EFƐƐZƖ A ‑NƲA

’Bɔgʋʋ Pɔɔlʋ ’cɛlɩɛ ‑mä

Efɛɛzɩ a ‑nʋa

’wʋʋ

’Bɔgʋ nɩ ’mö a wɛlɩɩ

Zezwii a ‑nʋa a ‑zɩkpaa ‑a ‑wʋä ‑mä Efɛɛzɩ, ’mö Pɔɔlʋ ’cɛlɩɛ ’bɔgʋ nɩ ’wʋ. ‑Maa ‑zɩkpö ‑mi’la ’wuë, ‑yɩ ‑wʋä ‑mä Efɛɛzɩ ‑kʋkʋ yɔwʋ a ‑gwlɩ ’möö, mɩɩ ‑kälɩmuä. ‑Mä wʋ ’mö, ‑zɩkpö ’la ’wuë ’mö ɔ nyɛɛ ’dɩ nɩɩ, Zezwii a ‑nʋa ’wuë a ‑zɩkpa ’kädaa, Lagɔ ’yɩbhä nɩɩ, a nɩ ‑jɩbhɛ nzɩɩ a ’kä ɔ ’nglɩ ’ghlimanɩ. Ɛ’ɛ ‑bhö nyɩasɛ, ‑maa ‑a’a ’klʋkpamösɛsʋʋ a za, Lagɔ a ’yila ’klʋ a dɔ’wʋ, ‑gäzɩ a sɛ ‑a ‑wʋ a‑a, ’n ɔ ‑yinyɩɛ ɔnyɩ wamanɩ Zezwii Kliisɩ a bɔɔmö a za. Zaa, ‑sɩkaa a dɔ’wʋ, Zwiiföwaa oo, ‑waaa Zwiiföwa glɩnɩ oo, wa jijo’wʋ a gbʋkänɛ a ‑gbowluu ‑wʋ pö a‑a ‑lɛ, Kliisɩ kʋ ‑lɛ ‑sɛ, ɔ kʋä wamanɩ, wa yɛ ngëyi ‑bhlʋ zʋ. Zaa, wa nɩ ‑wawanɩ.

Bhälɩwɛlɩɩ

¹‑Amö Pɔɔlʋ, ‑amö Lagɔ ’yɩbhää nɩɩ n nɩ ’zʋ Zezwii Kliisɩ a tietienyɔɔ, ‑amöö ’cɛlɩɛ dɛ’ɛ ’bɔgʋ nɩ. Abhʋa Lagɔ a ‑nʋa, abhʋaa ‑wʋä ‑mä Efɛɛzɩ glɔ ’mö, abhʋaa ’tɛɛnɩɛ Zezwii Kliisɩ dlɩɩ, abhʋa n pʋä ’wʋ. ²‑Aa dɩba Lagɔ, ɔ ‑nyɛ ‑Alowli Zezwii Kliisɩ ’sɔ, ’tɩɩglɩglɛɛ ‑nyɛ ’nyupälɩɩ ’sɔ ‑yɩ ’bhöönuëë ’möö, yɩ nɩ ghlanyɩ ’wʋ.

’Nyupälɩɩ Lagɔ ghälanyɩɛ ’wʋ Zezwii Kliisɩ a za‑a

³‑Alowli Zezwii Kliisɩ a dɩba Lagɔ, ɔ ’nglɩ nɩ ’ghlimanɩ. ‑A ’wuë ‑abhʋaa ‑glɛɛ Zezwii Kliisɩ ’wʋʋ, ’nyupälɩ a kii ’wuë ‑yɩ ’bhöönɔɔ ’möö, mɔɔ ghälanyiɛ ’wʋ. ⁴Ɔ’ɔɔ a ‑bhlɛ zɩkpaa ’wäla, ’n ɔ ‑yinyɩ a‑a Zezwii Kliisɩ a za ‑lɛ ‑sɛ, ‑a ’kä ɔ ’yize a ‑nʋä glɩnɩ, ‑a tɩa ɔ ’yila ’klʋ a dɔ’wʋ ‑maa yɔwʋ ‑kä ’lɩlɩlɩ. ’Ɔ ‑wawʋ a za, ⁵mɔɔ tɩnii a‑a ‑lɛ ’kɩ ɔ ‑kanyɩ Zezwii Kliisɩ a ’nglɩ ’mö ɔ ’yuë ’wʋ ’zʋa. ’Ɔ dlɩzɛmönanɔɔ a za, ɔnyɩgäsɛ mɔɔ ’yɩbhɩɛ ‑sɩbhä.

⁶’Ɔ dlɩzɛmönanɔ ’kɔdʋʋ ‑wʋʋä ‑sɩbhä a sɛ ‑wʋʋ, ‑mä ’ɔ ‑wawayu ‑bhʋlʋ ‑kpɔ Zezwii Kliisɩ ’mö, ‑mä ɔ tulanɩnyuä ’ylimö. Zaa, a‑a nɩ ’ghlimanɩ ɔ ’nglɩ. ⁷’Ɔ Yuu ‑bhʋlʋ ‑kpɔ ’la, ’ɔ dluu ‑wʋ kwliɛ a za, ‑a yɛ ’nyinylolii a galɛ ’mö ’wlʋ. Ɔ za, Lagɔ yɛ ‑a’a ’nyinylolii a gbʋʋ ’yi ’tatinɩ. ’Ɔ ngäzɩdlɩpäpʋ ’kɔdʋʋ ’kɔdʋʋ, sa’a ‑sɩbhä ɔ tulanɩnyuä ’ylimö. ⁸’Ɔ ngäzɩdlɩpäpʋ ’la, ‑wʋʋä ’bhlenɩdɛ ‑kää, ‑mä ’wʋ ’mö, ‑mä ɔ ’nyɛnɩnyɩɛ ’nɛɛnɔ ’wuë ‑a ’kä ’ɔ wɛlɩɩ ’wuë ’mö ’nʋ. ⁹’Saa Lagɔ ’yɩbhä a‑a ’bhlɩbhëa ’wuë a dɔ’wʋ, ‑yɩ ziza‑a a‑a ’kwädlɩɩ, ’ɔ dlɩzɛmönanɔɔ a za, ’mö ɔ kälɩnɩnyɩɛ kɛ ’klʋ Kliisɩ a bɔɔmö a za. ¹⁰’Tɛnyɩ ɔ ‑dɩ a‑a, ɛ ‑kä ghlɛɛ, mä ghäyɩ ’wʋ a ‑lii ’wuë ‑nyɛ mä’ä dʋdʋ ’wʋ a ‑nɩɩ ’wuë ’sɔ, ɔ yi ‑bhlʋ ’wʋ ’zʋa nzɩɩ, Kliisɩ ’kä yɩ ’wuë a ’wukpële glɩnɩ. ¹¹‑Abhʋa Lagɔ ‑sɛ a‑a ’kɩ ‑lɛ, ’pʋpʋɛ ɔ gbä a‑a ɔ ‑kanyɩ ’nyɛɛ, Kliisɩ mɔɔ ‑lanyɛɛ. Lagɔ, ’ɔ sɛ ɔ ’yɩbhää ‑lii ’wuë a dɔ’wʋ, ‑ɔ ’wälanɩɛ ‑sɩbhä ’ylii, mɔɔ kää ’nglɩ ’n yɩ yiɛ ‑sɩbhä ’yli ’wlʋnɩ, ¹²nzɩɩ ‑abhʋaa Zwiiföwaa, ‑aa dilaa ’tɛmanɩɛ tɛɛ ’wʋ Kliisɩ a za‑a, ‑a ’kä ɔ ’nglɩ ’ghlimanɩ.

¹³Abhʋaa ’nɩɛ Zwiiföwa glɩnɩɩ, Lagɔ ’a ‑tiawɛlɩɩ ‑yɩ glɩnɩɛ ’Mänatɩtɩɩ ‑yɩ ‑lɛmöä ’pʋpʋɛɛ, abhʋaa ’tɛɛniɛ dlɩɩ, Lagɔ, ’Wugɔmʋʋ ’Wlɩlɩ ɔ gbä a‑a ɔ ’kä ɔ ‑nʋa ‑gömö ’zʋʋ, ’mö ɔ ’zʋanyɩɛ ‑gömö ’n ɔ yeanyɩɛ ‑sɩbhä yɩbhlɩnɩdɛ ’zʋ. ¹⁴‑Abhʋa Lagɔ a ‑nʋa ’wuë, ’ɔ ’Wugɔmʋʋ ɔ zʋʋnyɩɛ ‑gömöö, ‑li a ‑lii ’wuë ɔ ‑kanyɩɛ zɩla’a ’nyɛɛ, ’mö ɔ tɛɛ ‑bhlɛ da’a. Miɛ nɩɩ, ɔ ‑yinyɩ mä’ä ’pɩwʋ a ‑lizokuu ’wuë ngli ‑sɛ. ‑Li ’la ’wuë mɩɩ ’kää gbä ɔ ’nglɩ ’kä ’ghlimanɩ.

Pɔɔlʋ bhibhe Zezwii a ‑nʋa a za Lagɔ

¹⁵‑Atʋayuënyɩ, ’a sɛ a ’tɛɛnɩɛ Zezwii Kliisɩ dlɩ ’n a ‑waa ɔ ‑nʋa ’wuë, n yɛ ‑sɩbhä a ’dɩ ’nʋ. ¹⁶‑Sɩbhä a za, n ’kä ’kwädlɩ a za Lagɔ bhälɩ a dɔ’wʋ, swɩ ‑nɩɩɛ yɔwʋ ’kunɩ. N ‑kä ’kwädlɩ Lagɔ bhibhee, n bhibhemö a dɛ. ¹⁷’Na sɛ n bhibhee, ‑sɩbhä ma‑a nɩɩ, ‑Alowli Zezwii Kliisɩ a dɩba Lagɔ, ‑ɔnyɩɩ nglɩɩ ’ghïliɛ tenyii, ɔ nɩ ’nyanyɩ ’nɛɛnɔɔ ‑wʋ ’bhöönɩɛ ’ɔ ’Wugɔmʋʋ ’möö, ’ɔ ‑lii ’wuë ɔ ’kanyɩɛ kɛ ’klʋ kälɩnɩɩ, a ’kɩ ’mö ’nʋ, nzɩɩ ɔ’bhë a ’kɔ sasɛ yɩbhlɩnɩ. ¹⁸Lagɔ nɩ ngäla ‑mä a dila zɛmö ’wʋ, nzɩɩ ‑lii ‑yɩnyɩɩ za ɔ wäzaanyɩɛ, yɩ za a dila ’kä ’wʋ ’tɛɛ, a ’kɩ yɩbhlɩnɩ. N bhibhe’ɛ nɩɩ, ‑li a ‑lii ’wuë ‑yɩɩɛ ‑sɩbhä a sɛ ‑wʋ, a ‑nyɛ ‑wa glɩnɩɛ ɔ ’yize a ‑nʋä ’sɔ, ‑yɩ ‑kʋnanyɩɛ, a ’kɩ yɩbhlɩnɩ. ^19-20‑Abhʋaa ’tɛɛnɔɔ dlɩɩ, ’ɔ ’mötɛɛnɔ ’kɔdʋʋ ɔ nʋnɩnyɩɛ libho ’mö sɛ wʋ ’ghïliɛ tenyii, a ’kä ‑sɩbhä yɩbhlɩnɩmö. ‑Zlɩ ɔ gälaa Zezwii Kliisɩ ’n ɔ yoo glu ‑sɛ ’n ɔ yoo ‑mä ɔ luukɛ ’wʋ sɛ ’gïlaa, ‑lɛ a ’mötɛɛnɔ ’la ’mö ɔ tulanɩɛ gbëaa ’ylimö. ²¹‑Sɩkaa a dɔ’wʋ, zuzukuu ’wuë ‑yɩ ’tɛɛ ’mö, yɩ ‑nyɛ nɩkpaa ’wuë ‑wa ’kämanɩɛ ’sɔ, Zezwii Kliisɩ mɔɔ ’kämanuëë ‑gömö. Ɛ yi mä’ä ’pɩwʋ ma oo, ɛ yi ‑mä Lagɔ ’a ’pɩwʋlelea ‑a ‑gää ‑mä ’yuku ’wʋ ma oo, ’nglɩ ‑bhlʋ a’bhë ‑yɩ ’kää ’ghïli ‑yɩ ’kää Zezwii Kliisɩ a ‑nɩɩ ’wʋ zii, yɩ’ɩɛ ‑bhölɩ. ²²‑Lii ’wuë, Zezwii Kliisɩ ’mö Lagɔ ’zʋaa yɩ ‑gömökämanɩnyɔ ’wʋ. Zaa mɔɔ ’kämanɩɛ ‑lii ’wuë ‑gömö, ’mö Lagɔ ’zʋaa ɔ ‑nʋa ’wuë a ‑zɩkpa a ’wukpële ’wʋ. ²³Lagɔ a ‑nʋa ’wuë a ‑zɩkpaa, Zezwii Kliisɩ ’a kpökpaa ma‑a. Zezwii Kliisɩ ‑ɔ ‑wʋä saa ’wuë, ‑ɔ ’kämanɩɛ ‑lii ’wuë ‑gömöö, ’ɔ ’saa ɔ glɩnɩɛ ’tɩɩ, ‑mä ɔ ‑nʋa ’wuë a ‑zɩkpaa jijo’wʋ ‑mä ɔ ’wälanuä ’yli.

Lagɔ ‑kanyɩ zɩkpalele ’nyɛ

¹Bhla’mö a dɔ’wʋ, ’a sɛ a sɛ a‑a Lagɔ ’klʋkpamö ’n a nʋ a‑a ’nyinyloli a za, ɔ ’yila ’klʋ a dɔ’wʋ ‑gäzɩ a sɛ a ‑wʋ a‑a. ²‑Lɛ a ’tɛnyɩ ’la ’mö a dɔ’wʋ, mä’ä ’pɩwʋ a ‑nʋa ‑waaa Lagɔ ‑gänɩ a nɛmönɛmösaa, ‑sɩbhä a nɛmömö a‑a. Sataa ‑ɔ ’kämanɩɛ ‑lɛ zlɩ ‑nyɛ dʋdʋ ’sɔ a jijo’wʋ, ‑ɔ ’kämanɩ’ɛɛ nɩkpa ‑waaa ’yɩbhä wa ’kä Lagɔ ’klʋkpamö zʋ ‑gömöö, ’mö a ’zʋmö a‑a ’klʋkpamö. ³‑Abhʋa Zezwii a ‑nʋa ’wuë, nɩkpa ’la a saa ‑sɩbhä ‑a ‑wʋmö a‑a, ‑a’a nɩkpɛglɩnɩsaa ‑sɩbhä ma‑a ‑sumönyɩ a‑a, miɛ nɩɩ ‑a’a kpökpaa ma, ‑a’a dlɩpäsɛzokwëa ma, ’nyinylolii yɩ kwaanyɩɛ ’möö, mö ‑a nʋ a‑a. ‑A’a nɩkpɛglɩnɩsa ’la a za, nɩkpaa ’wuë ‑waaa Lagɔ ‑gänɩ a saa, nɩkpa a ‑muë Lagɔ ’kä gbʋ köbha, mö ‑a glɩnɩmö a‑a.

⁴‑Maa Lagɔ, ngäzɩdlɩ ɔ kää tenyii. ’Ɔ sɛ ɔ ‑wanyɩɛ a za, ⁵‑abhʋaa ‑wʋ a‑a sa’a ‑gäzɩ a sɛ, ‑a’a ’klʋkpamösɛsʋ a za‑a, sɛ ɔ gäla Kliisɩ ɔ ’kä ’sɔ ‑bhölɩnɩɩ, ‑sɩbhä ɔ nyɩanyɩɛ zɩkpalele. Zaa, a nɩ yɩbhlɩnɩ sɛ nɩɩ, Lagɔ, ’ɔ dlɩzɛmönanɔɔ a ’yize a za, nza ɔ puëanyɩɛ. ⁶Sɛ’ɛ n gbää nɩɩ, sɛ ‑a ‑nyɛ Kliisɩ ’sɔ ‑a ‑glɛglɛnɩɛ ’wʋ a za, ‑a ‑nyɔɔ ’sɔ ’n Lagɔ ‑yinyɩɛ ’gämö glu ‑sɛnɩ. Nzɩɩ ‑a ‑nyɔɔ ’sɔ ‑a ’kä ’kämanɩ. ⁷Sa’a ‑sɩbhä Lagɔ tulanɩnyɩɛ ‑mä Zezwii Kliisɩ ’mö ’ɔ dlɩzɛmönanɔɔ ’ylimö. Nzɩɩ ’tɛnyɩ ’wuë ‑ɛ ‑gää ‑mä nimï ’mö, ’ɔ ngäzɩdlɩɩ ‑ɛɛɛ ‑sɩbhä a sɛ ‑wʋʋ, ɛ ’kä ’ylɩmö ’yoo.

⁸Sɛ’ɛ n gbää nɩɩ, Lagɔ, ’ɔ dlɩzɛmönanɔɔ a ’yize a za, nza ɔ ’nyanyɩɛ ’ɔ ’pʋpʋɛ, ’a sɛ a ’tɛɛnɔɔ dlɩ a za. ‑Lɛ a ’pʋpʋɛ ’la, anyɩgäsɛ abhʋa ’nɩɛ ’nglɩ ‑kä ɔ ’kanyɛ ’nyɛ, ‑maa ’fʋ a ’nyɛnyɛluä ’n ɔ yeanyuä ’nyɛ. ⁹Ɛ’ɛ ‑bhö nɩkpɛ a nʋnʋlii a za. Zaa, ‑bɛ ’nɩɛ bhɛnɩ ɔ ’kɛ ’mö tɛkpɔnɩ. ¹⁰Lagɔ a ‑bhɛbhɛli ‑a glɩnɩɛ, mɔɔ kää ’nglɩ ‑mä Zezwii Kliisɩ ’mö, a‑a yiɛ nɩkpalili zʋ. Nzɩɩ nʋnʋlii a kii ’wuë ‑yɩ nɛnɩɛ, ɔ sɛ a‑a ‑lɛ ’kɩɩ, ‑a ’ki nʋ.

Zezwii Kliisɩ a ‑nʋa ’wuë ‑zɩkpa ‑bhlʋ wa glɩnɩɛ

¹¹Bhla’mö a dɔ’wʋ, nɩkpa, ’wa sɛ wa’aa ’wʋ dɩ‑ɩ a za, Zwiiföwaa laa ‑waa Lagɔ a ‑nʋä glɩnɩɩ, wa gla’mö a ‑nʋä a glɩnɩmö a‑a. Zwiiföwaa wabhlɩ, ’wʋdɩdɛ a ‑mɛ nɩkpa ‑dɩnɩɛ kä’mö ’wʋ a za, wa lɛ mʋa glɩnɩ Lagɔ a ‑nʋä. Miɛ abhlɩ da’a, ‑maa a’bhï, ’a ’saa a glɩnɩ a‑a bhla’möö, a nɩ tu ’wʋ dlʋ. ¹²‑Lɛ a ’tɛnyɩ ’la ’mö, Kliisɩ, dɛ a ’nɔ a‑a ‑yi, Yizlaɛlɩ ’a ngëyii Lagɔ ‑sɛɛ ‑lɛɛ, ɛ ’mö, a’aa a ‑mä ’bhle ‑kä. Lagɔ ‑nyɛ ɔ ‑nʋa mɛnɩnɩɛ a ’saa ɔ gbä a‑a ɔ ’kʋä ’nyɛɛ, ‑lɛ a ‑li ’la ’wuë, a ‑li yɩ’ɩɛ a glɩnɩmö. A’aa a Lagɔ ‑yi zaa, a’aa a dlɩtɛɛnɩdɛ ‑kä. ¹³‑Maa ‑sɩkaa a dɔ’wʋ, Zezwii Kliisɩ a za, abhʋaa ’nɩ a‑a Lagɔ ‑käpanɩɩ, abhʋa Zezwii Kliisɩ ’a dluu ’dianɩɛ Lagɔ yɔwʋ. ¹⁴Zwiiföwaa muë, ‑waaa Zwiiföwa glɩnɩɛ muë, ‑a ’wuë, Zezwii Kliisɩ mɔɔ wamanɩnyɩɛ Lagɔ. Mɔɔ kää ’nglɩ, a‑a yiɛ ngëyi ‑bhlʋ zʋ. ‑Aa jijo’wʋ a gbʋkänɛ a ‑gbowluu ‑wʋ pö a‑a ‑lɛ, Kliisɩ ‑ɔ ’wlʋä ɔnyɩ ’möö, mɔɔ ‑sʋʋä ‑lɛ ’n ɔ ‑yinyɩɛ wamanɩ. ¹⁵Zezwii a za, Moyizɩ ’a Gböö ‑yɩ nʋä nɩɩ, nɩkpɛ nɩ tɩ sɛ’ɛ zʋ, nɩkpɛ nɩ ’zʋ’ɛ sɛ’ɛ klɩpaa, yɩ yɛ sɛ ’bhöö. Mɔɔ kää ’nglɩ, Zwiiföwaa muë, ‑waaa Zwiiföwaa glɩnɩ muë, wa ’wuë, sɛ wa ‑gälɔɔ ’wʋ a za ’n wa yiɛ ngëyilele ‑bhlʋ ’zʋ, ’n wa yiɛ wamanɩ. ¹⁶Sɛ’ɛ n gbää nɩɩ, Zezwii, sɛ ɔ ’kunɩɛ ‑lɛ su ’klʋ a za, Zwiiföwaa muë, ‑waaa Zwiiföwaa glɩnɩ muë, ɔ yɛ ‑lɛ wa jijo’wʋ a ‑gblɩgblɛɛ ‑sɛ. Ɔ kʋä ngëyi ‑bhlʋ ’wʋ ’zʋa. Ɔ kʋä Lagɔ wamanɩ. ¹⁷Abhʋaa ’nɩ a‑a ‑mä ngëyi Lagɔ ‑sɛɛ ‑lɛ ’mö a ‑nʋä glɩnɩ muë, ngëyii Lagɔ ‑sɛɛ ‑lɛ ’mö a ‑nʋa muë, ‑a ’wuë, Kliisɩ mɔɔ ‑lɛmönyɩɛ ‑wanɩwanɛ a ’Mänatɩtɩɩ. ¹⁸Zaa, ‑sɩkaa a dɔ’wʋ, ‑a yi Zwiiföwa glɩnɩ oo, ‑a ’nɩ Zwiiföwa glɩnɩ oo, ‑a ’wuë, Zezwii Kliisɩ a za, ’Wugɔmʋʋ ’Wlɩlɩ ‑bhʋlʋ ‑kpɔ mö ‑a kää ‑gömö, mɩɩ kää ’nglɩ, ‑a ’wuë, a‑a bhɛnɩɛ ‑a ’kä ‑aa dɩba Lagɔ yɔwʋ ’dio.

¹⁹‑Sɩbhä a za, abhʋaa ’nɩɛ da’a Zwiiföwa glɩnɩɩ, a’a ‑bhöa’a ‑sɩkaa ‑mä ngëyii Lagɔ ‑sɛɛ ‑lɛ ’mö a dɔ’wʋ lɛgäwa. ‑Maa ‑wa glɩnɩ a‑a wanyɩ ‑bhʋlʋ ‑kpɔ Lagɔ a ’yize a ‑nʋä, wa jijo’wʋ a ‑nʋä a glɩnɩmöa’aa ‑sɩkaa, Lagɔ a ’yuë a glɩnɩmöä. ²⁰‑Budu a sɛ a ‑wʋä. Zezwii Kliisɩ ’a tietiewaa ‑nyɛ Lagɔ ’a ’möbhïlanɩwaa ’sɔ, mʋa glɩnɩɛ ‑budu a gluu. Zezwii Kliisɩ a’bhë, mɔɔ glɩnɩɛ dɛsɛkäkpiyii ‑ɛ kää ‑buduu sɛ. ²¹Mɔɔ kää ’nglɩ ’n wʋ ’tɛɛ ’mö, ’tɛɛnɩ ‑mä glu ‑këë ‑mä ghäyɩ, wʋ ’kä ‑Alowli a ’yize a ‑lu glɩnɩ. ²²A’bhï, ’a sɛ a ‑glɛɛ Zezwii ’wʋ a za, ‑budu ’la a ’wʋsɩbhälii ’mö a glɩnɩmöä. Abhʋa Lagɔ ’libhïmöä ’wʋ ’n ɔ yiɛ ’sɩbhä, ‑lɛ a dɔ’wʋ a ‑nyɛ Zezwii a ‑nʋä ‑muë’la ’wuë ’sɔ, a ’kä ’ɔ ‑buduu ’zʋ, ’ɔ ’Wugɔmʋʋ ’kanyɩ ’mö ‑bhölɩnɩ.

‑Waaa Zwiiföwa glɩnɩ jijo’wʋʋ ‑mä Zezwii tiee Pɔɔlʋ

¹‑Amö Pɔɔlʋ, sɛ n nʋä Zezwii Kliisɩ ’a libhoo ‑mä abhʋaa ’nɩɛ Zwiiföwa glɩnɩ jijo’wʋ a za, nza n ‑wʋä dɛ’ɛ ‑jie ’mö. ²Libho ’la Lagɔ nyɩaaa ’ɔ ngäzɩdlɩɩ a za‑a, nzɩɩ ’ɔ ’saa ɔ yɩbhää a dɛ ’kä ’yli ’wlʋnɩɩ, n kɩ dlɩ ’wʋ nɩɩ, wa kanyɩ wʋ ’dɩ ’nyɛ. ³’Saa Lagɔ ’yɩbhä a‑a ’bhlɩbhëa ’wuë a dɔ’wʋ ‑wʋ ziza‑a a‑a, Lagɔ a’bhë mɔɔ kälɩnɩ’muä kɛ ’klʋ. Wʋ dɩɩ, ’mö n ’nyanyɩɛ ’tikïyie ’wʋ ‑pa ’wʋ. ⁴A ‑kɩɩ ’mö zɛlɩɩ, sɛɛ Lagɔ sʋlʋnɩɩɛ Zezwii Kliisɩ ’a wɛlɩɩ ‑yɩ ziza‑a a‑a a zɛmö ’tɩɩ, a yi ‑sɩbhä yɩbhlɩnɩ. ⁵Sɛ’ɛ n gbää nɩɩ, ‑lɛ a wɛlɩ ’la ‑yɩ ziza‑a a‑a, Lagɔ ’niɛ bhla’mö a nɩkpa kɛ ’klʋ kälɩnɩ, ‑maa ‑sɩkaa a dɔ’wʋ, ’ɔ tietiewaa ‑nyɛ ’ɔ ’möbhïlanɩwaa ’sɔ, ‑wa glɩnɩɛ ɔ ’yize a ‑nʋä, ’mö ɔ kälɩniiɛ kɛ ’klʋ. ’Ɔ ’Wugɔmʋʋ ’mö ɔ ghlɛnɩɛ ’mö ’n ɔ yuënyɩɛ kɛ ’klʋ kälɩnɩ. ⁶Wɛlɩ ’la ‑yɩ ziza‑a a‑a, Zezwii Kliisɩ ’a ’Mänatɩtɩɩ miɛ. Sɛ’ɛ yɩ nʋä nɩɩ, ɔ za ‑waaa Zwiiföwaa glɩnɩɩ wa ‑nyɛ Zwiiföwaa ’sɔ, wa ’wuë, ɔ ’kʋä ɔ ngëyi ‑bhlʋ ’wʋ ’zʋa, ’nyupälɩɩ ’wuë ‑yɩnyɩ dɛ ɔ bhïla a‑a, ɔ ’kʋänyɩ ’gämö ’wʋ ghälanɩ.

⁷’Mänatɩtɩ ’la a biabianyɔ Lagɔ ’zʋaaa ’wʋ. ’Ɔ ngäzɩdlɩ a ’yize a za, nza ɔ libhïïä ’wʋ, ’n ɔ ‑yi’miɛ ’wʋ tie, ’n ɔ yiɛ ‑mä na ’mö ’ɔ ’mötɛɛnɔ ’kɔdʋʋ ’yli ’wälanɩ. ⁸‑Mä Lagɔ a ‑nʋa ’wuë gla’mö a dɔ’wʋ, ‑amöö ’nɩ a‑a ‑lu glɩnɩ ’lɩlɩlɩɩ, ‑amö Lagɔ ’libhïä ’wʋ, ’n ɔ ‑yiiɛ ɔ tietienyɔ ’wʋ ’zʋa, nzɩɩ ‑waaa Zwiiföwa glɩnɩɩ, ’nyupälɩɩ a kii ’wuë ɔ ghälaa nɩkpɛ Kliisɩ a za ’wʋ, ‑yɩɩɛ ‑sɩbhä a sɛ ‑wʋʋ, n ’kʋä yɩ ’dɩ ’nyɛ. ⁹’Saa ‑lii ’wuë a ’wälanyɔ Lagɔ yɩbhä a‑a, ‑yɩ ziza a‑a ’kwädlɩ ‑këë ɔ kälɩa’aa ‑sɩkaa ’klʋʋ, wa ’kɩ yɩbhlɩnɩ. ¹⁰‑Lɛ a dɔ’wʋ, Zezwii Kliisɩ a ‑nʋa a ‑zɩkpa ’kädaa yi ’nglɩ ‑kä zuzukuu ’wuë ‑yɩ ’tɛɛ ’mö ‑yɩ ’kämanɩɛ ‑lɛ zlɩ ‑nyɛ dʋdʋ ’sɔ a jijo’wʋʋ, yɩ yi sɛ yɩbhlɩmanɩ nɩɩ, Lagɔ ’a ’nɛɛnɔɔ, wʋ’ʋä muënɩ. ¹¹’Saa Lagɔ ’yɩbhä a‑a ’kwädlɩkwädlɩ ɔ ’kä ’yli ’wälanɩɩ, ’mö ɔ ’wälanɩa’aa ‑sɩkaa ‑mä ‑Alowli Zezwii Kliisɩ ’mö ’yli. ¹²Zezwii Kliisɩ, sɛ ‑a ‑gälɔɔ ’wʋ a za, ‑a bhɛnɩa’a ‑sɩkaa ‑a ’kä Lagɔ yɔwʋ ’dio ‑pälɛpälɛ. ‑A ’kɔ yɔwʋ ’dio a dɔ’wʋ, nganɔ ’naa ’kanyɩa’a ’ku ’mö ‑wʋ. ¹³‑Atʋayuënyɩ, sɛ n ’nyanyɩɛ Lagɔ ’a wɛlɩɩ a za, nza n ‑wʋä dɛ’ɛ ‑jie ’mö ’n n yɩɛ ’klɩ. ‑Maa ’na ’klɩyɩyɛ ’la, ɛ ‑glɛ a ‑li a ‑li ’kädɩ gwë, zaa, ɛ nɩ tanyɩ swɩ yɔwʋ ’kuanɩ.

Kliisɩ ’a nɩkpawawʋʋ

^14-15Zaa, ‑aa dɩba Lagɔ, ‑mä ghäyɩ ’wʋ ’n mä’ä dʋdʋ ’wʋ a ‑bhɛbhɛlii ’wuë ’bhöönɩɛ kä’möö, ‑lɛ ɔ dlɩ ’mö ‑lɛ n pää ‑kokomïladigbï glu, ’n n bhibheoo a ’wlumö. ¹⁶’Na ’saa n ’yɩbhänɩɛ a ’wlumö Lagɔ ‑ɔnyɩɩ ’ghïlinɔɔ ’nɩɛ ’bhlenɩdɛ ‑kää, muä nɩɩ, ’ɔ ’Wugɔmʋʋ nɩ ’nyɛ ‑a’a dilaa ’mötɛɛnɔ, ¹⁷nzɩɩ a ’kä sasɛ Kliisɩ dlɩ ’tɛɛnɩ. Ɔ ’kanyɩ ‑sɩbhä a za ’mö ‑bhölɩnɩ, nzɩɩ ’ɔ ‑wawʋʋ ’kanyɩ dlɩ zɛmö ‑wʋ. Wʋ ’mö a dɔ’wʋ, a ’kä ‑nyɔnʋ, a ’kä ’mö ’tɛɛ. ¹⁸Lagɔ nɩ gbä, a ‑nyɛ ɔ ‑nʋa ’wuë ’sɔ, Kliisɩ ’a ‑wawʋʋ, sɛ wʋ’ʋä ‑sɩbhä a sɛ ‑wʋ, sɛ wʋ’ʋä ’bhlenɩdɛ ‑kä, sɛ wʋ mlɩnɩɛ mä’ä ’ylʋ zɛmö a nɩkpaa a kii ’wuë ‑gömöö, a ’kä ‑sɩbhä yɩbhlɩnɩ. ¹⁹Sɛ’ɛ n gbää nɩɩ, n bhibhe a ’wlumö Lagɔ, nzɩɩ Zezwii Kliisɩ ’a ‑wawʋʋ ‑wʋ ’ghïliɛ tenyii, nɩkpɛ ’nɩɛ bhɛnɩ ɔ ’kä sasɛ ’mö ’nʋʋ, a ’kʋ ‑tiamö yɩbhlɩnɩ. ‑Lɛ a dɔ’wʋ, ’saa Lagɔ glɩnɩɛ, a ’kʋ ’tɩɩ yɩbhlɩnɩ, ɔ ’kanyɩ ‑tiasɛ ’mö ‑bhölɩnɩ. ²⁰Lagɔ, ɔ bhɛnɩ ɔ ’kä ‑li a ’kädɩ nʋ, ’saa ‑a ’yɩbhänɔɔ ‑nyɛ ’saa ‑a pää dlɩ ’wʋ ’sɔ, ɔ bhɛnɩ ɔ ’kɩ nʋ ɔ ’kä ‑lɛ ’wʋ ’mɩɛ. ’Ɔ ’mötɛɛnɔɔ ɔ nʋnɩnyɩɛ libho ’möö, ’ghïli wʋ ’ghïliɛ tenyii. ²¹Ɔ ’nglɩ nɩ ’ghlimanɩ. Ɔ ‑nʋa ’wuë ‑wa ‑glɛɛ Zezwii Kliisɩ ’wʋ a ‑zɩkpa ’kädaa, a nɩ ’ghlimanɩ ɔ ’nglɩ ’kwädlɩkwädlɩnɩ. Nn a nɩ ’ghlimanii.

Lagɔ yɩbhä nɩɩ ɔ ‑nʋa ’wuë wa nɩ glɩnɩ ‑bhlʋ

¹‑Amöö ‑wʋä dɛ’ɛ ‑Alowli Zezwii Kliisɩ ’a libhoo a za ‑jie ’möö, ‑amöö zʋanyɩɛ dɛ’ɛ ’dɩ ’mö nɩɩ: Nɩkpa a ‑muë Lagɔ ‑sɛɛ ‑lɛ wa ’kä ɔ ‑nʋä glɩnɩɩ, sɛ wa kää wa ’kä nɛmöö, a nɩ nɛmö ‑sɩbhä. ²A nɩ tɩ anyɩ ’kädɩ ’mö ’wʋ ’libhï, a nɩ yɔnɩ dlɩ ’wʋ, a nɩ ‑kpaanɩ dlɩ ’mö. Sɛ a ‑wawanɩɛ a za, a nɩ ’kunɩ ’mlɩ a ‑nyɛ a’bhɩa ’kä ’wʋ ‑wʋnɩ. ³Lagɔ ’a ’Wugɔmʋʋ mɔɔ kää ’nglɩ ’n a yiɛ ‑bhlʋ zʋ. ‑Lɛ a ’wʋwʋnɛ ’la, a nɩ tɛlɩ ’kwädlɩ sɛ ‑lu ‑bhlʋ a’bhë tea sɛ ‑sɛ. A nɩ ‑wanɩ, ’nyu nɩ tanyɩ jijo’wʋ ’plɩnɩ. ⁴Kpökpaa, a ‑bhli ‑bhlʋ, Lagɔ ’a ’Wugɔmʋʋ, ɔ ‑bhli ‑bhlʋ, ‑a ’wuë, sɛ ‑bhlʋ ‑kpɔ ’la, dlɩtɛɛnɩdɛ ‑bhlʋ a za Lagɔ wäzɩnyɩɛ. ⁵‑Alowli, ɔ ‑bhli ‑bhlʋ, Lagɔ a dlɩtɛɛnɩtɛnɛɛ, ɛ ‑bhli ‑bhlʋ, ’wluwɔlʋwlɛɛ, ɛ ‑bhli ‑bhlʋ.

⁶Lagɔ, ɔ ‑bhli ‑bhlʋ ‑kpöö,

mɔɔ glɩnɩɛ ‑a ’wuë a dɩba,

mɔɔ ’kämanɩnyɩɛ ‑a ’wuë ‑gömö,

‑a ’wuë, ‑abhʋa ɔ ghlɛnɩɛ ’mö ’n ɔ nʋä libho,

mɔɔ ‑wʋnyɩɛ ‑a ’wuë ‑gömö.

⁷Zezwii Kliisɩ, ‑a ’wuë ‑sɩbhä ɔ ’pää ‑aa ngäzɩdlɩ, sɛɛ ’ɔ dlɩɩ ’yɩbhää ’n ɔ ‑yinyɩɛ ‑sɩbhä bhʋlʋbhlʋ ’nyupälɩ ’wʋ ghäla. ⁸Lagɔ ’a wɛlɩɩ a ’bɔgʋʋ ’mö a ’kïbhë ‑bhlʋ, sɛ’ɛ a nʋä nɩɩ:

‑Mä ghäyɩ ’wʋ ‑mä ɔ möä,

ɔ ‑su ‑jiewa ’bɩwʋ ’n ɔ yiɛ mö,

’n ɔ yiɛ ’ɔ nɩkpaa ‑li dilanɩ.4.8 Soomö 68.19.

⁹Wɛlɩkïbhë ’la, ‑mä Zezwii Kliisɩ ’mö ‑mä a ’wlʋnɩɛ ’yli. Sɛ’ɛ a sɛɛ zɛmö nɩɩ: Zezwii, ɔ ’bhööä ‑mä ghäyɩ ’wʋʋ, mä’ä dʋdʋ ’wʋ dʋdʋ ’wʋ ‑mä ɔ yiɛ ’wë, ’n ɔ yiɛ bhäla ‑mä ghäyɩ ’wʋ ’bɩwʋ mö. ¹⁰‑Ɔ yiɛ mä’ä dʋdʋ ’wʋ dʋdʋ ’wʋʋ, mɔɔ möä ‑mä ghäyɩ ’wʋ ghäyɩ ’wʋ, ɔ ’kä saa ’wuë ‑wʋ, ɔ ’kä ‑lii ’wuë ‑gömö ’kämanɩ. ¹¹‑Maa ’nyɛnyɛli ’la yɩbhlɩ miɛ nɩɩ, ɔ ’pä ‑mumuë ’nyu wa ’kä ɔ tietiewa glɩnɩ, ‑mumuë, ’ɔ ’Wugɔmʋʋ ’kʋä ’mö bhïlanɩ, ‑mumuë, wa ’kä ’ɔ ’Mänatɩtɩɩ a biabiawa glɩnɩ, ‑mumuë, wa ’kä ɔ ‑nʋa a ‑zɩkpöö a ’ylizʋnɩwa glɩnɩ, wa ’kä’ɛ ’ɔ wɛlɩɩ a ’cɩawa glɩnɩ. ¹²Nzɩɩ ɔ ‑nʋa ’kä sasɛ ’cɩɛ wa ’kä ’ɔ libhoo nʋ, Zezwii Kliisɩ ’a kpökpaa, ‑a glɩnɩɛ ɔ ‑nʋa a ‑zɩkpaa, a ’kä ’yli yɔwʋ ’tɛmanɩ, nza ɔ ’zuëë ‑sɩbhä ‑mä. ¹³‑Lɛ a dɔ’wʋ, ‑abhʋa ɔ ‑nʋa ’wuë, ‑a ‑kä ‑sɩbhä ’ɔ wɛlɩɩ a dɔ’wʋ ’yukusɛ möö, ’ɔ wɛlɩɩ ’wuë, ‑a yi ’ylɩ ‑bhlʋ ’mö sɛ ‑bhʋlʋ ’mö ’nʋ, Lagɔ ’a Yuu ‑bhʋlʋ ‑kpɔ, ’saa ɔ glɩnɩɛ ’tɩɩ, ‑a ’wuë ‑a yu ’gämö yɩbhlɩnɩ, ‑mä ’ɔ wɛlɩɩ ’mö a dɔ’wʋ ‑a yi ‑jɩbhɛ, sɛ ɔ ‑wʋä Lagɔsɛ ’tɩɩ, ‑a ‑nyɔɔ yi ‑sɩbhä ’wlʋnɩ. ¹⁴‑A ‑kä ’ɔ wɛlɩɩ ’mö a dɔ’wʋ ‑jɩbhɛɛ, ‑a ’naa ’käa’a yɩ dɔ’wʋ ’yuëli nʋ, ‑a ’naa ’kä gba’agbagba’a bhli. Nɩkpaa ‑wa sɛnɩɛ Lagɔ ’a wɛlɩɩ widɩ ’möö, wa ‑nyɛ ’wa nɩkpadulawɛlɩɩ ‑kä yii, ‑muë ‑kä sɛ’ɛ nʋ, ‑muë ‑kä sɛ’ɛ nʋʋ, ‑a ’naa ’kä ’wa ylʋʋ ’yukwli ‑pʋnɩ. ¹⁵Zaa, a‑a nɩ ‑wawanɩ, a‑a nɩ kä gbëaa ngli, nzɩɩ, Zezwii Kliisɩ ɔ glɩnɩɛ ‑a’a ’wukpëlea, ‑mä ‑lii ’wuë ’mö a dɔ’wʋ, ‑a ’kä ɔ saa ’ghlimanɩ. ¹⁶Sɛɛ nɩkpɛ a kpökpa ‑wʋ’ɛ ’n a nɩma ’wuë ‑glɛglɛnɩ’ɛ ’wʋ, ’a gönasaa a za‑a, Zezwii a ‑nʋa ’wuë, ‑sɩbhä wa ‑wʋä. Wa ’wuë, sɛ wa glɩnɩɛ ’ɔ kpökpaa a nɩmaa, mɔɔ kää ’nglɩ ’n wa ‑glɛglɛnɩɛ ’wʋ ’n wa glɩnɩɛ ‑bhlʋ. Mɔɔ kää ’nglɩ, libhi ɔ ’nyʋää bhʋlʋbhlʋ ’n wa nwiɛ. Wa ‑kä ‑sɩbhä ’zʋ dɔ’wʋ ‑wʋʋ, sɛ wa ‑wawanɩɛ a za, sɛɛ kpökpa a ‑maa ‑yɛɛ ‑wʋ’ɛ, ’n a ‑lowli ’ghlimanɩ’ɛ sasɛɛ, ’n ɔ ’tɛɛ’ɛ ’möö, wa ’wuë, ‑sɩbhä wa ‑wʋä.

Kliisɩ ‑kanyɩ nɩkpalili ’wʋ ’zʋa

¹⁷Wɛlɩkïbhëa ‑anyɩɩ dɔ’wʋ n ’kanyɩɛ ‑Alowli Zezwii Kliisɩ a ’nglɩ ’mö kä’mö titlii, ma‑a nɩɩ: Nɩkpaa ‑waaa Lagɔ ‑yii, ’wa sɛ wa nɛmöö, a nɩ tɩ ‑sɩbhä nɛmö. Nɩkpa ’la, ‑lii ‑yɩɩɛ dɛsɛ ‑kä ’lɩlɩlɩɩ, ’mö wa pää ’wʋ dlɩ. ¹⁸Sɛɛ wa’a ’yɩbhää Lagɔ ’kʋä ’wʋ ngäla a za, wa’aa ‑tiamö a ’nɛɛnɔ ‑kä. Sɛ wa ’tumanɩɛ ’wa dilaa ’mö wa tɩa Lagɔ yɩbhlɩnɩ a za‑a, ‑tiamö a ‑bhölɩbhölɛ Lagɔ nyɛɛ nɩkpɛɛ, wa ’nɛɛ ‑kä. ¹⁹‑Lu ‑bhlʋ a’bhë ’nuëa’a zʋ ’wʋ ‑bhö. ‑Lizoku ’mö wa nyɛɛ ’wa dilaa yowʋ, wa ’kä ‑lii a ki ’wuë ‑yɩ plaa fɩ nʋ a za.

²⁰‑Maa abhʋa abhlɩ, sa’a a ‑bhölɩbhölɛɛ, ’mö Kliisɩ ’nanyɩɛ ’cɩa. ²¹Zezwii ’a wɛlɩɩ, wa kanyi ’nyɛ, wa kanyi sasɛ dlɩ ‑gömö ‑sɛsɛnɩ zaa, ’a sɛ a ‑gälɔɔɔ da’a ’wʋʋ, sɛɛ ‑sɩbhä sɛɛ ‑tiamö zɛmöö, a ‑yi ‑sɩbhä. ²²A ‑yi sɛ nɩɩ, ’a sɛ a nɛmö a‑a bhla’möö, ‑sɩbhä a ’naa ’käa’a ‑sɩkaa nɛmö. Zaa, ’a bhla’mö a ‑wʋwʋsaa sɛɛ dulanyɩɛ ’n ‑sɩbhä kwanyɩɛ ’nyinylolii ‑yɩ ’kanyɩɛ ’yli bhɩa ’möö, a nɩ ‑sɛ ‑sɩbhä kɛ’mö ’lɩlɩlɩ. ²³A nɩ nglu ’wʋ, Lagɔ ’a ’Wugɔmʋʋ ’kä ’a dlɩpäsaa ’mö zigbanɩ, ‑sɩbhä ’kä ’lilele ’zʋ. ²⁴‑Wʋsɛlele sɛɛ zlɔnɩɛ ’mö, sɛɛ ‑wʋä Lagɔsɛ, sɛɛ ‑nyɛ Lagɔ ’a ‑tiamö a wɛlɩɩ mönɩɛ yɔwʋʋ, ‑sɩbhä Lagɔ a’bhë ’nyanyɩɛ zaa, a nɩ nglu ’wʋ a ’käa’a ‑sɩkaa ‑sɩbhä a ’yize ‑wʋ.

²⁵Zaa, a nɩ ‑sɛ yio kɛ’mö. A nɩ ’nyɛnyɛnɩ gbëaa. Ɛ’ɛ ‑bhö nyɩasɛ, ‑maa ‑a ’wuë sɛ ‑a ‑glɛɛ Zezwii ’wʋ a za, wʋ ‑a ‑glɛglɛnɩɛ. ²⁶’Klɛ ‑kaanyɩ ’mlɩ yii, a nɩ ’nɛmanɩ anyɩ ’wʋ, ɛ tanyɩa ’nyinyloli ’mö kwä. Klɛ ’la, swe nɩ te ylunɩ. ²⁷A nɩ tɩ Sataa ’yi ’tatinɩ ɔ nɩ tanyɩ ’nyinyloli nʋa. ²⁸‑Ɔ ‑kä a ’wi ghlii, ɔ nɩ ‑sɛa’a ’ɔ wii kɛ’mö, ɔ nɩ ’libhï ’ɔ kätɩkpöö ’wʋ ɔ ’kä libho nʋ, nzɩɩ ɔ ’käa ɔnyɩ bhɛnɩ, ɔ ’käa’ɛ ‑waaa ‑lu kä’mö ‑kä ’wʋ yi. ²⁹Wɛlɩkïbhëzokwë ‑bhlʋ a’bhë nɩ tanyɩ ngli ghlɛnɩ. ‑Maa a ‑kä ‑lɛ glɩɩ, wɛlɩ a ‑mii kää a ’bhɩa a ‑li a ‑li ’mö, ‑yɩ ’kʋää swɩ nyɛmʋ ’mö ’pää, yɩ ’yize ’mö a nɩ bhïla. ³⁰’Wugɔmʋʋ ’Wlɩlɩ Lagɔ ’zʋanyɩɛ ‑gömöö, a nɩ to kɔmanɩ ‑mä ’a ’zʋzʋsaa ’mö, ‑maa mɔɔ glɩnɩɛ yɩbhlɩnɩdaa ɔ ’zʋanyɩɛ, ‑këë zlɩ ɔ ’kanyɩɛ mä’ä ’pɩwʋ a ‑lii ’wuë ’mö ngli ‑sɛɛ, ɛ ’kä ghlɛ. ³¹Zaa, a nɩ ‑sɛ ‑lizoku ’wuë kɛ’mö, ɛ yi ’klɛkwïlaklu oo, ɛ yi dlɩgwlikäkʋ oo, ɛ yi ’klɛpäpʋ oo, yɩ ’wuë a nɩ ‑sɩɩ kɛ’mö. A nɩ tɩ a ’bhɩa ’wʋ nylanɩ, a nɩ tɩ nɩkpɛ ‑di zia. A nɩ ‑sɛ kpʋkpʋʋ kɛ’mö ’lɩlɩlɩ. ³²A nɩ nɛnɩ dlɩ zɛmö, a nɩ kä a ’bhɩa a ngäzɩdlɩ. Sɛɛ Lagɔ ’tatinɩɛ Zezwii Kliisɩ a za ’a ’nyinylolii a gbʋʋ ’yii, a ’wuë, a ’bhɩa ‑kaanyɩ ‑lizoku ’wlu nʋʋ, a nɩ ’tatinɩ ‑sɩbhä yɩ gbʋ ’yi.

A nɩ nɛmönɩ ‑mä Lagɔ ’a lɩlɛɛ ’mö

¹Lagɔ a ’yuë a glɩnɩɛ, ‑wa ɔ ‑waanyɩɛ tenyii zaa, a nɩ ’tɛmanɩ ’mö a ’kä ɔ saa nɩkpa ‑wa. ²Kliisɩ a saa, ’a nʋnʋlii ’wuë, a nɩ nʋnii ‑wawʋ ’mö. ’Ɔ sɛ ɔ ‑wanyɩɛ ‑sɩbhä ma‑a nɩɩ, ɔnyɩ ɔ ’wlʋä ’mö ’n ɔ yiɛ ‑aa ’wlumö ’ku. Bʋbɔnɩlu a ‑muu nɛnɩɛ Lagɔ dlɩ yɔwʋ, ’mö ɔ ’zʋä ’n ɔ yoo ɔnyɩ bʋbɔnɩ.

³Sɛ’ɛ n gbää nɩɩ, Lagɔ a ’yize a ‑nʋä a glɩnɩɛ zaa, ’nglwɩ a ‑sɛsɛnɩsɛsɛnɛ, nyɩbhɛlɩ a ‑sɛsɛnɩsɛsɛnɛ, ’saa glɩnɩɛ Lagɔ a ’yila ’klʋ a dɔ’wʋ fɩplaplʋ a ’ki ’wuë, yɩ ‑nyɛ gugwagugu ’sɔ, yɩ nɩ tɩ ‑mä a jijo’wʋ ‑wʋ ’lɩlɩlɩ. ⁴Wɛlɩzoku a kii ’wuë, välɛvlʋ mu, ‑ɔɔ’nɛɛnɩwɛlɩ mi, wɛlɩɩ ’wuë ‑yɩɩɛ ’yukwli ’mö ‑ngwaa, yɩ nɩ tanyɩ ngli ghlɛnɩ ’lɩlɩlɩ, ‑maa Lagɔ ’a bhälɩwɛlɩɩ mii nɩ ghlɛnaanyɩ ngli. ⁵A nɩ yɩbhlɩnɩ sɛ nɩɩ, nyɩbhɛlɩɩ ‑wa sɛsɛnɩɛ ngwlɩɩ, ngwlɩɩ ‑wa sɛsɛnɩɛ nyɩbhɛlɩɩ, wa ‑nyɛ gugwagugwawaa ’sɔ, ’pɩwʋ mää Lagɔ ‑nyɛ Kliisɩ ’sɔ wa ’kämanɩɛ, wa’aa ‑mä ’bhle ‑kä. ‑Atʋayuënyɩ, gugwagugu, ’fʋ a ‑lagwɩ a bʋbɔbʋbʋ a ke ‑mämaa‑a.

⁶Wɛlɩ a ‑mii ’nɩɛ gbëaa ’mö ‑kä, a nɩ ti ’yukwli ‑pʋnɩ, yɩ tanyɩa dula. Ɛ’ɛ ‑bhö nyɩasɛ, ‑maa nɩkpaa ‑waaa ’yɩbhä wa ’kä Lagɔ ’klʋkpamö zʋʋ, mʋa ‑gänɩɛ sa’a a wɛlɩ. Yɩ za Lagɔ yuë gbʋ köbha. ⁷Sa’a a nɩkpa ’la, a ‑nyʋä ’sɔ a nɩ tɩ bhʋ ‑bhʋlʋ yɩ ’lɩlɩlɩ. ⁸Bhla’mö a dɔ’wʋ, ’yuylukwë ’mö a ‑wʋ a‑a. ‑Maa ‑sɩkaa a dɔ’wʋ, sɛ a ‑glɛɛ ‑Alowli ’wʋ a za, lɩlɛ ’mö a ‑wʋa’aa, zaa a nɩ nɛmö nɩkpa a ‑muë ‑wʋ lɩlɛ ’mö a sɛ. ⁹Nɩkpɛ a ‑mɔ Zezwii Kliisɩ nglanɩɛ ’ɔ wɛlɩɩ ’mö ’wʋʋ, dlɩ zɛmö ɔ nɛmanɩɛ, ’mözlɔnɩli a ’yize ɔ nʋä, gbëaa a ’yize ɔ kää ngli. ¹⁰Zaa, ’saa nɛnɩɛ Lagɔ dlɩ yɔwʋ ’mö a nɩ tɛlɩ sɛ. ¹¹‑Lii ‑yɩɩɛ ‑lu a ‑lu gwë ‑glɛɛ, wa nʋnɩɛ ‑mä guylukwëa ’möö, a ‑nyɛ yɩ nʋnʋwaa ’sɔ, a nɩ tɩ bhʋ ‑bhʋlʋ yɩ. ‑Maa ’a Lagɔsɛ a nɛmönɛmösaa, ‑sɩbhä nɩ kä ’nglɩ, ‑lizoku ’la ’kä ’pɩwʋ ’pɔɔ. ¹²Nɩkpa ’la, ’wa ‑lii wa nʋä ’wi ’möö, zʋ ’wʋ yɩ ‑bhöä tenyii, yɩ’ɩɛ nglisɛsɛ ‑wʋ. ¹³‑Li ’la ’wuë, Lagɔ ‑kɩɩ ’wʋ ngälaa, sɛ yɩ glɩnɩɛ ’zokuu, ‑sɩbhä ma‑a ’yoo ’ylɩmö. ¹⁴’Lɩlɩlɩ a dɔ’wʋ ’saa Lagɔ ngälaa ’wʋʋ, zɩkpa wʋ bhliɛ. Nza wa nʋä nɩɩ:

‑Nmöö ngämöä, gɔlɔ,

‑sɔ ‑mä ’kuduwaa gla’mö ’wʋ,

Kliisɩ ‑kamö ’ɔ lɩlɛɛ ’mö ’wʋ ngälanɩ.5.14 Lʋ nɩ, ‑mä Tɛkämɛnɩnɔɔ a ’bɔgwɩɩ ’mö a dɔ’wʋ, ‑bɛ ’nɩɛ ’bɔgʋ ‑mu ’mö wʋ cɛlɩɛ ‑yi.

¹⁵Zaa, ’a nɛmönɛmösaa, a nɩ ’nɛmanɩ ‑sɩbhä ’wʋ tenyii. Nɩkpa a ‑muë glɩnɩɛ ‑ɔɔ’nɛɛnɩwaa, a nɩ tɩ wa saa nɛmö, ‑maa a nɩ nɛmö ’nɛɛnɩwa a sɛ. ¹⁶’Tɛnyɩɩ ’wuë Lagɔ nyanyɩɛ a nɩ tɛ ’yi ’tatinɩ ɛ nɩ tɩ ’fʋ ’plɩ. Ɛ’ɛ ‑bhö nyɩasɛ, ‑maa zilaa ‑a ‑wʋä dɛ’ɛ ’möö, ’zoku yɩ glɩnɩɛ. ¹⁷’Saa ‑Alowli Lagɔ yɩbhää, ’mö a nɩ yɩbhlɩnɩ a ’kɩ nʋ, ‑maa a nɩ tɩ ‑ɔɔ’nɛɛnɩwa a sɛ nɛmö.

¹⁸A nɩ tɩ anyɩ nʋ ’wʋ lʋa, wʋ tanyɩa bidibidi ‑su. ‑Maa Lagɔ ’a ’Wugɔmʋʋ ‑ɔ ‑wʋanyɩɛ ‑gömöö, ɔ ’yize mɔɔ nɩ ‑soanyɩ ’kwädlɩ. ¹⁹A ‑kä ‑lɛ glɩɩ, a nɩ fä Lagɔ lwɩ a kii ’wuë yɔwʋ, ‑sɩbhä ’kanyɩ bhʋlʋbhlʋ swɩ nyɛmʋ ’mö ’pä. Ɛ yi lwɩ a ‑mii cɛlɩɛ ‑mä ’ɔ wɛlɩɩ a ’bɔgʋʋ ’mö mi oo, ɛ yi ‑mi ’ɔ ’Wugɔmʋʋ panyɩɛ dlɩ ’wʋ mi oo, ’a dilaa ’wuë ’mö, a nɩ bhlɩnii Lagɔ, a ’kä ‑sɩbhä ɔ ’nglɩ ’ghlimanɩ. ²⁰‑Lii ’wuë a dɔ’wʋ, ‑Alowli Zezwii Kliisɩ a ’nglɩ ’mö, a nɩ bhälɩ ’kwädlɩ ‑aa dɩba Lagɔ ’yize.

Sɛ’ɛ Pɔɔlʋ ’zʋä ’ngwlɩ ‑nyɛ ’luwluwa ’sɔ ’dɩ ’mö

²¹‑Atʋayuënyɩ, a ’wuë, sɛ a kää Kliisɩ a nganɔ ku ’mö a za, a nɩ ’zʋzʋnɩ ’klʋkpamö.

²²‑Nmö nglɔɔ, ’zʋ ‑na ’luwli ’klʋkpamö. ‑N ‑kä ‑sɩbhä ’zʋ dɔ’wʋ ‑wʋʋ, ɛ nɩ ‑bhɩɛ ‑Alowli Zezwii a’bhë mö ‑n zʋ ’klʋkpamö. ²³Ɛ’ɛ ‑bhö nyɩasɛ, ‑maa Kliisɩ, ɔ ‑nʋa a ‑zɩkpaa ‑a glɩnɩɛ ’ɔ kpökpaa, a Puënyɔ ɔ glɩnɩɛ, mɔɔ glɩnɩ’ɛɛ a ’wukpële. Sɛ ‑bhʋlʋ ‑kpɔ ’la, ‑sɩbhä ’luwli glɩnɩɛ ’nglɔ a ’wukpële. ²⁴Zaa, Kliisɩ a ‑nʋa, sɛ wa kää wa ’kä wa ‑lowli ’klʋkpamö zʋʋ, ‑mä ‑lii ’wuë ’mö a dɔ’wʋ, ‑sɩbhä ’nglɔ kää ɔ ’kä ɔ ’luwli ’klʋkpamö zʋ.

²⁵‑Nmö ‑naa ’luwlii, sɛɛ Kliisɩ ‑waa ɔ ‑nʋa ’n ɔ yiɛ ɔnyɩ ’mö ’wlʋ ’n ɔ yiɛ wa ’wlumö ’kuu, ‑wa ‑sɩbhä ‑na ’lɛnglɛ. ²⁶Kliisɩ, sɛ ɔ ’zʋä da’a a za, ɔ ‑nʋa wa ’nyɛɛ ’ɔ wɛlɩɩ ’n wa yuëë ’wlu wɔlʋ, nza wa plɛɛ ’wlɩlɩ ’n wa yiɛ ɔ ’yize a ‑nʋä zʋ. ²⁷Sɛɛ nɩkpɛ yɩbhä’ɛ nɩɩ, ’ɔ nglɔɔ ɔ ’kää kwä a kpökpaa, a nɩ ‑wʋ ‑ziliyi a ku a sɛ, ’wlɩlɩ ‑plɔplɔplɔ, ɔ nɩ glɩnɩ ‑jɛnglɔ, ɔ nɩ tɩ ‑bibi ‑bhli, sɛ ‑bhʋlʋ ‑kpɔ ’la, ‑sɩbhä Zezwii ’yɩbhää nɩɩ, ɔ ‑nʋa ’wuë a ‑zɩkpaa, ‑zlɩ ɔ ‑kaa ‑mä ɔ yɔwʋ wäzɩnɩɩ, a nɩ glɩnɩ ɔ ’yize a ‑na, a nɩ tɩ ‑maa yɔwʋ ‑kä. ²⁸Sɛ ‑bhʋlʋ ‑kpɔ ’la, ‑sɩbhä nɩkpɛ kää ɔ ’kä ɔ ’lɛnglɛ ‑wa, sɛ ɔ ‑waa ɔnyɩ ’a kpökpaa. Nɩkpɛ ‑kä ɔ ’lɛnglɛ ‑waa, ɔ’bhë ɔnyɩ ɔ ‑waa. ²⁹A ‑yi sɛ nɩɩ, nɩkpɛ a ‑mɔɔ ’kää ɔnyɩ a kpökpa ‑gblɩɩ, ɔ’ɔɔ ‑bhölɩ. ‑Maa nɩkpɛ ‑kä ’wlʋʋ, ɔnyɩ ɔ liaa, ɔnyɩ ɔ ’zʋnɩɛ ’yli ’tɩɩ. Kliisɩ, ɔ ‑nʋa a ‑zɩkpaa, ‑sɩbhä ɔ ’zʋnaa ’yli. ³⁰Ɛ’ɛ ‑bhö nyɩasɛ, ‑maa ɔ ‑nʋa a ‑zɩkpaa, ’ɔ kpökpaa mö ‑a glɩnɩɛ, ‑abhʋa glɩnɩɛ ’ɔ yɔwʋ a nɩmaa. ³¹Lagɔbɔgʋʋ ’mö a wɛlɩkïbhë ‑bhlʋ, sɛ’ɛ a nʋä nɩɩ: ‑Sɩbhä a za nɩkpɛ kää ɔ ’kä ɔ dɩba ‑nyɛ ɔ ‑da ’sɔ yɔwʋ ’bhöö, ɔ ‑nyɛ ɔ ’lɛnglɛ ’sɔ, wa ’kä yɔwʋ ’diodionɩ wa ’kä nɩkpɛ ‑bhlʋ zʋ.5.31 Zenɛɛzɩ 2.24.³²Wɛlɩkïbhë ’la, zɛmö a kää tenyii. Na dɔ’wʋ, Kliisɩ ‑nyɛ ɔ ‑nʋa ’wuë a ‑zɩkpaa ’sɔ a dɛ a bhïlaa. ³³Miɛ abhlɩ, ‑maa abhʋa ’luwluwa ‑nyɛ a ’lɛnglɛwa ’sɔ, a dɛ a bhïlamöä. Nza n gbää nɩɩ, ‑nmö ’luwli, sɛ ‑n ‑waa ‑nanyɩɩ, ‑n kä ‑n ’kä ‑sɩbhä ‑na ’lɛnglɛ ‑wa. ‑Nmö ‑naa ’nglɔ, ‑n kä ‑n ’kä ‑na ’luwli ’klʋkpamö zʋ.

Sɛ’ɛ Pɔɔlʋ ’zʋä ’yuë ‑nyɛ ‑lowluwa ’sɔ ’dɩ ’mö

¹Abhʋa yuëa, sɛ a glɩnɩɛ ‑Alowli Zezwii Kliisɩ a ‑nʋä a za, a nɩ ’zʋ a ‑lowluwa ’klʋkpamö, ‑sɩbhä ma‑a nɛnɩɛ Lagɔ dlɩ yɔwʋ. ²‑Mä Lagɔ ’a Gböö ’wuë gla’mö a tɛkägbaa ’nyupälɩ ‑glɛɛ gwëë, ma‑a. Sɛ’ɛ a nʋä nɩɩ: ’Zʋ ‑na dɩba ‑nyɛ ‑na ‑da ’sɔ ’klʋkpamö.³‑Lɛ a dɔ’wʋ, ‑n yi ‑jɔlʋ ghlɩ, ‑n yi ’pɩwʋ gwälɛ.6.2‑3 Ɛzoodɩ 20.12; Detlenɔɔmö 5.16.

⁴’Yuëlowluwanyɩ, a nɩ tɩ ’a yuëa ’klɛ ’mlɩ zʋ. ‑Maa a ‑kʋä ‑suu, sɛɛ Lagɔ slʋnanyɩɛ, a nɩ zlɔmanuë ‑sɩbhä ’mö a ’kʋä ‑sɩbhä ’dɩ ’mö zʋ.

Sɛ’ɛ Pɔɔlʋ ’zʋä göwa ‑nyɛ ’bhidɩbawa ’sɔ ’dɩ ’mö

⁵Abhʋa göwaa, ’a mä’ä dʋdʋ ’wʋ a ’bhidɩbawaa, a nɩ ’zuë ’klʋkpamö. A nɩ ’zuë ‑lɛ, a nɩ kä wa nganɔ ku ’mö. A nɩ ‑wʋnuë ’a dilaa ’wuë ’mö ’yli. A ‑kä ‑sɩbhä ’zʋ dɔ’wʋ ‑wʋʋ, ɛ nɩ ‑bhɩɛ Zezwii Kliisɩ a’bhë ’mö a ‑wʋ ’yli. ⁶A ‑kä ’wa libhoo nʋ dɔ’wʋ ‑wʋʋ, wa ‑kä ‑lɛ ‑wʋ a ’yize ’n a nɩ tuë ’klʋkpamö zʋ wa ’kanyɩa ’zʋ a za. ‑Maa wa ’nɩ ‑lɛ ‑wʋ ‑kë, a nɩ ’libhï anyɩ Kliisɩ a libhonʋwa ’mö ’wʋ, ’saa Lagɔ yɩbhää, a ’kʋ ’mänasɛ nʋ. ⁷Sɛ’ɛ n gbää nɩɩ, ’a libhoo, a nɩ nʋnuu dlɩ a dlɩ ’mö. A ‑kʋʋ nʋ dɔ’wʋ ‑wʋʋ, ɛ nɩ ‑bhɩɛ ‑Alowli a ‑lu a nʋ, ‑maa ɛ nɩ tɩ ‑bhɩɛɛ nɩkpa a ’yize a ‑lu. ⁸A nɩ yɩbhlɩnɩ sɛ nɩɩ, ‑ɔ yi gïyi glɩnɩ oo, ‑ɔ ’nɩ gïyi glɩnɩ oo, ‑a ’wuë, ‑a’a ‑li a ‑lii ‑a nʋä mä’ä dʋdʋ ’wʋʋ, ‑sɩbhä ‑Alowli Lagɔ ‑kanyɩɛ ’ylɩ ‑bhlʋ ’mö yɩ ’pɛna ’nyɛ.

⁹Abhʋa ’bhidɩbawaa, a ‑nyɛ ’a göwaa ’sɔ a ‑kä ‑lɛ glɩɩ, a nɩ ‑kämö wa dɔ’wʋ Lagɔ a nganɔ ku ’mö. A nɩ tuë ‑gbäglɛsɛ ‑su. A nɩ yɩbhlɩnɩ sɛ nɩɩ, a ‑nyʋä ’sɔ ‑Lowli ‑bhlʋ a kää, mɔɔ ‑wʋä ‑mä ghäyɩ ’wʋ. Ɔ dɔ’wʋ, nɩkpaa ’wuë ‑bhʋlʋ wa glɩnɩɛ, ɔ ’nuëë ’mö gbäzɩ.

Lagɔyu a tʋgwɩnɩli

¹⁰‑Atʋayuënyɩ, yɩ ’wuë ’mö a dɔ’wʋ, a ’wuë, a nɩ ‑glɛ sasɛ ‑Alowli ’wʋ ’tɩɩ, ɔ ’kanyɩ ’ɔ ’mötɛɛnɔ ’kɔdʋʋ ‑gömö ’zʋ, a ’kä ’mö ’tɛɛ ’yize. ¹¹Sɛɛ tʋgwɩnyɔ ‑su’ɛ ɔ tʋgwɩnɩlii, a nɩ nglu ’wʋ Lagɔ a’bhë ’kanyɩ ‑sɩbhä ’wlu gïganɩ ’tɩɩ, ‑lɛ a dɔ’wʋ Sataa ‑kä gbli ’wuë ’mö ghlɛnɩ, ɔ ‑kaanyɩ tʋ kwää, a ’kɔa ’wlu ’plɩ. ¹²Nɩkpa ‑a ‑nyɛ ’nɩɛa gwɩ, ‑maa zuzukuzoku a kii ’wuë ‑yɩ ‑wʋä ‑lɛ zlɩ ‑nyɛ dʋdʋ ’sɔ a jijo’wʋ, ‑yɩ ’tɛɛ ’mö, ‑yɩ ’kämanɩɛ mä’ä ’pɩwʋ a ‑lizokuu ’wuë ‑gömöö, mö ‑a ‑nyɛ gwɩaa. ¹³Nza n gbää nɩɩ, a nɩ ’libhï Lagɔ ’a tʋgwɩnɩlii ’wuë ’wʋ, ‑lɛ a dɔ’wʋ, Sataa ‑kaanyɩ tʋ ‑lɛ ’yizee, a yi ’mö ’tɛɛ, a yo ’wlu ’plɩ. A ‑kɔɔ ’wlu ’plɩ ’wëë, a yi ’yli yɔwʋ ’tɛɛ ‑këë, a yi ‑mä ’gbë ’wʋ ghlɛ.

¹⁴Zaa, a nɩ ‑gïganɩ ’wlu a ’kä ‑lɛ glɩ. Sɛɛ tʋgwɩnyɔ ‑bhlɩnɩɛ ’bɛtʋ ’mlɩɩ, ’a ‑lii ’wuë nɩ kä ‑sɩbhä gbëaa a ’yize ’mö. Sɛ ɔ ‑suä ’ɔ leyibäna ’möö, abhʋa abhlɩ, Lagɔ a ’yila ’klʋ a dɔ’wʋ, a nɩ zlɔnɩ ‑sɩbhä ’mö. ¹⁵Sɛɛ tʋgwɩnyɔ ‑suä ’siikpli ’möö, Lagɔ ’a ’Mänatɩtɩɩ ‑yɩ nyɛɛ nɩkpa ’tɩɩglɩglɛɛ, yɩ biabiatʋ nɩ ’lɩbhanyɩ ‑sɩbhä tenyii. ¹⁶Zezwii Kliisɩ a dlɩtɛɛnɩtɛnɛ, mɛɛ nɩ glɩnɩ a tʋgwɩgbäta, a ’kanyɩ ’wʋ ‑kʋ. ‑Lɛ a dɔ’wʋ, kii ’wuë Sataa ’kää ’mö ghlɛnɩɩ, yɩ ’naa ’kanyɩ ’wʋ plɛ. ¹⁷’Pʋpʋɛɛ Lagɔ ’nyanyɩɛ, mɛɛ nɩ glɩnɩ a leyiwugbële. Lagɔ ’a wɛlɩɩ, mɩɩ nɩ glɩnɩ gwɩnɩgbälɛ Lagɔ ’a ’Wugɔmʋʋ ’nyanyɩɛ. ¹⁸A ‑kä ‑lɛ glɩɩ, a nɩ bhibhe ’kwädlɩ Lagɔ ’yize, ‑mä ’a bhibhebhibhiu ’wuë ’mö, ’ɔ ’Wugɔmʋʋ mɔɔ nɩ ‑soanyɩ. A nɩ ‑ligba a ’kä ‑lɛ glɩ. A ’kä Lagɔ a ‑nʋa ’wuë a ’wlumö bhibhe a dɔ’wʋ, swɩ nɩ tanyɩ yɔwʋ ’kunɩ. ¹⁹Na’bhë a nɩ bhibhemö’ɛ na ’wlumö, nzɩɩ Lagɔ ‑kaa ’ɔ wɛlɩɩ ngli ’pä, ’ɔ ’Mänatɩtɩɩ a sɛ yɩ sɛɛ ‑tiamö zɛmöö, n ‑kɩɩ ‑sɩbhä bia dɔ’wʋ ‑wʋʋ, n tɩa ngänɩ. ²⁰N ‑kä sɛ’ɛ ‑jie ’mö ‑wʋ ‑kë, Lagɔ ’a ’Mänatɩtɩɩ a biabianyɔ n glɩnɩɛ ’yize. Nza n gbää nɩɩ, a nɩ bhibhe na ’wlumö, nzɩɩ sɛɛ Lagɔ gbää n nɩ bhïla ’ɔ wɛlɩɩ, n ’kɩ ‑sɩbhä bhïla ’yize n tɩa ngänɩ.

Bhälɩwɛlɩɩ Pɔɔlʋ ’bhlenɩɛ ’gbëë

²¹‑Aa ‑daayu Tisikö, ɔ ’kanyɩ ’na ’tɩtɩɩ ’wuë ’nyɛ, nzɩɩ a ’kä na ‑gömö a wɛlɩ ‑yi, nza n tieanyɔɔ dɛ’ɛ ’wʋ. Tisikö dlɩsɛ ɔ ‑kaaa tenyii, ɛ’ɛ ‑bhö nyɩasɛ, ‑maa sasɛ ɔ nʋä ‑Alowli Zezwii ’a libhoo. ²²’Mö n tieanyɩɛ dɛ’ɛ ’wʋ, ɔ ’kanyɩ mä’ä a tɩtɩɩ ’wuë ’nyɛ, ɔ ’kanyɩ swɩ nyɛmʋ ’mö ’pä.

²³‑Aa dɩba Lagɔ ‑nyɛ ‑Alowli Zezwii Kliisɩ ’sɔ, abhʋa wa ‑nʋa, ’wa ’tɩɩglɩglɛɛ nɩ ghlanyɩ ’wʋ. Wa nɩ ’zʋanyɩ ‑wawʋ dlɩ zɛmö, wa nɩ gbä a ’kʋä dlɩ ’tɛɛnɩ ’yize. ²⁴Nɩkpaa ’wuë, ‑wa ‑waa ‑Alowli Zezwii Kliisɩ, swɩ ’nɩ ’kunɩɛ yɔwʋ ɔ ‑wawa dɔ’wʋʋ, Lagɔ nɩ ’pʋä ’nyu.