɛ na tõɔ̃ tuuro yɛ nembɛrɛ eroŋ. 10 Bonso, Moses yeli la, ‘Eŋnɛ fo saa ne fo ma,’ ne, ‘Onɔ naŋ wa yeli yelfaare kyaare ne o saa bee o ma, vɛŋ ka ba ko o.’ 11 Kyɛ yɛnee yeli ka, ka neɛ wa yeli o saa bee o ma, ‘Sommo zaa fo naŋ da naa nyɛ n zie e la Koreban,’ (a pare la, a e la kyɔgtaa ko Naaŋmen), 12 yɛ maŋ vɛŋ la ka o ba toŋ tomɔ zaa ko o saa bee o ma. 13 Lɛ ka yɛ e ka Naaŋmen yelbiri ba taa faŋ, a yi yɛ nembɛrɛ eroŋ yɛ naŋ de ko nobɔ zie. A eroŋ ama taaba la ka yɛ maŋ erɛ.” 14 Yesu da boɔle la nobɔ yaga zaa O zie, a da yeli ko ba, “Yɛ kyɛllɛ Ma, yɛ kaŋ zaa, kyɛ bɔŋ a pare. 15 Bon zaa kyebe naŋ na yi yeŋ poɔ a wa kpeɛrɛ nensaala eŋɛ na tõɔ̃ e ka o waa dɛgre. Kyɛ bon na naŋ yire o poɔ, ana na e ka o waa nendɛgre. 16 Ka neɛ zaa wa taa tobo na woŋ, vɛŋ ka o woŋ.” 17 O naŋ wa bare a nobɔ kyɛ kpɛ a yiri poɔ, O tutuuribo da soore O la a sokpare pare. 18 Ka O soore ba, “A yɛnee meŋ ba bɔŋ a pare bee? Yɛ ba nyɛ ka bon na zaa naŋ yi yeŋ poɔ a wa kpeɛrɛ neɛ kon tõɔ̃ vɛŋ ka o waa dɛgre? 19 Bonso, a ba maŋ kpeɛrɛ o sukyiri poɔ, kyɛ o poɔ la ka a maŋ kpeɛrɛ, kyɛ pãã leɛ yi a o eŋgan kpɛ a bangyera laa poɔ, a lɛ vɛŋ la ka bondirii zaa waa soŋ.” 20 Ka O leɛ yeli, “Bon na naŋ yire nensaala poɔ, ana na e ka o waa nendɛgre. 21 Bonso, nensaaleba poɔ, a ba sukyie poɔ la, ka teɛroŋ faare, pẽɛp̃ ẽɛ ̃ tomɔ, pẽɛp̃ ẽɛ ̃ efaare, neŋko, 22 nannyigruŋ, digbogbo, potuoluŋ, bɛlloo, edɛgre, nimifaare, yelbifaare, pɔɔloŋ, ane damboluŋ maŋ yi wa. 23 A efaare ama zaa la maŋ yi a nensaala poɔ, a e ka o waa nendɛgre.” 24 Yesu da iri la yi a be kyɛ gaa te kpɛ Taiya ne Sidon paaloŋ poɔ. O naŋ wa kpɛ yiri kaŋ poɔ, O da ba boɔrɔ ka neɛ zaa bɔŋ a zie na O naŋ be, kyɛ O kon tõɔ̃ vɛŋ ka a e yelsɔglaa. 25 Ka pɔgɔ kaŋa, naŋ taa pɔɔyaa sedɛgre naŋ nyɔge, da woŋ O yɛlɛ a wa O zie a le O gbɛɛ eŋɛ. 26 A pɔgɔ da e la Grik neɛ, kyɛ ka ba da dɔge o Siria Fonisia paaloŋ poɔ. O da sɔre la Yesu ka O digi a kɔntɔn bare o pɔɔyaa eŋɛ. 27 Yesu da yeli la ko o, “Vɛŋ ka a bibiiri de wẽɛ̃ di tege, bonso, a ba veɛlɛ ka ba de a bibiiri boroboro lɔɔ eŋ balii.” 28 Ka o leɛ yeli ko O, “Oo, Daŋna, kyɛ a balii naŋ be a tabol puliŋ maŋ di la a bibiiri bondiŋmaara naŋ le.” 29 Lɛ la ka O yeli ko o, “A fo yelbie ama zuiŋ, fo na tõɔ̃ gɛrɛ. A kɔntɔn yi la a fo pɔɔyaa poɔ.” 30 O naŋ da kuli, o da nyɛ la o pɔɔyaa ka o gaŋ a gado zu, ka a kɔntɔn yi o eŋɛ. 31 Lɛ la Yesu da yi Taiya ne Sidon paaloŋ poɔ a kyɛ sigi a Galili mane zie a te kpɛ a Dɛkapoles paaloŋ poɔ. 32 Ba da taa la dɔɔ kaŋa naŋ e woŋ kyɛ kon tõɔ̃ yeli yɛlɛ vela wa ne O zie. Ba da sɔre O la ka O de O nu dɔgle o. 33 Kyɛ O naŋ wa tage O yi ne a nobɔ poɔ, Yesu da de la O nubie toŋ a dɔɔ tobo poɔ, kyɛ poore motaare tɔ ne a dɔɔ zele. 34 O da leɛ gbole la kaa tenvelaa kyɛ hoone, a yeli ko o, “Ef-fata!” (naŋ wuli ka, “Yuo!”). 35 A pare na poɔ ka a dɔɔ tobo yuo, ka o zele meŋ dɔle ka o piili yele yɛlɛ velaa. 36 Yesu da ko ba la noɔre ka ba ta yeli ko neɛ zaa. Kyɛ O naŋ da wa leɛ tere noɔre ŋa ko ba, lɛ la ka ba meŋ leɛ yele O yɛlɛ yaga. 37 A nobɔ nɔe zaa da `maa la zuo ka ba yele “O e la bon zaa velaa. O e la ka wonni wono kyɛ ka gbara meŋ yele yɛlɛ.”

8

1 A bebie ana poɔ, nobɔ da laŋ la taa yaga, kyɛ ba da ba taa bon zaa na di, ka Yesu boɔle O tutuuribo a yeli ko ba, 2 “Nimibaaloŋ erɛ Ma la a nobɔ bama eŋɛ, bonzuiŋ pampana ŋa, ba be la N zie beri ata kyɛ ba ba taa bondirii zaa. 3 Ka Maa bare ba ka ba kuli ne kɔŋ, ba na le la a sori poɔ, bonzuiŋ ba mine yi la zitɔɔre zaa wa.” 4 Ka a O tutuuribo leɛ yeli ko O, “Yeŋ la ka neɛ na tõɔ̃ nyɛ boroboro naŋ na seŋ a nobɔ bama a wɛgyaŋ ŋa poɔ?” 5 Ka Yesu soore ba, “Boroboro awolɔ ka yɛ taa?” Ka ba leɛ yeli, “Ayopõĩ.” 6 Ka O yeli a nobɔ ka ba zeŋ teŋɛ. Kyɛ O naŋ da de a boroboro ayopõĩ a puori bareka puoruu, O da ŋmaa la a boroboro a de ko O tutuuribo ka ba meŋ tõɔ̃ de ko a nobɔ. A lɛ la ka ba da de poŋ ko ba. 7 Ba meŋ da taa la zombilii belaŋ. O naŋ da puori bareka puoruu, O da yeli la ko a O tutuuribo ka ba meŋ de poŋ ko a nobɔ. 8 Ka ba da di tege. Ba da wuo la a boroboro ŋmaara naŋ kyɛre paale pɛkponni ayopõĩ. 9 A balaŋ naŋ da di da ta la turi anaare. O naŋ da bare ba ka ba yaare la, 10 a pare na poɔ, ka O kpɛ a gbori ane O tutuuribo a te gaa Dalmanuta paaloŋ poɔ. 11 Ka a Farasi deme da wa O zie a wa piili ŋmeɛrɛ nɔkpeɛne ne O. Ba da boɔrɔ la ka O ko ba manno kaŋ naŋ yi tenvelaa, ka ba na tõɔ̃ gyenne O. 12 Ka O hoone O seɛ poɔ kyɛ yeli, “Wolɔ la ka a boorɔ ŋa deme maŋ boɔrɔ ka ba nyɛ manno kaŋ? Yelmeŋɛ N yeli ko yɛ, manno kaŋ zaa kon wa a boorɔ ŋa deme zie.” 13 Lɛ la ka O pãã bare ba, kyɛ leɛ kpɛ a gbori poɔ a gaa a mane gaŋ loori. 14 O tutuuribo da yinni la ka ba de boroboro wa ne. Ba da ba taa boroboro zaa naŋ gaŋ bonyenaa yoŋ a gbori poɔ. 15 Ka Yesu ko ba noɔre kyɛ yeli, “Yɛ gu kyɛ kaara yɛmenne velaa a Farasi deme belɛ ane a Hɛrod belɛ eŋɛ.” 16 Lɛ la ka ba teɛre taa kyɛ pãã yeli, “Te naŋ ba taa boroboro wa ne zuiŋ la.” 17 Yesu naŋ bɔŋ a bon na ba naŋ yeli la, ka O yeli ko ba, “Boŋ la so ka yɛ yele yɛlɛ a yɛ poɔ ka yɛ ba de boroboro wa ne? Yɛ kyãã ba nyɛ bee bɔŋ a pare? Yɛ kyãã taa zukpeɛne? 18 Yɛ taa la nimie kyɛ kon tõɔ̃ nyɛ? Yɛ taa la tobo kyɛ kon tõɔ̃ woŋ? Yɛ ba teɛrɛ bee? 19 N naŋ da ŋmaa a boroboro anuu a ko a nobɔ turi anuu, boroboro ŋmaara pɛbilii awolɔ la ka yɛ da wuo paale?” Ka ba leɛ yeli, “Pie ne ayi.” 20 “Kyɛ N naŋ da ŋmaa a boroboro ayopõĩ a ko a nobɔ turi anaare, pɛkponni awolɔ la ka yɛ da wuo a boroboro ŋmaara paale?” Ka ba leɛ yeli, “Ayopõĩ.” 21 Ka O yeli ko ba, “Wolɔ ka yɛ ba bɔŋ a pare?” 22 O da wa la Betsaida teŋɛ, ka ba da taa zɔŋ kaŋ wa ne O zie a sɔre O ka O tɔ o. 23 Yesu da nyɔge la a zɔŋ nu a tage o yi ne a teŋɛ poɔ. O naŋ wa kyiri motaare eŋ a dɔɔ nimie eŋɛ kyɛ de O nu dɔgle o la, ka O soore o, “Fo nyɛ la bon kaŋ” 24 Ka a dɔɔ gbole kaa kyɛ yeli, “N nyɛ la nensaaleba ka ba waa a na teere naŋ yɔ kyene viire.” 25 Ka Yesu pãã leɛ de O nuuri dɔgle o nimie, kyɛ e ka o kaa sazu. Lɛ la ka o nimie leɛ waa soŋ, ka o pãã nyɛ neɛ zaa velaa. 26 Yesu bare o la ka o kuli kyɛ ka O yeli, “Ta wa kpeɛrɛ a teŋɛ poɔ, bee yeli a yɛlɛ ŋa ko neɛ zaa a teŋɛ poɔ.” 27 Yesu ne O tutuuribo da yi la gaa te kpɛ a tenne naŋ gyilli Sɛsarea Felepe. A sobiri poɔ, O da soore ba la, “Aŋ la ka a nobɔ yeli ka N waa?” 28 Ka ba da leɛ yeli, “Gyɔn, a Kõɔ̃ Suobu Terɛ la, kyɛ ka ba mine yeli ka Elaigya, kyɛ ka ba mine meŋ yeli ka a Ŋmen-noɔr sobɔ kaŋ la.” 29 Ka O da soore ba, “Kyɛ ka yɛnee meŋ yeli ka aŋ la Ma?” Ka Pita leɛ yeli O, “Fõõ la a Kristo.” 30 Ka O da kpãã ba ka ba ta wa yeli O yɛlɛ ko neɛ kaŋ zaa. 31 Ka O pãã da piili wuli ba ka a fere ka a Nensaala Bidɔɔ nyɛ woore yɛlɛ yaga poɔ, ka a nembɛrɛ, ne a puoru neŋkponni ninderebe, ane a nɔbinna kaakaareba zagre O bare a ko O. Kyɛ ka beri ata wa baare, O na leɛ iri la. 32 O da yeli la a yɛlɛ ŋa kperaa lɛ, ka Pita tage O yi ne a piili te nyare O zu. 33 Kyɛ Yesu naŋ wa leɛ kaa O tutuuribo, O nyare la Pita zu a yeli, “Yi gaa N puoriŋ, Setaana. Fo ba taa Naaŋmen yɛlɛ fo teɛroŋ poɔ, kyɛ nensaala yɛlɛ la ka fo taa.” 34 Yesu naŋ da boɔle nobɔ yaga ane a tutuuribo, O da yeli la ko ba, “Ka neɛ zaa wa boɔrɔ ka o tu N puoriŋ, vɛŋ ka o kyiire omeŋɛ kyɛ tuo o dagara a tuuro Ma. 35 Bonso, neɛ na zaa naŋ na faa o nyɔvore, na bɔre o la bare, kyɛ neɛ na zaa naŋ na bɔre o nyɔvore a Maa ane a yelnoore zuiŋ, a neɛ na sobɔ na faa la o nyɔvore. 36 Bonso, boŋ tɔnɔ la ka neɛ na nyɛ ka onɔ wa nyɛ a donɛɛ zaa kyɛ bɔre omeŋɛ nyɔvore? 37 Bee, boŋ la ka neɛ na de tɛge ne o nyɔvore? 38 A lɛ poɔ, neɛ na zaa naŋ zoro vi a Maa ne N yelbie zuiŋ, a boorɔ ŋa pẽɛp̃ ẽɛ ̃ ne yelbebe deme zie, onɔ eŋɛ la ka a Nensaala Bidɔɔ meŋ na nyɛ vi, a saŋ na Onɔ ane a malkere kyerete naŋ na wa a O Saa eŋno poɔ.”

9

1 Ka O yeli ko ba, “N yeli la yelmeŋɛ ko yɛ, ka ba mine naŋ are kyɛ kon nyɛ kũũ kyɛ gu ka ba wa te nyɛ a Naaŋmen naaloŋ ka o wa ne faŋa.” 2 Bebie ayoɔbo naŋ wa tɔle, Yesu da de la Pita, Gyems ane Gyɔn a taa ba do ne taŋkpoŋ kaŋ zu, ka ba yoŋ da be a be. Be la ka O waaloŋ da leɛ a ba niŋe soɔ. 3 O bonsuuri da nyegrɛ la a pɛle gaŋ sakubo zaa, a gaŋ lɛ teŋɛ zu bompɛgre zaa naŋ na tõɔ̃ pɛge ka a yi furu tutu. 4 A be la ka Elaigya ane Moses wa sãã ba zie a wa yele yɛlɛ ane Yesu. 5 Ka Pita yeli ko Yesu, “Rabai, a waa la velaa ka te be a kyɛ. Vɛŋ ka te maale sɛgre ata, Fõõ so kaŋ, Moses meŋ kaŋ, ka Elaigya meŋ so kaŋ.” 6 Pita da ba bɔŋ bon na o naŋ na yeli, bonso ba da zoro la dambẽɛ ̃ yaga. 7 Kyɛ ka zanzugo kaŋ da wa a ligi pɔge ba, ka kɔkɔre kaŋ yi a zanzugo poɔ a yeli, “Aŋa la N Bidɔɔ N naŋ nɔŋ. Yɛ kyɛllɛ O.” 8 Tentɔba na, ba naŋ da leɛ kaa gyilli bamenne, ba da ba leɛ nyɛ neɛ zaa ka Yesu ne ba yoŋ naane. 9 Ba naŋ da wa sigre a taŋ la, ka Yesu ko ba noɔre ka ba ta wa yele korɔ neɛ zaa bon na ba naŋ da nyɛ, kyɛ gu ka a Nensaala Bidɔɔ wa iri yi a kuuni poɔ baare. 10 Ba da de la a yɛlɛ ŋa biŋ ba yoŋ zie, a maŋ soorɔ taaba a boɔrɔ a kuuni leɛ-iruŋ pare. 11 Lɛ la ka ba soore O, “Boŋ la so ka a nɔbinna kaakaareba maŋ yeli ka a fere la ka Elaigya de wẽɛ̃ wa?” 12 Ka Yesu leɛ yeli ko ba, “Elaigya sereŋ de la wẽɛ̃ wa, a leɛ maale boma zaa. A na ba naŋ da ŋmaa biŋ, a fere la ka a Nensaala Bidɔɔ nyɛ woore yaga kyɛ ka ba meŋ zagre O. 13 Kyɛ Maa yeli la ko yɛ, Elaigya wa la. Ba meŋ e la lɛnɛɛ zaa ba naŋ boɔrɔ ka ba e ko o, a na ba naŋ da ŋmaa a o yɛlɛ biŋ.” 14 O naŋ wa a tutuuribo zie, O da nyɛ la nobɔ yaga ka ba ŋmaa gyilli ba kyɛ meŋ nyɛ a nɔbinna kaakaareba ka ba ŋmeɛrɛ nɔkpeɛne ne ba. 15 A pare na poɔ, a nobɔ yaga na zaa naŋ da wa te nyɛrɛ Yesu, ba nɔe da `maa la yaga, ka ba da zo gaa a te puori O. 16 Ka O soore a nɔbinna kaakaareba, “Boŋ yɛlɛ eŋɛ la ka yɛ ŋmeɛre nɔkpeɛne ne ba?” 17 Ka dɔɔ kaŋ naŋ be a nobɔ poɔ leɛ yeli, “Wuliwullo, N taa la n bidɔɔ wa ne Fo zie sedɛgre kaŋ naŋ nyɔge, ka o kon tõɔ̃ yeli yɛlɛ. 18 Zie na zaa o naŋ be ka onɔ wa nyɔge o, o maŋ lɔɔ o la tensoɔ. Ka o fuuro motaare o noɔre eŋɛ a ɔɔrɔ o nyemɛ, kyɛ ka o leɛ bale o zaa. N yeli la a Fo tutuuribo ka ba digi a sedɛgre ŋa bare, kyɛ ba da ba tõɔ̃.” 19 Ka Yesu leɛ yeli, “Yɛnee basagdeu boorɔ deme. N na kɔɔre la yɛ zie a seŋ wolɔ? A na kɔɔre seŋ wolɔ ka N na di kannyiri yɛ zie? Taa o wa ne N zie.” 20 Ka ba da taa o gaa ne O zie. A sedɛgre naŋ wa nyɛ Yesu, ka a pare na poɔ, o ŋmɛ a bie lɔɔ a e ka o gyemɛ iri. Ka a bie le a tensoɔ, a bille, a fuuro motaare o noɔre eŋɛ. 21 Ka Yesu soore a bie saa, “A kɔɔre la seŋ wolɔ a naŋ maŋ erɛ o a ŋaa?” Ka o yeli, “A o bile saŋ zaa la. 22 A maŋ ta sobɔ lɔɔ o eŋ vũũ poɔ bee kõɔ̃ poɔ a na ko o. Kyɛ ka Fõõ na tõɔ̃ e bon zaa, taa nyonono ne te kyɛ soŋ te.” 23 Ka Yesu yeli, “Ka fo na tõɔ̃ sage de, bon zaa na tõɔ̃ e ko onɔ naŋ sage de.” 24 Daadaa lɛ, ka a bie saa koŋ ne ŋmenaa kõɔ̃ kyɛ yeli, “Daŋna, N sage de la. Soŋ ma a n basagdeu poɔ.” 25 Yesu naŋ nyɛ ka nobɔ yaga zoro waara ba zie la, ka O nyare a sedɛgre zu kyɛ yeli, “Fõõ sewoŋ ane segbara, N ko fo la noɔre. Wa yi a o eŋɛ kyɛ ta wa la kpɛ o zaa!” 26 Ka a seɛ ŋmɛ kpɛlle, a e ka a bie gyemɛ iri yaga kyɛ pãã wa yi. Ka a bie waa a na kũũ ka ba yaga zie yeli, “O kpi la.” 27 Kyɛ ka Yesu nyɔge o nu eŋɛ a zɛle o ka o iri are. 28 Yesu naŋ wa kpɛ a yiri poɔ la ka a O tutuuribo soore O yoŋ zie, “Boŋ la so ka tenee kon tõɔ̃ digi o bare?” 29 Ka O yeli ko ba, “Ama taaba ba maŋ yire, ka puoruu ne nɔ`leŋ naane.” 30 Ba bare la a be kyɛ tu Galili paaloŋ, kyɛ Yesu da ba boɔrɔ ka neɛ bɔŋ be zaa ba naŋ be. 31 O wuli la O tutuuribo a yeli ko ba, “Ba na nyɔge la a Nensaala Bidɔɔ a eŋ O a nensaala nuuri poɔ. Ba na ko O la, kyɛ ka Onɔ wa kpi baare, a beri ata daare O na leɛ iri la.” 32 Kyɛ ba da ba bɔŋ a yɛlɛ ama pare, kyɛ da zoro dambẽɛ ̃ ka ba soore O. 33 O da ta la Kaperneom teŋɛ. O naŋ da be a yiri poɔ la ka O soore ba, “Boŋ la so ka yɛ da ŋmeɛrɛ nɔkpeɛne a sori zu?” 34 Ka ba da e gbili, bonso, a sori zu ba da yeli la ka aŋ la na e ba zaa kpoŋ sobɔ. 35 O da zeŋ la kyɛ boɔle a pie ne bayi a yeli ko ba, “Ka neɛ kaŋ zaa wa boɔrɔ ka o de wẽɛ̃, o na be la ba zaa puoriŋ kyɛ leɛ e tontonɔ ko ba zaa.” 36 O da de la bibile kaŋ a vɛŋ ka o are a ba senselensoɔ. O naŋ da de a bie eŋ O nuuri poɔ la ka O yeli ko ba, 37 “Neɛ na zaa naŋ tuori de a bibilii bama kaŋ zaa a N yuori eŋɛ, meŋ tuori de Ma la. Kyɛ neɛ na zaa naŋ tuori de Ma ba tuori de Maa, kyɛ o tuori de la a Sobɔ na naŋ toŋ Ma.” 38 Ka Gyɔn leɛ yeli ko O, “Wuliwullo, te nyɛ la neɛ kaŋ ka o digre kɔntɔmɔ bara a Fo yuori eŋɛ, kyɛ O ba tuuro te. Ka te yeli o ka o ta e a lɛ, bonzuiŋ o ba e te kaŋ.” 39 Ka Yesu yeli, “Yɛ ta pigi o sori. Bonso, neɛ kaŋ zaa kon tõɔ̃ toŋ toŋkpeɛne a N yuori eŋɛ kyɛ la leɛ puoriŋ a yeli faaloŋ zaa kyaare Ma. 40 Bonso, neɛ na naŋ ba kyaare te, e la te kaŋ. 41 Ka neɛ kaŋ zaa wa ko yɛ kõɔ ̃ ne kɔp ka yɛ nyu N yuori eŋɛ, yɛ naŋ e Kristo soobo, N yeli la yelmeŋɛ ko yɛ, a o yɔɔre kon bɔŋ bɔre. 42 “Kyɛ ka neɛ wa vɛŋ ka a bibilii bama kaŋ zaa naŋ sage de Ma wa ŋmɛ gbɛre, a da naa waa la velaa yaga ka ba `leŋ neɛre yagle o kɔkɔre eŋɛ a de o lɔɔ eŋ mane poɔ. 43 Ka fo nu wa e ka fo ŋmɛ gbɛre, ŋmaa o bare. A waa la velaa ka fo kpeɛrɛ a teŋɛ zu ne nuyenaa, gaŋ fo naŋ taa nuuri ayi kpɛ ne a tenfaa ne a vũũ naŋ kon bɔŋ kpinni poɔ. 44 Be la ka ba dandulo ba kpiire, kyɛ ka a vũũ meŋ ba kpinne. 45 Ka fo gbɛre wa vɛŋ ka fo ŋmɛ gbɛre, ŋmaa o bare. A na waa la velaa ka fo kpeɛrɛ a teŋɛ zu ne gbɛyenaa gaŋ fo naŋ taa gbɛɛ ayi kyɛ ka ba de fo lɔɔ eŋ tenfaa ne a vũũ naŋ kon bɔŋ kpinni poɔ. 46 Be la ka ba dandulo ba kpiire, kyɛ ka a vũũ meŋ ba kpinne. 47 Kyɛ ka fo nimiri meŋ wa vɛŋ ka fo ŋmɛ gbɛre, `loori iri bare. A na waa la velaa ka fo kpɛ a Naaŋmen naaloŋ ne nimiyenaa gaŋ fo naŋ taa nimie ayi kyɛ ka ba de fo lɔɔ eŋ tenfaa vũũ poɔ. 48 Be la ka “ ‘ba dandulo ba kpiire, kyɛ ka a vũũ meŋ ba kpinne’. 49 Ba na vieli la neɛ zaa ne vũũ, kyɛ ba na maŋ meele la bɔɔre zaa ne nyɛnnoo. 50 “Nyɛnnoo waa la bonvelaa, kyɛ ka nyɛnnoo tuo wa yi, wolɔ ka yɛ na tõɔ̃ e ka a leɛ taa a tuo? Yɛ taa nyɛnnoo yɛmenne poɔ, kyɛ taa `maaroŋ ane yɛ taaba.”

10

1 Ka Yesu pãã bare a be kyɛ te kpɛ a Gyudea paaloŋ poɔ a Gyordan gaŋne. A be meŋ, nobɔ yaga da leɛ wa la O zie. Kyɛ a naŋ da waa O eroŋ, O da leɛ wuli ba la. 2 A Farasi deme da wa la O zie a pãã da soore O, “A taa la sori ka dɔɔ bare o pɔgɔ?” Lɛ la ka ba da gyenne O. 3 Ka O leɛ yeli ko ba, “Boŋ noɔre la ka Moses tere ko yɛ?” 4 Ka ba yeli, “Moses da vɛŋ la ka neɛ maŋ ŋmaa pɔgɔ baro gane biŋ kyɛ pãã bare o pɔgɔ.” 5 Ka Yesu leɛ yeli ko ba, “A yɛ zukpeɛne zuiŋ la ka o ŋmaa a noɔre ŋa biŋ. 6 Kyɛ a yi a boma zaa iruu piilu saŋ, Naaŋmen da maale la bondaa ane bompɔgɔ. 7 A ŋaa la so ka dɔɔ na bare o saa ne o ma kyɛ mare taa ne o pɔgɔ 8 ka a ba bayi na leɛ eŋgan bonyenaa. A lɛ zuiŋ, ba ba leɛ waa nobɔ bayi, kyɛ eŋgan bonyenaa la. 9 A lɛ poɔ, bon na Naaŋmen naŋ maale ka a laŋ taa, ta vɛŋ ka neɛ wɛle a bare.” 10 Ba naŋ da leɛ wa be a yiri poɔ, a O tutuuribo da leɛ soore O la a ama yɛlɛ. 11 Ka O leɛ yeli ko ba, “Neɛ na zaa naŋ bare o pɔgɔ kyɛ leɛ de pɔgɔ, maale la peɛmo yelbieri a kyaare ne o. 12 Kyɛ ka pɔgɔ meŋ wa bare o serɛ, kyɛ leɛ kuli serɛ, o meŋ maale la peɛmo yelbieri.” 13 Ka ba da taa bibiiri wa ne Yesu zie ka O tɔ ba. Kyɛ ka a tutuuribo da nyare a balaŋ naŋ taa ba wa ne zu. 14 Yesu naŋ wa nyɛ a ŋaa, O poɔ da ba pɛle, ka O yeli ko ba, “Yɛ vɛŋ ka a bibiiri wa N zie kyɛ ta pigi ba sori. Bonso, a bibiiri bama taaba la so a Naaŋmen naaloŋ. 15 N yeli la yelmeŋɛ ko yɛ, neɛ na zaa naŋ ba wa de a Naaŋmen naaloŋ na bibile, kon bɔŋ kpɛ o poɔ.” 16 Kyɛ ka O da de a bibiiri eŋ O nuuri poɔ, a de O nuuri dɔgle ba kyɛ maale ba ne yelbisonne. 17 Yesu naŋ da tu O sori gɛrɛ la ka neɛ kaŋ da zo gaa O zie a te le gbi dumo O niŋe kyɛ soore O, “Wuliwullo velaa, boŋ la ka N na e a tõɔ̃ di a nyɔvore naŋ kon baare gbannoŋ?” 18 Ka Yesu yeli ko o, “Boŋ la vɛŋ ka fo boɔle Ma nenvelaa? Neɛ zaa ba e nenvela ka bonyenaa yoŋ naane. Onɔ la Naaŋmen. 19 Fo bɔŋ la a Naaŋmen nɔe, ‘Ta toŋ peɛmo tomɔ. Ta ko neɛ. Ta zuuro. Ta di danse-zirii. Ta bɛlle faa neɛ. Eŋnɛ fo saa ne fo ma.’ ” 20 Ka o leɛ yeli, “Wuliwullo, ama zaa ka N tuuro a yi n pɔlo saŋ zaa.” 21 Ka Yesu kaa o a nɔŋ o, kyɛ yeli ko o, “Yelyenaa yoŋ la kyɛre. Gaa te koɔre a boma na zaa fo naŋ taa, a de ko naŋ deme, kyɛ fo na taa la naboma tenvelaa poɔ. E a lɛ kyɛ wa de a dagara a tuuro Ma.” 22 Ka a dɔɔ poɔ da ba pɛle ne a bon na Yesu naŋ da yeli, ka o da taa posaŋnaa yaga a gɛrɛ ne, bonso o da taa la boma yaga. 23 Ka Yesu kaa viiri a zie zaa kyɛ yeli ko O tutuuribo, “A sereŋ e la tuo ko balaŋ naŋ taa boma yaga ka ba kpɛ a Naaŋmen naaloŋ poɔ!” 24 Ka a tutuuribo nɔe zaa da `maa a O yelbie zuiŋ. Kyɛ ka Yesu leɛ yeli ko ba, “Bibiiri, a sereŋ e la tuo ko balaŋ naŋ dɛlle a boma ba naŋ taa ka ba kpɛ a Naaŋmen naaloŋ poɔ. 25 A waa la mɔlɛ ka bontaŋ kpɛ sumini vuori a gaŋ tara sobɔ naŋ na kpɛ a Naaŋmen naaloŋ poɔ.” 26 Ka ba nɔe zaa da `maa yaga, ka ba soore taa, “Aŋ la pãã na tõɔ̃ nyɛ faabo?” 27 Ka Yesu kaa ba kyɛ yeli, “A kon tõɔ̃ e nensaala zie, kyɛ Naaŋmen zie, a ba waa lɛ, bonso bon zaa na tõɔ̃ e la Naaŋmen zie.” 28 Ka Pita da pãã piili yeli ko O, “Kyɛllɛ, te bare la te boma zaa kyɛ tuuro Fo.” 29 Ka Yesu leɛ yeli, “N yeli la yelmeŋɛ ko yɛ, neɛ kyebe naŋ bare o yiri, bee yɔɔmine, bee yɔɔpuulii, bee ma, bee saa, bee pɔgɔ, bee bibiiri, bee wɛre, Maa bee a yelnoore zuiŋ, 30 naŋ kon leɛ nyɛ ziiri kɔɔ tɔnɔ a pampana ŋa saŋ (yie, yɔɔmine, yɔɔpuulii, mamine, bibiiri ane wɛre—a laŋ ne dɔgroŋ). Kyɛ a saŋ na naŋ na wa poɔ, o meŋ na nyɛ la nyɔvore naŋ kon bɔŋ baare. 31 Kyɛ ba yaga zie naŋ e danwẽɛ̃ deme na waa la pare baara deme, kyɛ a pare baara deme meŋ na waa la a danwẽɛ̃ deme.” 32 Ba da be la a sobiri poɔ a duoro Gyɛrosalɛm, ka Yesu da de ba wẽɛ̃. Ba nɔe da `maa la, kyɛ ka ba da zoro dambẽɛ ̃ a saŋ na ba naŋ da tuuro O. O da leɛ de la a pie ne bayi yi ne a te yeli ko ba bon na naŋ na e O zie. 33 Ka O yeli, “Yɛ kyɛllɛ, te duoro la Gyɛrosalɛm, kyɛ ba na iri de la a Nensaala Bidɔɔ ko a puoru neŋkponni ninderebe ane a nɔbinna kaakaareba. Ba na di la O sɛrɛɛ a sage ka a seŋ la ka O kpi. Kyɛ ba na leɛ iri de O la ko a Tendaa deme, 34 ka ba e O la, kyɛ kyiri motaare eŋ O, a fɔbe O, a ko O. A beri ata daare, O na leɛ iri la.” 35 Ka Gyems ne Gyɔn, a Zɛbɛde bidɔbɔ, da wa O zie, a yeli, “Wuliwullo, te boɔrɔ la ka Fo e ko te lɛ te naŋ na sɔre ka Fo e.” 36 Ka O yeli ko ba, “Boŋ la ka yɛ boɔrɔ ka N e ko yɛ?” 37 Ka ba yeli ko O, “Tere noɔre ka te na zeŋ Fo eŋno poɔ, ka kaŋ na zeŋ Fo nudoroŋ eŋɛ, ka kaŋ meŋ zeŋ Fo nugɔɔ eŋɛ.” 38 Ka Yesu yeli ko ba, “Yɛ ba bɔŋ bon na yɛ naŋ sɔrɔ. Yɛ na tõɔ̃ nyu ne la a kɔp na N naŋ nyu ne, kyɛ tõɔ̃ de a suobu na N naŋ da de?” 39 Ka ba yeli ko O, “Te na tõɔ̃ la.” Ka Yesu yeli ko ba, “Yɛ na sereŋ nyu ne la a kɔp na N naŋ nyu ne, kyɛ de a suobu na N naŋ da de. 40 Kyɛ ka yɛ kaŋ zaa na zeŋ a N nudoroŋ bee nugɔɔ zie, N ba taa sori ka N de ko yɛ. Kyɛ ba na de la a ziiri ama ko balaŋ na ba naŋ maale biŋ ka ba wa zeŋ.” 41 A tutuuribo pie naŋ wa te woŋ a ŋaa, ba poore da saŋ la yaga ne Gyems ane Gyɔn. 42 Ka Yesu boɔle ba a yeli ko ba, “Yɛ bɔŋ la ka balaŋ ba naŋ de eŋ ka ba e a Tendaa deme zikaareba, maŋ dire la naaloŋ ba zu, ka a ba neŋkponni meŋ dire faŋ ba zu. 43 Kyɛ a kon e lɛ a yɛ zie. Yɛ kaŋ zaa naŋ boɔrɔ ka o e neŋkpoŋ yɛ poɔ, na e la yɛ tontonɔ. 44 Kyɛ ka yɛ kaŋ zaa naŋ boɔrɔ ka o de yɛ wẽɛ̃, na e la gbaŋgbaa a yɛ zaa zie. 45 Lɛ la ka a Nensaala Bidɔɔ meŋ ba wa ka ba tonɔ korɔ O, kyɛ O wa la ka O wa tonɔ korɔ nobɔ kyɛ de O nyɔvore a leɛ yɔɔ de ne nensaaleba yaga.” 46 Kyɛ ka ba pãã da ta Gyɛreko. Yesu ne O tutuuribo ane nobɔ yaga naŋ da wa yire Gyɛreko la, ka dɔɔ zɔŋ kaŋ naŋ di Bartimeus, Timeus bidɔɔ, da zeŋ a sobiri noɔre a sɔrɔ. 47 O naŋ wa woŋ ka Yesu naŋ yi Nazarɛt la, ka o da piili ŋmeɛrɛ kpɛlle a yele, “Yesu, David Bidɔɔ, taa nyonono ne ma!” 48 Ka nobɔ yaga nyare o zu kyɛ yeli o ka o bare gɔmɔ. Kyɛ lɛ la ka o pãã da leɛ ŋmeɛrɛ kpɛlle yaga: “David Bidɔɔ, taa nyonono ne ma!” 49 Ka Yesu tage are, kyɛ tere noɔre ka ba boɔle o. Lɛ la ka ba boɔle a zɔŋ kyɛ yeli ko o, “Kyellɛ! Iri! O boɔlɔ fo la.” 50 Ka o lɔɔ o kparo bare, kyɛ vare iri a wa Yesu zie. 51 Ka Yesu leɛ soore o, “Boŋ la ka fo boɔrɔ ka N e ko fo?” Ka a zɔŋ yeli ko O, “Rabai, N boɔrɔ la ka N leɛ nyɛrɛ.” 52 Ka Yesu yeli ko o, “Gɛrɛ. Fo sagdeu saŋ fo la.” A pare na poɔ, ka o leɛ nyɛrɛ a tuuro Yesu a sori poɔ.

11

1 Ba naŋ wa gɛrɛ Gyɛrosalɛm, kyɛ ta Bɛtfagye ane Bɛtane, a Ɔleve Taŋa zu la, ka Yesu toŋ O tutuuribo bayi, 2 a yeli ko ba, “Yɛ gaa te kpɛ a tembile na naŋ be yɛ nimitɔɔre eŋɛ. Ka yɛnee wa kpeɛrɛ a be, yɛ na nyɛ la boŋlee ka o `leŋ, o zu neɛ zaa daŋ ba zɔme. `Lori o wa ne. 3 Kyɛ ka neɛ zaa wa soore yɛ, ‘Boŋ la so ka yɛ erɛ a ŋaa?’ yɛ yeli o, ‘A Daŋna la boɔrɔ o, kyɛ O na tere o la kyɛ daadaa.’ ” 4 Ka ba da gaa te nyɛ a boŋlee ka o are a yeŋ a `leŋ dendɔre noɔre eŋɛ, a teŋɛ sokyara kaŋ zie, ka ba `lori o. 5 Ka nobɔ mine naŋ are a be soore ba, “Boŋ la ka yɛ erɛ, a `loro a boŋlee?” 6 Ka ba leɛ yeli ko ba a na a lɛ Yesu naŋ tere a noɔre, ka a nobɔ bare ba ka ba gaa. 7 Ka ba da taa a boŋlee wa ne Yesu zie, a wa de ba bonsuuri lɔɔ pɔge a boŋlee, ka O do zɔme o. 8 Nobɔ yaga da yɛre la ba bonsuuri a pɔge a sobiri zaa, kyɛ ka ba mine meŋ da kyɛ teɛ ullii a yɛre pɔge a sobiri. 9 Ka a balaŋ naŋ de wẽɛ̃ ane a balaŋ naŋ be a puoriŋ da ŋmɛ kpɛlle a yele, “Hosanna!” “Maaloo be la Onɔ naŋ waara a Daŋna yuori eŋɛ!” 10 “Maaloo be la a te Saa David naaloŋ zie naŋ waara a Daŋna yuori eŋɛ!” “Ka Hosanna do a duobu zaa poɔ!” 11 Yesu da kpɛ la Gyɛrosalɛm a te gaa a Ŋmen yiri. O da pigri la a boma zaa a be, kyɛ a saŋ naŋ da faa tɔle, O da yi la gaa Bɛtane ane a pie ne bayi. 12 A bieo daare ba naŋ da yi Bɛtane, kɔŋ da kpɛ O la. 13 O naŋ nyɛ kaŋkaŋ teɛ naŋ taa vaare a are tɔɔre la, ka O tage ta ka O nyɛ ka, kaapɔge, a ta wa wɔŋ. O naŋ da ta, O da ba nyɛ bon zaa ka vaare yoŋ naane, bonzuiŋ a kaŋkaŋ wɔmɔ saŋ ba ta sɛre. 14 Ka O leɛ yeli ko a teɛ, “A yi pampana ŋa kyɛ gɛrɛ, neɛ zaa kon ɔɔ fo wɔmɔ zaa togtogi.” O tutuuribo da woŋ la lɛ O naŋ da yeli. 15 Ba naŋ tara Gyɛrosalɛm la, ka Yesu kpɛ a Ŋmen yiri davoro poɔ a piili digre a balaŋ naŋ koɔrɔ kyɛ daara bara. O da nyɔge la ba libitɛgreba tabolɛɛ zaa ane a ŋman koɔreba dakogri a leɛ bare. 16 O da ba sage ka neɛ zaa tuo laare zaa tu kpɛ bee yi ne a Ŋmen yiri davoro poɔ. 17 Ka O da wuli ba a yeli, “Ba ba ŋmaa biŋ: “ ‘Ba na boɔlɔ la N yiri ka puoru yiri a Tendaa zaa deme zie’? Kyɛ yɛnee maale o la ‘nannyigri die.’ ” 18 Ka a nɔbinna kaakaareba ane a puoru neŋkponni ninderebe da woŋ a ŋaa, a piili boɔrɔ vuo a na saŋ O bare. Kyɛ ba da zoro la O dambẽɛ̃, bonzuiŋ a nobɔ zaa nɔe da `maa la ne a O wuluu. 19 A zie naŋ da wa `maa, O da yi la a teŋɛ poɔ. 20 A beguo saŋ, ba naŋ da wa tɔle gɛrɛ la, ka ba nyɛ a kaŋkaŋ teɛ ka o suori vaare a yi a nyaga eŋɛ. 21 Ka Pita teɛre kyɛ yeli ko Yesu, “Rabai, nyɛ. A kaŋkaŋ teɛ na Fo naŋ pɔ eŋ, suori la vaare.” 22 Ka Yesu leɛ yeli ko ba, “Taa sagdeu ne Naaŋmen. 23 N yeli la yelmeŋɛ ko yɛ, ka neɛ na zaa naŋ na yeli ko a taŋ ŋa, ‘Sɛre yi kyɛ te lɔɔ fomeŋɛ eŋ a mane poɔ,’ kyɛ ba bonnɔ o sukyiri poɔ, kyɛ sage ka a bon na o naŋ yeli na e la, a na e la lɛ o naŋ yeli. 24 A lɛ poɔ, N yeli ko yɛ la, bon na zaa yɛ naŋ sɔre yɛ puoruu poɔ, yɛ sage ka yɛ na nyɛ a la, kyɛ yɛ na nyɛ la. 25 Kyɛ ka yɛnee wa are a puoro, ka yɛnee wa taa yɛlɛ zaa ne neɛ, yɛ di suuri ko o, ka yɛ Saa naŋ be tenvelaa poɔ meŋ na di suuri ko yɛ, ka yɛnee wa ŋmɛ gbɛre. 26 Kyɛ ka yɛnee kon di suuri ko o, yɛ Saa naŋ be tenvelaa poɔ meŋ kon di suuri ko yɛ ka yɛnee wa ŋmɛ gbɛre.” 27 Ka ba leɛ wa ta Gyɛrosalɛm. Yesu naŋ da kyene a Ŋmen yiri poɔ la, ka a puoru neŋkponni ninderebe ane a nɔbinna kaakaareba, ane a nembɛrɛ da wa O zie 28 a soore O, “Boŋ faŋ la ka Fo de a tonɔ ne a yɛlɛ ama? Aŋ la ko Fo a faŋ ŋa ka Fo de tonɔ ne a yɛlɛ ama?” 29 Ka Yesu leɛ yeli ko ba, “N meŋ na soore yɛ la yelbiyenaa. Iri a noɔre ko Ma, kyɛ N na yeli ko yɛ la a zie na N naŋ nyɛ a faŋa a de tonɔ ne a yɛlɛ ama. 30 A kõɔ̃ suobu na Gyɔn naŋ tere, a yi la tenvelaa poɔ bee nensaala zie? Yɛ yeli ko Ma.” 31 Ka ba laŋ teɛre ko bamenne kyɛ pãã yeli, “Ka tenee yeli, ‘Tenvelaa la,’ O na yeli ko te, ‘Wolɔ pãã la ka yɛ ba sage ne o?’ 32 Kyɛ ka tenee yeli, ‘Nensaala zie la’. . . .” (Ba da zoro la a nobɔ dambẽɛ̃, bonso ba zaa da de la Gyɔn ka o sereŋ e Ŋmen-noɔr sobɔ.) 33 Lɛ la ka ba leɛ yeli ko Yesu, “Te ba bɔŋ.” Ka Yesu leɛ yeli ko ba, “N meŋ kon yeli ko yɛ a zie na N naŋ nyɛ a faŋa N naŋ de tonɔ ne a yɛlɛ ama.”

12

1 Ka O da piili lɔɔrɔ sokpaga korɔ ba, “Dɔɔ kaŋ la da sɛle o tewɔmɔ weɛ, a mɛ dankyen a gyilli o zaa. O tugi la tewɔmɔ dãã maalo zie o poɔ kyɛ leɛ mɛ kyoglokolo o poɔ. O pãã de la a weɛ ko kɔkoɔreba mine kyɛ tu sowogi. 2 A wɔmɔ pɔroo saŋ naŋ wa tara, o da toŋ la o tontonɔ kaŋ a kɔkoɔreba zie ka o tõɔ̃ de a weɛ wɔmɔ mine a yi a kɔkoɔreba zie wa ne. 3 Kyɛ ba da nyɔge o la a ŋmɛ o yaga kyɛ bare o ka o gaa ne nuzagla. 4 Ka o leɛ toŋ tontonɔ kaŋ ba zie, ka ba za o ane kubo a eŋ o baaloŋ o zu eŋɛ, a eŋ o vi kyɛ bare o ka o leɛ gaa. 5 Ka o leɛ toŋ a kaŋ, ka ba da ko o. Ka o la leɛ toŋ ba mine yaga, ka ba ŋmɛ ba mine kyɛ ko ba mine. 6 “A pãã da kyɛre la nen-yenaa yoŋ ka o na toŋ. Onɔ la o bidɔɔ o naŋ nɔŋ. Ka o pãã toŋ o a pare baara kyɛ yeli, ‘Ba na ko la n bidɔɔ gyermɛ.’ 7 “Kyɛ a kɔkoɔreba bana da yeli la ko taaba, ‘A gbandire la aŋa. Yɛ wa ka te ko o, ka a gbannoŋ boma na waa te soobo.’ 8 Ka ba da nyɔge o a ko, a de o lɔɔ bare a weɛ puoriŋ. 9 “A lɛ poɔ, boŋ la ka a weɛ daŋna na e? O na wa la a wa saŋ a kɔkoɔreba bare kyɛ de a weɛ ko nen-yobo. 10 Yɛ da ba kanne a Ŋmaabo poɔ: “ ‘A kuuri na a meɛmeɛrebɛ naŋ zagre, waa la a goŋgonaa zu kuuri; 11 a Daŋna eroŋ la aŋa, ka a waa tombeɛ a te nimie poɔ’?” 12 Ka ba da bɔ vuo a na nyɔge O, kyɛ ba da zoro la a nobɔ dambẽɛ̃, bonzuiŋ ba da bɔŋ la ka O lɔɔ la a sokpare kyaare ne ba. Ka ba da bare O kyɛ gaa. 13 A puoriŋ, ba da toŋ la a Farasi deme mine ane a Hɛrod deme Yesu zie ka ba tõɔ̃ bɛre nyɔge O a O yelbie poɔ. 14 Ba naŋ da wa O zie la, ka ba da yeli, “Wuliwullo, te bɔŋ la ka Fo e la yelmeŋɛ sobɔ kyɛ ba dire nɔmboore korɔ neɛ zaa, bonso Fo ba kaara nensaaleba waaloŋ kyɛ wullo a Naaŋmen sobiri ne yelmeŋɛ. A tu la a nɔbinnaa ka te yɔɔ zuyɔɔre ko Siiza bee a ba tu? 15 Te tere bee te ta tere?” Kyɛ Yesu da bɔŋ la a ba melmeloo kyɛ yeli ko ba, “Boŋ la so ka yɛ gyenne Ma? Yɛ taa a denari kaŋ wa ko Ma ka N nyɛ.” 16 Ka ba taa a denari kaŋ wa ne. Ka O yeli ko ba, “Aŋ foto ne ŋmaabo la aŋa?” Ka ba leɛ yeli ko O, “Siiza la.” 17 Ka Yesu leɛ yeli ko ba, “Yɛ ko Siiza a boma naŋ e Siiza soobo, kyɛ ko Naaŋmen a boma naŋ e Naaŋmen soobo.” Ba nɔe zaa da `maa la ne O yɛlɛ. 18 Ka a Sadusi deme da pãã wa O zie, balaŋ naŋ yeli ka kuuni leɛ-iruŋ kyebe. Ba da soore O la soorbir kaŋ a yeli, 19 “Wuliwullo, Moses ŋmaa ko te la ka neɛ yɔɔ wa kpi kyɛ bare o pɔgɔ, kyɛ ka o ba taa bie zaa, a seŋ la ka o yɔɔ de a pɔgɔ dɔge bibiiri ko o yɔɔ. 20 A daŋ waa la ka yɔɔmine bayopõĩ la da bebe. Ka a danwẽɛ̃ sobɔ de pɔgɔ, ka ba ba dɔge bie zaa kyɛ ka o kpi. 21 Ka a ayi sobɔ de a pɔgɔ a meŋ kpi kyɛ ba dɔge bie zaa ne a pɔgɔ. Kyɛ ka a la leɛ e a lɛ ko a ata sobɔ. 22 A bayopõĩ zaa da de la a pɔgɔ, kyɛ ba kaŋ zaa ba dɔge bie ne o. A pare baara zaa ka a pɔgɔ meŋ kpi. 23 A lɛ poɔ, a kuuni leɛ-iruŋ poɔ, ka balaŋ wa iri, aŋ pɔgɔ pãã na la a bama poɔ, a bayopõĩ zaa naŋ da kuli o?” 24 Ka Yesu leɛ yeli ko ba, “Yɛ ba tuli a yɛlɛ ama poɔ, yɛ naŋ ba bɔŋ a Ŋmaabo bee a Naaŋmen faŋa? 25 A saŋ na ba naŋ na leɛ iri yi a kuuni poɔ, ba ba dere pɔgɔbɔ bee kuli serbɛ, kyɛ ba na waa la a na malkere naŋ be a tenvelaa poɔ. 26 Kyɛ a kuuni naŋ na iri yɛlɛ poɔ, yɛ ba kanne a Moses gane poɔ lɛ Naaŋmen naŋ da yeli yɛlɛ a yi a teɛ naŋ dire poɔ ko o, a yele, ‘Maa la Abraham Naaŋmen, ane Isaak Naaŋmen, ane Gyakob Naaŋmen’? 27 O ba e a kuuni Naaŋmen, kyɛ a voobɔ Naaŋmen la. A lɛ poɔ, yɛ tuli la yaga.” 28 A nɔbinna kaakaareba kaŋ da wa la wa woŋ ka ba ŋmeɛrɛ nɔkpeɛne. O naŋ wa nyɛ ka Yesu ko ba noɔre velaa la, ka o soore O, “A nɔe zaa poɔ, buo la gaŋ?” 29 Ka Yesu leɛ yeli ko o, “A onɔ naŋ gaŋ a nɔe zaa la aŋa: ‘Woŋ, Oo Israel, a Daŋna yɛ Naaŋmen e la Daŋna bonyena. 30 Nɔnɔ a Daŋna fo Naaŋmen ne fo sukyiri zaa ne fo vooroŋ zaa, ne fo teɛroŋ zaa, ane fo kpeɛŋaa zaa.’ A noɔre ŋa la gaŋ a zaa. 31 A ayi sobɔ peɛle o la: ‘Nɔnɔ fo laŋkpeɛrɛ seŋ fomeŋɛ.’ A noɔre kaŋ zaa kyebe naŋ zuo a ama.” 32 Ka a nɔbinna kaakaara yeli ko O, “Yelmeŋɛ, Wuliwullo, Fo yeli la yelmeŋɛ ne Fo naŋ yeli ka Naaŋmen e la bonyena, ka Naaŋmen kaŋ zaa kyebe ka Onɔ naane. 33 Kyɛ ka fo nɔnɔ O ne fo sukyiri zaa, ne fo teɛroŋ zaa, ne fo vooroŋ zaa, ane fo kpeɛŋaa zaa kyɛ nɔnɔ fo laŋkpeɛrɛ seŋ fomeŋɛ, ama la zuo bɔɔre maaloo ane kyɔgtaa zaa teroo.” 34 Yesu naŋ nyɛ ka o tere a noɔre velaa la, ka O yeli ko o, “Fo ba be tɔɔre ne a Naaŋmen naaloŋ.” A yi a lɛ puoriŋ, neɛ zaa da ba taa pera ka o soore O sooroo zaa. 35 Yesu naŋ da wullo a Ŋmen yiri poɔ la, ka O da leɛ soore, “Wolɔ la ka a nɔbinna kaakaareba tõɔ̃ yeli ka a Kristo e la David bidɔɔ? 36 Bonso, David meŋɛ, a Sekyerete poɔ da yeli la, “ ‘A Daŋna yeli la ko n Daŋna, “Zeŋ N nudoroŋ zie kyɛ gu a saŋ na N naŋ na e ka Fo dɔndɔnne leɛ Fo gbɛɛ dakogo.” ’ 37 A lɛ poɔ, ka David meŋɛ da maŋ boɔlɔ O ka Daŋna, wolɔ pãã la ka O e o bidɔɔ?” Nobɔ yaga zie da kyɛllɛ la O yɛlɛ ane popeɛloŋ. 38 A O wuluu poɔ la ka O da yeli ko ba, “Yɛ gu a nɔbinna kaakaareba naŋ nɔnɔ ka ba su kparwogri a kyene ne, kyɛ nɔnɔ ka ba puoro taa daa poore. 39 Ba meŋ maŋ boɔrɔ la a dakogri naŋ do a senagɔgre poore ane a eŋno ziiri a tigri zie 40 kyɛ maŋ faara pɔɔkɔbɔ yie. Ba maŋ puori puoru wogri ka ba wuli bamenne. A nobɔ bama na nyɛ la saŋnaa ka a zuo lɛ.” 41 Yesu da zeŋ la kyaare a libiteroo zie, a kaa nyɛ lɛ a nobɔ naŋ lɔɔrɔ ba libie eŋnɛ a libitero daga poɔ, ka a bontareba yaga maŋ lɔɔ libie yaga eŋ. 42 Ka pɔɔkoɔre naŋ sobɔ kaŋ da wa lɔɔ libibilii ayi a libitero daga poɔ ka a seŋ kobo. 43 Yesu naŋ boɔle O tutuuribo la, ka O yeli ko ba, “N yeli la yelmeŋɛ ko yɛ, a pɔɔkoɔre naŋ sobɔ ŋa la tere gaŋ a balaŋ zaa naŋ da lɔɔ ba libie eŋ a libitero daga poɔ. 44 Bonso, ba zaa tere la a yi ba libi-yaga poɔ, kyɛ a pɔgɔ ŋa zie, a yi a o naŋno poɔ la ka o de o nyɔvore boma zaa tere.”

13

1 O naŋ wa yire a Ŋmen yiri poɔ la ka O tutuuribo kaŋ yeli ko O, “Wuliwullo! Nyɛ a kusiveɛle ama, ane a meɛbo zaa naŋ be a kyɛ!” 2 Ka Yesu yeli ko o, “Fo nyɛ la a meɛbo ama zaa? Kusiri kaŋ zaa kon bɔŋ dɔgle o tasobɔ zu, ka ba kon de a lɔɔ bare.” 3 Yesu naŋ da do zeŋ a Ɔleve Taŋa zu a kyaare a Ŋmen yiri, Pita, Gyems, Gyɔn ane Andero da soore O la O yoŋ zie, 4 “Yeli ko te, dabori la ka a yɛlɛ ama na e? Boŋ mannoo meŋ la na wuli a saŋa na a yɛlɛ ama zaa naŋ na wa e baare?” 5 Ka Yesu leɛ yeli ko ba: “Yɛ kaara velaa ka neɛ ta bɛlle yɛ. 6 Bonso, nobɔ yaga na wa la N yuori eŋɛ, a yeli, ‘Maa la a Kristo,’ kyɛ pãã bɛlle nobɔ yaga. 7 Ka yɛnee wa woŋ zɔɔre yɛlɛ kyɛ leɛ woŋ zɔɔre mannoo, yɛ ta vɛŋ ka a dɔɔnɔ yɛ, bonso a fere la ka ama zaa wa, kyɛ a baaroo saŋ kon wa sɛre. 8 Teŋ na iri zɔɔ ne la o teŋ tasobɔ, ka naaloŋ meŋ na iri zɔɔ ne o naaloŋ tasobɔ. Teŋŋmɛroo na wa la ziiri yaga. Kɔŋ na le la, ka dɔŋ meŋ wa. Ama la a dɔgebo ɔɔbo piilu. 9 “Yɛ gu yɛmenne velaa, bonso ba na iri de yɛ la do ne a Sanhederen kɔɔto ziiri, kyɛ fɔbe yɛ a senagɔgre poore. A Maa zuiŋ, yɛ na are la a zikaareba ane namine niŋe, ka yɛ waa danseɛ deme ko ba. 10 Kyɛ a fere la ka ba daŋ kanne a yelnoore ko a tendaa deme zaa. 11 Ka ba naŋ wa taa yɛ do ne a kɔɔto ziiri, yɛ ta taa teɛroŋ zaa ne a bon na yɛ naŋ na yeli. Yeli lɛnɛɛ zaa O naŋ ko yɛ a gogo na poɔ, bonso a ba e yɛnee la yele, kyɛ a Sekyerete la yele. 12 “Yɔɔ na iri de la o yɔɔ ko ba ka ba ko o, ka saa meŋ e lɛ ko o bie. A bibiiri na are kyaare ne la ba dɔgrebɔ a e ka ba ko ba. 13 Nobɔ zaa na kyiire yɛ la, a Maa yuori zuiŋ. Kyɛ a neɛ na naŋ na are kpẽã te ta a baaroo saŋ na nyɛ la faabo. 14 “Lɛ ka yɛnee wa nyɛ ‘a bompoɔrɔ naŋ wa ne saŋnaa’ ka o are a zie na naŋ ba seŋ ka o are, a na lɛ a Ŋmen-noɔre sobɔ Daniel naŋ yeli—vɛŋ ka a kaŋkanna bɔŋ a pare—yɛ vɛŋ ka a balaŋ naŋ be Gyudea poɔ, zo yi te do a tanne zu. 15 Ta vɛŋ ka neɛ zaa sigi o peɛ zu te de bon zaa o die poɔ. 16 Ta vɛŋ ka a neɛ na naŋ be o weɛ poɔ, leɛ te de o kparo. 17 Kyɛ yɛlɛ nyɔge la balaŋ naŋ taa poɔ, ane balaŋ naŋ ɛnnɛ bibilii a bebie na poore. 18 Kyɛ yɛ puoro ka yɛ zoobu ta wa a sɛseɛ saŋ. 19 Bonso, a bebie ana na wa ne la yelferaa naŋ da ba waa lɛ a yi a teŋɛ piiluu Naaŋmen naŋ iri, a te ta a pampana saŋ, kyɛ meŋ kon bɔŋ e zaa. 20 Ka a Daŋna da ba ŋmaa a bebie ana, eŋgan zaa da kon nyɛ faabo. Kyɛ a nen-iri na O naŋ iri zuiŋ, O da ŋmaa la a bebie. 21 A lɛ saŋ, ka neɛ wa yeli ko yɛ, ‘Nyɛ, Kristo be la kyɛ!’ bee, ‘Nyɛ, O be la a zie ŋa!’ ta sage de. 22 Bonso, ziri Kristori ane ziri Ŋmen-noɔre deme na iri la a wuli manno kponni kyɛ toŋ tombeere a te bɛlle a nen-iri meŋɛ, ka ana na tõɔ̃. 23 Kyɛ yɛ kaara velaa. Kyɛllɛ, N daŋ yeli la a yɛlɛ ama zaa ko yɛ. 24 “Kyɛ a bebie ama yelferaa wa te baare, “ ‘A ŋmenaa na ligi la, ka a kyũũ kon leɛ tere o kyãã; 25 a ŋmarbie na yi la a sazu a le, kyɛ ka a sazu faŋ zaa miine.’ 26 “Ba pãã na nyɛ la a Nensaala Bidɔɔ ka O waara a zanzuuri poɔ ne faŋ yaga ne eŋno. 27 O pãã na toŋ la O malkere ka ba boɔle O nen-iri zaa yi a sɛseɛ ziiri anaare zaa poɔ ane a teŋɛ zu baaro zie a te ta a sazu zaa baaro zie ka ba laŋ taa. 28 “Pampana ŋa, yɛ zanne a sokpare naŋ yi a kaŋkaŋ teɛ zie. A saŋ na o ullii naŋ wa teɛrɛ yire a bɔre vaare, yɛ maŋ bɔŋ ka sẽɛ̃ kpeɛrɛ la. 29 Lɛ meŋ la, ka yɛnee wa nyɛ a ama zaa ka a erɛ, yɛ bɔŋ ka a tara la a dendɔe eŋɛ. 30 N yele la yelmeŋɛ korɔ yɛ, a boorɔ ŋa deme kon bɔŋ tɔle kyɛ gu ka a yɛlɛ ama zaa wa te e baare. 31 A sazu ne a teŋɛ zu na tɔle la, kyɛ N yelbie kon bɔŋ tɔle. 32 “Neɛ zaa ba bɔŋ a bebiri na bee a gogo na. A malkere naŋ be tenvelaa poɔ ba bɔŋ, ka a Bidɔɔ meŋ ba bɔŋ, kyɛ a Saa yoŋ la bɔŋ. 33 Yɛ kaara velaa. Yɛ ta gbire, kyɛ yɛ puoro. Bonso, yɛ ba bɔŋ a saŋ na. 34 A na waa la na dɔɔ kaŋ naŋ yi o yiri kyɛ tu sori. O da bare la o yiri ko o gbaŋgbaare, ka kaŋ zaa taa o tonnoɔre, kyɛ ka o yeli ko a dendɔre guuro ka o gu a yiri. 35 “A lɛ poɔ, yɛ gu velaa, bonso yɛ ba bɔŋ a saŋ na a yidandɔɔ naŋ na leɛ wa, ka zimaane, bee ka zipoŋ sentaa saŋ, bee ka nɔdaa wa te kono, bee a beguo saŋ. 36 Ka lɛ naane, o naŋ wa uri wa, o na nyɛ yɛ la ka yɛ gbire. 37 Bon na N naŋ yeli ko yɛ, N yeli ko la yɛ zaa: ‘Yɛ gu!’ ”

14

1 Bebie ayi da kyɛre la kyɛ ka a Gaŋ Baro ne a Boroboro Naŋ Ba Taa Belɛ Tigri pãã ta. Ka a puoru neŋkponni ninderebe ane a nɔbinna kaakaareba pãã da boɔrɔ bɛlloo sobiri kaŋ ka ba nyɔge Yesu a ko O. 2 Ka ba yeli, “A kon tõɔ̃ e a tigri daare bee kaapɔge, dɔŋkpoŋ na iri la a nobɔ zie.” 3 O naŋ da be Bɛtane a zeŋ a diu zie, Simon naŋ da e kɔŋkɔŋ yiri poɔ la, ka pɔgɔ kaŋ da wa O zie ane nard-kããnyuu soŋ daaro naŋ zuo, a alabasta koleba poɔ. O da ŋmɛre la a koleba a de pore eŋ a O zu eŋɛ. 4 Ba mine naŋ da be a be nyɛ la suuri a yeli ko taaba, “Boŋ la so ka o saŋ a kããnyuu ŋa bare? 5 Bonso, a da naa tõɔ̃ koɔre la a gaŋ denari kɔɔrata, ka ba de ko nembaaleba.” Ba da hoonɔ kyɛ nyare la a pɔgɔ zu. 6 Kyɛ ka Yesu yeli, “Yɛ bare o! Boŋ la so ka yɛ dɔɔnɔ a pɔgɔ? O toŋ la tonvelaa ko Ma. 7 Bonso, yɛ maŋ taa la a nembaaleba a yɛ poɔ, ka yɛ na tõɔ̃ soŋ ba saŋ na zaa yɛ naŋ boɔrɔ. Kyɛ Maa, N kon maŋ be a yɛ poɔ. 8 O e la bon na o naŋ na tõɔ̃. O daŋ wa la ka o kyiri kããnyuu waare Ma a kyɔgre N eŋgan gu a N ũũbu. 9 N yeli la yelmeŋɛ ko yɛ, zie na zaa ba naŋ kanne a yelnoore ŋa a teŋɛ zu zaa poɔ, ba na yeli la a bon na a pɔgɔ ŋa naŋ da e, a taa o teɛroŋ.” 10 Lɛ la ka Gyudas Iskarioti, a pie ne bayi na kaŋ, da gaa a puoru neŋkponni ninderebe zie ka o iri de Yesu ko ba. 11 Ba naŋ da woŋ a yɛlɛ ama, ba poore da pɛle la yaga, ka ba da polle ka ba na yɔɔ o la libie. Lɛ la ka o da bɔ vuo lɛ o naŋ na tõɔ̃ iri de O ko ba. 12 A Boroboro Naŋ Ba Taa Belɛ Tigri piilu daare, a saŋ na ba naŋ maŋ ko a Gaŋ Baro Tigri pelee la, ka Yesu tutuuribo soore O, “Yeŋ la ka Fo boɔrɔ ka te gaa te kyɔgre ka Fo wa di a Gaŋ Baro Tigri?” 13 Yesu da toŋ la O tutuuribo bayi a yeli ko ba, “Yɛ gaa te kpɛ a teŋɛ poɔ. Dɔɔ kaŋ naŋ tuo kõɔ̃ yuori na tuori yɛ la. Yɛ tuuro o. 14 Yɛ yeli ko a yiri na poɔ o naŋ kpɛ yidandɔɔ, ‘A Wuliwullo yeli la: Yeŋ la ka a saama die be ka N na di a Gaŋ Baro Tigri ne N tutuuribo?’ 15 O na wuli yɛ la dikpoŋ naŋ be a peɛ zu, ka boma zaa maale biŋ. A be la ka yɛ na kyɔgre gu te.” 16 Ka O tutuuribo gaa te kpɛ a teŋɛ poɔ, a te nyɛ ka a waa seŋ lɛ O naŋ da yeli ko ba. Lɛ la ka ba kyɔgre gu a Gaŋ Baro Tigri. 17 A zie naŋ wa `maa la ka Yesu wa kpɛ ne a pie ne bayi. 18 Ba naŋ da zeŋ a dire la ka O yeli, “N yeli la yelmeŋɛ ko yɛ, a yɛ kaŋ naŋ dire ne Ma na iri de Ma la ko ba.” 19 Ka ba poore da saŋ, ka ba kaŋ zaa maŋ soore O, “Maa la bee?” Ka kaŋ meŋ soore, “Maa la?” 20 Ka O leɛ yeli ko ba, “O sobɔ e la a pie ne bayi na kaŋ naŋ laŋ toŋ nu ne Ma a laa poɔ. 21 A Nensaala Bidɔɔ na sereŋ gaa la a seŋ lɛ ba naŋ ŋmaa O yɛlɛ biŋ. Kyɛ yɛlɛ nyɔge la a neɛ na naŋ na iri de a Nensaala Bidɔɔ ko ba. A da naa waa la velaa ko a neɛ na ka ba naŋ da ba dɔge o.” 22 Ba naŋ da dire la ka Yesu de boroboro a puori bareka puoruu, kyɛ ŋmaa a de ko ba a yeli, “Yɛ de ɔɔ. N eŋgan la aŋa.” 23 Kyɛ ka O leɛ de a kɔp, a puori bareka puoruu, kyɛ de ko ba ka ba zaa nyu a o poɔ. 24 Ka O leɛ yeli ko ba, “A N zẽẽ la aŋa, naŋ yi a nɔlaŋ paala poɔ, N naŋ kyiri ko nobɔ yaga. 25 N yeli la yelmeŋɛ ko yɛ, N kon leɛ nyu a tewɔmɔ kõɔ̃ kyɛ gu a daare na N naŋ na leɛ nyu a, a Naaŋmen naaloŋ poɔ.” 26 Ba naŋ wa yieli Ŋmendeme yieluŋ kaŋ baare, ba da yi do la a Ɔleve Taŋa zu. 27 Ka Yesu yeli ko ba, “Tensoɔ ŋa, yɛ zaa na ŋmɛ la gbɛr a Maa zuiŋ, bonso ba ŋmaa la biŋ: “ ‘N na ŋmɛ la a pekyeenɛ, kyɛ ka a peere zo yaare.’ 28 Kyɛ ka Maa wa leɛ iri, N na de la yɛ wẽɛ ̃ gaa te kpɛ Galili poɔ.” 29 Ka Pita yeli ko O, “Ka ba zaa wa ŋmɛ gbɛre gba, Maa kon bɔŋ ŋmɛ gbɛre.” 30 Ka Yesu yeli ko o, “N yeli la yelmeŋɛ ko fo, a zenɛ, a tensoɔ ŋa gba, fo na zagre Ma la bota, kyɛ ka a nɔdaa bɔŋ koŋ boyi.” 31 Kyɛ ka Pita kyãã are kpẽã ne lɛ o naŋ da yeli, “Ka Maa na wa laŋ kpi ne Fo, kyɛ N kon bɔŋ zagre Fo bare.” Lɛ la ka ba zaa meŋ yeli. 32 Ka ba da gaa zie kaŋ naŋ di Gɛtsɛmane, ka Yesu yeli ko O tutuuribo, “Yɛ zeŋ kyɛ, kyɛ ka N puori.” 33 O da taa la Pita, Gyems, ane Gyɔn gaa ne kyɛ pãã da piili taa dɔɔne ko Omeŋɛ ka O teɛroŋ da ba zeŋ soŋ. 34 Ka O yeli ko ba, “N poɔ saŋ la yaga ka a seŋ ka N kpi. Yɛ be kyɛ a guuro.” 35 Ka O da gaa tɔɔre fẽẽ lɛ kyɛ le tensoɔ a puori ka, ka a naŋ na tõɔ,̃ ka a gogo ŋa tɔle O zie. 36 Ka O yeli, “Abba, N Saa, Fo taa la bon zaa faŋ. De a kɔp ŋa N zie. Ane a lɛ zaa ka a ba e bon na N naŋ boɔrɔ, kyɛ bon na Fõõ naŋ boɔrɔ.” 37 Ka O da leɛ gaa O tutuuribo zie a te nyɛ ba ka ba gbire. Ka O yeli ko Pita, “Simon, fo gbire la? Fo kon tõɔ̃ zeŋ gu gogo yenaa gba bee? 38 Yɛ gu kyɛ puoro, ka lɛ naane, yɛ na kpɛ la gyennoo poɔ. A seɛ sereŋ boɔrɔ la, kyɛ a eŋgan bale la.” 39 Ka O la leɛ gaa a la te puori a lɛ. 40 O naŋ da leɛ wa, O da nyɛ la ka ba la leɛ gbire, bonzuiŋ ba nimie da paale la ne goɔŋ. Ba da ba bɔŋ lɛ ba naŋ na yeli ko O. 41 O naŋ leɛ wa a bota saŋ la ka O yeli ko ba, “Yɛ kyãã gbire kyɛ pɛnnɛ. A seŋ la. A gogo ta la. Kyɛllɛ, ba iri de la a Nensaala Bidɔɔ eŋ a yelbebe deme nuuri poɔ. 42 Iri. Yɛ vɛŋ ka te gaa. Kyɛllɛ, a neɛ na naŋ iri de Ma ko ba tara la.” 43 A pare na poɔ, O naŋ da kyãã yele yɛlɛ la, ka Gyudas, a pie ne bayi kaŋ, da wa ta a wa ne nobɔ yaga naŋ da taa sɔre ane dagolo. A puoru neŋkponni ninderebe ne a nɔbinna kaakaareba, ane a nobɔ nembɛrɛ la da toŋ ba. 44 A neɛ na naŋ na iri de O ko ba da `legre ba la a yeli, “A kaŋ na N naŋ na moore la a dɔɔ. Yɛ nyɔge O, a taa O velaa gaa ne.” 45 O naŋ da wa ta la, ka o da gaa Yesu zie daadaa a te yeli, “Rabai! Rabai!” kyɛ pãã da moore O. 46 Lɛ la ka a nobɔ nyɔge Yesu ne ba nuuri. 47 Ka a ba kaŋ sobɔ na naŋ are peɛle a be, voɔ o soɔ a kyɛ ne a puoru neŋkponni zusobɔ tontonɔ kaŋ toori ŋmaa bare. 48 Ka Yesu leɛ yeli ko ba, “Yɛ yi wa la a na yɛ naŋ gu nannyige ne zɔɔzɔɔ sɔre ane dagolo ka yɛ nyɔge Ma? 49 Bebiri zaa N da maŋ be la yɛ zie a Ŋmen yiri poɔ a wullo, kyɛ yɛ da ba nyɔge Ma. Kyɛ ama zaa waa la ka a Ŋmaabo na tõɔ̃ tu lɛ ba naŋ ŋmaa biŋ.” 50 Ba zaa pãã da bare O la kyɛ zo. 51 Pɔlbile kaŋ naŋ da ba su bon zaa ka pɛmpela naane la da tuuro Yesu. Ka a nobɔ pɔlbilii da boɔrɔ ka ba nyɔge a pɔlbile, 52 kyɛ o da zo la ne eŋkpoli a bare a o bonsuuri puoriŋ. 53 Ka ba da de Yesu gaa ne a puoru neŋkponni zusobɔ zie. Be la ka a puoru neŋkponni ninderebe, a nembɛrɛ, ane a nɔbinna kaakaareba zaa da wa laŋ taa. 54 Kyɛ Pita da be la tɔɔre fẽẽ a tuuro O puoriŋ, a te kpɛ a puoru neŋkponni zusobɔ davoro poɔ, a te laŋ zeŋ ne a ziguuribo a uoro vũũ. 55 A puoru neŋkponni ninderebe ane a Sanhederen deme zaa da boɔrɔ la nobɔ naŋ na tõɔ̃ di danseɛ kyaare ne Yesu ka ba nyɔge O ko, kyɛ ba da ba nyɛ kaŋ zaa. 56 Nobɔ yaga da wa di la danse-zirii eŋ O, kyɛ a ba danseɛ diu da ba tu taa vela. 57 Ka ba mine iri are a di dansezirii eŋ O, a yeli, 58 “Te woŋ la ka O yeli, ‘N na ŋmɛre la a Ŋmendie ŋa nensaala nuuri naŋ mɛ, kyɛ beri ata poɔ, N na leɛ mɛ la kaŋ nensaala nuuri naŋ ba mɛ.’ ” 59 Ane a lɛ zaa ba danseɛ diu da ba tu taa vela. 60 Lɛ la ka a puoru neŋkponni zusobɔ iri are a ba poɔ kyɛ soore Yesu a yeli, “Fo kon tõɔ̃ iri a noɔre bee? Boŋ danseɛ yɛlɛ la ka a dɔbɔ bama dire kyaare ne Fo?” 61 Ka Yesu da e gbili lɛ kyɛ ba iri noɔre zaa. Ka a puoru neŋkponni zusobɔ leɛ soore O, “Fõõ la a Kristo, a Sobɔ na naŋ seŋ pugibu Bidɔɔ?” 62 Ka Yesu yeli, “Maa la. Kyɛ yɛ na nyɛ la a Nensaala Bidɔɔ ka O zeŋ a Fannoo Sobɔ nudoroŋ kyɛ waara a sazu zanzuuri poɔ.” 63 Lɛ la ka a puoru neŋkponni zusobɔ tage o kpare kyeɛrɛ kyɛ yeli, “Wolɔ ka te leɛ boɔrɔ danseɛ deme? 64 Yɛ woŋ la a yelfaare O naŋ yeli kyaare ne Naaŋmen. Boŋ la ka yɛ teɛre?” Ka ba zaa de ka O saŋnaa seŋ la kũũ. 65 Ka ba mine da piili kyiri motaare eŋnɛ O a `leŋ O nimie pɔge, kyɛ gbuli nu ŋmɛ O, a yeli ko O, “Kanne daŋ-nyaabo kannoo!” Kyɛ ka a ziguuribo meŋ da fale O. 66 Kyɛ a saŋa na Pita naŋ da be a yiri pare davoro poɔ, a puoru neŋkponni zusobɔ tonton pɔglee kaŋ da wa la. 67 O naŋ wa nyɛ Pita ka o uoro vũũ, ka o kaa o lɛɛŋ kyɛ yeli, “Fo meŋ da be la a Yesu naŋ yi Nazarɛt zie.” 68 Kyɛ o da kyiiri la kyɛ yeli, “N ba bɔŋ bon na fo naŋ yeli tɛgɛ.” O da iri yi la te kpɛ a davoro noɔre kyɛ ka nɔdaa da koŋ. 69 A pɔglee naŋ leɛ nyɛ o a be, ka o da piili yele korɔ balaŋ naŋ are a be, “Aŋa e la ba kaŋ.” 70 Kyɛ ka Pita leɛ kyiire. A ba kɔɔre kyɛ ka a balaŋ naŋ are a be meŋ yeli ko Pita, “Yelmeŋɛ, fo e la ba kaŋ, bonso fo e la Galili neɛ kyɛ fo yelyeli meŋ wuli la lɛ.” 71 Ka o da piili ŋmeɛrɛ eŋnɛ omeŋɛ kyɛ poɔrɔ a yele, “N ba bɔŋ a dɔɔ ŋa yɛ naŋ yele.” 72 Ka a nɔdaa koŋ a boyi saŋ. Lɛ la ka Pita pãã leɛ teɛre a yelbiri na Yesu naŋ da yeli ko o: “Fo na zagre Ma la bota, kyɛ ka nɔdaa bɔŋ koŋ boyi.” O naŋ da teɛre a ŋaa, o da koŋ la.

15

1 A zie naŋ da vɛle, a puoru neŋkponni ninderebe ane a nembɛrɛ ane a nɔbinna kaakaareba ane a Sanhederen deme zaa da laŋ la taa a nare lɛ ne lɛ ba naŋ na e. Ba da `leŋ la Yesu a taa O gaa ne te iri de O ko Pailat. 2 Ka Pailat soore O, “Fõõ la a Gyu deme Naa?” Ka O leɛ yeli ko o, “A waa la lɛ fo naŋ yeli.” 3 Ka a puoru neŋkponni ninderebe nyare O zu yɛlɛ yaga poɔ, kyɛ O da ba yeli yɛlɛ zaa. 4 Lɛ la ka Pailat da leɛ soore O a yeli, “Fo kon tõɔ̃ yeli yɛlɛ zaa bee? Nyɛ a danseɛ yaga ba naŋ dire kyaare ne Fo.” 5 Kyɛ Yesu da ba leɛ yeli yɛlɛ zaa, ka Pailat noɔre da `maa. 6 A naŋ da waa a Tigri saŋ, ka o da maŋ bare nempigra kaŋ ko ba, a neɛ na zaa ba naŋ boɔrɔ. 7 Ba da `leŋ la dɔɔ kaŋ naŋ di Barabas ne o zɔɔzɔɔ taaba naŋ da ko nobɔ mine a eŋ ba a pigu die poɔ. 8 Ka a nobɔ zaa da yeli gboligboli a piili sɔre o ka o e lɛ o naŋ maŋ e ko ba. 9 Ka Pailat soore ba, “Yɛ boɔrɔ la ka N bare a Gyu deme Naa ko yɛ bee?” 10 Bonso, o da bɔŋ ka nyuuri zuiŋ la ka a puoru neŋkponni ninderebe da iri de Yesu ko ba. 11 Kyɛ ka a puoru neŋkponni ninderebe da dɔrɔ eŋnɛ a nobɔ, ka ba na e ka Pailat bare Barabas ko ba. 12 Ka Pailat leɛ soore ba, “Kyɛ boŋ la ka yɛ boɔrɔ ka N e ne a neɛ na yɛ naŋ boɔlɔ a Gyu deme Naa?” 13 Ka ba leɛ yeli gboligboli, “Kpa O!” 14 Ka Pailat soore ba, “Wolɔ? Boŋ saŋnaa la ka O saŋ?” Kyɛ ka ba da duori ba kɔkɔe a yeli, “Kpa O!” 15 Pailat naŋ da boɔrɔ ka o pɛle a nobɔ poore la, ka o da bare Barabas ko ba, kyɛ vɛŋ ka ba fɔbe Yesu kyɛ de O tere ka ba na te kpa O a dagara zu. 16 Ka a sogyare taa O kpɛ ne a naa yiri davoro ba naŋ maŋ boɔle ka Pratorium, a te boɔle ba sogyare taaba zaa laŋ taa. 17 Ka ba da de kpare vaelɔt su O, kyɛ wuo goore zupile a de vɔgle O zu eŋɛ. 18 Kyɛ ka ba da piili puoro O, “Te puori Fo la, a Gyu deme Naa!” 19 Ba ŋmɛ la O zu eŋɛ ne tambir, kyɛ pore motaare eŋ O, kyɛ gbi dumo a puori O. 20 Ba naŋ e O la wa te baare, ba yaa la a kpare vaelɔt kyɛ de Omeŋɛ boma su O. Ba pãã da taa O la gaa ne a na te kpa O. 21 Ka dɔɔ kaŋ naŋ yi Sairin, ka o yuori di Simon, Alɛksanda ane Rufus saa, da yi a weɛ poɔ waara ka ba fere o ka o tuo a dagara. 22 Ka ba taa Yesu wa ne zie kaŋ ba naŋ boɔlɔ Gɔlgɔta (a pare la ka a zuŋmama zie). 23 Ka ba da de tewɔmɔ dãã naŋ puuli ne more a ko O, kyɛ O da ba nyu. 24 Ba naŋ da kpa O a dagara zu, ba da de la O boma a molle poŋ, ka ba nyɛ bon na ba kaŋ na zaa naŋ na nyɛ. 25 A gogori ata saŋ la ka ba da kpa O a dagara zu. 26 A ŋmaabo ba naŋ da ŋmaa naŋ wuli a yɛlɛ na ba naŋ kyaare ne O da la: A GYU DEME NAA. 27 Ba da kpa la nannyigri bayi ane O, ka kaŋ be O doroŋ ka kaŋ meŋ be O gɔbaa eŋɛ. 28 A da waa la lɛ ka a tu a ŋmaabo ba naŋ da ŋmaa biŋ naŋ yeli, “Ba de O la ka O poɔ a yelbebe deme poɔ.” 29 Balaŋ naŋ da tɔlɔ a be da yeli la yelfaare kyaare ne O, a gɔɔrɔ ba zuri kyɛ yele, “Fõõ naŋ na ŋmɛre a Ŋmendie kyɛ leɛ mɛ o berata poɔ, 30 faa fomeŋɛ a sigi a dagara zu.” 31 A lɛ meŋ la ka a puoru neŋkponni ninderebe ane a nɔbinna kaakaareba da maŋ e O la, a yeli ko taaba, “O faa la ba mine, kyɛ O kon tõɔ̃ faa Omeŋɛ. 32 Vɛŋ ka Kristo, a Israel deme Naa, pãã sigi a dagara zu ka te pãã tõɔ̃ nyɛ kyɛ sage de.” Ka balaŋ ba naŋ kpa ne O meŋ da toorɔ O. 33 A gogori ayoɔbo saŋ naŋ wa ta la ka lige da pɔge a teŋɛ zaa kyɛ gu a gogori awae saŋ. 34 A gogori awae saŋ, Yesu da duori la O kɔkɔre a ŋmɛ kpɛlle a yeli, “Ɛloe, Ɛloe, lama sabaktane?”— naŋ wuli, “N Naaŋmen, N Naaŋmen, wolɔ ka Fo bare Ma?” 35 A nobɔ mine naŋ da are a be naŋ wa te woŋ a ŋaa, ba da yeli la, “Kyɛllɛ. O boɔlɔ la Elaigya.” 36 Ka ba kaŋ zo a te de sɔpɔ a buri ne dãã miiruŋ, a eŋ tambir wogi eŋɛ a turi Yesu ka O nyu kyɛ yeli, “Bare O! Vɛŋ ka te nyɛ ka Elaigya na wa nyɔge O la ka O sigi.” 37 Ka Yesu da duori O kɔkɔre a ŋmɛ kpɛlle, kyɛ voore O vooroŋ pare baara. 38 Ka a Ŋmendie pɛn-gyeraa da kyeɛre ziiri ayi, a yi a zusoɔ te ta a pare. 39 A sogyare kɔɔ zusobɔ na naŋ da are a Yesu niŋe naŋ da nyɛ lɛ O naŋ da ŋmɛ kpɛlle a voore O vooroŋ pare baara la, ka o yeli, “Yelmeŋɛ, a dɔɔ ŋa da e la a Naaŋmen Bidɔɔ.” 40 Pɔgɔbɔ mine meŋ da be la zitɔɔre kyɛ kaara a yɛlɛ ama. Maria Magdalena, ane Maria naŋ e Gyems a Bile Sobɔ ane Gyosɛf ma, ane Salome da poɔ la ba poɔ. 41 A pɔgɔbɔ bama da tu O la a saŋ na O naŋ da be Galili poɔ, kyɛ soŋ O. Pɔgɔbɔ yaga meŋ naŋ da wa ne O a Gyɛrosalɛm poɔ, meŋ da be la be. 42 A zie naŋ waa te `maa, kyɛ a kyɔgroo bebiri da la (naŋ na di kyɛ a Sabat bebiri meŋ ta), 43 ka Gyosɛf naŋ yi Arematea, a Sanhederen dɔɔ kaŋ naŋ taa yuori kyɛ meŋ da kyɛllɛ gu a Naaŋmen naaloŋ waabo, da taa pera kyɛ gaa Pailat zie a te sɔre ka ba ko o Yesu eŋgan. 44 Pailat noɔre da `maa la ne o naŋ woŋ ka O kpi la. O da boɔle la a sogyare kɔɔ zusobɔ a soore o ka Yesu naŋ kpi, ka a kɔɔre la bee. 45 O naŋ da woŋ a sogyare kɔɔ zusobɔ zie ka lɛ la, ka o da de a eŋgan ko Gyosɛf. 46 A lɛ la ka Gyosɛf da da pɛmpeɛle veɛle, a de Yesu eŋgan sigi ne, a de a pɛmpeɛle a villi pɔge. O da de O la eŋ yabogi ba naŋ da tugi a piiri eŋɛ, kyɛ billi kuuri kpoŋ te pɔge a yabogi noɔre. 47 Maria Magdalena ane Maria, Gyosɛf ma, da nyɛ la be ba naŋ da eŋ O.

16

1 A Sabat bebiri naŋ wa tɔle baare, Maria Magdalena, Maria naŋ e Gyems ma, ane Salome da da la kããnyuuri ka ba tõɔ̃ wa te sɔ O. 2 A koseɛra piilu daare baguo pipi saŋ, ba da wa la a yabogi zie, a saŋ na a zie naŋ da vɛle. 3 Ka ba da soore taaba, “Aŋ la na billi a yabogi noɔre kuuri bare ko te?” 4 Kyɛ ba naŋ te kaa, ba da nyɛ la ka ba da vu a kuuri bare. A kuuri da waa la kukpoŋ. 5 Ba naŋ da kpeɛrɛ a yabogi poɔ, ba da nyɛ la pɔlbile kaŋ ka o su kpare pelwogo a zeŋ a nudoroŋ zie, ka ba nɔe da `maa yaga. 6 Ka o yeli ko ba, “Yɛ ta taa nɔ`maa. Yɛ boɔrɔ la Yesu naŋ yi Nazarɛt, ba naŋ da kpa a dagara zu. O leɛ iri la. O ba kyebe kyɛ. Nyɛ a zie na ba naŋ da gaale O. 7 Kyɛ, yɛ gaa te yeli ko a O tutuuribo ane Pita, ka O na de la wẽɛ̃ yɛ eŋɛ a gɛrɛ Galili. Be la ka yɛ na nyɛ O, a na O naŋ da yeli ko yɛ.” 8 Ka ba da miine ane nɔ`maa, kyɛ yi a yabogi zie zo. Ba meŋ da ba yeli yɛlɛ zaa ko neɛ zaa, bonso ba da zoro la dambẽɛ̃. 9 Yesu naŋ da leɛ iri a ziveɛlmɛ saŋ a koseɛra piilu daare poɔ, O daŋ sãã la Maria Magdalena zie. A o eŋɛ la ka Yesu da digi kɔntɔmɔ ayopõĩ bare. 10 O da gaa te yeli ko la a balaŋ naŋ da maŋ be O zie, a saŋ na ba naŋ da kyãã kono kyire ŋmenaa kõɔ̃. 11 Ba naŋ da woŋ ka Yesu voorɔ la, kyɛ ka o da nyɛ O la, ba da ba sage de ne a lɛ. 12 A ama zaa naŋ wa baare la, ka Yesu leɛ sãã waaloŋ yuo poɔ a tutuuribo bayi zie a saŋ na ba naŋ da kyene a sori poɔ. 13 A bama da leɛ la gaa a te manne ko a balaŋ naŋ kyɛre. Kyɛ ba meŋ da ba sage de ne a lɛ ba naŋ yeli. 14 A puoriŋ la, ka Yesu da sãã a pie ne yena zie a saŋ na ba naŋ da dire bondirii. O da nyare la ba zu a ba basagdeu ane ba zukpeɛne zuiŋ, ne lɛ ba naŋ da ba sage de balaŋ naŋ da nyɛ O a O kũũ leɛ-iruŋ puoriŋ. 15 Ka O da yeli ko ba, “Yɛ gaa te kpɛ a tendaa zaa poɔ a kanne a yelnoore kannoo ko bon-iraa zaa. 16 Onɔ naŋ sage kyɛ de suobu na nyɛ la faabo, kyɛ onɔ naŋ ba sage de na nyɛ la saŋnaa. 17 A manno eroŋ ama zaa na tuuro la balaŋ naŋ sage de. A N yuori eŋɛ, ba na digi la kɔntɔmɔ bare, kyɛ ba na yeli la yɛlɛ ane kɔkɔpaale. 18 Ba na nyɔge la weere ane ba nuuri; kyɛ ka ba naŋ wa nyu tẽẽ faare, bon zaa kon e ba. Ba na de la ba nuuri dɔgle baaleba zu, ka ba nyɛ laafia.” 19 A Daŋna naŋ wa yeli yɛlɛ ko ba baare, ba da tuori de O la a tenvelaa poɔ, ka O pãã da zeŋ Naaŋmen nudoroŋ eŋɛ. 20 Ka a tutuuribo da yi a te kanne zie zaa, ka a Daŋna da laŋ tonɔ ne ba a e ka a yelbiri are a yi a tonseɛle mannoo naŋ da be ba zie. Amen.