DANIEL

DANIEL

¹ Kunapachatix Joacín reyix Judá uraqi kimsa mara apnaqaskäna, ukapachaw Babiloniankir Nabucodonosor reyix Jerusalén markar purinisin ejercitopamp muyuntäna. ² Tatituw Joacín reyirux Nabucodonosor reyimp katuntayäna, kuna yänakatix Tatitun utapan utjkäna ukanaksa Nabucodonosor reyiruw katuyarakïna. Nabucodonosor reyisti Babilonia markaruw jaqinak katuntat apasxäna, Tatitun utapat apsuta qullan yänaksa diosanakapan yänakapamp chik uskurakïna; ³ ukhamarusa, jach’a utapan luqtirinakan Aspenaz sata jilïriparux sänwa, reyin wila masipa taypinkir israelitanakata, ukatsti kawkïrinakatix aytat wila masinakat jilïrïki uka israelitanak taypit irpsuniñapataki, ⁴ wali suma uñnaqt’ani waynanaka, jan kunansa kamacht’ata, ch’ikhinaka, suma yatichatanaka, taqi kunsa yatirinaka, reyin jach’a utapan luqtañatakis wakicht’atanaka. Jupanakar caldeonakan arupampi, qillqatanakapamp yatichayañataki. ⁵ Ukhamarusa Nabucodonosor reyix uka waynanakar sapüru jupan pachpa manq’añanakapa, vinonakapa churapxañapatakiw arsüna, ukhamaraki kimsa mara yatichapxañapataki, uka qhipat jupar luqtiritak qhiparxapxañapataki. ⁶ Reyin utapar irpat waynanak taypinsti, Daniel, Ananías, Misael, Azarías sutini pusi waynaw ukankäna, jupanakax Judá ayllunkirïpxänwa. ⁷ Reyin utapan luqtirinakan jilïripax jupanakarux yaqha suti uchäna: Danielarux, Beltsasar; Ananiasarux, Sadrac; Misaelarux Mesac; Azariasarusti, Abed-nego suti ucharakïna. ⁸ Danielasti chuymapan amtasirakïna jan uka reyin manq’apampisa, vinopampisa q’añuchasiskaña, jupatakix uka manq’a manq’añax juchänwa. Ukat Aspenaz chachar achikt’asïna, juparusa, masinakaparus jan wayt’añapataki, uka manq’ampi jan q’añuchasiskañataki. ⁹ Tatituw luräna Aspenaz chachan Daniel waynar sum uñjañapataki. ¹⁰ Ukampis sarakïnwa: —Nayax reyixar axsartwa. Kuntix jumanakax manq’apxañamäki, umapxañamäkaraki uk nayar mayitu, reyitix jumanakar uñkatasin, mayni waynanakat sipan t’ukha jikxatapxiristam ukapachax, nayan jiwañaxatakiw juchañchitaspa —sasa. ¹¹ Ukhamasti, Danielax reyi uta apnaqirimpiw parläna, juparuw jilïr jaqix Daniel, Ananías, Misael, Azarías uka waynanakar uñjañapatak katuyatayna, juparusti sarakïnwa: ¹² —Nayax achikt’assmawa, aka luqtirinakamar tunka uru yant’añama: Uka urunakasti ch’uxña alinakaki manq’añatak nanakar churapxitpan, umt’añatakisti umak churapxitpan. ¹³ Tunka uru qhipatsti, kawkïri waynanakatix reyin manq’apa, reyin vinopsa umapki ukanakamp irpthapisin ajanunakax uñkatapxitäta. Ukatsti jumaw nanakarux kunjämarus uñjasipkitäta —sasa. ¹⁴ Ukatsti reyi uta apnaqirix: “Walikiw” sänwa, ukatsti uka waynanakampi tunka uruw yant’äna. ¹⁵ Tunka uru qhipatsti, uka waynanakan uñnaqapax reyin manq’añapata, reyin vinopat umapkänsa uka waynanakat sipan juk’amp k’umara, ch’amanirakiw jikxatasïna. ¹⁶ Ukhamawa reyi uta apnaqirix, uka pusi waynanakan manq’apxañapäkäna, umapxañapäkäna uk apasiskäna, jupanakarux ch’uxña alinakampi, umampik manq’añatakix churarakïna. ¹⁷ Tatitusti aka pusi waynanakarux ch’ikhi chuyma, amuyt’a chuyma churäna, kunayman qillqatanak amuyt’apxañapataki, ukhamarak taqi yatiñanaksa. Ukhamarusa, Danielax samkanaka, unañchäwinak qhanañchañ yatirakïna. ¹⁸ Kunürutix reyin arsuta urux phuqhaskäna ukürusti, Aspenaz chachax uka waynanakar Nabucodonosor reyin nayraqataparuw irpäna. ¹⁹ Reyisti taqpach waynanakampiw parläna, taqpachanit janiw maynirusa Daniel, Ananías, Misael, Azarías waynanakjam wali ch’ikhi jikxatkänti, ukhamïpan jupanakax reyir luqtañatak qhiparxapxäna. ²⁰ Kuna luräwinakatix wali amuyt’ampi lurañ wakiskäna ukanakatakisti, reyix uka waynanakaruw jiskt’äna, reyitakisti uka waynanakaw wali ch’ikhïpxänxa, markapan utjir tunka yatiñani jaqinakat sipansa. ²¹ Ukhamaw Danielax Babilonia markan qhiparxäna, Ciro reyin mä mara uka marka apnaqkäna ukkhakama.

¹ Nabucodonosor reyix niya pä mara marka apnaqkäna ukapachaw jupax walja samkanak samkasitayna, ukham samkasitapatsti wal llakisxäna, janirakiw ikthapkänsa. ² Ukat jupax yatirinakaru, layqanakaru, taqi yatiñani jaqinakar jawsayanïna uka samkanak tuqit juparu qhanañchapxañapataki. Uka jaqinakasti reyin nayraqataparuw uñstapxäna, ³ reyisti jupanakarux sänwa: —Nayax mä samka samkasta, ukat jichhax wal llakista, uka samkax kun sañsa munpacha uk yatiñ munasa —sasa. ⁴ Uka yatiñani jaqinakasti reyirux arameo arun sapxarakïna: —¡Jach’añchatäman rey! Munañan rey, nanaka luqtirimaru samkam yatiyapxita, nanakasti samkam qhanañchapxämawa —sasa. ⁵ Reyisti ukxarux sarakïnwa: —Nayan amtäwixax akhamawa: Janitix jumanakax uka samka amtasiyapkitäta, janitix uka samka qhanañchapkarakitätaxa, jumanakax jisk’a jisk’a tukjataw uñjasipxäta, utanakamasa t’unthapitarakïniwa. ⁶ Ukampisa, jumanakatix uka samka amtasiyapxitäta, uka samka qhanañchapxarakitätaxa, nayax walja waxt’äwinak churapxäma, walja askinakamp katuqapxäta, jach’ar aptatäpxätawa. Ukhamasti, uka samka amtayapxita, uk qhanañchapxarakita —sasa. ⁷ Yatiñan jaqinakasti wasitat reyir sapxäna: —Jach’a rey, uka samkam nanakar sapxita, nanakasti uka samkat qhanañchapxämawa —sasa. ⁸ Reyisti jupanakarux sarakïnwa: —Amtäwix ist’asin jumanakax jank’akiw kuns lurañ munapxtaxa. ⁹ Ukhamasti, janitix jumanakax samka yatiyapkitätaxa, taqi jumanakax uka pachpa mutuñ katuqapxäta, jumanakasti nayarux k’ari arunakampi sallqjañ amtapxtaxa, kunatix jan chiqapäki ukanakampi, ukhamat jan uka mutuñax jumanakxar puriñapataki. Jichhax samka amtayapxita, ukhamat nayax yatirakï uka samka qhanañchirjamäpxatamsa —sasa. ¹⁰ Yatiñani jaqinakasti ukxarux sapxarakïnwa: —Janiw khitis aka uraqin utjkiti reyin mayitaparjam qhanañchirixa. Janipuniw khiti reyisa, qawqha jach’a munañanïskpasa ukham maykänti, khiti yatirirusa, layqa jaqirusa, yatiñani jaqirusa. ¹¹ Sinti ch’amapuniw juma reyin mayitamaxa, janiw khitis uka mayitamarux qhanañchkaspati, inas diosanakax qhanañchapxchispan; ¡ukampis uka diosanakax janiw jaqinak taypin jakapkiti! —sasa. ¹² Uk ist’asasti reyix walpun phiñasïna, ukat Babilonia uraqin utjir taqi yatiñani jaqinakar jan mayani jiwarayatäñapatak arsüna. ¹³ Reyin arsutap yatiyatatsti, Danielampiru, jilat masinakapampir jiwarayañatakiw thaqhapxarakïna. ¹⁴ Ukhamasti Danielax wali amuyumpi, wali ch’ikhi kankañampiw reyin uñjirinakapan jilïripa, Arioc jaqimpix parläna, uka Arioc jaqisti niyaw taqi yatiñani jaqinakaru jiwarayañatak wakichasiskarakïna. ¹⁵ Danielasti juparux akham jiskt’äna: —¿Kunatarak reyisti uka yatiñan jaqinakar jank’ak jiwarayañatak amtisti? —sasa. Arioc jaqisti ukxat qhanañcharakïna. ¹⁶ Ukat Danielax reyin ukar sarasin reyir achikt’asïna, kuntix uka samkax sañ munki uk qhanañchañatak mä qawqha pacha suyt’añapataki. ¹⁷ Ukatsti Danielax jank’akiw utapar sarxäna, purisinsti taqi ukanak Ananías, Misael, Azarías masinakaparuw yatiyarakïna, ¹⁸ uka jan qhanañchañjama samka tuqita alaxpach Tatitun yanapap mayipxañapataki, ukhamat jupanakax Babiloniankir yatiñan jaqinakamp chik jan jiwarayat uñjasipxañapataki. ¹⁹ Uka arumpachaw Danielax uka jan qhanañchañjam samkat mä unañchäwi tuqi uñjäna, ukat jupax alaxpachankir Tatitur ²⁰ jach’añchäna akham sasa: “Tatitun sutipax wiñayatak jach’añchatäpan, yatiñasa, ch’amasa jupankiwa. ²¹ Jupaw pachanaksa, maranaksa mayjt’ayi, jupaw reyinakar utt’ayi, juparakiw jaquqaraki. Yatiñaninakarux juk’amp yatiñ churi, ch’ikhinakarusti juk’amp ch’ikhi chuyma churaraki. ²² Jupaw jamasan imantatanak qhanañchi; jupaw kunatix ch’amakankki uk uñt’i, jupampiw qhanax jaki. ²³ Nayra awkinakaxan Diosapay, jumaruw nayax yuspagarsma, yupaycharaksma, jumaw yatiñ kankañ churista, ch’am churarakista; jichhasti jumaw mayipksma uk yatiyista: reyir llakisiykän uksa qhanañchapxarakista” sasa. ²⁴ Uka qhipatsti, Danielax Arioc jaqimpi jikisiriw saräna, reyix juparuw mayitayna Babiloniankiri taqi yatiñan jaqinakar jiwarayañapataki, juparusti sänwa: —Babiloniankiri yatiñan jaqinakarux jan jiwarayamti; reyin ukar irpita, ukat nayaw jupar taqi samkasitap qhanañchä —sasa. ²⁵ Arioc jaqisti jank’akiw Danielarux reyin ukar irpäna, ukat Nabucodonosor reyir akham sarakïnwa: —Judá markat apanit judío jaqinak taypin mayniruw jikxatta, jupaw juma jach’a reyirux samkamat qhanañchätam —sasa. ²⁶ Ukat reyix Danielar säna, khitirutix Beltsasar sasa sutichkäna ukaru: —¿Jumasti nayan samkax yatiyitasmati? ¿Kuntix uka samkax sañ munki uk qhanañcharakitasmati? —sasa. ²⁷ Danielasti sarakïnwa: —Janiw mayni yatiñani jaqisa, yatirisa, warawaranak uñtasin yatir jaqis utjkiti, jach’a munañan reyix kuntix yatiñ munki uk qhanañchirixa. ²⁸ Ukampis mä Diosaw alaxpachan utji, jupax jan amuyt’kayanak qhanañchiriwa, juparakiw juma jach’a reyirux yatiytam kunatix akat qhiparu utjkani taqi ukanaka. Nayaw juma jach’a reyir qhanañchäma kunanaktix ikkasina samkaskta, unañchäwinaksa uñjkarakta taqi ukanakata: ²⁹ Jach’a munañan rey, ikiñamankkasaw lup’iskäyätaxa, kunatix akat qhiparu utjkani ukanak tuqita, ukatsti imantatanak qhanañchiriw kunatix utjañapäki ukanak uñachayaraktamxa. ³⁰ Nayarusa uka imantata jan amuyt’kay unañchäwinak uñjayarakituwa, ukampis janiw nayan taqi jaqinakat sipan wali yatiñanïtax laykükiti, jan ukasti, kuntix uka samkax sañ munki uka tuqit reyir qhanañchañaxatakiwa, ukhamat chuymaman lup’itanakap amuyañamataki. ³¹ “Samkaman jumax rey, mä jach’a jaqi uñjtaxa, k’ajkiri, axsarkañjama uñnaqani. ³² Uka jaqin p’iqipasti qurikamakïnwa, kunkat purak amstäxampi, amparanakapampix qullqit luratänwa, purakapampi, lankhu charanakapampisti broncet luratarakïnwa, ³³ kayunakapax hierrot luratänwa; mä chikat takt’añ kayupasti hierrot luratänwa, mä chikatax ñiq’it luratarakïnwa. ³⁴ Juma reyix uka jach’a jaqi uñch’ukiskäyätaxa, ukchañkamaw qullut mä qalax jan khitin nukt’atak qurumt’anïna, ukatsti uka jach’a jaqin kayunakapar jaqkattasaw t’unjäna. ³⁵ Ukapachasti hierrosa, ñiq’isa, broncesa, qullqisa, qurisa laq’aruw tuküna, kunjämtix jawq’a pachan jawq’sut trigox khuysuski ukhama, thayasti jan akch’sa jilt’ayasaw uk apasxäna. Ukampis uka jaqiru jaqkattir qalasti, mä jach’a qulluruw tukuwayxäna, ukat uka qullux taqi aka uraqpachan phuqhantäna. ³⁶ “Ukaw samkaxa, jichhasti jach’a rey, kuntix samkax sañ munki uk qhanañcharakïma. ³⁷ Juma reyiwa, reyinakan reyipätaxa, alaxpachankir Diosaw aka marka apnaqaña, munañanïñ kankaña, ch’aman kankaña, aytat kankañsa churtamxa; ³⁸ kawkha chiqanakantix jaqinakasa, animalanakasa, jamach’inakasa jakapki uka chiqanak amparamaruw katuytam; jupaw ukanak apnaqañamatak taqpach katuytam. ³⁹ Juma qhipatsti, jan sinti yäqat yaqha reyiw utjani, ukxarusti kimsïri reyiw sartani, ukasti broncer uñtatäniwa, jupasti taqi aka uraqpach apnaqani. ⁴⁰ Uka qhipatsti pusïri reyiw sartarakini, ukasti hierror uñtat ch’ullqhïniwa. Aka reyix yaqha reyinakaruw t’unjani, kunjämtix hierrox taqi kun t’unjki ukhama. ⁴¹ “Juma reyisti uñjaraktawa, uka jach’a jaqin kayunakapax hierrompita, ñiq’impitänwa; ukasti qhip qhipa apnaqäwix payar t’aqxtatäniwa sañ muni. Marka apnaqäwix hierror uñtat ch’ullqhïniwa, ukampis ñiq’ir uñtat jan ch’amanirakïniwa. ⁴³ Ukatsti samkaman uñjaraktawa, hierrompi, ñiq’impi kittata, ukhamarakiw marka apnaqirinakax jaqichasïwinak tuqi mayachasiñ munapxani; ukampis janiw mayar tukt’añar puripkaniti, kunjämatix hierrompi ñiq’impix jan mayachaski ukhama. ⁴⁴ Ukampisa, uka reyinakan marka apnaqäwip urunakansti, alaxpachankir Diosax mä rey khithanini, marka apnaqäwipasti wiñayatakïniwa, juparusti janiw khitis atipjkaniti, jan ukasti, jupaw taqi marka apnaqäwinakar tukjani. ⁴⁵ Uk sañ muni, qullut jan khitinsa nukt’kat qurumt’ankäna, jach’a jaqir t’unjkarakïna uka qalaxa. Jach’a ch’aman Diosaw juma reyirux uñacht’aytam kunatix akat qhiparu utjkani ukanaka. Uka samkax chiqawa, qhanañchäwipas chiqarakiwa.” ⁴⁶ Uk ist’asasti, Nabucodonosor reyix Danielan nayraqataparuw killt’asïna, p’iqipsa uraqkamaw alt’äna, ukatsti wilañchanaka, inciensonak jupar luqtayañatakiw arsurakïna. ⁴⁷ Danielarusti sarakïnwa: —Chiqpachapuniw jumanakan Tatitumax taqi diosanakan Diosapaxa; ¡taqi reyinakansa reyipawa! Jupax taqi kun yati, ukat jumax aka jan amuyt’kay samksa qhanañcharakistaxa —sasa. ⁴⁸ Uka qhipatsti reyix Danielar mä jach’a jilïrit utt’ayäna, juparusti walja churäwinak waxt’arakïna; ukhamarus Babilonia suyu apnaqañapatakiw utt’ayäna, ukxarusti uka markan utjir yatiñani jaqinakan jilïripat utt’ayarakïna. ⁴⁹ Reyisti Danielan mayitaparjamax, Babilonia suyu apnaqäwin Sadrac, Mesac, Abed-nego jupanakapar jilïrit uchäna. Danielasti, reyin pachpa utapan qhiparxarakïna.

¹ Nabucodonosor reyix quritkamak mä jach’a dios lurayäna, ukasti alayarux kimsa tunka metronïnwa, iramarusti kimsa metroniraki, uksti Babiloniankir Dura sat pamparuw uchayäna. ² Ukatsti jawsayanïnwa, markanak apnaqirinakaru, ejerciton jilïrinakaparu, suyunak apnaqirinakaru, amuyt’ayirinakaru, qullqi katurinakaru, taripirinakaru, suyunakat taqi jach’a jilïrinakaru; jupax luraykatayna uka diosan luqtäwipan unkankapxañapataki. ³ Taqi uka jilïri jaqinakasti uka yaqha dios nayraqatan tantacht’asipxäna, luqtäwip uruyañataki. ⁴ Uka luräwinaka qalltayiristi jach’at art’äna akham sasa: “Ist’apxam, taqi markanakankir jaqinaka, jach’a markankir jaqinaka, kunayman aru parliri jaqinaka: ⁵ Kunapachatix jumanakax trompetan phust’asitap ist’apxäta, ukhamaraki citarana, pinkilluna, lirana, salteriona, yaqhanakampin toct’asitanakap ist’apxäta ukapachaxa, taqiniw qunqurt’asipxäta, yupaychapxarakïta, Nabucodonosor reyix qurit luraykatayna uka dios nayräxana. ⁶ Khititix aka dios nayraqataru jan killt’askani, janirak ukar yupaychkani ukasti, ukspachaw mä aqkir hornor jaquntatäni” sasa. ⁷ Ukhamawa, uka chiqan tantachasit jaqinakax toct’asitanak ist’asaxa, taqiniw uka qurit lurat dios nayraqatar killt’asipxäna, ukar yupaychapxarakïna. ⁸ Ukampis mayni caldeo jaqinakax, Nabucodonosor reyi nayraqatan judionakar aynacht’ayañatakiw amtapxäna, ⁹ ukat sapxäna: —¡Munañan rey, wiñayatak jakam, sutimasti wiñay amtatarakïpan! ¹⁰ Jach’a munañan rey, jumax mä kamachi mistuytaxa, q’uchuñ instrumentonakan toct’asitap ist’asin, taqi jaqinakan qurit lurat dios nayraqatar killt’asiñapataki, ¹¹ khititix jan uka dios nayraqatan killt’askani ukasti mä aqkir hornor jaquntatäñapataki. ¹² Ukampis mayni judionakaw utji, khitinakarutix juma reyix utt’aykta Babilonia suyu apnaqapxañapataki, jupanakax janiw juma munañan reyirux axsarapktamti, janiw diosanakamar yupaychapkiti, juma reyix qurit luraykta uka diosan nayraqataparus killt’asipkiti. Ukanakasti: Sadrac, Mesac, Abed-nego uka waynanakawa —sasa. ¹³ Nabucodonosor reyisti ukanak ist’asax chuymap wal mayjt’ayasïna, ukatsti Sadrac, Mesac, Abed-nego waynanakar jupan nayraqataparuw irptayanïna. Ukatsti nayraqatapankapkän ukapachasti, ¹⁴ reyix jupanakar jiskt’änwa: —¿Chiqapunit jumanakasti diosanakaxampiru, qurit luraykta uka diosarusa jan yupaychapktasti? ¹⁵ Jichhasti jumanakax musican toct’asitap ist’asin, killt’asipxäta, nayax luraykta uka dios nayraqatan yupaychapxarakïta. Jumanakatix jan yupaychapkätaxa, jichhpachaw mä aqkir hornor jaquntayapxäma, ¿khiti diosarak ukat qhispiyapxiristamsti? —sasa. ¹⁶ Uka kimsa waynanakasti sapxarakïnwa: —Janiw wakiskiti nanakan jumamp jaychasiñaxa. ¹⁷ Nanakan Diosaxasti, khitirutix nanakax yupaychapkta ukaxa, uka aqkiri ninatsa jark’aqasipkakitaniwa, kuna jan walinaktix juma reyix lurañ munapkista ukanakat qhispiyapxitaniwa. ¹⁸ Ukampis jan qhispiyapkitani ukasa, juma jach’a reyix yatiñamawa, janipuniw nanakax diosanakamar yupaychapkäti, janirakiw qurit lurat uka dios nayraqatansa killt’asipkäti —sasa. ¹⁹ Nabucodonosor reyisti uka arunak ist’asax chuymap mayjt’ayasïna, ajanupas wilaw tukurakïna uka kimsa waynanakatak q’apisisaxa. Ukatsti horno junt’uchayäna, junt’uchañäki ukatsa paqallq kutimpi; ²⁰ ukatsti ejercitopan utjir wali ch’amani soldadonakaruw mayirakïna Sadrac, Mesac, Abed-nego waynanakar ñach’antapxañapataki, ukat uka nina lawrkir hornor jaquntapxañapataki. ²¹ Uka kimsa waynanakasti, jilïr kankañ isipan isthapitpacha ñach’antataw uñjasipxäna, ukat nina lawrkir hornor jaquntapxarakïna. ²² Reyin arsutaparjamasti, ukspach phuqhasiñapatakix, hornox walpun aqaskäna, uka nina lawrasti, kimsa waynanakaru ñach’antiri soldadonakaruw nakhantasin jiwarayäna, ²³ uka kimsa waynanakasti nakhaskir horno manqharux ñach’antataw jaquranttapxäna. ²⁴ Ukhamasti Nabucodonosor reyix jank’akiw sartasïna, wali muspharatarakiw yanapirinakapar säna: —¿Janit kimsaniru ñach’antat jaquntktansti? —sasa. Yanapirinakapax sapxarakïnwa: —Ukhamapunïskiwa —sasa. ²⁵ Reyisti sarakïnwa: —Nayax pusi jaqinak jararat uñjta, jupanakasti nina taypin sarnaqasipki, ninasti janirakiw jupanakarux kuns kamachkiti, jupanakat pusïri waynäki ukasti mä angelar uñtatawa —sasa. ²⁶ Ukham sasinsti, Nabucodonosor reyix horno punkur jak’achasisin art’äna: —¡Sadrac, Mesac, Abed-nego, alaxpach Diosan luqtirinakapa, mistunxapxam, akar jutapxam! —sasa. Uka kimsa waynanakasti nina lawra taypit mistunxapxäna. ²⁷ Ukatsti marka apnaqir jilïrinakax uka kimsa waynanakar uñjañatakiw jak’achasipxäna, uka waynanakan janchipasti janiw ninamp jak’atäkänti, janirakiw ñik’utapas nakharatäkänti, isinakapas nakhantatäkänti, janirakiw nina ninas q’aphipkänti. ²⁸ Ukapachaw Nabucodonosor reyix jach’at arsüna: “¡Sadrac, Mesac, Abed-nego waynanakan Diosapax jach’añchatäpan, jupaw angelap khithani arkirinakapar qhispiyiri, jupanakax janiw nayan arsutaxsa phuqhañ munapkänti, yaqha diosanak nayraqatan killt’asiñat sipansa, jiwañatakis jank’akïpxänwa, Tatituparukiw yupaychapxäna! ²⁹ Jichhasti nayax arstwa, khiti jaqitix aka waynanakan Diosap tuqi jan wali arunak parlkani ukax kharinuqatäpan, utapasa mayjaru t’unthapitarakïpan, khitïskpasa, kawki markankirïskpasa, kuna arut parlasirïskpasa; ukham qhispiyir yaqha diosax janiw utjkiti” sasa. ³⁰ Uka qhipatsti, reyix uka kimsa waynanakarux Babilonia suyun apnaqäwinakapan, wali jach’a jilïrinakat utt’ayäna.

¹ “Naya, Nabucodonosor reyix muntwa, aka uraqin utjir taqi markanakan jakir jaqinakatakix sumankañasa, taqi kunan phuqt’atäñas utjañapa. ² Jumanakan yatipxañanakam munarakta, kunja jach’a muspharkañanaktix alaxpachankir Diosax nayatak lurki ukanaka. ³ ¡Kunja jach’as luräwinakapaxa, muspharkañ luratanakapasa! Jupan marka apnaqäwipasti wiñayatakïniwa, munañanïñapas wawanakapansa wawanakapatakïniwa. ⁴ “Naya, Nabucodonosor reyix, jach’a utaxan k’uchikiw jakasiskäyäta, wali qamirirakïyätwa. ⁵ Ukampis mä arumaw ikiñankasin mä samka samkasta, ukasti walpun mulljitu, kunayman lup’ïwinakampi, unañchäwinakampix axsarañat khathatiyitu. ⁶ Ukat nayax, Babilonia uraqin utjir taqi yatiñan jaqinakaruw jawsayta, kuntix uka samkax sañ munki uk nayar qhanañchapxañapataki. ⁷ Ukatsti, Babilonia markan utjiri yatir jaqinaka, yatirinaka, yatiñaninaka, warawaranak uñch’ukis yatirinakaw jutapxäna, ukat nayax jupanakar samkax yatiyasta, ukampis jupanakax janiw uk qhanañchirjamäpkänti. ⁸ Uka qhipat Danielax uñstani, khititix nayan diosax layku Beltsasar sutichatäki uka, Danielan jakäwipasti qullan Diosan ajayupan irpatawa, nayasti jupar samkax yatiyarakta, akham sasa: ⁹ ‘Beltsasar, taqi yatir jaqinakan jilïripa, nayax yattwa qullan Diosan ajayupa jumar irpaskatapa, ukhamaraki taqi imantatanak uñt’atamsa. Jichhax kuntix samkaxan uñjkta ukanak ist’itaya, ukatsti uka samka qhanañcharakitaya. ¹⁰ Ikt’ataskäyäta ukkhaw akham samkasta: “ ‘Chika taypi uraqin mä jach’a quqaw utjäna. ¹¹ Quqasti jilsusin wali thurupuniw tukuwayxäna; alipasti alaxpachkamaw purïna, wali jayatpach uñtasïna, uraq tukusitsa uñstaskakïnwa. ¹² Laphinakapax wali sumänwa, achunakapas waljapunïnwa, taqi jaqinakar manq’ayañatakiw utjarakïna. Pampankir laq’unakax uka quqan ch’iwiparuw ch’iwicht’asir jutapxäna; jamach’inakas layminakapan tapachasipxäna, taqi akapachan jakirinakax uka quqan achunakapat manq’asipxäna. ¹³ “ ‘Samkaxansti akatjamat alaxpachat mä angelar saraqasinkir uñjta, ¹⁴ uka angelax jach’at art’asisaw sarakïna: “ ‘Uka quqa liwinukupxam; layminakapsti khuchhurapxam, laphinakapsa wikharapxam, achunakapsa willitatapxam. Ch’iwipankki uka pampa laq’unakas jaltxapxpan, layminakapan tapachasir jamach’inakas chhuktawayxapxarakpan. ¹⁵ Ukampis tunu aliparu, saphinakaparu pachpa uraqir qhiparayapxam; hierrota, broncet lurat cadenanakamp ñach’antasin pampankir quranak taypin apanukupxam. Ukarusti sullax sullxatarakpan, pampankir laq’unakamp chik quranak manq’pan. ¹⁶ Amuyupas mayjt’pan, mä animalan amuyupjam tukpan, uka jan walt’añasti paqallq maranakarakïpan. ¹⁷ Tatitun qullan angelanakapaw juchañchäwi arunak arsuwayapxi, ukhamat taqi jaqinakax yatipxani, alaxpachankir Diosax ch’amanïtapa, jaqinakan marka apnaqañanakapxaru, jupaw marka apnaqañanaksa churaraki, khitirutix churañ munki ukaru, ukatsti mä markan jilïripat utt’ayaraki, khititix taqi jaqinakat sipan llamp’u chuymanïki ukaru.’ ” ¹⁸ “ ‘Uka samka naya, Nabucodonosor reyix samkasta. Jichhasti Beltsasar, qhanañchita kuntix uka samkax sañ munki uka, janiw khitisa yatiñani jaqinak taypit uk amuyt’apkiti; ukampis jumax qhanañchasmawa; qullan Diosan ajayupax jumampïskatap layku.” ¹⁹ “ ‘Danielasti, khitirutix Beltsasar sas sutichapkarakïna ukax musphataw uñjasïna, kuna lup’ïwinakatix p’iqipar jutkäna ukampi wali mayjt’ataw uñjasirakïna. Ukampis naya, reyix jupar saraktwa: ‘Beltsasar, jan jumax samkaxat llakisimti, janirak qhanañchäwipatsa llakisimti’ sasa. Beltsasarasti ukxarux sarakituwa: ‘¡Munañan rey, kuntix uka samkax sañ munki ukanakax uñisirinakamxar wakt’pan! ²⁰ Jumax uñjkta uka jach’a lankhu quqasti, kawkïritix alaxpachkam purkäna, ukhamarak taqi chiqatsa uñjkayäkäna, ²¹ suma laphinakani, achunakapas waljaraki, taqi jaqinakar manq’ayañatakjama, pampankir laq’unakas uka quqan ch’iwipar jutapkäna, jamach’inakas layminakapar tapachasipkarakïna; ²² uka quqax, juma reyïtawa, jiltasinsti, wali ch’amanipuniw tuktaxa. Jach’a ch’aman kankañamasti alaxpachar puriñkamaw jilxatti, munañanïñamasa taqi aka uraqpacharuw puriraki. ²³ Juma reyisti, uñjaraktawa alaxpachat mä qullan angelar saraqasinkiri, uka angelasti sarakïnwa: Uka quqa liwinukupxam, t’unjapxarakim, ukampis tunupampi, saphinakapampix pachpa uraqir qhiparayapxam; hierrota, broncet lurat cadenanakamp ñach’antasin pampa quranak taypir apanukupxam; ukarusti sullax sullxatarakpan, pampankir laq’unakamp chik quranak manq’pan, paqallq mara phuqhasiñapkama, sasa. ²⁴ Ukan qhanañchäwipasti akawa: alaxpachankir Diosax juma reyir juchañchañatakiw amti. ²⁵ Juma reyix jaqinak taypit yaqhachatäxätawa, pampa laq’unakamp chikaw jakarakïta, vacanakjamaw quranak manq’äta, janchimxarus sullaw sullantarakini. Ukhamaw juma jach’a reyix paqallq mara jakäta, alaxpachankir Diosan taqi akapachan marka apnaqäwinakxarus munañanïtapa yatiqañamkama, khitirutix jupax munki ukaru marka apnaqirit utt’ayatapa. ²⁶ Uka tunumpi saphinakapampi pachpa uraqir qhiparayañatak arsutaxa, mä urux juma reyix wasitat marka apnaqxäta, kunapachatix jumax alaxpachankir ch’aman Diosan taqi kunxarus munañanïtapa uñt’käta ukapacha, ukax uk sañ muni. ²⁷ Ukhamïpansti, reyixay, kuntix iwxkäma ukarux jaysitaya: taqi kuns chiqaparupun uñjam, janirak juk’amp juchachaskxamti, ñanqha luräwinakam apanukum, jan kunaninakar yanapt’arakim. Inas ukhamat juma reyix sumankañampina, qamir kankañampin jakaskakchisma’ ” sasa. ²⁸ Kunanaktix Danielax Nabucodonosor reyir yatiykäna ukanakax, phuqhasipunïnwa: ²⁹ Mä mara qhipatsti, reyix Babilonia markan jach’a utap patanakapan sarnaqaskäna, ³⁰ ukapachaw jupax säna: “Uñjapxam, kunja jach’as Babilonia markaxa. Nayaw jach’a ch’amaxamp apnaqäwixan jach’a markapäñapatak ukham lurayta, ukhamat nayan jach’a kankañaxat uñacht’ayañataki” sasa. ³¹ Reyix janïraw parlañsa tukuykänti ukapachaw akatjamat mä arux alaxpachat ist’asïna: “Nabucodonosor rey, aka arunak ist’am: Marka apnaqäwimax janiw jumankxiti; ³² jaqinak taypit apanukutäyätawa, paqallq maraw pampa jach’a laq’unakamp jakäta, vacanakjamaw quranak manq’äta, alaxpachankir Diosan aka uraqin utjir taqi markanakxarus munañanïtap uñt’käta ukkhakama, khitirutix jupax munki ukar marka apnaqirit utt’ayatapa” sasa. ³³ Ukspachaw uka arsüwinakax phuqhasïna, Nabucodonosor reyisti jaqinak taypit yaqhachatäxänwa, vacanakjamaw quranak manq’äna, sullasti jañchip ch’aranjäna, ñik’utapasa, sillunakapasa, jach’a pakan phuyunakapjama, sillunakapjamaw jilantxarakïna. ³⁴ “Kunapachatix uka juchañchäwi urunakax phuqhasxäna ukapachasti, naya Nabucodonosor reyix alaxpacha uñtta, ukatsti luqhi kankañaxat qullatätaxa amuyasirakta, ukat nayax alaxpachankir Diosar jach’añchta, aka arunakampiw wiñayatak jakiriru yupaycharakta: “ ‘Ch’amapax wiñayatakipunïniwa; jupan marka apnaqañapax wawanakansa wawanakapatakïniwa. ³⁵ Jupa nayraqatan taqi akapachankir jaqinakax janiw kunäkisa; jupax munañaparjamaw apnaqi, alaxpachansa, akapachansa. Janiw khitis ch’amapar saykatirjamax utjkiti, janirakiw khitis jupar jiskt’karakispati ¿kunatsa ukham lurta?’ sasa. ³⁶ “Ukapachaw nayax amuythapisxta, ukatsti markaxan apnaqäwipsa, jach’añchäwinakaxsa, ch’aman kankañaxsa wasitat katxarakta. Yanapirinakaxasa, markan jilïri apnaqirinakapas nayar thaqhiriw jutapxitu, nayasti wasitat markaxa apnaqañ qalltxarakta, ch’aman kankañaxasti nayra pachat sipansa juk’ampiw jilxattxarakïna. ³⁷ “Ukat jichhaxa, naya, Nabucodonosor reyix alaxpachankir Reyiru yupaychta, jach’añchta, waqaycharakta, jupan luräwinakapax chiqapapuniwa, jach’a jach’a tukurinakarusti jisk’achjarakiwa.”

¹ Babilonia marka apnaqir Belsasar reyix mä jach’a manq’äwi luräna, ukarusti jach’a jilïri jaqinakapat waranqaniruw jawsayäna, uka manq’äwinsti reyimpi uka jawsayata jaqinakapampix walpun vino umapxäna. ² Umatäxasinsti, Belsasar reyix mayirakïnwa kuna qurita, qullqita lurat qirunaktix Nabucodonosor awkipax Jerusalenat Tatitun utapat apsuwaykatayna ukanak aptanipxañapataki. Aptayanisinsti, uka qurit qullqit lurat qirunakat reyisa, warminakapasa, uñt’atanakapasa, taqi jawsayatanakapasa vino umapxäna. ⁴ Taqiniw vino umapxäna ukatsti qurita, qullqita, bronceta, hierrota, lawata, qalat lurat diosanakaparuw yupaychapxarakïna. ⁵ Ukapachaw mä jaqina amparapax reyin utapan janq’u pirqapxan uñstäna, ukat qillqañ qalltäna. Micha qhanampix kunjämtix qillqkäna ukax sumpun uñstäna. Ukhama uka ampara qillqaskir uñjasinsti, ⁶ reyix q’illuw tukuwayäna, axsarañatsa walpun khathatirakïna. ⁷ Ukatsti wararisaw Babilonian utjir taqi yatirinakaru, yatiñan jaqinakaru, warawaranak uñch’ukis yatir jaqinakar jawsäna, ukat jupanakar sarakïna: —Khititix aka pirqan qillqatäki uk ullarkani, ukatsti kuntix ukax sañ munki uksa qhanañchkarakitani, ukax suma isinakamp isthapiyatäniwa, kunkaparusti mä quri wallqamp ajuntayatarakïniwa, markaxan apnaqäwipansti kimsïri jilïri apnaqirit utt’ayatarakïniwa —sasa. ⁸ Ukampis yatiñani jaqinakasa, yatirinakasa janiw uka qillqat amuyt’irjamäpkänti, janirakiw reyirus ukxat qhanañchirjamäpkänti. ⁹ Ukhamasti Belsasar reyix juk’ampiw axsarayasxäna, ajanupasti q’illupuniw tuküna. Marka apnaqir jach’a jilïr jaqinakapasti janiw kuns kamacht’irjamäpkänti. ¹⁰ Reyin taykapasti, yuqapana, ukhamaraki jawsayatanakan arnaqasitanakap ist’asinxa, manq’äwi jach’a utaruw mantawayäna, ukat reyir sarakïna: —Reyix wiñayatak jakpan. Jan juk’amp llakisimti, janirak axsarayasimsa, ¹¹ aka Babilonia markan mä ch’ikhi, yatiñan jaqiw utji. Juparux qullan Diosan ajayupaw irpaski. Kunapachatix juma reyin awkimax reyïkäna ukapachaw uka jaqix qhana amuyunïtapa ch’ikhïtapa, yatiñanïtap uñacht’ayäna, diosanakjam yatiñanïkaspas ukhama. Ukatpï Nabucodonosor reyix, juma reyin awkimax uka jaqir taqi yatirinakana, layqanakana, yatiñan jaqinakana, warawaranak uñch’ukis yatir jaqinakan jilïripat utt’ayänxa. ¹² Uka jaqix samkanaksa, jan amuyt’kañjamanaksa, imantatanak qhanañchañatakis ch’amaniwa. Jupax Daniel sutiniwa, Nabucodonosor reyiw Beltsasar sasa sutichäna. Jichhasti juma reyix Danielar jawsayanim, jupasti pirqan qillqatäki uka arunak qhanañcharakïtamwa —sasa. ¹³ Ukatsti, Danielar reyin nayraqataparuw irpanipxäna, reyisti jupar jiskt’arakïnwa: —¿Jumätati Danielaxa, khitirutix Nabucodonosor rey awkixax Judá uraqit katuntat apankäna ukaxa? ¹⁴ Juman chuymaman Diosan ajayupa jakaskatapa nayar yatiyapxitu, ukat jumax wali ch’ikhi, suma amuyt’an jaqïtama. ¹⁵ Ukhamasti, aka markan utjir taqi uka yatiñani jaqinakaw akankapxäna pirqan qillqatäki uk ullarañataki, ukat uk qhanañchañatakiraki, ukampis janiw kunätapsa amuyapkiti. ¹⁶ Ukampis nayax ist’twa jumax taqi pächasiñanaka, jan amuyt’kañanak qhanañchirïtama. Jumatix uka arunak ullaräta, ukat kuntix ukax sañ munki uk qhanañcharakitätaxa, jumax suma isinakamp isthapiyatäyätawa, kunkamarusti mä quri wallqamp ajuntayataraki, nayan marka apnaqäwixansti kimsïri jilïrit utt’ayatarakïyätawa —sasa. ¹⁷ Danielasti ukxarux sarakïnwa: —Nayaw pirqan qillqatäki uk qhanañchäma. Ukampis jan kuns waxt’kistati, janirak markaman apnaqäwipan nayar jilïrit utt’aykistati. ¹⁸ “Alaxpachankir Diosaw Nabucodonosor awkimarux churäna marka apnaqaña, jach’a kankaña, qamir kankaña, taqi jach’añchäwinaksa. ¹⁹ Jupar munañan kankañ churatap laykuw, taqi akapachankir markanakaxa, kunayman parlani jaqinakasa, awkimarux axsarapxänwa, jupa nayraqatan khathatipxarakïnwa. Jupax khitirutix jiwayañ munkäna ukarusti jiwayakïnwa, khitirutix jakayañ munkän ukarus jakayakïnwa, mayninakarux jach’aruw aptäna, yaqhipanakarusti jisk’achjarakïnwa. ²⁰ Ukampisa, sinti munañani, jach’a jach’a tukxäna ukapachasti, Tatitux taqi ch’amapsa, reyi kankañapsa apaqxänwa. ²¹ Jaqinak taypit yaqhachatäxänwa, mä pampa laq’uruw tuküna; monte asnonakamp chikaw jakäna, uywanakjamaw quranak manq’äna, sullaw jañchiparus ch’aranjäna; alaxpach Diosax taqi jaqinakxarus munañanïtapa, juparaki marka apnaqirinaksa khitirutix munki ukarus utt’ayatapa uk yatiñapkama. ²² Jumasti Belsasar jach’a rey, uka reyin yuqapätawa, askirakiw yatisktaxa, kunatix awkimatak utjkäna uksa, ukampis janirakiw alt’at chuymamp sarnaqktati. ²³ Jan ukasti, alaxpachankir Tatitut larustawa, jupan utapankir qirunakampi aptayanisax, jawsayat jaqinakamamp chikaw uka qirunakat vino umtaxa; ukhamarusa, qurita, qullqita, bronceta, hierrota, lawata, qalat lurat diosanakaruw yupaychtaxa; uka diosanakasti janiw uñjapkiti, janiw ist’apkisa, janirakiw kuns yatipkiti. Janiw jumax Diosar jach’añchktati, juma reyin jakañamax jupan amparapankiwa, kuntix lurkta ukanakasa jupïpan lurasi. ²⁴ Ukatpï jupax uka ampar apayanïnxa uka arunak qillqañapataki. ²⁵ Uka arunakasti: MENÉ, MENÉ, TEKEL, PARSÍN, ukanakawa, ²⁶ uka arunakax akham sañ munaraki: MENÉ aruxa: Tatitux juma reyin marka apnaqañ urunakam jakt’iwa, tukuyapsa chimpt’arakiwa. ²⁷ TEKEL arusti: juma jach’a reyix balanzar waytataw uñjastaxa, tupusti janiw phuqhatäkiti. ²⁸ PARSÍN arusti: juman apnaqäwimax payar jaljtatawa, jichhasti medonakaru, persanakar katuyatarakïniwa” sañ muni —sasa. ²⁹ Ukspachaw Belsasar reyix arsurakïna, Danielar wila chupika isinakamp isthapiyapxañapataki, kunkaparus mä quri wallqamp ajt’ayapxañapataki, ukatsti taqi jaqinakaruw yatiyarakïna, marka apnaqäwi taypin kimsïri jilïrit ukspach Danielan utt’ayatäñapataki. ³⁰ Ukatsti uka arumpachaw Belsasar reyir jiwayxapxäna, jupasti caldeo jaqinakan reyipänwa, ukatsti Media uraqinkir Darío reyiw uka marka apnaqäwi katuntasxarakïna. Ukapachasti Darío reyix suxta tunk payan maranïnwa.

¹ Darío reyix markapan jan walt’añanak jan utjañapatakixa, patak pä tunkan jaqinak utt’ayäna, marka apnaqäwin jupar yanapapxañapataki. ² Uka patak pä tunkaninakxarusti, kimsa jach’a jilïrinak utt’ayarakïna, jupanakar uñjapxañapataki. Uka uñjirinakatsti maynix Danielänwa. ³ Danielasti maynïr uñjirinakat sipansa wali askïnwa; ukat reyix jupar taqinin jilïripat utt’ayäna, ukhamarus markan jilïr apnaqiripat utt’ayañ amtarakïna. ⁴ Ukhamïpan, uñjir jaqinakaxa, marka apnaqirinakasa kunaymanit Danielarux aynacht’ayañ thaqhapxäna, janiw sum apnaqirïkiti sasa reyi nayraqatan aynacht’ayañataki, ukampis Danielax lurañanakap sum luräna, janiw juparux kunjämatsa aynacht’ayirjamäpkänti. ⁵ Ukhamäkipansa, kunjämat aynacht’ayañsa lup’isipkakïnwa, ukat sapxarakïna: “Janiw Danielarux kunjämatsa aynacht’ayañjamäkiti, inas Tatitupar arkatap tuqit aynacht’aysna” sasa. ⁶ Ukat uñjirinakasa, marka apnaqirinakas jupanakkam arust’asisin Darío reyimp parliriw sarapxäna, juparusti sapxänwa: —¡Jach’a munañan reyix wiñayatak jakpan! ⁷ Taqpach jilïrinaka, aka marka apnaqirinakawa mä tantachasïwi lurapxi, uka tantachasïwinsti reyin mä arsüwi apsuñapatakiw amtapxi. Uka arsüwisti akhamäñapawa: Kimsa tunka urunxa janipun khitisa kuna diosarusa, kuna jaqirus yupaychpati, jan ukasti juma rey saparuki mayisitäpan. Khititix uka arsutaru jan phuqkani ukax, leonanakan putupar jaquntatäpan. ⁸ Ukhamasti, juma reyix uka arsüwim apsupunim, sutimamp qillqantarakim, jan mayjt’ayatäñapataki, kunjämäkitix medonakana, persanakan kamachinakapax ukhamarjama, ukasti janiw p’akintatäkaspati —sasa. ⁹ Darío reyisti uka arsüwir iyawsasin sutipampiw qillqantäna. ¹⁰ Danielasti uka arsüwin reyin sutipamp qillqantatäxatap yatisinxa, utaparuw sarxäna, ukatsti uta ventananak jist’arasïna, uka ventananakasti Jerusalén marka tuqir uñtanitänwa, killt’asisin Diosat mayisïna, yupaycharakïna. Uksti Danielax kimsa kutiw urun luräna, kunjämatix lurirïkäna ukhamaru. ¹¹ Kunapachatix marka apnaqir jilïr jaqinakax Danielar Diosat mayisiskir uñjapkäna ukkhaxa, ¹² ukspachaw reyin ukaru uka kamachxat parlir sarapxäna, ukatsti juparux sapxänwa: —Juma jach’a reyix mä kamachi yatiytaxa, ukasti, aka kimsa tunka urunakanxa janiw khitis kuna diosarusa, khiti jaqirus mayisiñapäkänti, jan ukasti juma jach’a reyirukiwa mayisiñapänxa, uka kamachi p’akintirirusti, leonanakan putupar jaquntatäñapataki, ¿janich jan ukax ukhamäkixa? Reyisti ukxarux sarakïnwa: —Ukhamapunïskiwa. Uka kamachisti medonakana, persanakan kamachinakaparjamax phuqhasiñapapuniwa, janirakiw p’akintatäkaspati —sasa. ¹³ Jupanakasti ukxarux sasipkakïnwa: —Judá markat katuntat apanitäki uka Daniel waynax, janiw juma reyirux axsarktamti, janirakiw yatiyatäki uka kamachimarus yäqkiti, nanakasti utapan urunxa kimsa kuti Tatitupat mayisiskir uñjapxta —sasa. ¹⁴ Uk ist’asasti reyix wal llakt’asïna, ukatsti Danielar kunjämatsa qhispiyaspa uk lup’irakïna. Inti jalantañapkamaw reyix ch’amachasïna Danielaru kuna tuqit qhispiyañsa, ¹⁵ ukampis uka jaqinakax wasitat reyin nayraqataparux jutapxäna, sapxarakïnwa: —Juma reyix sum yattaxa, medonakana, persa jaqinakan kamachinakaparjamaxa, reyin sutipamp qillqantat kamachinakax janiw p’akintatäkaspati —sasa. ¹⁶ Ukat reyix Danielar irptayanïna, leonanakan putupar jaquntapxañapataki. Ukampis janïr jaquntapkipan reyix Danielar sarakïna: —Jumax taqi chuymamamp yupaychkta uka Diosamax jumar qhispiypan —sasa. ¹⁷ Ukatsti Danielar ukspachaw leonanakan putupar jaquntapxäna. Ukatsti, mä jach’a qalampiw uka putur atkatapxäna, reyisti ukarux sellopampiw limxatarakïna. Uka pachparak marka apnaqir jach’a jilïri jaqinakax lurapxäna, uka putut Danielar jan khitis irpsuñapataki. ¹⁸ Uka qhipatsti reyix jach’a utaparuw sarxäna, janiw uka arumax kuns manq’känti, janirakiw k’uchirt’asirïkän ukhamsa k’uchirt’askänti; uka arumax janiw ikthapirjamäkänsa. ¹⁹ Qhanjtanxipansti, jank’akiw sarthapisin leonanakan putupar jaläna, ²⁰ uka putur jak’achasisasti llakt’at arumpiw Danielar jawsäna: —Daniel, jakkiri Diosan luqtiripa, ¿taqi chuymamamp yupaychkta uka Diosamax leonanakan lakapat qhispiytamti? —sasa. ²¹ Danielasti sarakïnwa: —¡Juma jach’a reyix wiñayatakiw jaktaxa! ²² Diosaxax, leonanakan lakap jist’antiriw angelap khithani, ukhamat nayar jan kuns kamachapxañapataki, Diosax nayan jan juchanïtax yatiwa, ukhamaraki juma rey tuqis jan kuna juch lurataxsa yatirakiwa —sasa. ²³ Reyisti uk ist’asax walpun kusisïna, ukatsti Danielar leonanakan putupat apsuyxänwa. Apsxapxäna ukkhasti, janiw jupan janchipan kuna usuchjatsa jikxatapkänti, Danielan taqpach chuymapampi Diosapar katuyasitap layku. ²⁴ Uka qhipatsti, kawkïr jaqinakatix Daniel tuqi jan wali amtapkatayna ukanakaruw reyix irptayanïna, uka jaqinakasti warminakapamppacha, wawanakapamppachaw leonanakan putupar jaquntat uñjasipxäna; janïraw sumsa putu manqhar puripkänti ukkhaw leonanakax jupanakar manq’antäna. ²⁵ Ukapachaw Darío reyix mä qillqat uraqpachan utjir taqi markanakaru, ukhamaraki kunayman arut parlir jaqinakar apayäna, akham sasa: “Jumanak taypin jilarkir sumankañ utjpan. ²⁶ Nayaw arsta: taqpach markanakaxan Danielan Diosapax yupaychatäpan, yäqatarakïpan. “Jupaw wiñayatak jakkiri Diosaxa. Jupan markapax janipuniw t’unjatäkaniti, ch’amapas janirakiw tukuskaniti. ²⁷ Jupaw qhispiyirixa, arxatirisa; alaxpachansa, akapachansa, luratanakapax muspharkañawa. Leonanakan lakapatsa, jupaw Daniel arkiriparux qhispiyaraki” sasa. ²⁸ Danielasti Darío reyin taqi markanak apnaqañapkamaxa, mä jach’a jilïri jaqit uñt’atakïskänwa, ukhamaraki Ciro reyix Persia marka apnaqkän ukapachasa.

¹ Mä arumaxa, Belsasar reyix, mä mara Babilonia marka apnaqaskäna ukkhasti, Danielax mä samka samkasitayna, unañchäwinak uñjarakitayna. Ikit uñatatasinsti, kuntix samkan uñjkatayna taqi ukanak qillqsüna: ² “Nayax samkaxan pusi tuqit thayax thayt’asinkiri, jach’a qutan umanakap wal unxtayaskir uñch’ukiskäyäta. ³ Ukatsti akatjamat pusi axsarkañ jach’a laq’unakax uka jach’a qutat misturanipxäna, ukanakasti sapa mayas yaqha, yaqhänwa. ⁴ Nayrïr jach’a laq’ux mä leonar uñtatänwa, chiqhapasti jach’a pakan chhiqhapjamänwa. Nayax ukhamaw uka jach’a laq’ur uñch’ukiskäyäta, ukhamaruw chhiqhanakap jik’iqapxäna, uraqit waytasin qhipäx kayunakapxaruw sayt’asiyapxäna, mä jaqïkaspas ukhama, chuymapasti mä jaqin chuymapäkaspas ukhamaw tukuwayxarakïna. ⁵ “Payïr jach’a laq’usti mä jukumarir uñtatänwa, maysa tuqit juk’amp waytata, maysa tuqitsti janiraki, laka ch’akhanakapan kimsa jaraphi ch’akhanak acht’atänwa; ukatsti uka jach’a laq’ur akham sapxir ist’arakta: ‘¡Sartam, sisantañkam aycha manq’antarakim!’ sasa. ⁶ “Kimsïr jach’a laq’usti, leopardor uñtatänwa, ukampis jikhanipxarux pusi chhiqhanïnwa; pusi p’iqinirakïnwa, uka laq’urusti taqi munañanïñaw churatarakïna. ⁷ “Nayax samkasiskakïyätwa, akatjamat pusïri laq’ur uñstanir uñjarakta. Ukasti sinti axsarkañapunïnwa, mulljaskaña, wali ch’amanirakïnwa. Laka ch’akhanakapasti wali jach’anaka hierrotkamakïnwa; manq’antasax taqi kun tukjarakïna, jilt’anaksti takisirakïnwa. Maya laq’unakat sipansa mayjapunïnwa, p’iqipansti tunka waxranïnwa. ⁸ “Waxranak uñch’ukiñkamasti, uka waxranak taypit yaqha jisk’a waxraw jilsunïna, ukatsti kimsa waxranakxa jik’irapxänwa, ukanak lantisti qhipa mistunir jisk’a waxraw ukankxäna, uka waxrax jaqi nayrat nayranïnwa, lakapasti wali jach’a jach’a tukusaw arsüna. ⁹ “Nayasti uñch’ukiskakïyätwa, reyi qunuñanak uchapxäna, ukatsti mä chuyman jaqiw qunt’asirakïna. Isipax khunjam janq’ünwa, ñik’utanakapasti t’axsit t’awrjamarakïnwa. Qunuñapasa, uka qunuñan muyurinakapas nina lawrakamakïnwa. ¹⁰ Jupa nayraqatasti mä nina jawirjamaw misturakïna. Waranqanakaw juparux yupaychapxäna, waranqa waranqanakaw jupa nayräxan sayt’atäpxäna. Taripäwi qalltasinsti, qillqatanakax jist’arataw uñjasïna. ¹¹ “Nayax ukhamaw uñch’ukiskäyäta, kuntix uka jisk’a waxrax wali jach’achasiñamp kunayman arunak parlkän uk ist’asa; uñch’ukiñkamasti uka axsarkañ jach’a laq’uruw jiwayapxäna, ukatsti jisk’a jisk’a wikhanuqapxäna, ninaruw jaquntapxarakïna ukan nakhantañapataki. ¹² Uka yaqha jach’a laq’unakarusti munañanïñap apaqxapxarakïna, ukampis janiw jiwarayapkänti, jan ukasti pachap puriniñapkam jakayasipkakïnwa. ¹³ “Nayax uka unañchäwinak arumax uñjaskakïyätwa: “Qinayanak taypin maynir jutaskir uñjta, jaqin yuqapar uñtata, jupasti chuymani Jilïr jaqiruw jak’achasi, ukat nayraqatapar irpkatapxaraki. ¹⁴ Jupasti munañan kankañampi, qhapaq kankañampi katuqäna, aka uraqpach apnaqañataki, ukatsti taqi markankir jaqinaka, kunayman arut parlir jaqinakarakiw juparux luqtapxäna. Jupan munañan kankañapax wiñayawa, marka apnaqäwipas janipuniw tukuskaniti. ¹⁵ “Naya, Danielasti, axsarayasïyätwa; taqi kunanaktix uñjkäyäta ukanakat llakt’asisa, ¹⁶ ukat nayax sayt’atäpkän ukanakat maynïriruw jak’achasta, juparuw achikt’asta taqi ukanakat nayar chiqap qhanañchañapataki. Jupasti nayarux ukanakat qhanañcharakitu akham sasa: ¹⁷ “Uka pusi jach’a axsarkañ jach’a laq’unakax, aka uraqpach apnaqapkani uka pusi jach’a reyinakawa. ¹⁸ Ukampis uka qhipat akapach apnaqäwix alaxpachankir Tatitun markapar katuyatäxaniwa, wiñayatakiw jupankxani” sasa. ¹⁹ “Nayax juk’amp uka pusïri axsarkañ jach’a laq’ut yatxatañ munäyäta, uka laq’usti mayninakatsa mayjänwa, axtaskañarakïnwa, hierro laka ch’akhanakani, bronce sillunakanïnwa; taqi kun manq’antäna t’unjarakïna, jilt’anaksa takisirakïnwa. ²⁰ Nayax juk’amp yatxatañ munarakïyäta tunka waxrapata, ukhamaraki uka waxranak taypit mä jisk’a waxra mistunkän ukata, kawkïritix nayrani, wali jach’achasiñampi parlir lakanïkän ukata, uka jisk’a waxrasti amuyatatxa maynïr waxranakat sipan juk’amp jach’jamakïnwa, uka jisk’a waxran mistuniñapatakisti, kimsa waxranakax jalaqtxapxataynawa. ²¹ Ukatsti, uka waxran Tatitun markapampi nuwasiskir uñjarakta, jupanakarusti atipjänwa, ²² ukapachaw uka chuymani Jilïr jaqix purinïna, ukatsti Diosan markaparux chiqaparuw uñjäna, pachax phuqhasxataynawa Tatitun markapan apnaqäwi katuntasxañapataki. ²³ Ukatsti sarakïnwa: “ ‘Uka pusïri axsarkañ jach’a laq’ux, kunatix aka uraqin pusïri apnaqäwi utjkani ukäniwa, mayni apnaqäwinakatsa mayjarakïniwa. Taqi aka uraqpach manq’antani, takisiniwa, t’unjarakiniwa. ²⁴ Tunka waxranakasti tunka reyinakawa, aka uraqi apnaqapkani ukanakawa. Jupanak qhipatsti yaqha reyiw qunt’asini, nayrïri reyinakat sipansa mayjapunïniwa, uka reyisti kimsa reyinakaruw aynacht’ayani. ²⁵ Alaxpachankir Diosarusti jisk’achjaniwa; markaparus tukjarakiniwa; Diosan kamachinakapsa, amtäwi uruyañanaksa mayjt’ayañ munarakini, Diosan markapasti jupan apnaqatarakïniwa, kimsa mara chikatankama. ²⁶ Ukampis uka reyix taripatäniwa, munañanïñapasti apaqatäxaniwa, q’ala tukjataw uñjasirakini. ²⁷ Ukatsti marka apnaqäwisa, munañan kankañasa, qhapaq kankañasa, taqi akapachankir apnaqäwinakasa, alaxpachankir Tatitun markapar katuyatäxaniwa. Marka apnaqäwipasti wiñayatakipunïniwa, juparuw taqi akapachankir markanakax luqtapxani, jaysapxarakini.’ ²⁸ “Ukaw uka unañchäwin tukuyäwipaxa. Naya, Danielasti, wali mayjt’atapuniw jikxatasïyäta, ajanuxas q’illuw tukuwayarakïna; ukampis janiw khitirus ukxat arskti.”

¹ Belsasar reyin kimsïr mara marka apnaqäwipan naya, Danielax yaqha unañchäwi uñjarakta, nayra yaqha unañchäwinakat sipansa yaqha. ² Uka unañchäwinsti nayax Susa markanjamak jikxatasïyäta Elam sat suyuna, Ulai siski uka jawir thiyana. ³ Nayax jayaruw uñtta, ukatsti uka jawir thiyat mä urqu oveja mistusinkir uñjta. Uka ovejax pä jach’a waxranïnwa, uka waxranakat mayax qhipakiw mistutayna, ukampis uka waxrax mayäkis ukat juk’amp jach’änwa. ⁴ Uka urqu ovejasti waxranakapampiw muqinuqaskäna inti jalanta tuqiru, amsta tuqiru, aynach tuqiru, janiw kuna yaqha uywas uka ovejar saykatirix utjkänti, janirakiw kawkïri uywas muqisiñapat jaltirix utjkänti. Uka ovejasti kuntix munkän uk luräna, sapa kutiw juk’amp ch’amani tukxäna. ⁵ Ukxat nayax lup’iskäyäta, ukhamaruw inti jalanta tuqit mä chivor jutaskir amuyta, walpun jalanïna, ukham jalanisasti kayunakapas janjamakiw uraqirux takt’känti. Uka chivosti pä nayrapa taypirux mä jach’a waxranïnwa, ⁶ jawir thiyan uñjkäyäta uka pä waxrani oveja jak’ar purisinsti, uka chivox taqi ch’amapampiw muqintäna, ⁷ ukatsti pä waxrap p’akiräna, uka ovejax chivomp muqintasiñatakix janiw ch’amanïkänti. Uka qhipatsti chivox muqintasin uraqiruw liwinuküna, ukaruw takxatarakïna, janiw khitis uka ovejat arxatirix utjkänti. ⁸ Uka chivosti wali ch’amanipuniw tukxäna, ch’amapax juk’amp jilxatkxäna ukapachaw uka jach’a waxrapax p’akisxäna, uka p’akit waxra lantisti pusi waxraw jilsunïna, mayax amsta tuqir uñtata, mayasti aynach tuqir uñtata, mayasti inti jalanta tuqir uñtata, mayasti inti jalsu tuqir uñtataraki. ⁹ Uka waxranakat mayïritxa, yaqha jisk’a waxraw misturakïna, uka waxrasti aynach tuqiruw sinti jilarakïna, ukhamaraki inti jalsu tuqiru, Suma Uraqi satäki uksa tuqiru. ¹⁰ Sinti jilantatapatsti, alaxpach warawaranakkamaw purïna, uka warawaranaksti williranïnwa, takisirakïnwa, ¹¹ alaxpach warawaranakan jilïriparus “Nuwasiñäni” sarakïnwa; Tatitur sapür wilañchanak luqtañsa jark’xänwa, yupaychañ chiqawjanaksa takisirakïnwa. ¹² Kawkhantix nayrapachax wilañchanak luqtasiñäkän ukawjarusti ejercitopampi purintasin takisïna, chiqa kankañsa takisirakïnwa. Kuntix jupax munkäna ukanak luräna, taqi luräwinakapansa atipt’arakïnwa. ¹³ Ukatsti ist’araktwa, mä angelaru yaqha ángel masipar jiskt’askiri: ‘¿Wilañchanak sapür luqtasiñ chiqawjan lurapki ukanakax, kunapachas tukusxani? ¿Kunapachkamarak Tatitusti qullan utapan juchachasiñanak utjayaskakinisti? ¿Kunapachkamarak iyawsirinakapar takisipxanisti?’ sasa. ¹⁴ Maynïr angelasti sarakïnwa: ‘Pä waranqa kimsa patakan jayp’umpi, willjtampiw ukhamäni, uka qhipatsti qullan utax q’umachatäxaniwa’ sasa. ¹⁵ Naya, Danielasti uka unañchäwi uñch’ukiskäyäta, qhanañchäwipsa yatiñ munaskarakïyäta, ukatsti akatjamat naya nayraqataxan mä jaqir uñtatax uñstarakïna, ¹⁶ ukatsti mä jaqin arup ist’arakta, Ulai sat jawir tuqit parlasinkiri akham sasa: ‘Gabriel, uka jaqir aka unañchäwi tuqit qhanañcham’ sasa. ¹⁷ “Ukat Gabriel angelax nayar jak’achasinitu. Nayasti wal axsarthapta, ajanuxsa uraqkamaw alt’asirakta, jupax akham situ: ‘Jaqin yuqapa, wal ist’am, uka unañchäwix akapachan tukusiñap yatiyaski’ sasa. ¹⁸ “Ukhamaw jupax nayar parlxayaskitäna, nayasti jan ch’amaniw uraqir liwnuqtta; ukampis jupax nayar yanapt’asin sayt’ayitu, ¹⁹ sarakituwa: “ ‘Jichhasti kunatix Tatitun q’apisiñap tukuy urun luraskani uk qhanañchäma, uka unañchäwix tukuya pachanakat yatiyi. ²⁰ “ ‘Uka pä waxrani urqu oveja uñjktas ukax, Media uraqina, Persia uraqin reyinakaparuw uñtasi. ²¹ Chivosti Grecia markan reyiparuw uñtasiraki, nayranakap taypin utjir jach’a waxrapasti nayrïr reyiruw uñtasi. ²² Kawkïri pusi waxranakatix nayrïri waxran p’akisitapat mistunipkäna ukanakaxa, aka markatxa pusi yaqha markanakaw uñstani, sañ munaraki, ukampis janiw nayrïr reyin ch’amapanïkaniti. ²³ “ ‘Kunapachatix uka apnaqäwinakan munañapax tukusxani, ukhamaraki taqi ñanqha lurañanakapas inampst’xarakini, ukapachax mä sallqa, jan wali reyiw munañani utt’asirakini. ²⁴ Jupax wali ch’amanipunïniwa, ukampis janiw jupan pachpa ch’amapampïkaniti; taqi kunsa jan amuykañjam t’unjani, kuntix lurkani ukansti, atipjapuniniwa. Jach’a munañani jaqinakarus t’unjaniwa, Tatitun markapankirinakarus waljaniruw t’unjarakini. ²⁵ Jupan sallqa kankañapampisti, sallqa luratanakapax atipt’akipuniniwa. Jach’a jach’arakiw tukuni, jupar alkatat sarnaqirinakat walja jaqinakaruw ch’uxña luras jiwarayarakini. Jilïrinakan jilïripampisa jikintasiskakiniwa, ukampis uka jilïrin atipjataw uñjasini. ²⁶ “ ‘Jayp’unakampita, qhantatinakampit unañchäwi tuqitxa qhanañchxsmawa, ukasti chiqawa; jumax chuymaman ukanak imam, ukanakax walja urunak mäkipkani ukapachaw phuqhasiskani’ sasa. ²⁷ “Naya, Danielasti, ch’ama thayjtataw uñjasïyäta, walja urunakaw usuntat jikxatasirakïyäta. Uka qhipatsti wasitat marka apnaqäwin lurañanakap luraskakïyäta. Ukampis kuna unañchäwtix uñjkäyäta ukanakan jan amuyt’añjamätapatxa, wali llakitapuniw jikxatasïyäta.

¹ “Darío reyix Asuero chachan yuqapänwa, medo markankir jaqinakat saraqirïnwa, jupax caldeonakan markap apnaqäna. ² Mä mara marka apnaqkäna ukapachaw, naya, Danielax Jeremías profetan qillqatapat amuyt’askäyäta, kunapachatix Jerusalén markax paqallq tunka mara qhipat t’unjat uñjaskani ukxata, kunjämtix Tatitux profetar yatiykatayna ukarjama. ³ Nayasti Tatitu Dios tuqiruw uñtta jupar mayisisa, achikt’asisa, ayuno lurasa, chhankha isinakamp uchasisa, qhillar qunusaraki. ⁴ Tatitu Diosaxaruw mayista, juparusti akanak arsusta: “ ‘Tatay, jach’a ch’aman Diosay, arsutanakam phuqhapuntawa, kamachi arunakam phuqhirinakarusa, jumar munirinakarus munasiñam uñacht’ayapuntawa. ⁵ Nanakax juchachasipxtwa, ñanqhanak lurapxarakta; kunatix jan walïki uk lurapxta; jumar jan yäqasaw jakapxta; kamachi arunakamsa, arsutanakamsa apanukupxaraktwa. ⁶ Jumar arkir profetanakamar jan ist’asaw sarnaqapxta, jupanakax juman sutimxaruw nanakan reyinakaxaru, jilïrinakaxaru, nayra awkinakaxaru, taqi Israel markarus parlapxarakïna. ⁷ Jumax Tatay, chiqapapunïtawa, jichhürusti nanak judionakax wali p’inqa tukupxta; Jerusalén markan jakirinaka, taqpach Israel markankirinaka, jak’ankirinaka, jayankirinaka; kawkha markanakarutix jumax, jumataki sayt’asipxatap layku ananukkta ukan jakirinaka. ⁸ Nanakax Tatay, taqiniw jumatak sayt’asipxatax laykux p’inqasipxta, reyinakaxasa, jilïrinakaxasa, awkinakaxasa p’inqasipxarakiwa. ⁹ Ukampis nanakan Tatituxay, jumankiw khuyapayasiñasa, juchanak pampachañasa. Nanakax nayraqataman jumatakiw sayt’asipxta, ¹⁰ janiw arunakamar ist’apkti, Tatit Diosaxay, janirakiw kuna yatichäwinaktix jumar arkir profetanakam tuqi churapkista ukanakarux jaysapkti. ¹¹ Israelankirinakax taqiniw yatichäwinakam jan yäqapkiti, juman arsutanakamarus janiw jaysapkarakiti; ukat nanakxaru wakt’apxitu, Moisés luqtiriman kamachipan qillqatäki uka juramentompi, taqi ñanqhachäwi arunakampisa, nanakan juma nayraqatan juchachasipxatax layku. ¹² Jumax, nanakxar aka jach’a jan walt’äwi apayanisaxa, kuna axsarañanaktix nanakampiru, marka apnaqirinakampir yatiyapkista uk phuqtawa; aka uraqinsti janipuniw kuna mutuyäwtix Jerusalén markxar apayankta uka kipka mutuyäwix utjirïkiti. ¹³ Taqi aka jan walinakax nanakxaruw wakt’apxitu, kunjämatix Moisesan kamachipan qillqatäki ukhamarjama; nanakasti janiw thaqhapksmati; Tatay, nanakan Diosaxay, janiw ñanqha lurañanakaxsa apanukupkti, janirakiw juman chiqa arunakamarus arkapkti. ¹⁴ Ukat Tatay, aka jach’a jan walinak wakichasin nanakxar apayaniraktaxa; jumasti, nanakan Tatit Diosaxay, taqi luratanakaman chiqapapunïtawa; ukampis nanakaw jumaru jan ist’añ munapksmati. ¹⁵ “ ‘Nanakan Tatit Diosaxay, markamarux Egiptot irpsunisaw jach’a ch’amam uñacht’aytaxa, juman sutimax khä urunakatpach jichhürkamaw wali uñt’ataxa; ukampis nanakax juchachasipxtwa, jan walinak lurapxarakta. ¹⁶ Tatay, nanakax juman khuyapayasirïtam yatipxtwa. Jerusalén markat phiñasiñamsa, q’apisiñamsa apaqxamaya, Jerusalén markasti markamawa, qullan qullumarakiwa. Jak’a markanakankir jaqinakax Jerusalén markatsa, jaqinakamatsa larusipxiwa, nanakan juchanakax layku, ukhamaraki nayra awkinakaxan jucha luratanakap layku. ¹⁷ Nanakan Diosaxay, juman luqtiriman mayisitaparusa, achikt’asitaparus ist’akimaya; Tatay, sutim laykukisay utaman jachkañ jikxatasitapat munasiñamampi uñtanim. ¹⁸ Tatituxay ist’apxitaya; nanakan aynacht’atanakax uñtanim, juman sutim jach’añchañ markan t’unjatätapsa uñtanimaya. Janiw nanakan askïpxatax layku jumar achikt’asinipksma, jan ukasti juman jach’a khuyapayasiñam laykuw mayisinipxsma. ¹⁹ ¡Tatay, Tatay! ¡Ist’apxitaya, juchanakax pampachapxitaya! ¡Tatay uñtanipxitaya, nanakar yanapt’ir jutakimaya! Tatituxay, juman jach’a sutim layku, markam layku, sutim art’asinir jaqinakam layku, jank’akiy jutam.’ ²⁰ “Nayax Tatitut mayisiskakïyätwa, juchanakax arsusisa, Israel markaxan juchanakap arsusaraki, Tatit Diosaxan qullan qullup laykuw nayraqatapan achikt’asirakïyäta. ²¹ Mayisiskäyäta ukapachaw, unañchäwin uñstkitäna uka Gabriel sat angelax jak’axar jutäna. Ukapachasti, Tatitur jayp’u chiqa wilañcha luqtañ pachäxänwa. ²² Ukat jupax sarakitu: “ ‘Daniel, nayax jumar akanak tuqit amuyt’ayiriw jutta. ²³ Diosax walpun jumar munastam, jumax mayisiñ qalltkta ukspachaw jupax ist’tam. Nayasti jumar kuntix Diosax sañ munktam uk yatiyiriw jutsma. Jichhasti sum sum arunakaxar ist’am, uka unañchäwin qhanañchäwip amuyt’añamataki: ²⁴ “ ‘Paqallq tunka semanaw mäkipañapa, markaman jakirinakamxaru, qullan markamxaru, mutuyäwinakan tukusxañapataki, ñanqha luräwinakat pampachäwi jikxatañataki, wiñayatak aski kankañ utt’ayañataki; unañchäwimpi profecía arunakampi phuqhasiñapataki, Qullan utax q’umachata luqtatäxañapataki. ²⁵ Akanakxa sum amuyt’añamarakiwa: Jerusalén marka wasitat sayt’ayañatak arsutäkani ukapachatxa, luqtatäki uka jach’a Jilïrin puriniñapkamaxa, paqallq semanaw mäkipañapa, Jerusalén markan thakhinakapasa, pirqanakapasa, suxta tunka payan semanan wasitat sayt’ayatäxäni, ukampis uka urunakax wali t’aqhisiñ urunakäniwa. ²⁶ Suxta tunka payani semanatsti, Tatitur katuyat uka jach’a jilïriruw jiwayapxani. Jerusalén markampi Tatitun utapampisti t’unjataw uñjasini, kawkïri reyitix jutkani ukan jaqinakapaw t’unjarakini. Tukuy urux uma jithir uñtataw akatjamat purinini, nuwasiñanakasa, t’unjañanakasa tukuykamäniwa, ukanakasti ukhamäñapatak yatiyatarakïnwa. ²⁷ Mä semanan uka jan wali reyix walja jaqinakamp suma arust’äwir mantani, chika semanarusti waxt’äwinak luqtasiñanaksa jark’xaniwa, wilañchanak luqtasiñ altaransti, jan walinak lurasaw Tatitur ñanqhachasini. Uka qhipatsti, Tatitux khititix jan walinak luras jupar ñanqhachki ukarux t’unjaniwa.’ ”

¹ Persia markankir Ciro reyin kimsa mara marka apnaqäwipan, Danielax khititix Beltsasar satäkaraki ukax, mä chiqpach unañchäwi uñjäna, uka unañchäwisti janiw amuyt’añjamäkänti. Ukampis Danielax wali amuyumpiw ukanak uñjäna, ukatsti uka uñjäwin qhanañchäwip amuyt’arakïna. ² “Uka urunakanxa, naya, Danielax kimsa semanaw wali llakt’ata jikxatasïyäta. ³ Uka urunakansti janiw nayax suma manq’anak manq’käyätti, aychsa, vinsa mallt’karakïyätti, janirakiw kuna suma q’apkir qullanakampis uchaskäyätti. ⁴ Uka marana, nayrïr phaxsita pä tunk pusin uru saraqatarusti, nayax Tigris sat jach’a jawir thiyankaskäyätwa. ⁵ Akatjamat uñtta mä jaqir sayaskiri, jupax linot lurat isimp isthapitänwa, wak’apasti suma qurit luratänwa. ⁶ Janchipasti q’illu qhispillutäkaspas ukhamänwa, ajanupas lliju llijur uñtataw qhantäna. Nayranakapax nina lawranakjamarakïnwa, amparanakapampi, kayunakapampisti broncer uñtataw k’ajäna, jach’a arupax walja jaqinakan parlasipxatanakapjamaw ist’asïna. ⁷ “Nayakiw uka unañchäwi uñjta, nayampi chika ukankir jaqinakasti janiw kuns amuyapkänti, axsarañatsa imantasiriw jaltxapxäna. ⁸ Uka jach’a unañchäwi uñjkta ukkhaxa, sapakiskäyätwa, ajanuxas q’illupuniw tukuwayäna, jan ch’amaniw uñjasta. ⁹ Angelar parlir ist’asasti jan juk’a ch’amaniw thayjtawayta, uraqiruw liwitatta. ¹⁰ Ukat ukspachaw uka angelax sarthapiñ yanapt’itu, qunqurit kayuni, amparanakaxas uraqin utt’ayitu. ¹¹ Ukatsti sarakituwa: ‘Daniel, sayt’asim kuntix siskäma uk sum ist’am. Tatitux munastamwa, nayaruw jumaru yatiyañatak khithanitu’ sasa. “Angelan nayar parlxayañapkamasti, khathatt’asisaw sayt’asta. ¹² Ukat jupax sarakitu: ‘Daniel, jan axsaramti, Tatitux nayrïr urutpach mayisitanakam ist’tam, uka jan amuyt’kay samkanakxat yatiñatak ch’amachasitamata, nayraqatapansa alt’at chuymam uñacht’ayatamata. Ukat nayax jutawayta. ¹³ Nayraw nayax jutiriskäyäta, ukampis Persia markan angelapax pä tunk mayan uruw nayar jark’xäsitu; sapakiw Persiankir reyinakamp chik qhiparxarakta, ukampis Miguel sat jilïr angelaw nayar yanapt’irix jutitu. ¹⁴ Jichhasti nayax, kunanakatix markaman akat qhiparu utjkani ukanakat qhanañchiriw jutta, unañchäwi uñjatamax uka urunakat yatiyi’ sasa. ¹⁵ “Uka arunak angelan parlxayañapkamasti, nayax uraqir alt’ataw sayaskäyäta, janirakiw mä arsa arskäyätti. ¹⁶ Ukatsti akatjamat jaqin yuqapar uñtatax nayar lakaxat llamkt’itu. Ukat khititix nayraqataxankkäna ukaruw sarakta: ‘Tata, aka unañchäwi uñjataxax wal llakisiyitu, jan ch’aman tukuyarakitu. ¹⁷ ¿Kunjämarak jumamp parlästi, jan ch’amani, niya samanas pist’atjam jikxatasisasti?’ sasa. ¹⁸ “Uka jaqisti wasitat nayar llamkt’itu, ukatsti machaq ch’aman tukuyxarakitu, ¹⁹ sarakituwa: ‘Jan axsaramti, janirak llakisimsa. Tatitux jumar munastamwa; ¡kusisim, ch’amañcht’asirakim!’ sasa. Jupax ukhamaw nayar parlxayaskitäna, ukchañkamasti nayax ch’amaniw amuyasxäyäta, ukat sarakta: ‘Tatay, parlxayt’akita, parlatam ist’asin nayax ch’amaniw uñjasxta’ sasa. ²⁰ Jupasti sarakituwa: ‘¿Kunatakis juman ukar jutta, uk yattati? Jichhax Persia markan angelapampi wasitat nuwasiñaxawa. Nayax jupamp nuwasiñ tukuyxä ukkhasti, Grecia markan angelaparakiw jutani. ²¹ Jichhasti sarakïmawa kunatix chiqa qillqatan qillqantatäki ukanakxata: uka angelanakampi nuwasiñaxanxa, Israel markar arxatiri Miguel angelakiw nayar yanapt’itu.’

¹ “Darío reyin Media sat uraqi mä mara marka apnaqkän ukapachax, nayarakiw jupar ch’amañcht’äyäta, yanapt’arakïyäta. ² Jichhasti kunatix chiqäki uk yatiyarakïma: “ ‘Kimsa reyiw Persia marka apnaqaskakini, ukanak qhipatsti pusïri yaqha reyiw sartani, jupasti mayni kimsa reyit sipansa sinti qamirïniwa. Kunapachatix ukhama qamiri kankañapampi wali munañanipuni tukxani ukapachasti, taqi qamir kankañapampiwa Grecia markatakix sayt’ani. ³ Uka qhipatsti yaqha reyirakiw apnaqani, jupasti wali nuwasirïniwa, jupax mä jach’a marka apnaqani, ukatsti kuntix munkani uk lurarakini. ⁴ Ukampis kunapachatix jach’a markapax suma utjnuqatäxani ukapachasti, uka jach’a markapax t’unjata, pusir t’aqxtataw uñjasini. Uka reyin munañanïñapasti janiw wawanakapar churatäkaniti, janirakiw jach’a markapas nayrjam wali ch’amanïkxaniti, niyakixay t’aqanuqata uñjaschinixa, yaqhanakarakiw jupa lanti apnaqxapxani. ⁵ “ ‘Aynach tuqinkir reyisti wali ch’amanïniwa, ukampis ejercitopan utjir mä jilïripaw jupat sipansa juk’amp ch’amanïni, ukatsti munañanïñ kankañapampix walja jach’a markanakaru, ukhamaraki jisk’a markanakaruw apnaqani. ⁶ Mä qawqha maranakatsti, amsta tuqinkir reyimpi, aynach tuqinkir reyimpix mä arust’äwiruw mantapxani; aynach tuqinkir reyix phuchhap churani amsta tuqinkir reyin warmipäñapataki, ukhamat uka pä markanakan sumankañax wiñay utjañapataki. Ukampis uka amtäwix aynacht’aniwa, uka warmisa, wawapasa, chachapasa, uywatanakapasa jiwarayataw uñjasipxani. ⁷ Ukampis aynach tuqinkir reyin mayni wila masipaw, amsta tuqinkir reyin ejercitopar nuwantasin atipjarakini; ukatsti reyin jach’a utap katuntasini, ukatsti soldadonakapaw atipjasin taqi apnaqapxarakini. ⁸ Ukhamarusa, metalat lurat diosanakaparux Egipto markaruw apasxani, qurita, qullqita, wali jila alani yaqha yänakamp chika. Uka pä markax mä qawqha maranakaw jan nuwasisa sarnaqani, ⁹ amsta tuqinkir reyisti aynach tuqinkir markaruw mantantañ yant’ani, ukampis kuttawayxakiniwa. ¹⁰ “ ‘Ukat amsta tuqinkir reyin yuqanakapax nuwasiñatak wakichasipxani, mä jach’a ch’amani ejército sartayapxarakini. Uka yuqanakapat maynïrix aynach tuqinkir markar katuntañatakiw sarantani, kunjämatix jawiran umax wal mantantki ukhamaw soldadonakapax mantantani, taqi kun t’unjasa; ukatsti wasitat nuwantani, aynach tuqinkir reyin uyuchrantat markapkam purisa. ¹¹ Amsta tuqinkir reyin ejercitopan nuwantatapasti, aynach tuqinkir reyirux walpun phiñasiyani, ukat jupax uka reyin jach’a ejercitopamp nuwasir mistuni, ukatsti q’alpun atipjarakini. ¹² Ukham atipjatapatsa, uñisirinakapan waljani jiwarapxatapatsa, uka reyix wal jach’achasini, ukampis jupan ch’amapax mä juk’a urutakikïniwa. ¹³ Amsta tuqinkir reyix nayrïri ejercitot sipansa yaqha juk’amp ch’aman ejército wasitat sartayarakini, mä qawqha maranakatsti, walja nuwasirinakani, suma wakicht’at ejercitompiw wasitat aynach tuqinkir reyirux nuwantarakini. ¹⁴ “ ‘Ukanakax utjkani ukapachasti, waljanirakiw aynach tuqinkir reyir saykatañatak mayachasipxani. Ukanak taypinsti Israelankir jaqinakat mä qawqha ñanqha jaqinakax utjarakiniwa, unañchäwin uñacht’ayatäkän ukarjama, ukampis aynacht’apxaniwa. ¹⁵ Amsta tuqinkir reyisti, jutasin mä jach’a pirqa lurani; uyuchrantat ch’aman markarux ukanjam makhatasaw katuntani. Aynach tuqinkir reyin wali ch’amani soldadonakapasti, janiw uñisirin soldadonakaparux jark’irjamäpkaniti. ¹⁶ Atipir reyisti, atipjayasirinakampix kuntix munkani uk lurani, janiw khitis jupar saykatirix utjkaniti, kunanaktix thakhin jikxatkani taqi ukanaksa t’unjaskakiniwa, ukatsti Suma Uraqi satäki ukan qhiparxani. ¹⁷ Ukat juk’ampsti, aynach tuqinkir taqpach uraqinak katuntasiñatakiw wakichasirakini; ukatakisti aynach tuqinkir reyimpix mä arust’äwi lurani, uka reyirux phuchhap warmipäñapatak churani, ukampis amtäwinakapax aynacht’aniwa. ¹⁸ Uka qhipatsti quta thiyankir markanakaruw nuwantani, uka markanakatsti waljaniw amparapar jalt’apxani; ukampis ejerciton mä jilïripaw taqi ukanakan jan utjañapatak sayt’ani, amsta tuqinkir reyirusti mä p’inqa tukjani. ¹⁹ Uka qhipatsti, amsta tuqinkir reyix uraqipan utjir uyuchrantata markanakaparuw kuttawayxani; ukampis mä chijir purisaw jiwani, janiw kunas uka reyit juk’ampi yatiskxaniti. ²⁰ “ ‘Qunuñapansti yaqha reyiw qunt’asini, uka reyisti qullqinak apthapiyiriw mayni uywatapar khithani, marka apnaqäwipa qamiriptayañataki; ukampis mä qawqha urunakat jupar jiwayapxaniwa, ukasti janiw nuwasïwi laykükaniti. ²¹ “ ‘Uka rey qhipatsti mä jan wali jaqiw marka apnaqani, uka jaqin reyïñapax janiw wakiskasapänti, jupax jan wali amtäwinakap imantasaw sallqjañanakamp reyit utt’asini. ²² Khitinakatix jupatak sayt’apkani ukanakarusti q’al t’unjani, arust’äwiru mantatäkän ukan jilïriparus jiwayarakiniwa. ²³ Jupampi suma arust’äwi lurapkani uka masinakaparus sallqjarakiniwa, ejercitopax juk’a jaqinïkchini ukasa, atipjaniwa. ²⁴ Jan khitin amuykataw suyunakan utjir suma uraqinakap katuntasini, ukatsti kuntix nayra awkinakapax jan lurapkäna ukanak lurarakini: nuwasïwin jikxatat qamir yänak soldadonakaparuw lakintani. Suma uyuchrantat markanakar nuwantañatakiw amtarakini, ukampis ukax mä juk’a urunakatakikïniwa. ²⁵ “ ‘Ch’aman amuyasisasti, jach’achasisaw aynach tuqinkir reyir nuwantani, wali jach’a ejerciton yanapapampi. Aynach tuqinkir reyisti jan axsarasaw jach’a ch’aman ejercitompi nuwantarakini; ukampis jupax sallqjataw uñjasini, ukatsti janiw uñisiripan ejercitopar saykatirjamäkaniti. ²⁶ Jupax manq’añatak utapar jawsirïkän uka pachpa masinakapaw jupan aynacht’añapatak wakichapxani, ejercitopax atipjataw uñjasini, soldadonakapat waljaniw jiwarapxani. ²⁷ Ukatsti, uka pä reyinakax purapat ñanqha lurasiñ amtäwimpikiw mayawjan manq’añatak qunt’asipxani, ukatsti jupanakkamaw k’arinak sasipxani, ukampis janiw maynis amtatanakap phuqhapkaniti, pachax janïra purinitap layku. ²⁸ Amtäwinakap phuqhasaxa, amsta tuqinkir reyix nuwasïwin katuntat yänak apt’ataw markapar kutt’xani. Mä qawqha pachatsti, uka reyix sumankañatak arust’äwi luratarux janiw phuqkaniti. ²⁹ Jan ukasti, niya pacha phuqhasitarjamaw wasitat aynach tuqinkir reyirux nuwantani; ukampis janiw nayrïr kutinjam atipjkaniti. ³⁰ Ejercitopar nuwantañatakix inti jalanta tuqit soldadonakax barconakat purintanipxani, uk uñjasasti axsarañat jaltxakiniwa. Amsta tuqinkir reyix khitinakatix uka sumankañatak arust’äwiru jan phuqhapki ukanakaruw jaysani. Ukapachasti, amstankir reyix uka qullan arust’äwitakiw taqi phiñasiñap samarasini, ukatsti uka arust’äwi apanukurinakampiw arust’asini. ³¹ “ ‘Soldadonakapasti Tatitun utap ñanqhachapxaniwa, suma uyuchrantat markanaksa janiw yäqapkaniti. Sapüru wilañchanak luqtasiñanaksti jark’xaniwa, uka lantix axtaskañanak luqtapxani Tatitun yänakap takisisa. ³² Reyisti quña arunakapampiw sumankañatak arust’äwi jan phuqhirinakarux jupar jaqkattayasiñ munani, ukampis Diosapar munir markax, thurt’ataw uka jan walt’añanak jutipanxa sayt’asini. ³³ Markankir jach’a yatiñan jaqinakasti walja jaqinakaruw yatichapxani, ukampis jank’akiw jupanakarux jiwarayapxani, ninaruw nakhantayapxani, utjir yänakapsa lunthatjapxarakiniwa, jupanakat waljaniruw jaya markanakar uywat jaqir tukuyañatak apapxani. Ukasti mä qawqha urunakakïniwa. ³⁴ Kunapachatix arknaqat uñjasiñ urunakax purinkani ukapachasti, mä juk’a yanap katuqapxani, waljanirakiw jan uñisiyasiñ laykux jupanakar jaqkattapxani. ³⁵ Khitinakatix markankir jaqinakar yatichapkäna ukanakasti, chimpt’at tukuy urun puriniñapkamax arknaqatäpxaniwa, jupanakax uka yant’anak katuqasaxa, q’umachatäpxaniwa, chiqapar tukuyatäpxarakiniwa. ³⁶ “ ‘Amsta tuqinkir reyisti kuntix jupax munkani uk lurani. Jach’a jach’a tukutapatxa, jupax taqi diosanakatsa juk’amp ch’amanïtap amuyasini, chiqpach Diosatakisti kunayman ñanqha arunak arsuni; taqi kunas jupatakix wakiskiriw mistuni; Diosax jupatak mutuyäwipa apayankani ukapachkama, kuntix Diosax lurañapäki ukxa, luraniwa. ³⁷ Aka reyisti janiw nayra awkinakapan diosanakaparux yäqkaniti, janirakiw warminakan yupaychata diosanakarusa, kawkïr diosarus yäqkaniti, jupax taqi uka diosanakatsa jilt’atätap amuyasini. ³⁸ Ukampisa, uyuchrantat markanakan diosaparuw yupaychani; janiw nayra awkinakapas uka diosaru yupaychapkänti, uka diosarusti quri, qullqi, suma k’ajkir qalanaka, jila alan yänakamp luqtarakini. ³⁹ Atipjat markanakar arxatañatakisti, yaqha diosanakar yupaychir jaqinakampiw yanapt’ayasini; khitinakatix uka reyir jach’añchapkani ukanakarusti, marka apnaqäwin jach’a jilïrit utt’ayani, jach’a uraqinak churarakini. ⁴⁰ “ ‘Tukuy pacha purinkani ukkhasti, aynach tuqinkir reyix amsta tuqinkir reyiruw nuwantani; ukampis amsta tuqinkir reyix jupamp nuwantasiñatakiw mistuni, ukatsti mä jach’a thayäkaspa ukhamaw aynach tuqitak sartani, nuwasiñ carronakampi, caballeriampi, walja soldadonakampi, walja barconakampi mantantasa. ⁴¹ Ukatsti Suma Uraqi satäki ukaruw mantarakini, ukansti walja jaqinakaruw jiwarayani; ukampis Edom markana, Moab markan utjasirinakasa, Amón uraqin utjasirinakasa qhispipxaniwa. ⁴² Ejercitopasti yaqha jach’a markanakar kunaw atipjasin katuntasini, janiw Egipto markas ukat qhispkaniti. ⁴³ Egipton utjir qurita, qullqit lurat yänakap apasxani, taqi qamir yänakap apasxarakini; uka qhipatsti Libia, Etiopía markanak katuntasirakini. ⁴⁴ Ukampis inti jalsu tuqimpita, amsta tuqimpit yatiyäwinak katuqani, uka yatiyäwinakasti juparux wal thuqtasiyani; ukat jupax sinti phiñasitapuniw mistuwayani, walja jaqinak jiwarayañ chuymampi. ⁴⁵ Ukatsti utjäwipxa, jach’a qutampi, Suma uraqin qullan qullupäki uka taypiruw utt’ayasini. Ukampis ukawjan jiwañapax purinini, janiw khitis jupar yanapt’irix utjkaniti.

¹ “ ‘Ukapachaw Israel markan arxatiripa Miguel jilïr angelax uñstanini. “ ‘Ukasti llakisiñ urunakäniwa, uka urunakjamasti janipuniw kunapachas utjkänti, markanakan utjatapat aksaru. Uka urux purinkani ukapachasti, markamankirinakat qillqatan qillqantatäpki ukanakax, taqiniw qhispipxani. ² Amay imäwin ikiskirinakat, waljaniw sartapxani: mayninakax wiñay jakañataki, mayninakasti wiñay p’inqachatäñataki, t’aqhisiyatäñatakiraki. ³ Yatiñani jaqinakasti, waljaniru chiqa thakhinjam irpirinakasti, alaxpach qhanjamaw k’ajapxani; ¡warawaranakjamaw wiñayatak k’ajapxarakini! ⁴ “ ‘Jumasti Daniel, taqi akanakatxa, jan khitirus arsumti; uka qillqat jan jist’aramti, tukuy uru puriniñapkama. Walja jaqinakaw juk’amp yatxatañ munasax uksa aksa sarnaqapxani’ sasa. ⁵ “Naya, Danielax, pani yaqha jaqinakaruw uñjarakta, ukanakat maynix jawir akkatana, maynisti jawir khurkatan sayaskiri. ⁶ Jupanakat mayniw, lino isimp isthapit chacharu, uma patxan sayt’atäkän ukar jiskt’arakïna: ‘¿Kunapacharak aka jan amuyt’kaya luräwinakasti tukusxanisti?’ sasa. ⁷ Lino isimp isthapit chachasti, alaxpachar amparap luqtasaw, jakkir Diosan sutipxar juramentompi arsüna akham sasa: ‘Kimsa mara chikatanita, kunapachatix Diosan markapax jan juk’amp t’aqhisiyat uñjaskxani ukapachaw taqi akanakax tukusxani’ sasa. ⁸ “Nayasti kuntix siskäna uk ist’ayätwa, ukampis janiw kuns amuyt’käyätti. Ukat jiskt’asta: ‘Tata, ¿taqi ukanak qhipatsti kunarak utjanisti?’ sasa. ⁹ Jupasti sarakituwa: ‘Daniel, jumax sarnaqañ sarnaqaskam, janiw khitis taqi akanakat yatiñapäkiti, tukuya pachan puriniñapkama. ¹⁰ Waljaniw taqi kunanaktix yatiyksma ukanak t’aqhisipxani, ukampis uka t’aqhisïwi qhipat aski jaqinakäpxaniwa. Ñanqha jaqinakasti ñanqhanakap lurasipkakiniwa, kunatix utjki ukanakat jan amuyt’asa, ukampis yatiñan jaqinakax taqi akanak amuyt’apxani. ¹¹ Waranqa pä patakani llätunk tunkani urunakaw sarakipani, sapür luqta katuyañ sayt’atap qhipata, Tatitun qullan utap ñanqhachañ utjkani uka qhipata. ¹² Kusisiñaniwa khititix taqi iyawsañampi, waranqa kimsa patakan kimsa tunka phisqani urunak sarakipañapkam suyt’kani ukaxa. ¹³ Jumasti Daniel, jan kuna llakin jakasim jiwañam urukama. Tukuy pachax purinkani ukkhaxa, jiwatanak taypit sartxäta, churäwim katuqasiñataki’ ” sasa.