PROVERBIOS

1

1 Salomonan arsüwinakapa. Jupax Davidan yuqapänwa, Israelan reyiparakïnwa. 2 Aka säwinakasti: Yatiñ kankañampi, yatichäwinakamp yatiyañatakiwa, yatiñan phuqt’at arunaka amuyt’äwir yanapt’añataki, 3 yatichäwinaka, ch’ikhi kankañ yatichañataki; aski luräwimpi, chiqa kankañan sarnaqañamp jikxatañataki; 4 jan yatiñan waynanakar ch’ikhi kankañ yatichañataki, yatiñampi, amuyt’asiñampi churañatakiraki. 5 Yatiñani ch’ikhi jaqixa, aka arunak ist’iwa, ukhamat juk’amp yatiñ kankañampi, ixwanakamp jikxati, 6 yatiñan jaqinakan säwi arunakap jupan amuyt’añapataki, parlatanakapa, uñtasïwi arunakapa, jamusitanakap amuyt’añapataki. 7 Yatiñ kankañan qalltapax Tatitur axsartañawa; pisi amuyt’an jaqinakasti yatiñarusa, yatichäwirus jisk’achapxiwa. 8 Wawaxay, awkiman yatichäwinakap ist’am, janikiy taykaman yatichäwinakap jisk’achamti. 9 Uka yatichäwinakapasti p’iqimatakix mä suma pillur uñtatäniwa, kunkaman mä suma wallqar uñtatarakïniwa. 10 Wawaxay, jucharar jaqinakatix pantjayañ munapxätam ukaxa, ¡jumax jan ist’amti! 11 Inas sapxchïtam: “Jutam, nanakamp chik saraskam, munañasar mä sipit wakichañäni, uka chiq sarakipaskir aski jaqir jiwayañataki. 12 Aski jaqinakar jakkirpach manq’antañäni, jiwax amay imäwir mantirinakar manq’antki ukhama. 13 Kunayman qamir yänak jikxatañäni, ¡lunthatat yänakampiw utasar phuqhantañäni! 14 Jutam, nanakampïxam, jikxatkañän ukanakxa taqiniw jaljasiñäni” sasa. 15 ¡Ukampis, wawaxay, jupanakan ukarux jan saramti! Jupanakan jan wali sarnaqäwinakapat jithiqtam. 16 Jupanakax jank’akiw ñanqha lurañ munapxi; ¡masinakaparus jank’akiw jiwayañ munapxaraki! 17 Jamach’inakan uñjatax inamayaw sipitax uchatäski, 18 uka jaqinakax jupanak pachpatakiw sipita wakichasipxi, jakañanakapxa jan walt’añanakaruw puriyapxi. 19 Taqi kun muniri jaqinakan sarnaqäwipax ukham tukuyi: pachpa inampst’añ chuymapaw jiwayi. 20 Yatiñ kankañax anqanakan arnaqasiski; thakhinakan arup ist’asiyaski; 21 markar mantañ punkunakan arunakap yatiyaski; markan tantachasïwip chiqanakan akham saski: 22 “Jan yatiñani, sawkasiri, pisi amuyt’an waynanaka, ¿kunapachkamarak pisi amuyt’añan sarnaqapxäta, sawkasiñanakaman kusisiñ jikxatasa, kunapachkamarak yatiñ kankañar jisk’achasipkakïtasti? 23 Nayan iwxa arunakaxar ist’apxita, nayaw ajayuxamp phuqt’apxäma, amtäwinakax yatiyapxarakïma. 24 Nayaw jumanakar jawsapxsma, ukampis jumanakax janiw ist’añ munapkistati. 25 Jan ukasti, suma iwxa arunakaxarux janiw jaysapkistati, nayan chiqachäwinakax katuqañsa janiw munapktati. 26 ¡Chijix puripkätam ukkhasti, nayax larusirakïwa! ¡Axsarañax katuntapkätam ukkhasti, nayax sawkasirakïwa 27 axsarañanakampi, jan walt’añanakamp jumanakxar jutapkätam ukapacha, llakisiñanakasa, ayquñanakasa taqi kuns tukjir jach’a tutukjam jumanakatak jutkani ukapacha! 28 “Uka urukiw jumanakax jawsapxitäta, ukampis nayax janiw ist’apkämati; thaqhapxitätawa, ukampis janiw jikxatapkitätati, 29 jumanakan yatiñ kankañar jisk’achapxatamata, Tatitur jan axsarapxatamata. 30 Jumanakax janiw suma iwxa arunakax katuqañ munapktati; chiqachäwi arunakaxarus jisk’achapxtawa. 31 ¡Jan wali sarnaqatanakamat t’aqhisipxäta! Ñanqha amtatanakamampiw amjayasipxäta. 32 Jan yatiñan jaqinakarux jan yatitanakapaw tukji, pisi amuyt’an jaqinakarusti jan amuyt’asitanakapaw aynacht’ayi; 33 ukampis nayar ist’irixa, sumankañan jakasini, janiw kuna ñanqharus axsarkaniti.”

2

1 Munat wawaxay, jumatix arunakax katuqitäta; kamachi arunakaxsa imäta, 2 yatiñ kankañarus ist’äta; taqi chuymampi ch’ikhi kankañar alkatarakïta; 3 jumatix ch’ikhi kankaña mayïta amuyt’añ kankañsa mayirakïta; 4 qullqirjama, jila alan imat yänakarjam thaqhäta, 5 ukapachaw Tatitur axsartañ yatïta; ¡kunäkitix Diosar uñt’añax uk jikxatarakïta! 6 Tatituw yatiñ kankañ churirixa; amuyt’añampi, yatiñ kankañampix lakapat mistu. 7 Tatituw chiqa aski, jan pantjasis sarnaqir jaqirux yanapi, arxataraki. 8 Jupaw chiqap sarnaqir jaqirux uñji, taqi chuyma jupar iyawsirirux imaraki. 9 Ukapachaw yatirakïta chiqäki, askïki uksa, ukat amuyt’arakïta taqi askin sarnaqañapun sumätapa. 10 Yatiñ kankañax chuymamaruw mantani, ukatsti yatiñ kankañan muxsätap yant’äta. 11 Amuyt’a kankañaw uñjaskätam, ch’ikhi kankañaw imaskätam. 12 Yatiñ kankañaw jan wali thakhit qhispiyätam, ñanqha arunak parlir jaqinakat jithiqtayätam; 13 aski thakhit saraqirinakata, ch’amak thakhin sarnaqirinakata; 14 jan walinak luras kusisirinakata, ñanqha luratanakapat k’uchirt’asirinakata, 15 q’iwi q’iwi thakhinakan sarnaqirinakata; chiqa thakhit maysar saranukurinakat jithiqtayätam. 16 Yatiñ kankañaw jan wali warmit qhispiyätam, quña arunakampi iyawsayir jan uñt’at warmit jithiqtayätam. 17 Tawaqu kankañan sarnaqki uka chachar apanukuri warmita, Diosampi arust’äwi luratapat armasirit jithiqtayätam. 18 Uka warmin utapar sarir thakhinjam sarañasti, jiwañar puriyir thakhiwa; 19 uka warmimp sarnaqirinakax janiw kuttankxapxiti, janipuniw wasitatamp suma jakañ thakhir kuttankxapxiti. 20 Jumasti suma thakhinjam sarnaqam, aski chiqa jaqinakan sarnaqäwiparjam sarnaqarakim. 21 Aski lurir q’uma jaqinakax, wiñayatakiw aka uraqin jakani. 22 Ukampis jan wali sarnaqir jaqinakampi, sallqa jaqinakampix, aka uraqit jaqunukuta, apanukutaw uñjasini.

3

1 Munat wawaxay, janiy yatichäwinakaxat armasimti; kamachi arsutanakax chuymamarupun imam, 2 uk lurasasti jaya maranakaw jakasïta, kusisitaw sarnaqasirakïta. 3 Janipun kunapachas armasimti munasiñampita, chiqa kankañampita; mä wallqar uñtat kunkamar ukanak warkuntasim. Chuymamar ukanak sum imasirakim, 4 ukhamat khuyapayasiñampi, sumar uñjatäñamp jikxatäta Diosan nayraqatapansa, jaqinak taypinsa. 5 Tatitur taqi chuymamamp katuyasim; janiy juman ch’ikhi kankañamaruk alkatamti. 6 Taqi luräwinakaman Tatitut amtasipunim, jupaw chiqa thakhinjam irpaskätam. 7 Janiy sinti yatiñanjam tukumti; Tatitur axsartam, taqi ñanqhat jithiqtam, 8 ¡ukaw janchimar ch’amañchir suma qullaxa! 9 Taqi yänakamamp Tatitur jach’añcham, yapu apthapitamat nayrïr achunak churañampirak waqaycham; 10 ukhamat pirwanakamas phuqhantat uñjasini, vino imañanakamas llumiraskarakini. 11 Munat wawaxay, janiy Tatitun yatichäwip jisk’achamti, janirakiy jumar chiqachatapatsa mayjt’asimti; 12 Tatitux khitirutix munaski ukarux chiqachiwa, kunjämatix mä awkix munasit wawapar chiqachki ukhama. 13 Yatiñ kankañ jikxatir jaqix, kusisiñaniwa, ch’ikhi kankañ katuqir jaqis kusisiñanirakiwa; 14 ukasti qullqit sipana, qurit sipan juk’amp askinak jikxatayi. 15 Yatiñ kankañax suma k’ajkir qalanakat sipansa juk’amp jila alaniwa; ¡janiw wali jila alan yänakampis chikachayatäkaspati! 16 Kupi amparampix walja maranak jakañ churi, ch’iqa amparampisti qamir yänakampi, aytat kankañamp churaraki. 17 Jupan sarnaqäwipar arkañax kusiskayawa, thakhinakapanjam sarnaqañasti suman jakañawa. 18 Yatiñ kankañ jikxatiritakix ukax jakañawa; ¡yatiñ kankañ katxäsirinakasti kusisiñaniwa! 19 Tatitux yatiñ kankañampi, ch’ikhi kankañampiw alaxpachsa, akapachsa sayt’ayi. 20 Yatiñ kankañampiw lamar quta jaljtayi, yatiñ kankañampiw qinayanakat jallu purxatayani. 21 Munat wawaxay, amuyt’a kankañ imapunim, iwxa arunakarjam sarnaqañ jan chhaqhayasimti, 22 ukasti jumarux jakañ churätam, mä suma wallqampjamaw k’achacharakïtam. 23 Jan axsarasaw thakhinjam sarnaqäta, janipuniw kunapachas lanqtaskätati. 24 Samart’askäta ukapachax janiw axsarayaskätati; ikintkxäta ukkhasa, jan axsarasaw ikxäta. 25 Akatjamat utjir chijinakarux janiw axsarkätati jan wali jaqinakar tukjañ uru jutkani ukarus janirakiw axsarkätati, 26 Tatituw jan axsarañamatak ch’amañchaskätam, kuna sipitar jalt’añatsa qhispiyarakïtamwa. 27 Yanapt’a mayiri jaqirux yanapt’apunïtawa, jupar yanapt’añamax amparamankaskchi uka. 28 Jichhür yanapt’irjamäsksta ukaxa, jan qharürutak imasimti. Janipun jaqi masimarux samti: “Qharüruw yanapt’äma” sasaxa. 29 Jumar alkatir jaqi masimatakix janiw kuna ñanqhsa amtätati. 30 Jan khitimpis ch’axwañar mantamti janitix khitis jumar kuna ñanqha lurkätam ukaxa. 31 Luqhi chuyman jaqirux jan jach’ar aptamti, janirak jupjam sarnaqañsa munamti; 32 Tatitux luqhi chuyman jaqirux uñisiwa, aski jaqinakampisti sumankiwa. 33 Tatitux ñanqha lurir jaqin utaparux ñanqhachiwa, aski jaqin utaparusti askimpiw phuqt’i. 34 Tatitux sawkasir jaqinakat sawkasiwa, alt’at chuyman jaqinakarusti khuyapayasiñampiw uñji. 35 Yatiñan jaqinakan churäwipax aytat kankañawa, jan amuyt’asir jaqinakasti p’inqachatäniwa.

4

1 Wawanaka, awkiman suma iwxa arunakaparux ist’apxam; taqi chuymamp ist’apxam sum sarnaqañ yatiqapxañamataki. 2 Nayax suma yatichäwinak churapxsma; nayan yatichäwinakaxarusti jan jisk’achapxamti. 3 Nayax wawäñ yatiraktwa; taykaxan wali munatayätwa, 4 awkixasti akham sasaw yatichitäna: “Arunakay chuymamar imam; arsutanakaxar jaysam, ukat jakäta. 5 Yatiñ kankañampi, amuyt’a kankañamp jikxatam; janipun arunakaxat armasimti. 6 Yatiñ kankañarux janipun apanukumti, yatiñ kankañarux munasim jupaw imaskätam. 7 Taqi kunat sipan yatiñ kankañampi, amuyt’a kankañamp jikxatam. 8 Yatiñ kankañar munasim, ukasti jach’aruw aptätam; ukar yäqam, ukasti jach’añchätamwa; 9 ¡p’iqimarux suma munkañ k’achachani, ukampiw munkay pillu uchani!” sasa. 10 Munat wawaxay, arunakax ist’asin katuqita, jakañ urunakamasti jilxataniwa. 11 Nayaw yatiñ kankañ thakhinjam irpäma, suma thakhinjam sarnaqayarakïma. 12 Uka thakhinsti janiw kunar lanqtañas utjkaniti; ukanjam jalkasas janiw lanqtaskätati. 13 Yatichäwinak sum katxarusim, jan apanukumti; uka yatichäwirjam sarnaqam, ukaw jakañamaxa. 14 Janiy ñanqha lurir jaqinakan thakhipanjam saramti, janirak jan wali sarnaqäwiparus arkamti. 15 Jan uka thakhipar mantamti, jan uka chiqa saramti; jupanakat jithiqtam, nayraqatar saraskakim. 16 Uka jaqinakax jan wal lurasax janiw samarapkiti; jaqi masipar jan aynacht’ayasax, janiw ikthapipkisa. 17 ¡Jupanakan manq’apampi, umañapampixa, ñanqha lurañampi tukjasiñampikiwa! 18 Aski jaqinakan sarnaqäwipax willjta qhanjamawa; urutatañkamaw juk’at juk’at qhanti. 19 Ñanqha lurir jaqinakan sarnaqäwipasti ch’amakakiwa; ¡janiw kunar lanqtasipxatapsa yatisipkiti! 20 Munat wawaxay, iwxa arunakaxar ist’am; arsutanakaxar sum isch’ukim. 21 Janipun nayraqatamat chhaqtayamti, ¡chuymamarupun imam! 22 Uka arunakax suma jakañ churi, khitinakatix jikxatapki ukanakaru. 23 Taqi kunanakat sipansa chuymam imam, jakañaman uka chuymat jutatap layku. 24 K’ari arsuñax lakamat jayankpan; k’ari parlañat jithiqtam. 25 Nayraqatar uñtam, nayraqatarupun uñtam. 26 Kawkharutix kayunakam takt’käta uk sum amuyasim, sarnaqäwimasti chiqapapunïniwa. 27 Thakhimat jan maysar saranukumti; jan wali sarnaqäwinakat jithiqtam.

5

1 Munat wawaxay, yatiñ kankañaxar ist’am, ch’ikhi kankañaxar sum ist’arakim. 2 Ukhamat suma yatiñampi sarnaqañ yatïta, amuyt’ampiw arsurakïta. 3 Jan wali warmin arunakapax misk’ir uñtatawa, arsutapasti aceitet sipan suma quñawa. 4 Ukampis qhiparux mullat sipan juk’amp k’allk’uwa, purapar arini espadat sipan juk’amp arirakiwa. 5 Uka warmimpi sarnaqañax jiwañaruw puriyi; chillqtatanakapax jiwañar chiqak irparaki. 6 Uka warmitakix sum sarnaqañax janiw kunäkisa, janirakiw sarnaqäwipan jan sumätapsa amuyaskiti. 7 Munat wawaxay, ist’itaya, janiy yatichäwinakaxat saraqamti. 8 Jan wali warmit jithiqtam; uta punkuparus jan jak’achasimti, 9 aytat kankañam yaqhanakar jan churaskañamataki, jikxatasitamsa qhuru jaqinakar jan katuyaskañamataki. 10 Jan uñt’at jaqis ch’ama tukutamamp jan phuqt’asiskañapataki. 11 Jan ukasti, qhiparux jachañakiw wakt’ätam, janchimax juk’at juk’at aynacht’xan ukapacha. 12 Ukkhakiw jumax säta: “¡Janik yatichäwi arunakar jisk’achkpachänti! ¡Janik chiqachäwi arunakarus apanukkpachänti! 13 ¿Kunatarak yatichirinakaxar jan ist’kpachätsti, nayar iwxt’irinakarus jan jayskpachätsti? 14 ¡Niyapuniw nayax taqi jaqinak nayraqatan jan walt’añar purta!” sasa. 15 Jumasti warmimamp jakasim, kunjämatix maynix pachpa phuch’upan umapat umt’aski ukhama. 16 Munasiñamax warmimatakikïpan; jan yaqha warminakar churamti. 17 Jumampina, warmimampin kusisiñapax, jumatakikïpan, 18 ¡Juman warmimax aski waxt’äwinak katuqpan! ¡Wayna kankañaman kusisitak jupamp jakasim! 19 ¡Warmimax suma munkañ tarujar uñtatawa! ¡Munart’asiñapamp jumar kusisiyirïpan! ¡Munasiñapamp jumar wiñay kusisiyirïpan! 20 Munat wawaxay, ¿kunatarak chachan warmimp sarnaqaskätasti? ¿Kunatakirak jan uñt’at warmiru qhumaskätasti? 21 Tatitux jaqin sarnaqäwip uñjaskiwa, sartatanakapsa sum uñch’ukiskaraki. 22 Ñanqha lurir jaqirux pachpa ñanqha luratapaw katunti; pachpa jucha luratapaw chinuñar uñtat chinxäsi. 23 Jan chiqachayasiñ munatapaw jiwañar irpani; pisi amuyt’asirïtapasti, chhaqhañaruw aparakini.

6

1 Munat wawaxay, jaqi masim laykutix manusiñapatak sayt’sta ukaxa, jan ukax, jan uñt’at jaqi laykutix arsutamax utjchi ukasa, 2 juma pachpaw sipit uskusisktaxa; pachpa arunakamaruw jalantasktaxa. 3 Munat wawaxay, jumax maynin amparapanktawa, ukat qhispiñatakisti akanak luram: jan p’inqasis jaqi masiman ukar achikt’asir mäki saram. 4 Jan ukanak askichkasinxa jan ikimti, janirak mä juk’as samaramti; 5 mä tarujar uñtat katuntirimat jumax jaltxam; sipitatsti jaltir jamach’ir uñtat jaltxam. 6 Jayra jaqi, k’isimiranakar uñtam; irnaqatanakap uñjam, jupanakat yatiqasim. 7 Janiw khitis jupanakar luraykiti, janirakiw khitis uñch’ukiykiti, apnaqkarakisa; 8 ukampis jupanakax yapu apthapiñ pachan manq’añ imkatasipxi. 9 Jayra jaqi, ¿kunapachkamarak ikïtasti? ¿Kunapacharak ikit jan sartkätasti? 10 Jumatix ukham iki chutaliskäta, sum ikiñatakis amparanakam qhumthapisiskäta ukkhaxa, 11 jan kunan uñjasiñaw katuntätam, mä muyuyku jaqir uñtata. 12 Ñanqha jan wali jaqix, k’ari arunak parlasakiw sarnaqi; 13 nayrampiw ch’irmt’i, kayunakap unuqt’ayi, ampar luk’anapampiw wikucht’i; 14 amuyupasti ñanqha lurañamp chhaqtayatawa, chuymapan jan walinak lup’isakiw sarnaqi, ch’axwanak utjayañ lup’isakiw sarnaqaraki. 15 Ukat jupatak jan walt’añax akatjamat purinini; mä ch’ipxtanak q’ala tukjat uñjasini. 16 Tatitux suxta jan walinakaruw uñisi; paqallqüristi jupatakix jan walipuniwa: 17 Jach’a jach’a tukuñanakaru, k’ari parlañanakaru, jan juchan jaqi jiwayañanakaru, 18 jan wali amtañanakaru, jan wali lurañanakar mäki sarañanakaru, 19 k’ari irkatirit sarnaqañanakaru, jila pura ch’axwañanakaru. 20 Munat wawaxay, chuymamarux imapunim, awkiman, taykaman iwxa arunakapsa, yatichäwinakapsa. 21 Aka iwxanak katxäsipunim, ukanakax chuymamankapunpan. 22 Uka arunakaw saräwiman irpätam, ikiskäta ukkhasti ukanakaw imätam, ikit sartkäta ukkhasti ukanakaw parlarakïtam. 23 Chiqpachansa iwxa arunakampi, yatichäwinakampix qhanaskir lamparar uñtatawa; chiqachäwinakampi, suma iwxt’a arunakampix, jakañ thakhiwa. 24 Jan wali sarnaqir ñanqha warmitsa imätamwa, suma quña arunakapatsa imarakïtamwa. 25 Janiy chuymaman warmin jiwakïtap layku munapayamti, ¡janirak uñtatapampis atipjayasimti! 26 Jan wali sarnaqir warmix qullqi laykukiw sarnaqi, chachanïkasin jucha lurir warmisti, aski chachäki uka katuykamaw sari. 27 ¿Mä jaqisti isipar nina apnaqaspati jan nakhantayasaxa? 28 ¿Mä jaqisti nina sank’anak patanjam sarnaqaspati kayup jan naksuyasisaxa? 29 Jaqi masipan warmipamp jucha lurañan sarnaqir jaqix ukhamarakiwa, juchapsti uñt’asipuniniwa. 30 Janiw khitis lunthatar jisk’achkiti, manq’at awtjatätap layku lunthatasitapata; 31 lunthataskirtix katjayaskani ukapachasti, lunthatasitapat paqallqu ukkhamp kutt’ayani, kunatix jupan utjki taqi ukanakamppach churxarakini. 32 ¡Jaqi masipan warmipamp sarnaqirix jan amuyt’asiriwa! ¡Ukham jan wal lurir jaqixa, jupa pachpaw tukjasiski! 33 Jupasti nuwjata, jisk’achataw uñjasini, uka p’inqa uñjasitapax janiw armatäkaniti. 34 Warmipampi sallqjayasir jaqin q’apisitapax ninar uñtatawa, ukhamat ukham phuqsusiñ uru purinipansti janiw khuyapayaskaniti; 35 janiw kuna churatampis chuymachaskaniti, janirakiw walja churäwinakampis chuymap utt’ayaskaniti.

7

1 Munat wawaxay, arunakaxarux ist’akimaya; iwxa arunakax chuymamarupun imam. 2 Iwxa arunakaxampiru, yatichäwinakaxampir ist’amaya; nayranakaman qalaparjamay suma munat imasim, ukatsti jakätawa. 3 Ampar luk’anamar chinkatasim jan armasiñamataki, chuymaman sum katxäsim. 4 Yatiñ kankañarusti kullakamarjam uñt’asim. Ch’ikhi kankañarux jilat masimarjam munasirakim. 5 Uka yatiñ kankañampi, ch’ikhi kankañampiw jan wali warmit qhispiyätam, iyawsayir muxsa arunakapatsa jark’aqarakïtam. 6 Mä urusti nayax ventanaxan rejanakap taypit uñch’ukiskäyäta, 7 jan amuyt’asir walja waynanakaru, uka waynanak taypinsti, mayni jan amuyt’asir waynaruw uñjta. 8 Jupasti marka thakhi thiyar purisinxa, maykataruw makhati, uka warmin utap tuqiruw sari. 9 Niya jayp’untxänwa, ch’amakt’xarakïnwa. 10 Ukapachaw uka warmix jupar jikxatir mistuni, jan wali sarnaqir warmjam isthapita, sallqa chuymani, 11 jupasti parlañatakix jan axsariri, jan p’inqasiriwa, janirakiw utapansa acht’kiti, 12 jupax marka thakhinakana, plazanakana, thakhi muytañanakan sarnaqaski, khititix uka chiqanjam sarakipkani ukar katuntañatak suyxatasa. 13 Uka warmisti waynar jikxatasin qhumanti, jamp’att’araki, ukat jan axsarasaw saraki: 14 “Nayax sumankäwi wilañchanak luqtañatakiw arsüyäta, jichhasti uka arsutax phuqxtwa. 15 Ukatarak nayax jumar jikxatir jutsma; ¡nayax walpun uñjañ munäyäsma, jichhasti jikxatsmawa! 16 Ikiñax patxarux Egiptot apanit suma ikiñampiw janxatanta, 17 ukatsti mirra, áloe, canela sat suma q’apkir qullanakampiw uchanirakta. 18 Jutamaya, munart’asiñamp machjayasiñäni; willjtaniñapkam munasiñamp k’uchirt’asiñäni, 19 chachaxax janiw utankkiti, wali jayaruw saraski; 20 jupax walja qullqi apt’ataw sari, chika phaxsiw utar kutt’asinkani” sasa. 21 Uka warmisti waynarux suma muxsa arunakampiw iyawsayi, 22 waynasti iyaw sasaw uka warmin qhipap sarawayi, kamisatix mä urqu vacax khariñatak irpatäki ukhama, kamisatix tarujax sipitampi katuntat uñjaski ukhama, 23 juparusti mä mich’iw chuymar mantasin jiwayxi, kamisatix mä jamach’ix jakañap jan apt’asiñap yatisisina sipitar jalt’ki ukhama. 24 Jichhasti, munat wawaxay ist’itaya; iwxa arunakaxar isch’ukim. 25 Janiy uka warmi layku amuyunakam saranukuyamti; janirak jupan qhipap sarañ layku chhaqhañar purimti. 26 Jupax waljaninakaruw jiwañar puriyi, ¡jiwayatanakapasti waljaniwa! 27 Uka warmin utapar sarañ thakhisti, jiwañar sarañ thakhiwa.

8

1 Yatiñ kankañax jach’at arnaqasiski, ch’ikhi kankañasti arup ist’asiyaraki. 2 Qullu amsta chiqanakaruw sayt’asi, thakhi pallqanakaruw sayt’asi, 3 markar mantañ punkunakan arunakap ist’ayaski, akham sasa: 4 “Chachanaka, aka arunakaxax jumanakatakiwa. 5 Jan yatiñ kankañan waynanaka, ch’ikhi kankañanïñ yatiqapxam, pisi chuymanaka, amuyt’asirïñ yatiqapxam. 6 Ist’apxita, nayax yatiyapxämawa suma chiqa arunaka. 7 Kuntix sapkäma ukax chiqawa, janiw nayatakix k’ari arunak parlañax askïkiti. 8 Taqpach arsutanakaxax chiqapawa, janiw uka arunakaxanxa k’arisiñax utjkiti. 9 Ch’ikhi jaqitaki, amuyt’asir jaqitakixa, arunakaxax qhana jan kamskayawa. 10 Qullqit sipana, suma qurit sipansa, yatichäwinakampi, yatiñ kankañamp jikxatapxam” sasa. 11 Yatiñ kankañax suma k’ajkir qalanakat sipana, juk’amp jila alaniwa; ¡janiw kunatix wali munkayäki ukampis kikipaskaspati! 12 “Naya, yatiñ kankañax, ch’ikhi kankañamp chikaw jakta, suma iwxa arunak jikxatañ yatta. 13 Tatitur axsartañaxa, jan walir uñisiñawa. Nayax, jach’a jach’a tukuñarusa, jan walin sarnaqañarusa, k’arisiñarus uñistwa. 14 Nayankiw amtäwisa, amtäwin phuqhasiñapasa, nayätwa chiqap kankañaxa, ch’aman kankañasa. 15 Nayïpan reyinakas markar apnaqapxi, marka apnaqirinakas chiqap kamachinak utt’ayapxi. 16 Nayïpan markan jilïr sarayirinakapax munañanïpxi, marka apnaqirinakas chiqapar uñjapxaraki. 17 Nayar munasirinakarux munastwa, nayar thaqhirinakasti, jikxatapxituwa. 18 Nayaw qamir kankañampi, aytat kankañamp churta, jan tukuskir jach’a kankañampi, nayrar sartañamp churarakta. 19 Nayan churañaxax suma q’umachat qurit sipana, suma qullqit sipan juk’amp jilawa. 20 Nayax chiqap thakhinjam sarta, chiqa kankañ thakhinjama. 21 Nayar munirinakarux qamiriptaytwa, utanakaparus suma imasitanakampiw phuqhantarapta. 22 “Tatituw nayarux luräwinakap nayra irnuqitu, taqi kun lurañ janïr qalltkän ukapacha. 23 Nayarux qalltan luritu, aka uraqi janïra lurkän ukapacha. 24 Nayarux jach’a qutanakax janïra utjkän ukkhatpach uskusitu, jawiranakasa, uma jalsunakas janïra utjkän ukapacha. 25 Jisk’a qullunakasa, jach’a qullunakasa janïra utjkän ukkhawa Tatitux nayar utjayasitu; 26 janïraw ukkhaxa Tatitux aka uraqsa, pampanaksa lurkänti, kuna laq’attix aka uraqix luratäki uka laq’sa lurkänti. 27 Kunapachatix Tatitux alaxpacha jach’a quta patxar utt’aykän ukkhaxa, nayax ukankäyätwa. 28 Kunapachatix qinayanak alaxpachan utjaykän ukapachax ukankäyätwa, quta manqhankiri uma jalsunaksa utjaykäna ukapachasa ukankäyätwa, 29 kunapachatix qutan umanakaparusa waña uraqiru jan makhatañapataki arskän ukkhasa, aka uraqi utt’aykän ukkhasa, 30 nayax Tatitump chikaw jan saraqtas ukankäyäta. Nayaw jupan sapür kusisiñapäyäta, jupan nayraqatapansti taqi urunakan k’uchirt’asïyäta; 31 jupan lurat uraqin anatasïyäta, ¡nayax jaqinak uñjasin kusisiyätwa! 32 “Jichhasti, wawanakaxay, ist’apxita; nayat yatiqasipxita, jumanakasti kusisitaw sarnaqapxäta. 33 Yatichäwinakar ist’apxam, yatiñ kankañar jan jisk’achapxamti. 34 Nayar ist’ir jaqix kusisiñaniwa, uta punkuxan sapürus suyxatir jaqisa kusisiñaniwa. 35 Nayar jikxatirixa, jakañ jikxatani, Tatitun khuyapayasiñap jikxatarakini; 36 ukampis nayar apanukurixa, jakañap aynacht’añaruw apaski; ¡nayar uñisiñax jiwar munasiñawa!”

9

1 Yatiñ kankañax utap utachasi, ukarusti paqallqu sayirinakampiw k’achacht’i; 2 uywanak jach’a manq’äwitakix kharirayi, mä suma vino wakicht’i, manq’añ ucharaki. 3 Ukatsti uywat tawaqunakaruw khiti, marka amsta chiqatpach art’apxañapataki: 4 “¡Jan yatiñan waynanaka, akkhar jutapxam!” sasa. Jan amuyt’asirinakarusti akham jawsayi: 5 “Jach’a manq’äwixar jutapxam, nayan wakicht’at vino umt’ir jutapxam. 6 Jan amuyt’asis sarnaqañat jithiqtapxam, ukat jakapxäta; ch’ikhi kankañan jaqinakjam sarnaqapxam” sasa. 7 Jan ist’asir ñanqha jaqiru chiqachirixa, tuqimpi, chuyma usu arunakampik katuqasi. 8 Jan ist’asiri ñanqha jaqiru chiqacham, jupasti jumarux uñisïtamwa; ukampis amuyt’asir jaqir chiqacham, jupasti jumarux munasïtamwa. 9 Yatiñ kankañan jaqir yaticham, yatiñ kankañapax jilxataniwa; aski jaqir yaticham, yatiñapasti jilxataniwa. 10 Yatiñ kankañan qalltapax, Diosar axsartañawa; Qullanan qullanapar uñt’añax ch’ikhi kankañanïñawa. 11 Yatiñ kankañïpan walja urunak jakäta, walja maranakaw jakarakïta. 12 Yatiñan jaqïsta ukaxa, juma pachpatakiw yatiñanïskäta; jan ist’asir jaqïsta ukasti, jumakiw t’aqhisiskarakïta. 13 Pisi yatiñanïñax arunak apnaqir warmjamawa, pisi chuymani, jan yatiñani. 14 Jupax uta punkuparuw qunt’asi, taqpach markax uñstkis ukawjana, 15 ukatsti thakhi saririnakaruw jawsi, suma thakhinjam saririnakaru: 16 “¡Jan yatiñan waynanaka aka chiqar jutapxam!” sasa. Ukatsti jan amuyt’asirinakar sanipxañapatakiw khitharaki akham sasa: 17 “Lunthatat umax juk’amp muxsawa; jamasat t’ant’a manq’añax juk’amp sumarakiwa” sasa. 18 Ukampis uka pisi chuyman jaqinakax janiw yatipkiti, jach’a manq’äwitaki jawsata jaqinakapax jiwañar sarasipkatapa.

10

1 Salomonan säwi arunakapa: Amuyt’asir wawax, awkipar taykaparuw kusisiyi, jan amuyt’asir wawasti jupanakarux llakisiyiwa. 2 Jan wali tuqit jikxatat qamir yänakax janiw askïkiti, chiqapat jikxatat yänakasti jiwañat qhispiyi. 3 Tatitux suma jaqirux janiw manq’at t’aqhisiykiti, ñanqha lurir jaqirusti manq’at awtjayasiñap janiw apaqkiti. 4 Juk’a irnaqir jaqix jan kunaniw jaki, wali irnaqir jaqisti qamiriptiwa. 5 Wakisitapar yapu apthapirix amuyt’asir jaqiwa, yapu apthapi urunakan ikir jaqisti, p’inqachatäniwa. 6 Aski jaqirux Tatituw aski waxt’äwinakapamp phuqt’i, ñanqha jaqirusti, jan wali luräwinakapaw aynacht’ayi. 7 Aski jaqix suma amtatäniwa; ñanqha jaqirusti mäkiw armatäxi. 8 Yatiñan jaqix arsüwinakar jaysiwa; jan amuyt’asis parlir jaqisti aynacht’añaruw puri. 9 Jan kuna manunïki uka jaqixa, janiw kunarus axsarkiti; jan wal sarnaqir jaqisti, jan waliw tukusiraki. 10 Jan wali amtampi nayra ch’irmt’ir jaqixa, jach’a jan walt’añanak utjayi; jan wali parlir jaqisti, aynacht’añaruw puri. 11 Aski jaqin arunakapax jakañ churir arunakawa, ñanqha lurir jaqirusti jan wali luräwinakaw aynacht’ayi. 12 Uñisisiñax ch’axwanak utjayi, munasiñasti taqi juchanak pampachi. 13 Yatiñan jaqin lakapanxa, yatiñ kankañaw utji; lawamp jawq’añasti jan amuyt’asir jaqin jikhanipatakiwa. 14 Yatiñan jaqinakax wali amuyt’ampiw parli, jan amuyt’asir jaqinakan parlatapasti, jan walt’añanak utjayi. 15 Qamir jaqirux qamir yänakapaw arxati; jan utjirin jaqirusti, janiw kuna arxatiripas utjkiti. 16 Aski jaqin katuqäwipax jakañawa; ñanqha jaqin katuqäwipasti jucha lurañakiwa. 17 Chiqachäwi arunak jaysir jaqix, jakañ thakhinjam saraski; jan jaysasiristi, chhaqhañ thakhiruw saraski. 18 K’arisir jaqinakax janiw uñisisiñ chuymap uñacht’ayapkiti; pisi chuyman jaqinakasti, taqi kun parlapxi. 19 Sinti parlir jaqixa, sinti parlatap laykuw pantjasi; amukt’añ yatiñasti, yatiñ kankañankiwa. 20 Aski jaqin arunakapax q’umachat qullqir uñtatawa, ñanqha jaqin amuyupasti jan kunatakiwa. 21 Aski jaqin arunakapax waljaninakaruw yatichi, jan yatiñan jaqisti jan amuyt’asirïtap laykuw jiwi. 22 Tatitun aski churäwipax qamir kankañawa; janiw kuna llakisiñas ukamp chik jutkiti. 23 Jan amuyt’asir jaqix jan walinak lurasax kusisiwa; yatiñan jaqisti, yatiñ kankañat kusisi. 24 Ñanqha lurir jaqitakix axsarki ukaw utjarapi, aski jaqitakisti amtatanakapax phuqhasirapiwa. 25 Jach’a tutukax mäkiw sarakipi, ñanqha jaqisti mäkiw chhaqtawayxi, aski jaqikiw wiñayatak jakaski. 26 Jayra jaqix khithasiripatakix laka ch’akhar jan walt’ayir vinagrer uñtatawa, jan ukax nayrar ch’isiyir jiwq’ir uñtatawa. 27 Tatitur axsartas jakañax, jaya maranak jakañ utjayi, ñanqha lurir jaqinakan jakañaparusti juk’aptayiwa. 28 Aski jaqinakarux kusisiñaw suyt’aski, ñanqha jaqinakarusti, aynacht’añaw suyt’askaraki. 29 Aski luririnakarux Tatitux imiwa, jan wal luririnakarusti tukjiwa. 30 Aski jaqix janipuniw aynacht’añar purkaniti, ñanqha jaqisti janiw uraqin jaya pacha jakkaniti. 31 Aski jaqin lakapat yatiñ kankañax mistsu, ñanqha lurir jaqirusti laxrap khariqapxani. 32 Aski jaqix suma arunak arsu; qhuru jaqisti jan wali arunakak parli.

11

1 Tatiturux wayuqat balanzanakax axtasiyiwa, phuqhat tupunakasti kusisiyiwa. 2 Jach’a jach’a tukuñax jan walt’añanak apani; yatiñ kankañasti alt’at chuyman jaqinakamp chikawa. 3 Chiqa sarnaqir jaqinakarux chiqa kankañapaw irpi; k’ari sarnaqir jaqinakarusti k’ari kankañapaw tukji. 4 Qamir yänakax taripäw urun maynirux janiw yanapkaniti, aski kankañasti jiwañat qhispiyani. 5 Chiqa kankañax aski jaqin thakhip chiqaptayi, ñanqha jaqirusti pachpa jan wali luratapaw aynacht’ayi. 6 Chiqa sarnaqir jaqinakarux aski kankañaw qhispiyani, inampst’ir jaqinakarusti juk’amp munañaw katjaskani. 7 Ñanqha lurir jaqix jiwxi ukkhaxa, amtäwinakapasa, suyt’äwinakapas tukusxiwa. 8 Diosax t’aqhisiñat aski jaqirux qhispiyi, jupa lantix jucharar jaqiruw t’aqhisiñaru uchi. 9 Ñanqha lurir jaqin arunakapax masinakaparuw tukji, aski jaqin ch’ikhi kankañapasti jupanakaruw qhispiyi. 10 Aski jaqinakan nayrar sartatapatxa, markax kusisiwa; ñanqha jaqinakan jiwatapatsti, kusisiñat t’iskti. 11 Aski jaqinakan suma luratanakapampiw markax jach’apti, ñanqha lurir jaqinakan arunakapasti markarux tukjiwa. 12 Jan amuyt’asir jaqix jaqi masipat jan wal parli; amuyt’asir jaqisti amukïskiwa. 13 Arunak apnaqir jaqix jan yatitanak qhanstayi, aski jaqisti imxäsiwa, janiw khitirus arskiti. 14 Mä markatix jan suma apnaqatäkixa, markax aynacht’iwa, walja amuyt’äwinak utjatap laykusti nayraqatar sarantañaw utji. 15 Jan uñt’at jaqin manusitapat sayt’añax, jach’a jan walt’añanakar puriñawa; jaqi lanti sayt’añ jan muniristi, kusisitaw jaki. 16 Khuyapayasir warmix jach’ar aptatäñ katuqi, jan axsarir jaqisti qamir yänak jikxataraki. 17 Khuyapayasir jaqix, jupa pachpatakiw aski lurasi, qhuru jaqisti, jupa pachpatakiw jan wal lurasi. 18 Jan wali jaqix sallqañtañ chuymampiw yänak jikxati; aski kankañamp luriristi, chiqa luräwipatjam katuqaraki. 19 Chiqa kankañar arkañax suma jakañ churi, ñanqha lurañar arkañasti jiwañaruw irpi. 20 Tatitux jan wali amtäwin jaqinakarux janiw munaskiti, chiqap sarnaqir jaqinakarusti munasiwa. 21 Chiqpachansa, ñanqha lurir jaqix mutuñap katuqapuniniwa, aski jaqinakasti qhispitaw uñjasipxani. 22 Khuchhin nasapan uchat quri anillor uñtatawa, suma uynaqt’an pisi chuyma warmixa. 23 Aski jaqinakan amtäwinakapax phuqhasipuniwa, jan wali jaqinakan amtäwinakapasti aynacht’añak apani. 24 Masinakapar churir jaqinakax juk’amp katuqi, mich’a jaqinakasti jan kunaniw tukusipxi. 25 Yanapt’añ yatir jaqiw juk’amp katuqi; waxt’ir jaqisti, katuqarakiwa. 26 Trigo arkuntir jaqirux, jaqix ñanqhachiwa; trigo aljir jaqirusti, jaqix jach’añchiwa. 27 Aski lurañ thaqhir jaqix, askinak jikxati, jan wali lurañ thaqhir jaqisti, jan walt’añan uñjasini. 28 Qamir yänakapar alkatir jaqix, waña laphir uñtataw jalaqtani, aski jaqinakasti layminakar uñtataw ch’uxñatatani. 29 Jan amuyt’asis utapankirinar apanukur jaqix, jan kunaniw qhiparani; jan amuyt’asir jaqix, amuyt’asir jaqin uywataparuw tukuni. 30 Chiqa kankañax jakañ churi, ñanqha lurañasti jakañ apaqi. 31 Aski jaqitix aka uraqinpach churäwip katuqchixa, ¡ñanqha jaqimpi, jucharar jaqimpix ukat juk’amp mutuñ katuqani!

12

1 Chiqachatäñaru munañax, yatiñ kankañar munañawa; chiqachatäñar uñisiñax, jan amuyt’asirïñawa. 2 Aski jaqix Tatitun khuyapayasiñap jikxati, jan wali amtan jaqirusti juchañchiwa. 3 Jan wali lurañax janiw khititakis suma qalltäkiti, aski jaqinakasti aski luratapampix sumaw sayt’ani. 4 Aski lurir warmix jach’aruw chachapar apti, jan wali warmisti chachapar jisk’achayiwa. 5 Aski jaqinakan amtäwipax chiqapar uñjañawa, ñanqha lurir jaqinakan amtäwipasti ñanqha lurañakiwa. 6 Ñanqha jaqin arunakapax jiwayir sipitar uñtatawa; aski jaqin arunakapasti qhispiñawa. 7 Ñanqha jaqinakax aynacht’iwa, ukarakiw tukuyapaxa, aski jaqin wawanakapasti janiw tukjatäkaniti. 8 Yatiñan jaqix, yatiñ kankañapatjam jach’ar aptatäni, jan amuyt’an jaqisti, jan amuyt’asirïtapat jisk’achatäni. 9 Jisk’achat jaqix manq’añanïski ukax juk’amp askiwa, jan manq’añani jach’achasir jaqit sipana. 10 Aski jaqix uywanakapat khuyapayasiwa, ñanqha lurir jaqisti janiw khuyapayasiñ yatkiti. 11 Yapuchir jaqix walja manq’añaniwa; jan amuyt’asir jaqisti inamay luräwinakan sarnaqi. 12 Jan wali amtañanakax ñanqha jaqinakan sipitapawa; aski jaqinakan luratanakapasti wiñayatakiwa. 13 Ñanqha lurir jaqix pachpa k’arisitapampiw k’ithuntasi, aski jaqisti jan walt’añanakatxa mistukipuniwa. 14 Sapa mayni jaqiw parlatapatjam apthapi, luratapatjam katuqaraki. 15 Jan amuyt’an jaqitakix taqi kun luratapas walikïskiwa, yatiñan jaqisti, suma iwxa arunakarux ist’iwa. 16 Jan amuyt’an jaqix mäkiw kunatsa q’apisi, ch’ikhi jaqisti, chuyma uskay arunakarux janiw yäqkiti. 17 Chiqa arsuri jaqix, chiqap arsu; k’ari arsuri jaqisti, k’arinakak irkati. 18 Jan amuyt’as arsur jaqix, arunakapampiw maynir chuym usuchji, amuyt’ampi arsur jaqin arunakapasti qullar uñtatawa. 19 Chiqapa parlir jaqix wiñayatakiwa, k’ari parlir jaqin arunakapasti mäkiw chhaqtawayxi. 20 Ñanqha amtir jaqinakan lup’itanakapanxa k’ariw utji; sumankir jaqinakan suma iwxa arunakapansti kusisiñaw utji. 21 Aski jaqix janipuniw kuna jan walt’añansa t’aqhiskaniti, ñanqha lurir jaqisti, taqi jan walinakxa mayak katuqani. 22 K’ari parlirinakax Tatitur axtasiyiwa, chiqa arsurinakasti jupar kusisiyiwa. 23 Ch’ikhi jaqix janiw yatitapat jach’achaskiti, jan amuyt’an jaqisti t’axmarätap qhanañchasi. 24 Irnaqir jaqix apnaqaniwa, jayra jaqisti apnaqataw uñjasini. 25 Llakix jaqin chuymap mayjt’ayi; suma arusti jaqirux kusisiyiwa. 26 Aski jaqix jaqi masipar irpiriwa, ñanqha lurir jaqinakasti, maysaruw saranukupxi. 27 Jayra jaqix, janiw manq’añ jikxatkiti, q’apha jaqisti, jilarkir manq’añanak jikxatani. 28 Chiqa sarnaqañax jakañaruw irpi; ñanqha lurañasti, jiwañaruw irpi.

13

1 Yatiñan wawax awkipan iwxa arunakap katuqasiwa, jan ist’asir wawasti janiw chiqachäwi arunakxa katuqaskiti. 2 Aski lurañat parlir jaqix, wakiskir churäwi katuqani, ch’uxña lurir jaqinakasti jan walinak lurañak munasipki. 3 Amuyt’ampi juk’a aruki parlir jaqixa, jupa pachpaw imasiski; jan amuyt’asis sinti parlir jaqisti, jupa pachpakiw aynacht’añar puriski. 4 Jayra jaqix wal kuns muni, ukampis janiw kuns jikxatkiti; q’apha jaqisti walja yänak jikxati. 5 Aski jaqix k’ari arunakar uñisiwa; ñanqha lurir jaqisti p’inqachataw uñjasi. 6 Aski jaqirux chiqapar uñjañaw arxataski; ñanqha lurir jaqirusti, ñanqha luratanakapaw tukji. 7 Yaqhipanakax jan kunanïsinsa, qamirïpkaspas ukhamaw tukupxi; yaqhipanakasti taqi kunanïkasinsa, jan kunanïpkaspas ukhamaw tukupxaraki. 8 Qamir jaqirux yänakapaw jakañap qhispiyi; jan kunan jaqisti janiw kunapachas axsarayañanak ist’kiti. 9 Aski jaqinakax suma qhanar uñtataw k’ajapxi, ñanqha lurir jaqinakasti, micha qhanar uñtataw jiwarxapxi. 10 Jach’a jach’a tukuñax nuwasiñanakak utjayi, yatiñ kankañasti llamp’u chuymani jaqinakampiwa. 11 Mäki jikxatat qamir yänakax, mäkiw tukusxi, juk’at juk’at jikxatir jaqisti qamiriptiwa. 12 Suyatäki ukan jan phuqhasitapaxa, chuymaruw llakisiyi, munatasarjam phuqhasitapasti jakañ quqjamawa. 13 Yatichäwir jisk’achir jaqix, t’aqhisiniwa, kamachi arunakar ist’ir jaqisti, churäwi katuqani. 14 Yatiñan jaqin yatichäwinakapax jakañ chuririwa, jiwan amparapatsa qhispiyarakiwa. 15 Suma iwxanak churir jaqix taqinin munatawa, jan wali iwxanak churir jaqisti tukjataw uñjasini. 16 Amuyt’asir jaqix, ch’ikhi kankañampiw kuns luri; jan amuyt’asir jaqisti luqhi luratanakapat jach’achasi. 17 Jan wali yatiyirix jan walt’añanakaruw puriyi; chiqa yatiyiristi sumaruw puriyaraki. 18 Suma iwxa arunakar jisk’achir jaqix, jan kunani, jisk’achatakiw sarnaqani, chiqachäwi ist’ir jaqisti, wali jach’añchataw uñjasini. 19 Amtäwiru phuqhirïñaxa kusisiñawa. Jan amuyt’asir jaqinakasti janiw jan walinakat jithiqtañ munapkiti. 20 Yatiñan jaqinakamp chika sarnaqirix, yatiñ kankañ yatiqani; jan amuyt’an jaqinakamp chika sarnaqiristi, aynacht’añaruw purini. 21 Jucharar jaqinakax jan walt’añampi arknaqatäpxiwa, aski jaqinakasti suma churäwi katuqapxani. 22 Aski lurir jaqix allchhinakaparuw yänakap jaytawayi; jucharar jaqin yänakapasti, aski jaqinakatakiw qhiparxani. 23 Pist’ayasir jaqin yapuchatapax, jilarkir manq’añ utjayi, kawkintix chiqa kankañax jan utjki ukawjansti, taqpachawa apt’ataraki. 24 Wawapar jan chiqachir jaqix, janiw wawapar munaskiti, wawapar munasir jaqisti, wawapar chiqachiwa. 25 Aski jaqix sist’asiñkamaw manqt’asi, ñanqha lurir jaqisti manq’atsa awtjataw sarnaqi.

14

1 Amuyt’asir warmix utap sum uñjasi, jan amuyt’asir warmisti pachpa amparapampiw utap t’unji. 2 Chiqa sarnaqir jaqix Tatituruw axsarti, jan wali thakhin sarnaqir jaqisti, jisk’achiwa. 3 Jan amuyt’asir jaqix jach’achasiñampiw parli; yatiñan jaqin arunakapasti arxatañatakiwa. 4 Yuntax jan utjki ukkhasti, trigox pist’iwa; yunta vacan ch’amapampiw yapu apthapitax juk’amp jilxati. 5 Chiqa qhanañchir jaqix janiw k’ariskiti, k’ari irkatir jaqisti k’arinak arsu. 6 Saykatasir jaqix yatiñ kankañ thaqkasinsa, janiw jikxatkiti ch’ikhi jaqisti, jank’akiw yatiñ kankañ jikxati. 7 Jan amuyt’asir jaqit jithiqtam; jupan arunakapanxa janiw yatiñ kankañ jikxatkätati. 8 Yatiñ kankañax yatiñan jaqirux sarnaqañapan amuyt’ayi, jan amuyt’an jaqirusti pachpa jan amuyt’asitapaw sallqji. 9 Jan amuyt’an jaqinakax juchapat janis kunäkaspa ukham jan yäqapkiti, chiqa lurir jaqinak taypinsti, suma jakañaw utji. 10 Chuymax jupan pachpa llakisitanakap yatisi; kusisiñapsa janiw jan uñt’atanakarux yatiykiti. 11 Ñanqha lurir jaqinakan utapax tukjatäniwa, aski lurir jaqinakan utapasti janiw tukjatäkaniti. 12 Jaqin amuyatapat sarnaqäwinakapax walikjamakiwa, sarnaqäwinakapan tukuyapasti jiwañakiwa. 13 Larusiñansa chuymax ususiwa, kusisiñas llakisiñaruw tukuyi. 14 Jan amuyt’asir jaqix sarnaqatapampix kusisitakiwa, aski jaqisti, suma aski luratanakapat kusisi. 15 Jan amuyt’asir jaqix taqi kuntix sapki ukarux iyawsakiwa, ch’ikhi jaqisti janïr lurkasaw sum amuyt’asi. 16 Yatiñan jaqix ñanqharux axsariwa, jithiqtarakiwa, pisi chuyma jaqisti ch’amaparukiw alkati. 17 Mäki kunatsa mayjt’asir jaqix, jan amuyt’asisaw luri, amuyt’asir jaqisti, llamp’u chuyma uñacht’ayi. 18 Jan amuyt’asir jaqinakan katuqäwipax pachpa pisi chuymapawa, ch’ikhi jaqinakasti yatiñ kankañampi muyuntatäpxiwa. 19 Ñanqha lurir jaqinakax suma jaqinakatakiw alt’asipxani, jan wali jaqinakasti aski jaqinakan punkunakapan achikt’asipxani. 20 Jan kunaninakax, pachpa jaqi masipansa uñisitawa, qamir jaqisti wali munatawa. 21 Jaqi masipar jisk’achirix, juch luri, ¡jan kunan jaqit khuyapayasiristi kusisiñaniwa! 22 Ñanqha lurañ thaqhirinakax, maysaruw saranukupxi; aski lurañ thaqhirinakasti munasiñampi, chiqampi jikxatapxi. 23 Taqi ch’ama tukutat jilpacha katuqañax utji, inamay parlañasti jan kunan uñjasiñaw utji. 24 Yatiñan jaqin pillupax yatiñ kankañapawa, jan yatiñan jaqinakansti, pisi amuyt’aparakiwa. 25 Chiqa qhanañchir jaqix mayninakan jakañap qhispiyi; k’ari irkatir jaqisti jiwañaruw puriyi. 26 Tatitur axsartañax taqi chuyma jupar alkatañawa, wawanakapas Tatitun imatäniwa. 27 Tatitur jach’añchas sarnaqañanxa, jakañaw utji; jupaw jiwan sipitapat qhispiyi. 28 Reyitakix walja jaqinakar apnaqañax, jach’ar aptatäñawa; juk’a jaqinakar apnaqañasti, aynacht’añawa. 29 Llamp’u chuymanïñax, wali ch’ikhi kankañ uñacht’ayi; luqhi chuymanïñasti jan amuyt’asirïñ uñacht’ayaraki. 30 Samarañ chuymanïñax janchirux jakañ churi, uñisisir chuymanïñasti ch’akhatpach jaqirux tukji. 31 Jan kunan jaqir t’aqhisiyirix Diosaparuw jisk’achaski, pist’añan sarnaqir jaqit khuyapayasiristi Tatituruw jach’ar aptaski. 32 Ñanqha lurir jaqirux pachpa ñanqha luratapaw tukjaski, aski jaqirusti chiqa luratapaw arxataski. 33 Yatiñ kankañax amuyt’asir chuymanakan utjasi; jan amuyt’asir jaqinak taypinsti, janiw ukax uñt’atäkiti. 34 Mä markarux chiqa kankañaw jach’aptayi, juchasti taqi markaruw p’inqachayi. 35 Ch’ikhi uywatax reyir kusisiyiwa, jan p’inqan uywatasti reyirux q’apisiyiwa.

15

1 Suma arumpi kutt’ayañax q’apisiñ chuyma llamp’uchi, jan wali arumpi kutt’ayañasti, q’apisiñ juk’amp naktayi. 2 Yatiñan jaqinakax yatiñ kankañampiw arsupxi, jan amuyt’an jaqinakasti luqhi arunakak parlapxi. 3 Tatitux taqi chiqankiwa; aski jaqinakampiru, ñanqha jaqinakampiruw uñch’ukiski. 4 Chuymachasir arunakax suma qullar uñtatawa, jan wali amuyump arsut arunakasti, jaqin chuymap usuchjiriwa. 5 Jan amuyt’an jaqix awkipan yatichäwiparux jisk’achiwa; awkipar ist’ir jaqisti yatiñanïtap uñacht’ayi. 6 Chiqa lurir jaqin utapanxa, taqi kunapas jan tukuskiriwa, ñanqha lurir jaqin utapansti, jikxatatanakapax jan kunatakiwa. 7 Yatiñan jaqix wali suma yatichäwinak parli, jan yatiñan jaqisti jan walinakak luri. 8 Tatitux ñanqha jaqinakan luqtatanakapxa janiw uñjañ munkiti, aski jaqinakan mayisitanakapsti kusisiñampiw katuqi. 9 Tatitux ñanqha jaqinakan sarnaqatanakap janiw uñjañ munkiti; chiqa kankañan sarnaqir jaqirusti munasiwa. 10 Suma thakhinjam sarnaqañ apanukuri jaqirux qhuru kankañampi chiqachatawa; chiqachäwir jisk’achir jaqisti, jiwaniwa. 11 Tatitutakix amay imäwisa, jiwañas janiw jamasankkiti ¡ukat juk’amp jupax jaqinakan chuymap uñt’i! 12 Jan yäqasir jaqix janiw jupar chiqachirirux munkiti, janirakiw yatiñan jaqinakampi chikas sarnaqañ munkiti. 13 Kusisit chuyman jaqix kusisit ajanuniwa; llakit chuyman jaqisti llakita ajanunirakiwa. 14 Amuyt’asir chuymax yatiñ kankañ thaqhi, jan amuyt’asir jaqinakasti jan walinakampiw phuqt’asi. 15 Llakit sarnaqiritakix, taqi urunakas jan walikamakiwa; kusisit sarnaqiritakisti, taqi urunakas kusisiñakiwa. 16 Wali qamiri, llakita jakañat sipansa, jan kunanïña, Tatitur axsartañaw wali askixa. 17 Munasiñampi jayuñcht’at ch’uxña juyranak manq’añaw juk’amp askixa, uñisiñampi jayuñcht’at vaca aycha manq’añat sipana. 18 Mäki mayjt’asir jaqix nuwasiñanak utjayi; llamp’u chuyman jaqisti, pachparuw nuwasiñ ch’ujtayi. 19 Jayra jaqitakix, thakhix ch’aphinakamp phuqhantatawa, aski jaqitakisti, thakhix suma khuskhakiwa. 20 Yatiñan wawax awkipampiru, taykapampirux kusisiyiwa; pisi chuyma wawasti jupanakarux jisk’achiwa. 21 Jan amuyt’asir jaqix pisi chuyma kankañapat kusisi; ch’ikhi jaqisti sarnaqäwinakapxa chiqachasiwa. 22 Kunapachatix jiskt’asiñanakax jan utjki ukkhax, amtäwinakax aynacht’iwa; walja amuyt’ayirinakampiw amtäwinakax phuqhasi. 23 ¡Kunja askisa jiskt’aru wakiskir arunak arusxatañaxa, wakisitapar arusxatañasti juk’amp askiwa! 24 Jakañar irpir thakhix amstaruw sari, yatiñan jaqirusti jiwañar puriñat qhispiyaraki. 25 Tatitux jach’a jach’a tukurinakan utap t’unji, ijma warminakan uraqipsti janiw jittaykiti. 26 Tatitux ñanqha lurir jaqinakan amtäwinakaparux uñisiwa, ukampis juparux suma quña arunakaw kusisiyiwa. 27 Walja yänak munapayirix pachpa utapankirinakaruw tukji, qullqi chilltañar uñisiristi, jakaniwa. 28 Aski jaqix janïr parlkasaw suma amuyt’asi, ñanqha jaqisti mäkiw jan wali arunak parlatati. 29 Tatitux ñanqha lurir jaqinakat jithiqtiwa, aski jaqinakan mayisitanakapsti ist’iwa. 30 Suma kankañampi uñtañax chuymaruw kusisiyi; suma yatiyäwinakasti ch’amañchiwa. 31 Jakañ churir chiqachäwi arunakar ist’ir jaqix, yatiñan jaqinak taypin jakani. 32 Chiqachäwir jan ist’iri jaqix, jupa pachpaw jisk’achasiski; chiqachäwir ist’ir jaqisti, amuyt’asiñ kankañ jikxati. 33 Tatitur axsartañax yatiñ kankañ utjayi; jach’añchäwinak katuqañatakisti, nayraqatax llamp’u chuymanïñawa.

16

1 Amtäwinak lurañax jaqinkiwa, ukampis Tatituw munañani uka amtäwin phuqhasiñapatakisa, jan phuqhasiñapatakisa. 2 Jaqitakix taqi kun luratapas walikjamakiwa, ukampis Tatituw chuymanakap yati. 3 Taqi luräwinakam Tatitun amparapar katuyam, amtäwinakamasti phuqhasiniwa. 4 Tatitux mä amtäwimpiw taqi kuns luri; ñanqha jaqirusa t’aqhisiñ urutakiw irnuqi. 5 Tatitux jach’a jach’a tukur jaqinakarux janiw uñjañ munkiti; jichhasa, akat qhiparusa mutuñap katuqapxapuniniwa. 6 Munasiñampi, chiqa kankañampiw jucha luratarux pampachi; Tatitur axsaratap laykuw jaqix ñanqhat jithiqti. 7 Jaqin sarnaqäwipax Tatitur kusisiyki ukapachax, uñisirinakapamppacharuw sumankayi. 8 Chiqapa lurañampi juk’aki jikxatataxa, juk’amp askiwa, sallqjañampi waljanak jikxatañat sipana. 9 Jaqix chuymapan sarnaqañapat lup’iski, ukampis Tatituw sarnaqäwip irpaski. 10 Tatituw reyirux amtäwinakapan yanapi, jan pantjasis chiqapar taripañapataki. 11 Tupuñanakampi, balanzanakampix Tatitunkiwa, chiqapar uñjañapataki; taqi tupuñanakasti jupan uchatawa. 12 Reyinakax jan wali luräwinakarux uñisiwa, reyi qunuñan aski chiqa kankañar utt’ayatätap layku. 13 Axsartañ chuymampi, qhana arumpi parlir jaqirux, reyinakax munasipxiwa, kusisiñampiw uñjapxaraki. 14 Reyin q’apisitapax jiwañ apani, yatiñ kankañan jaqix uka q’apisiñap sumaptayiwa. 15 Reyin kusisitapax suma jakañ utjayi; suma kankañapasti jallumpi phuqhantat qinayar uñtatawa. 16 Qurit sipansa yatiñ kankañ jikxatañaw juk’amp askixa; qullqit sipansa amuyt’a kankañanïñaw askixa. 17 Aski jaqinakan saräwipax jan walinakat jithiqtañawa; sarnaqäwip imiristi, jupa pachpaw jakañap imasiski. 18 Jach’a jach’a tukuñanxa aynacht’añaw utji; p’iqi waytat sarnaqañansti tinkuñaw utjaraki. 19 Jan yäqat jaqinakamp jisk’ar tukuñax juk’amp askiwa, jach’a jach’a tukur jaqinakamp qamirkipstañat sipana. 20 Diosan arunakapar taqi chuymamp ist’irix, kusisiñ jikxatani; ¡Tatitur alkatir jaqix kusisiñaniwa! 21 Yatiñ kankañampi amuyt’ir jaqix, ch’ikhi jaqit uñt’atawa; suma arumpi parlañasti sum amuyt’ayi. 22 Suma amuyunïñax jakañ jikxatañawa; pisi amuyt’an jaqir yatichañasti luqhi kankañawa. 23 Yatiñ chuymamp amuyt’irix, yatiñampiw parli; arunakapasti sum amuyt’ayi. 24 Muxsa arunakax suma misk’jamawa, jaqin chuymap muxsachi, janchirux ch’amañcharakiwa. 25 Sarnaqäwix jaqin amuyupat walikjamakiwa, ukampis tukuyapax jiwañar puriyiriwa. 26 Irnaqir jaqin manq’a munatapaw irnaqañar jariyi; manq’at awtjayasiñaw irnaqañar nukt’i. 27 Ñanqha lurir jaqix jan wali lurañanakak lup’iski; ¡arunakapas nina lawrar uñtatawa! 28 Jan ist’asir saxra jaqix ch’axwañanak sartayi; arunak apnaqir jaqisti uñisisiñ utjayi. 29 Ñanqha lurir jaqix masiparuw sallqanti; jan wali thakhiruw saranukuyaraki. 30 Ñanqha lurañ amtir jaqix, nayrapampiw ch’irmt’i; jan walinak lurasasti, laka ispillupsa achurasiwa. 31 Janq’u ñik’utanïxañax suma pillur uñtatawa, ukasti axsartañ chuymamp sarnaqatata jikxatatawa. 32 Llamp’u chuymanïñaw juk’amp askixa, jan axsarir ch’amani jaqïñat sipana; jiwas pachpa apnaqasiñaw juk’amp askixa, markanaka apnaqañat sipana. 33 Amtäwinak lurañax jaqinkiwa, ukampis Tatituw munañani uka amtäwinakan phuqhasiñapatakisa, jan phuqhasiñapatakisa.

17

1 Sumankas jakasin qhulu t’ant’a manq’asiñax juk’amp askiwa, jach’a manq’äwinakan nuwasis jakañat sipana. 2 Ch’ikhi uywatax jan ist’asir yuqan uywiriparuw tuku; jupasti mayni jilanakampiw tuti katuqarakini. 3 Qurisa, qullqisa ninamp yant’atawa; jaqin chuymanakapsti Tatituw yant’i. 4 Ñanqha lurir jaqix, ñanqhachir jaqiruw ist’i, k’ari jaqisti, k’ari jaqiruw ist’araki. 5 Jan kunan jaqit sawkasirix, jupan Irnuqirip Tatituruw ñanqhachaski; aynacht’añan jikxatasitapat larusirix, mutuyataw uñjasini. 6 Ch’ama qarit awkinakan pillupax, allchhinakapawa; wawanakasti awkina, taykana aytat kankañapawa. 7 Jan amuyt’an jaqitakix janiw suma arunak parlañapax sumäkaspati, janirakiw mä jilïr jaqitakisa k’ari arunak parlañapax sumäkaspati. 8 Yaqhanakar qullqi chilltas sarnaqir jaqix, taqi kunatakis ch’amanïkaspa ukham amuyasi; amuyatapatxa, kuna lurañanakansa walt’askakiwa. 9 Jan wali luratat pampachir jaqix, suma munasiñ utjayi; jan wali luratata jan pampachir jaqixa, jaqi masiparux juk’amp jayarst’ayi. 10 Amuyt’asir jaqix jupan askipatak tuqitäki ukxa, sum katuqasi; jan amuyt’asir jaqisti, patak kuti jawq’jatäkaspa ukas janiw amuyaskaspati. 11 Jan ist’asir pitthapir jaqix nuwasiñanakak thaqhi, ukampis mä urux wali qhuru uñisirimpiw jikintasini. 12 Jan amuyt’ani ñanqha amtäwini jaqimp jikthaptañat sipansa, qallunakap aparat qhuru osamp jikthaptañaw juk’amp walïspa. 13 Aski luratat ñanqhampi phuqhir jaqin utapatxa, janipuniw jan walinakax saraqtkaniti. 14 Ch’axwañ qalltañax, jawir umas jilarkaspa ukhamawa; uka ch’axwañar janïr mantkasin jithiqtxañax juk’amp askiwa. 15 Juchan jaqir juchap jan uñt’ayañampi, aski jaqir ina ch’usat juchañchañampi, uka pä luräwinakaruw Tatitux uñisi. 16 Inamayakiw jan amuyt’asir jaqix, yatiñ kankañ qullqimpis alasiñ munaskaspa. 17 Mä jilat masix, taqi pachan munasiripuniwa; llakisiñansti, jilamäkaspa ukham chuymachasi. 18 Jaqi masipan manusitapat sayt’añax, jan amuyt’asirïñawa; ukatsti jupaw phuqhañapäni. 19 Tuqisiñ munir jaqitakix, nuwasiñax jupatak sumarakiwa; khititix sinti parlki ukaxa, aynacht’añap thaqhaski. 20 Janipuniw ñanqha amtan jaqix aski jikxatkaniti; k’ari arunak parliristi jan walt’añaruw purini. 21 Jan amuyt’asir wawan awkipäñax llakisiñak apani; pisi chuyma wawan awkipäñax janiw kuna kusisiñäkisa. 22 Kusisit chuymax jaqin jakañap sumaptayi, llakisit chuymasti jan ch’aman tukuyi. 23 Ñanqha lurir jaqix jamasat qullq chilltayasi, chiqapar taripañäki uk maysar q’iwt’añataki. 24 Yatiñan jaqix juk’amp yatiñanïñ muni, jan amuyt’an jaqisti janiw kun munatapsa yatiskiti. 25 Jan amuyt’asir wawax awkipataki, taykapatakix jachañak utjayi. 26 Jan juchan jaqir mutuyañax janiw walïkiti, janirakiw aski jaqir jawq’añas walïkiti. 27 Yatiñan jaqinakax juk’ak parlapxi, ch’ikhi kankañasti amukt’añawa. 28 Jan amuyt’asir jaqis amukïskani ukaxa, yatiñan jaqit uñt’atäniwa.

18

1 Jupatakik kuns munir jaqix, munañaparukiw sarnaqi, suma iwxt’anaksa janiw katuqaskiti. 2 Jan amuyt’an jaqix janiw yatiqañ amtanïkiti; jupan amuyupak parlañ muni. 3 Ñanqha lurañanxa, p’inqachäwikiw utji; jach’a jach’a tukuñansti, jisk’achayasiñakiw utji. 4 Yatiñan jaqin arunakapax uma jalsunakar uñtatawa, jalir jawirar uñtat jakañ phuch’urakiwa. 5 Taripirinakan juchan jaqit arxatañapax janiw askïkiti; jan juchan jaqin arsusitanakapar janiw sañas janirakiw askïkiti. 6 Jan amuyt’an jaqin parlatanakapax ch’axwañanak utjayi, jan wali arupasti tuqisiñanak utjayaraki. 7 Jan amuyt’asir jaqin parlatapax jupa pachparuw aynacht’ayi; arunakapasti jakañapatakix sipitar uñtatawa. 8 Arunak apnaqir jaqin parlatanakapax suma muxsjamawa, ukampis chuyma manqhir mantasin jan walt’ayi. 9 Jayrasir jaqimpi, tukjir jaqimpix, ¡niyas jilapurjamawa! 10 Tatitun sutipax jach’a pukarar uñtatawa, uka tuqiruw aski jaqinakax qhispiyasiñatak jalapxi. 11 Qamiritakix qamir yänakapax pirqanakampi muyuntat markäkaspas ukhamawa. 12 Jach’a jach’a tukuñax, aynacht’añawa; llamp’u chuyma tukuñasti, jach’ar aptatäñawa. 13 Janïr sum ist’kasin arsuñax, jan amuyt’asirïña, mä p’inqarakiwa. 14 Usutarux ch’am katxatatapaw wayxäsi, ch’ama thayjtatarusti, ¿khitirak waytaspasti? 15 Yatiñan jaqinakampi, ch’ikhi jaqinakampiw thaqhapki uka yatiñ kankañ jikxatapxi. 16 Mä suma churäwimpix kawkhakamas mantañakiwa, wali aytat jaqin nayraqatapkamaw puriyi. 17 Nayraqat arsusirix, jani juchanïkaspa ukhamaw arsusi; jupampi juchikiristi purinisin qhanstayi. 18 Tatitun taripäwipaw ch’axwañanakar tukuyi, yaqha yaqharak ch’axwirinakar jaljtayi. 19 Mä jach’a pirqa tinkuyañax juk’amp jasakiwa, chuyma usuchjat jila masir chuymachañat sipana. 20 Sapa mayniw parlatapatjam katuqi, churäwipsa, jan ukax mutuyäwipsa. 21 Jakañampi, jiwañampix parlatatjam wakisi; sinti parlirinakax jan walt’añanakampiw t’aqhisini. 22 Mä suma warmi jikxatañax suma aski jikxatañawa; Diosan khuyapayasiñap katuqañawa. 23 Jan kunan jaqix achikt’asisaw arsu; qamir jaqisti jach’a jach’a tukusaw parli. 24 Yaqhip masinakax jank’akiw apanukusi, ukampis mayni masinakax jilasat sipan juk’ampiwa.

19

1 Jan kunani, chiqa kankañan jaqïñax juk’amp askiwa, jan yatiñan k’arintasir jaqïñat sipana. 2 Jan sum amuyt’as lurañax janiw walïkiti; mäki lurañanakanxa, pantjasiñaw utji. 3 Jaqix jan amuyt’asirïtap laykuw aynacht’i, ukatsti jaqix Tatiturukiw juchañchi. 4 Qamir yänakax walja masinak utjayi, jan kunan jaqirusti masinakapax apanukuwa. 5 K’arisis irkatir jaqix, mutuyatapuniw uñjasini; k’ari jaqisti janiw kunjämatsa jaltkaniti. 6 Waxt’asir jaqirux, taqi jaqinakaw thaqhapxi, masiparus tukupxaraki. 7 Jan kunan jaqirux pachpa jilanakapas jisk’achiwa, masinakapasti ukat juk’amp jupar apanukuni. 8 Yatiñ kankañ jikxatirixa, jupa pachpaw munasi; ch’ikhi kankañ jikxatiristi, kusisiñ jikxati. 9 K’arisis irkatir jaqix, mutuyatapunïniwa; k’ari jaqirusti jiwaw suyt’aski. 10 Jan amuyt’an jaqin qamirinakjam jakañapax janiw wakt’kiti, mä uywatan jach’a jilïrinakar apnaqañapas janiw wakt’karakiti. 11 Yatiñ kankañan jaqix janiw mäk mayjt’askiti, chuyma usuchjatas janis kunäkaspa ukhamak uñji, uka luratapasti jach’a kankañawa. 12 Reyin q’apisitapax leonan wararitapjamawa; khuyapayasiñapasti, alinakar purxatir sulljamawa. 13 Jan amuyt’an wawax awkipar t’aqhisiyiwa. Tuqisir warmisti jan sayt’as ch’aqir umjamawa. 14 Utampi, yänakampix, awkimpita, taykampit katuqasi, ch’ikhi warmisti Tatitun churäwipawa. 15 Jayrasiñax ikïk ikiyaski, jayra jaqisti manq’atjam t’aqhisini. 16 Kamachi arunak phuqhirix jakañap imasiski, Tatitun yatichäwi arunakap jisk’achiristi jiwaniwa. 17 Jan kunan jaqir mayt’irix Tatituruw mayt’aski, Tatit pachpaw uka manu phuqxani. 18 Wawamarux chiqachañjamäkipan chiqacham, ukampis janiw jiwayañkam jawq’jätati. 19 Sinti q’apisir jaqix mutuñ katuqani; jupar jan mutuyañasti, juk’amp jan waliruw puriyi. 20 Iwxa arunakar ist’am, chiqachäwi arunaksa katuqasirakim; ukhamat amuyt’asir jaqir tukuñamataki. 21 Jaqin amuyupan walja amtäwinakaw utji, ukampis Tatitun amuyt’äwipakiw phuqhasi. 22 Mä jaqin suma chuymanïñapaw munasi; apjasir jaqïñat sipansa, jan kunan jaqïskañax juk’amp askiwa. 23 Tatitur axsartañax jakañaruw irpi; kusisitakiw maynix jakasi, kuna jan walt’añansa jan t’aqhisisa. 24 Jayra jaqix amparapamp chuwar luqantkasasa, lakapar manq’a apkatasiñsa jayrasiwa. 25 Jan amuyt’asir jaqix mutuyat uñjasisakiw yatiqi; yatiñan jaqisti mä sapa chiqachatakiw yatiqi. 26 Awkir ñanqhachañasa, taykar utat apanukuñasa, uka luräwinakax, mä wawatakix jach’a p’inqawa, jan arxatkayarakiwa. 27 Munat wawaxay, chiqachäwi arunakarutix jan ist’kätaxa, yatiñ kankañan suma iwxa arunakapat saraqtasma. 28 K’arisis irkatir jaqix chiqa kankañat sawkasi; ñanqha lurir jaqin lakapasti jan walinak parli. 29 Jan ist’asir jaqitakix, mutuyäwix wakichatawa; jan amuyt’asir jaqitakix, jawq’jañax wakichatawa.

20

1 Vinox jaqirux jan amuyun tukuyi, machjayir umañanakasti jan walinak parlayaraki; machjasisin janiw khitis kuns yatiñ kankañamp lurkiti. 2 Reyin q’apisitapax wararir leonar uñtatawa; jupar q’apisiyirix, jakañap jan walt’añaruw puriyaski. 3 Ch’axwañanakar jan mantañ munir jaqitakix, mä suma jach’añchäwiwa; jan amuyt’asir jaqisti uka ch’axwañanakar mantakiwa. 4 Jayra jaqix qhulliñ pachanxa janiw qhullkiti, yapu apthapi pachansti thaqtaniwa, janiw jikxatkaniti. 5 Jaqin amtäwinakapax chuymapan, qutar uñtat wali manqhawa, ch’ikhi jaqisti, ukanak kunjäm jikxatañsa yatiwa. 6 Waljaniw suma aski jaqit uñt’ayasiñ munapxi, ukampis janiw khitis aski jaqix utjkiti. 7 Taqi kunansa askin sarnaqawayir jaqin wawanakapax, jupat yatiqasis sarnaqapkani ukapachaxa, kusisiñanïpxaniwa. 8 Reyix juchanir taripañatak qunt’aski ukapachaxa, uñkatasakiw ñanqha lurir jaqir tukji. 9 ¿Khitirak saspa: “Chuymaxax q’umawa, juchatsa q’umachatätwa” sasati? 10 Tatitux pä jan wali lurañaruw ñanqhachi: k’ari tupuñanakampiru, wayuqat tupuñanakampiru. 11 Mä waynan chiqa sarnaqatapax, luratanakapat uñt’asi. 12 Jinchux ist’añataki, nayrax uñjañataki, ukanakax Tatitun uchatawa. 13 Jan anch ikimti, jan ukasti jan kunaniw uñjasïta; irnaqañ lup’im, manq’añasti jilarkiriw utjarapïtam. 14 Alasir jaqix, ¡janiw sumäkiti! siwa, alasxasinxa, jupa pachpaw alasitapat jach’achasi. 15 Akapachan qurinakat sipansa, k’ajkir qalanakat sipansa, yatiñ kankañamp arsur jaqiw juk’amp askixa. 16 Jumatix jan uñt’at jaqin manunakap phuqhañatak sayt’ätaxa, jumaruw mä kuns mayipxätam isimamppach apt’asirakïta. 17 Sallqjañampi jikxatat t’ant’ax jaqitakix sumawa, qhiparusti, laq’sa manq’kaspa ukhamaw tukxi. 18 Amtäwinakax suma iwxa arunakampiw wakt’ayasi; nuwasïwir sarañatakis wali yatiñampi wakt’ayañawa. 19 Arunak apnaqir jaqix janiw mä kuns imt’añ yatkiti, arunak apnaqir jaqinakampix jan chikachasimti. 20 Awkiparu, taykapar ñanqhachir jaqix, wali axsarkañ ch’amakan jiwani. 21 Kunatix qalltan jasak jikxatatäki ukax, tukuyarux janiw kusisiñ churkaniti. 22 Janiy samti: “Ukhamat, ukham lurarakï” sasaxa. Tatitur alkatasim, jupaw atipt’ayaskätam. 23 Tatitux jan phuqhat tupuñanak uñisiwa, wayuqat tupuñanakax ñanqhachkayawa. 24 Tatituw jaqin sarnaqäwip sarayaski; janiw khitis yatiskiti jupa pachpan tukuyäwipxa. 25 Diosar mä kun churañataki arsuñaxa, wali amuyasiñawa, uka qhipat arsutap phuqhañ jan munaskañataki. 26 Yatiñan reyix jan ist’asiri ñanqha jaqinakarux, jupa nayraqatat jaqunukuwa, ukatsti jupanakarux jan mayan tukji. 27 Jaqin ajayupax Diosan qhanapawa; jaqin chuyma manqhip qhant’iri qhanawa. 28 Reyix jaya maranakaw reyi qunuñapanki, munasiñampi, chiqa kankañamp apnaqki ukapacha. 29 Waynanakan jach’achasiñapax ch’amanakapankiwa; ch’ama qarit awkinakan jach’achasiñapasti, janq’u ñik’utapankiwa. 30 Nuwjañanakampi, chhuxriñchjañanakampiw jaqin ñanqha luratanakap qullart’i; uka nuwjañanakaw chuymap waliptayi.

21

1 Reyin amtatanakapax Tatitun amparapan jawirar uñtatawa; kawkharutix jupax munki ukaruw irpi. 2 Jaqitakix taqi luratanakapax walikjamakiwa, ukampis Tatituw chuymanakan amtäwinakap yati. 3 Wilañchanaka, waxt’äwinak katuqañat sipana, Tatitutakix chiqa kankañamp uñjaña, axsartañ chuymamp sarnaqañaw juk’amp askixa. 4 Jach’a jach’a tukuñasa, wali yatiñan tukuñasa, jan walinak lup’iñas juchawa. 5 Suma amuyt’ampi lurat amtäwinakax sumakiw phuqhasi, mäki wakichat amtäwinakasti aynacht’añaruw puriyi. 6 K’arimpi jikxatat yänakax, jiwq’ir uñtataw chhaqtawayxi; jiwar puriyir sipitarakiwa. 7 Ñanqha lurir jaqinakarux pachpa ñanqha luratapaw tukjani, chiqa kankañan jan sarnaqañ munirïtap layku. 8 Jan wali lurir jaqin sarnaqäwipax q’iwinukuta jan waliwa, aski jaqin luratanakapasti q’umawa. 9 Uta anqa k’uchun jakasiskañax juk’amp askiwa, suma jach’a utan ch’axwir warmimp jakañat sipana. 10 Jan wali lurir jaqix ñanqha lurañak lup’iski; janipuniw jaqi masiparux khuyapayasiñ chuymamp uñjañ munkiti. 11 Ñanqha lurir jaqin mututap uñjasaw, jan amuyt’an jaqix yatiqi; yatiñan jaqisti mä kuti yatichatakiw yatiqi. 12 Chiqapar uñjir Diosax, ñanqha jaqin utap uñch’uki; ñanqha lurir jaqinakarusti, tukjatäñatakiw katuyi. 13 Jan kunan jaqin achikt’asitapar jan ist’ir jaqixa, jupax yanap maykani ukkhax, janirakiw ist’atäkaniti. 14 Q’apisit jaqir mä suma churäwi waxt’añaxa, q’apisiñapsa sumaptayiwa. 15 Aski jaqix chiqa kankañamp uñjat taripäwitxa, kusisiwa, jan wali lurir jaqinakatakisti tukjatäñapaw purini. 16 Ch’ikhi kankañamp jan sarnaqir jaqixa, jiwatanak taypiruw purini. 17 Kusist’äwinakar munir jaqix, jan kunaniruw tukuni, machañanakampiru, suma q’apkir qullanak uchasiñanakampir munir jaqix, jan kunaniw tukusini. 18 K’ari ñanqha lurir jaqix, aski jaqin t’aqhisiñap t’aqhisini. 19 Sapak jakaskañaw juk’amp askixa, ch’axwiri, tuqisiri thithi warmimp jakañat sipana. 20 Yatiñan jaqin utapanxa qamir yänakampi, suma q’apkir qullanakampiw utji, jan amuyt’asir jaqin utapansti t’unanakakiw utji. 21 Chiqana, askin sarnaqañ thaqhir jaqixa, jakañampi, jach’ar aytatäñamp jikxati. 22 Yatiñan mä sapa jaqikiw munasi, mä jach’a marka katuntañataki. 23 Suma amuyt’amp kunsa parlir jaqix, janipuniw jan walt’añanakar mantkiti. 24 Jach’achasiñampi lurir jaqix, jan watxtasiri, jach’a jach’a tukuri, jan amuyt’asiri sutiniwa. 25 Jayra jaqix taqi kunsa wal muni, irnaqañsti janiw munkiti; 26 willjtat jayp’ukamaw taqi kuns munapayaski. Aski jaqisti, jan mich’asisaw churañ yati. 27 Tatitux ñanqha jaqinakan waxt’äwinakap uñisi, jan wali amtäwinakamp luqtapxatap layku. 28 K’arisis irkatir jaqix tukjatäniwa, ist’asir jaqisti, kunjäm arsuñsa yatipuniniwa. 29 Ñanqha lurir jaqix janis axsarayaskaspa ukhamaw tuku, aski jaqisti jakäwip chiqachasi. 30 Tatit nayraqatanxa janiw yatiñ kankañax kunäkxiti, janirakiw ch’ikhi kankañasa, suma amuyt’asiñas kunäkxiti. 31 Jaqix nuwasïwir sarantañatakiw caballo wakichasi, ukampis atipjäwix Tatitunkiwa.

22

1 Walja qurinïñat sipana, walja qullqinïñat sipana, suma jaqit uñt’atäñaw juk’amp askixa. 2 Qamir jaqisa, jan kunan jaqis khuskhakiwa; panpachaniruw Tatitux irnuqi. 3 Ch’ikhi jaqix jan walt’añ uñjasinxa, jaltxiwa, jan amuyt’asir jaqisti, saraskakiwa, ukat t’aqhisiraki. 4 Llamp’u chuymamp Tatitur axsartas sarnaqañaxa, qamir kankañampi, jach’ar aptatäñampi, jakañamp katuqañawa. 5 Ñanqha lurir jaqin sarnaqäwipax sipitanakamp phuqhantatawa, suman sarnaqañ munir jaqisti, ukanakat jithiqtiwa. 6 Wawarux jisk’atpach sarnaqäwipan sum yaticham, awkïxani ukkhasti janiw uka yatichäwinakat armaskaniti. 7 Qamir jaqix pist’añan jakasir jaqinak taypinxa, reyiwa; qullqi mayt’iristi, manusir jaqinak taypinxa reyirakiwa. 8 Jan walinak yapuchir jaqix, jan walinak apthapirakini; ¡Tatituw jupar tukjani q’apisiñ jach’a kankañapampi! 9 Khuyapayasiñampi mayninakar uñjir jaqix askinak katuqani, t’ant’ap jan kunan jaqinakamp jaljt’asitap layku. 10 Pitusir jaqir jaqunukum, jachjayasiñanakasti tukusxaniwa, ch’axwañanakasa, chuym ust’ayasiñanakas sayt’xaniwa. 11 Reyix qhana chuyman jaqiruw muni, quña arumpi parlir jaqimpiw suman sarnaqasiraki. 12 Tatitux yatiñan jaqiruw sum imaski, k’ari jaqirusti p’inqachayiwa. 13 Jayra jaqix jan irnaqañ munasin siwa: “Mä leonaw anqan utji, thakhinpach jisk’a jisk’a tukjitaspa” sasa. 14 Jan wali sarnaqir warmin lakapax wali manqha phuch’ur uñtatawa; Tatitur q’apisiyir jaqinakasti ukaruw jalanti. 15 Pisi amuyt’amp lurañax waynanakan amuyupawa; ukampis ukax jawq’ampi chiqachatawa. 16 Qamiriptañ munasin jan kunaninakar lunthatirixa, jan kunaniw tukusini. 17 Yatiñan jaqinakan säwinakapar taqi chuymamp ist’am, yatichksma ukanak amuyt’arakim. 18 Chuymaman imxäsiñax kusisiyätamwa, ukhamat taqpachan mayaki arsuñataki. 19 Jichhüruw nayax jumar yatiysma, Tatitur taqi iyawsañ chuymamp alkatañamataki. 20 Nayax kimsa tunka säwi arunak qillqarapsma, ukanakasti suma iwxa arunakawa, yatiñ arunakarakiwa, 21 chiqa kankañ uñt’añam yatichañataki, ukhamat jumar jiskt’asirinakar sum arusxatañ yatiñamataki. 22 Jan kunan jaqitxa jan kuns aparamti jan kunanïtap layku, janirak taripirinak nayraqatansa jupar t’aqhisiyamti, 23 Tatituw jupan arxatiripaxa, jupar t’aqhisiyirinakarusti t’aqhisiyaniwa. 24 Qhuru jaqinakampix jan chikachasimti, janirak tuqisiñ chuyman jaqinakamp sarnaqamti, 25 jupanakan jan wali luräwinakap jan yatiqasiñamataki, jakañamar sipit jan uchasiñamataki. 26 Janipun yaqha jaqinakan manunakap phuqhañatak arsumti, 27 jan kunampi phuqhirjamäkätaxa, ikiñamamppach aparapxätam. 28 Nayra awkinakaman uchat qurpanakxa, jan jithinaqayamti. 29 Lurañap sum lurir jaqix, reyinakan luqtiripäniwa, janiw jan yäqat jaqinakan luqtiripäkaniti.

23

1 Mä aytat jilïritix manq’añatak jawsaykätam ukkhaxa, sum amuyt’asim khitis juman nayraqatamanki uka. 2 Jumax wali manq’at awtjatäskamsaya, juk’ak manq’asim; 3 uka suma manq’anakap jan munaraqamti, jumarux sallqjaskiristamwa. 4 Qamiriptañatak jan ch’amachasimti; jan ukxat llakisimti. 5 Qamir kankañax mä juk’atakikiwa; pakanakar uñtataw akatjamat chhaqtawayxi, chhiqhanakapas tukuskaspa ukhama. 6 Mich’a jaqimp manq’añatak jan qunt’asimti, janirak suma manq’anakapsa munapayamti, 7 uka manq’anakax mallq’aman mä t’awrar uñtatäniwa. Uka jaqix manq’añampitaki, umt’añampitakiw jawsätam, ukampis janiw taqi chuyma siskätamti; 8 ukatsti kuntix manq’kta uk waq’aqsütawa, suma arunakamasti inamayakïniwa. 9 Jan amuyt’an jaqirux janiy jinchu jak’at parlxayamti, jupax yatiñ kankañan arunakamat sawkasïtamwa. 10 Nayra pacha uchat qurpanak jan jithiyamti, janirak wajchanakan uraqip katuntasimti; 11 jupanakan qhispiyiripax wali ch’amaniwa; jupaw jupanakat arxatasisin jumatak sayt’ani. 12 Yatichäwi arunak sum chuymamar katuqam, suma iwxa arunakarjam jaysas sarnaqam. 13 Wawanakar chiqachañ wakischi ukaxa, wakisiw jawq’antañaxa, mä qawqha jawq’antax janiw jiwaykaniti; 14 wawarutix ukham chiqachäta ukax, jiwañat qhispiyäta. 15 Munat wawaxay, jumatix yatiñ kankañ jikxatät ukaxa, chuymaxax wal kusisini; 16 jumatix chiqap parläta ukaxa, nayax walipuniw kusisï. 17 Jucharar jaqinakat jan munapayasimti, ukat sipana, axsartañ chuymamax Tatitutakïpan; 18 tukuy urunakamasti sumäniwa, suyt’äwimas janiw t’unatäkaniti. 19 Wawaxay, sum ist’am, yatiqarakim; suma thakhinjampun saram. 20 Machir jaqinakampix jan mayachasimti, janirak sinti manq’ir jaqinakampisa. 21 Machirinakasa, sinti manq’irinakas aynacht’añaruw puri, jayra jaqinakasti isitsa jalstataw sarnaqapxi. 22 Jumar jathasir awkimar ist’am; taykamax ch’ama qaritäxani ukkhax jan jisk’achamti. 23 Chiqa kankañampi, yatiñ kankañamp jikxatam, yatichäwimpi, amuyt’a kankañampi, ¡ukanaksti jan chhaqhayasimti! 24 Awkix wal kusisi, jach’achasirakiwa, wawapan yatiñ kankañanïtapata, suma jaqïtapata. 25 ¡Jumasti awkimarusa, taykamarus kusisiyamaya, jach’ar aptayarakim! 26 Munat wawaxay, taqi chuymamamp nayar ist’ita, iwxa arunakaxarjam sarnaqarakim. 27 Jan uñt’at jan wali sarnaqir warmix, wali manqhi k’ullk’u phuch’ur uñtatawa; 28 uka warmix lunthatjamaw katuntañatak suyxati, walja chachanakaruw chhaqhañar puriyi. 29 ¿Khitisa t’aqhisixa? ¿Khitisa ayquxa? ¿Khitis ch’axwañana, jachañansa sarnaqixa? ¿Khitis jan juchat chhuxriñchjat uñjasixa? ¿Khitis nayras ch’uxñantat sarnaqixa? 30 Machañanakan sarnaqir jaqiw ukham t’aqhisiski, yaqha machjasiñ umañanak uñstayir jaqiw t’aqhisiskaraki. 31 Machjayasir umañanak jan uñtamti, ¡suma llijkirik jupuqtaskatapsa, suma quñak umt’añjamätapsa! 32 Tukuyarux katarir uñtatawa, achjasaw mich’intasi. 33 Jan uñjañanak uñjayätam, jan amuyt’amp parlañanak parlayarakïtam. 34 Jach’a quta taypinkkasmas ukham amuyasïta, jach’a lawxan jipt’atäkasmas ukham amuyasïta, 35 ukatsti sätawa: “Nuwapxituwa, janiw uskituti; jawq’japxituwa, janiw amuyaskti, ikit sartasinsti, umañ thaqhiriw wasitat sarä” sasa.

24

1 Ñanqha jaqinakar jan uñch’ukimti, jupanakamp chika sarnaqañsa janirak munamti, 2 jupanakax ch’axwañanakatak lup’isipki, jan wali lurañanakatak parlasipkaraki. 3 Utax yatiñ kankañampi luratawa, qallta qalapas ch’ikhi kankañampi uchatawa; 4 uta manqhinakaparux aski kankañampi phuqhantatawa, jila alan munkañ yänakampi. 5 Yatiñan jaqix ch’aman jaqit sipan, askiwa; ch’amanïñat sipansa, yatiñ kankañanïñaw juk’amp askixa, 6 nuwasïwix suma amuyt’ampi nuwasiñaw wakisi, atipjañatakisti walja iwxirinakar ist’añaw wakisi. 7 Jan amuyt’asir jaqix taripirinak nayraqatanxa, janiw kun arsuñsa yatkiti, yatiñ kankañax jupatakix janiw jikxatañjamäkiti. 8 Jan walinak lup’ir jaqix “Jan wali amtir jaqit” uñt’atawa. 9 Jan amuyt’asir jaqin amuyupax jucha lurañakiwa; ¡jan yäqasir jaqix, taqinin uñisitawa! 10 Jan walt’añan uñjasisatix mayjt’asïta ukapachaxa, jan ch’amanïtam uñacht’aytaxa. 11 Jiwañatak juchañchata jaqinakar qhispiyam; jiwañ chijin uñjasirinakar qhispiyam. 12 “Janiw kuns yatkäyätti” siskäta ukasa, Tatitux chuymam uñt’iwa, jupasti sapa mayniruw lurataparjam churani. 13 Munat wawaxay, misk’i manq’asim; mallt’am misk’ix lakatak muxsawa. 14 Jumatakix yatiñ kankañasa, uñt’añ kankañasa, ukham misk’ïniwa; jumatix ukanak jikxatätaxa, qhipa urunakamax sumäniwa, amtäwinakamasti phuqhasiniwa. 15 Aski jaqitakix sipitanak jan wakicharapimti, janirak jakasiñ utaparus jan walinak luraraqamti, 16 aski jaqix paqallq kutis aynacht’kanixa, kutjtaskakiniwa, ñanqha lurir jaqisti jan walt’añapan aynacht’ani. 17 Uñisiriman aynacht’atapat, jan kusisimti, chijir puritapatsa janirak chuymamax k’uchispati, 18 ukham luratamax janiw Tatitutak sumäkaniti, q’apisiñapasti jumxaruw purini. 19 Ñanqha lurir jaqinak laykux jan mayjt’asimti, janirak qhuru jaqinakar uñch’ukimti, 20 ñanqha lurir jaqix janiw suma tukuyäwi jikxatkaniti; ¡ñanqha lurir jaqix micha qhanar uñtataw jiwt’awayxani! 21 Munat wawaxay, Diosampitaki, reyimpitakix axsartañ chuymanïma; uñisirinakamampix jan mayachasimti, 22 jupanakan tukusiñapax akatjamat purinini, janiw khitis yatkiti kuna mutuyäwtix Diosampi, reyimpi churkaspa ukxa. 23 Aka arunakax yatiñan jaqinakan säwi arunakaparakiwa: Taripirinakax taqinirus chiqapar uñjapxañapawa, janiw maynitak arxatasipxañapax walikäniti 24 Taripiritix juchan jaqir sani: “Janiw juchanïktati” sasaxa, jupax jaqinakan ñanqhachataw uñjasini, markanakas uñisirakiniwa. 25 Ukampis juchanir juchap uñt’asiyirinakax, kusisitaw jakapxani. 26 Chiqap arunakamp arusxatir jaqix, lakatsa suma jamp’atkaspa ukhamawa. 27 Anqan lurañanakamäk ukxa tukuyam, pampan lurañanakamäki uksti luram, ukat utam utachasiskäta. 28 Jan amanut masimar k’arintañatak sayt’amti, janirak k’ari arunak qhanañchamti. 29 Janipun kunapachas phuqsusiñ lup’imti, ukhamat ukham maynir lurasa. 30 Jayra jaqin yapup jak’a sarakipawayta, pisi amuyt’a jaqin uva yapup jak’a sarta, 31 yapupax ch’aphinakampi chhaqhantayatawa, qala uyupas liju lluxinuqatawa. 32 Ukham uñjasaw chuymaxan lup’ista; uk uñjasinsti aka yatichäwi yatiqta: 33 jumax ikt’asiskätawa, iki ch’awaskarakïta, amparanakamsa sum ikt’añatak qhumxarusiskäta, 34 ukchañkamasti jan kunan uñjasiñax akatjamat purinini, mä muyuyku jaqir uñtataw katuntätam.

25

1 Aka arunakax Salomonan säwi arunakaparakiwa, ukanakasti Judá uraqi apnaqir Ezequías reyin uywat jaqinakapan qillqatänwa. 2 Chuymar imxäsiñax Diosan jach’a kankañapawa, uka imantat yatxatañasti reyinakan jach’a kankañaparakiwa. 3 Ukampis janiw amuyt’añjamäkiti, alaxpach amstata, uraq manqhita, reyinakan amtäwinakapatsa. 4 Qullqin q’añup apaqam, qullqi yänak luriristi ukat mä chuwa lursuni; 5 reyir luqtir jucharar jaqirux apanukum, ukat reyi qunuñapax chiqa kankañxar sayt’ayatäni. 6 Reyin nayraqatapan jach’a jach’a jan tukumti, aytat jaqinakan qunuñaparus janirak qunt’asimti: 7 “Akkhar qunt’asim” satäñax juk’amp askiwa, aytat jaqinak nayräxan p’inqachat uñjasiñat sipana. Kuntix nayramamp uñjkäta ukxa, 8 jan mäki taripañ utar yatiyir jalamti, yaqha jaqiw jutasin may qhanañcharakispa, jumasti p’inqa tukusma. 9 Jumar juchañchir jaqitakix arsusim, kuntix yaqhanakax yatiyapktam uksti, jan khitirus arsumti; 10 yaqha jaqix jumar ist’asin p’inqachayiristamwa, jan wali jaqit uñt’ayasitamasti jan askichkayäspawa. 11 Wakisitapar arsut arunakax, qullqimp k’iñintat quri manzanar uñtatawa. 12 Yatiñan jaqin chiqachäwi arunakap katuqasir jaqitakix suma quri sortijampiru, suma quri wallqampir uñtatawa, 13 Kunjämtix junt’u urun khunu thayax thayart’ayki, ukar uñtataw yatiyir aski jaqixa, uywiripan chuymapsa juyart’ayiwa. 14 Jan kuna churkasa: “Nayax churtwa” sasa jach’achasiri jaqix; mä thayjamaw thayi, jan uman qinayar uñtatarakiwa. 15 Llamp’u chuymax q’apisit chuymarux sumaptayiwa; suma arunakasti q’apisiñampi arsut arunakarux quñaptayiwa. 16 Misk’i jikxatät ukaxa, jan jilañchjas manq’amti, jilañchjas manq’asma ukasti waq’aqjasïtawa. 17 Jilat masiman utaparux jan sapa kuti saramti, jumampi amjayasxasinxa, uñisxakiristamwa. 18 Jilat masipat jan walinak parlir jaqix, mä espadat sipansa juk’amp usuchji. 19 Llakisiñan ch’uxña lurasir jaqir alkatañaxa, kayu p’akjatas sarnaqañäkaspa ukhamawa, jan ukax, laka k’amanpach manq’añäkaspa ukhamawa. 20 Llakit jaqitak jayllirapiñax, iñawtatat janchir vinagremp warxatatäkaspa ukhamawa, jan ukax, wali thayansa isi apsusitäkaspa ukhamawa. 21 Uñisirimatix manq’at awtjayaschixa, manq’a churam; umat pharjayaschisti, uma churarakim; 22 ukham lurasax, juparux llakthapisiyätawa, Tatitusti jumarux kutiyxätamwa. 23 Amsta tuqit thayt’anir thayax jallu purxatayi, jan wali arunakasti q’apisiñ utjayi. 24 Uta anqa k’uchun jakasiñax juk’amp askiwa, suma jach’a utan tuqisir warmimp jakañat sipana. 25 Umat pharjat jaqitakix thaya uma umt’añax sumawa, ukhamarakiw jayat jutir suma yatiyäwinakax kusist’ayi. 26 Aski jaqin ñanqha lurir jaqir jaysatapax, qunchu umani jawirampi q’añuchaskaspa ukhamawa. 27 Walja misk’i manq’añax janiw walïkiti, walja jach’añchäwinak katuqañas walïkarakiti. 28 Jalta chuymap jan apnaqañ yatir jaqix, jan pirqani, chijitak jan wakichat markar uñtatawa.

26

1 Junt’u pachan khunuñapax janiw askïkiti, yapu apthapi pachan jalluñapas janiw walïkiti, janirakiw jan amuyt’an jaqir jach’achañas askïkiti. 2 Ina ch’usat ñanqhachäwix janiw khitirus wakt’kiti; chhaqhat jamach’ir uñtata, jan tapani golondrina sat jamach’ir uñtatakiwa. 3 Caballorux axaptayañawa, asnorux jakimampiw irpnaqaña, jan amuyt’an jaqirusti jawq’jasarakiw chiqachaña. 4 Jan amuyt’an jaqirux jan arxayamti, jupjam jan tukuskañamataki. 5 Jan amuyt’an jaqirux jupatakjam arunakampi arusxatam, jan jupan amuyuparjama yatir tukuñapataki. 6 Jan amuyt’an jaqir iwxa arunak apayañax, janis khitir khitksna ukhamawa. 7 Kamisatix suchu jaqix jan jayar sarirjamäkixa, ukhamarakiw jan amuyt’asir jaqin säwi arunakapaxa. 8 Kamisatix maynix q’urawar qala chinkatki, ukhamarakiw jan amuyt’asir jaqir jach’ar aptañaxa. 9 Kamisatix machat jaqix ch’aphin ch’aphintatax jan usuyaskixa, ukhamarakiw jan amuyt’asir jaqix säwi arunak jan amuyt’kiti. 10 Kamisatix alayar qalanak jaqt’añax jan walïkixa, ukhamarakiw jan amuyt’an jaqir utaman lurañanak churañaxa. 11 Kamisatix mä anux waq’aqsutapar kuttasixa, ukhamarakiw jan amuyt’an jaqix jan wali luräwinakapar kuttasi. 12 Yaqhip jaqix wali yatiñanïkaspas ukhamaw tuku, ukampis jan amuyt’asir jaqiw jupat sipan chiqachasispa. 13 Jayra jaqix jan irnaqañ munasax siwa: “Anqan mä leonaw utji, manq’antitaspawa” sasa. 14 Punkux bisagrapan uksar aksar muytaskixa, ukhamaw jayra jaqix ikiñapan uksar aksar qurumnaqaski. 15 Jayra jaqix amparapamp chuwar luqantkasinsa, lakapar manq’a apkatasiñsa jayrasiwa. 16 Jayra jaqix wali yatiñan jaqjamaw tuku jupjamax janis khitis utjkaspa ukham amuyasi. 17 Mayninakan ch’axwañanakapar mantañaxa, qhuru anur jinchupat katthapksna ukhamawa. 18 Jilat masipar sallqjir jaqix, 19 ina ch’usar qalanak jaqtir luqhi jaqir uñtatawa, ukatsti siwa: “Aliqakiw sawkt’asisksma” sasa. 20 Lawanak jan uchatax, ninax jiwarxakiwa; arunaka apnaqiritix jan utjki ukkhaxa ch’axwanakax tukusxiwa. 21 K’illimix nina sank’ayañatakiwa; lawax nina aqtayañatakiwa; ch’axwanak utjañapatakisti, arunak apnaqir jaqiw munasi. 22 Arunak apnaqañax jaqitakix muxsanakjamawa, ukampis chuyma manqhakamaw purt’i. 23 Kamisatix ñiq’i phukhur qullqimp jawikipaskixa, ukhamaw ñanqha amtañampi arsuta quña arunakaxa. 24 Uñisir jaqix, parlaski ukkhax imt’iwa, chuymap manqhinsti jan wali lurañanak amtaski. 25 Suma quña arunakamp parlätam ukkhasti, jan iyawsamti, chuymapax jan wali lurañanakamp phuqt’atawa; 26 uñisiñap imt’añ munkani ukasa, ñanqha amtäwipax taqininsa uñjkañaw qhanstani. 27 Mä p’iya allirixa, uka pachparuw jalantani; mä jach’a qala qurumt’ayirirux, uka pachpa qalaw jupar jalxattani. 28 K’ari jaqix chiqa kankañar uñisiwa; quña aruni sallqa jaqisti jan walt’añanak sartayi.

27

1 Qharürutxa jan jach’a jach’a tukkamti; janiw khitis yatkiti kuntix jutir urunakax apankani ukxa. 2 Janiw walïkiti juma pachpa jach’achasiñamaxa, mayninakäpan jumar jach’achirinakaxa. 3 Qalanakampi, ch’allampix jathiwa, jan amuyt’asir jaqin q’apisitapasti juk’amp jathiwa. 4 Q’apisiñax chuyma ch’amakt’ayasiñ apani, munapayañax ukat sipan juk’amp jan waliwa. 5 Qhana chuymamp maynir chiqachañax juk’amp askiwa, jamasataki munañat sipana. 6 Chuyma usuchjasir jilat masir alkatañax juk’amp askiwa uñisirin jamp’atip katuqañat sipana. 7 Manq’amp sist’at jaqitakix, misk’is janiw sumäkxiti, manq’at awtjat jaqitakisti, k’allk’u manq’as muxsakiwa. 8 Yurïwipat jayan sarnaqir jaqix, tapapat jayan sarnaqir jamach’ir uñtatawa. 9 Q’apkir qullanakax chuymaruw kusisiyi; jilat masinakan iwxa arupax, jakäwiruw kusisiyi. 10 Janipun jilat masinakamarux apanukumti, janirak awkiman jilat masinakaparusa apanukumti. Janipuniw jilaman utaparux jan walt’añanakamat parlir sarätati. Uta jak’ankir jaqi masiw juk’amp askixa jayankir jilatat sipana. 11 Munat wawaxay, yatiñanïmaya, nayarux kusisiyitätawa; ukhamat nayar jisk’achir jaqinakatak arsusï. 12 Ch’ikhi jaqix jan walt’añ uñjasinxa jaltxiwa; jan amuyt’asir jaqisti saraskakiwa, ukat t’aqhisiñan uñjasi. 13 Jan uñt’at jaqin manup phuqhañatak sayt’ir jaqirux, isipa apaqam, phuqhañapkam uka isip katxäsim. 14 Jilat masir willjtat jach’at aruntañax, jupatakix tuqinuqatäkaspas ukamp sasiwa. 15 Ch’axwañak munir warmixa, jallu pachan jan sayt’as ch’aqir umar uñtatawa. 16 Ukham warmir jark’añ munañasti thayar jark’añ munksna ukamp sasiwa, jan ukax, amparar aceite katxäsiñ munksna ukhamawa. 17 Hierrox yaqha hierromp liq’jas ariptayatawa, aski jaqïñatakisti, jilat masimp amuyt’ayatäñawa. 18 Higo yapu sum uñjir jaqix, achupat manq’asini; uywiripar sum uñjir jaqisti, jach’añchäwinak katuqani. 19 Kamisatix umar uñxatasin ajanup uñjaskixa, ukhamarakiw jaqix chuymap uñantasi. 20 Jiwampi, amay imäwimpi, jaqin yänakap munapayañ chuymampix janipuniw kunapachas sisthapipkiti. 21 Qurirusa, qullqirus ninaw yant’i; jaqirusti jach’añchäwinakaw yant’araki. 22 Jan amuyt’asir jaqirux walja kutis nuwjaskam, janipuniw jan amuyt’asir chuymap apaqkasmati. 23 Uywanakam sum uñjasim, ovej tamanakamat llakisipunim, 24 qamir kankañasa, reyïñasa janiw wiñayäkiti. 25 Kunapachatix quranakax ch’uxñatatkani, alinakax qullut apthapiskani ukapachasti, 26 ovejanakamat t’awra yawisïta, isi lurasiñamataki, cabritonakamatsti qullq katuqarakïta, uraqinak alasiñamataki, 27 cabranakamax manq’añamatakiw jilarkir leche churätam, utamankirinakar manq’ayañataki, uywatanakamas taqpachan manq’asipxañapataki.

28

1 Ñanqha lurir jaqix jan khitin arknaqkataw jaltxi, aski jaqisti leonar uñtataw jan kunar axsaras jaki. 2 Markax jan wal sarnaqki ukapachaxa, walja apnaqirinakaw sarti, suma yatiñamp apnaqiristi, markarux sum irpxaruñ yati. 3 Jan kunaninakar t’aqhisiyir jaqix yapunak tukjir jach’a jallur uñtatawa. 4 Kamachi arunak apanukurinakax, ñanqha lurir jaqiruw jach’achapxi; kamachi arunakarjam phuqhirinakasti, ñanqha lurir jaqitakiw sayt’asipxi. 5 Ñanqha lurir jaqinakax chiqa kankañat janiw amuyt’apkiti, Tatitur thaqhirinakasti, taqi kun amuyt’apxi. 6 Sallqjasir qamir jaqïñat sipansa, jan kunanïskaña, chiqa lurirïskañaw juk’amp askixa. 7 Diosan kamachip phuqhirix, ch’ikhi wawawa, taqi kun tukuntir wawasti, awkiparux p’inqachayiwa. 8 Jila jalaqtampi qullqi mayt’as qamir yänak waljaptayir jaqix, jan kunan jaqinakat khuyapayasir jaqitakiw waljaptayaski. 9 Diosan kamachipar jan ist’añ munir jaqirux, janiw jupan mayisitap Diosax ist’kaniti. 10 Aski jaqinakaru jan wali thakhinjam irpir jaqirux, jupan wakichat pachpa sipitaruw jalantaskani, aski chiqa jaqinakasti, askinak katuqapxani. 11 Qamir jaqix wali yatiñaniw tuku; jan kunan jaqisti ch’ikhi kankañapampiw qamirin jan amuyt’asirïtap yati. 12 Aski jaqinakax atipjapki ukapachax, kusist’apxiwa; jan wali jaqinakax atipjapki ukkhasti, jaqinakax imantasxapxiwa. 13 Juchap imt’asir jaqix, janiw nayrar sarkaniti, juchap arsusisin jaytanukxani ukasti, pampachatäxaniwa. 14 Tatiturupun axsartir jaqix, kusisiñaniwa, chuyma qalarayasir jaqisti, jan walt’añaruw purini. 15 Jan wal apnaqir mä qhuru jilïrix, wararir leonar uñtatawa, pist’añan sarnaqir markar t’aqhisiyas apnaqi. 16 Jan amuyt’ani mark apnaqirix, t’aqhisiyaña, lunthatasiñak lup’iski, ukanak jan luriristi, jaya maranakaw jakani. 17 Jaqi jiwayatapat arknaqat jaqix, jiwañkamaw imantasiñatak jalnaqaskani, ¡janiw khitis jupar arxatkaniti! 18 Chiqa aski jaqix qhispitaw uñjasini, jan wali jaqisti aynacht’añaruw purini. 19 Uraqipana yapuchasir jaqin manq’añapax jilarkiriwa; jayra jaqinakamp sarnaqir jaqisti, jan kunaniw uñjasini. 20 Chiqa aski jaqix jach’añchataw uñjasini; jank’aki qamiriptañ munir jaqisti, juchap uñt’asini. 21 Janiw jaqi masi ajlliñax walïkiti; ukhamat mä jisk’a t’ant’a laykus juchar puriñax utji. 22 Juk’ampst’ir jaqix mäkiw qamiriptañ muni, jan kunan uñjasiñ uru puriniñap janiw amuykiti. 23 Jach’añchiri jaqit sipana, k’umisir jaqiw qhipxarux munatäni. 24 Awkipar taykapar lunthatir jaqix; jan wali jaqinakan masipawa, jupasti siwa: “janiw ukax juchäkiti” sasa. 25 Juk’ampst’añ munir jaqix, nuwasiñanak utjayi, Tatitur alkatir jaqisti nayraqataruw sum sarxaru. 26 Jupa pachpan amuyt’äwipar alkatasir jaqixa; jan amuyt’asir jaqiwa, yatiñ kankañamp sarnaqir jaqisti qhispitaw uñjasini. 27 Jan kunan jaqir yanapt’irix, janiw kuns pist’ayaskaniti, yanapt’añ jan muniristi, wali ñanqhachataw uñjasini. 28 Ñanqha lurir jaqinakax atipjapki ukapachaxa, jaqinakax imantasxapxiwa; uka ñanqha lurir jaqinakax tukusipki ukkhasti, aski jaqinakax juk’ampiw utji.

29

1 Chiqachäwi jan katuqañ munir jaqix, jan mayampitakiw tukjat uñjasini. 2 Aski jaqinakan apnaqatax, markax kusisiwa; ñanqha lurir jaqinakan apnaqat markasti, t’aqhisiwa. 3 Yatiñ kankañan wawax awkipar kusisiyiwa; jan wali sarnaqir warminakamp sarnaqiristi, qullqi tukunti. 4 Chiqa kankañampi apnaqir reyix, markarux thuruñchiwa, qullqik mayir reyisti aynacht’añaruw marka puriyi. 5 Masipar sinti jach’achir jaqix, chiqpachansa jan walt’añapatakiw sipita uchaski. 6 Ñanqha lurir jaqin sipitapax, jupan pachpa juchanakapawa, axsartir jaqisti kusisitaw jakasi. 7 Aski jaqix jan utjirin jaqin sarnaqäwipat llakisi, ñanqha lurir jaqitakisti janiw ukax kunäkisa. 8 Ch’axwanak utjayir jaqinakax, markaruw uxtayi; yatiñan jaqinakasti sumankañ utjayi. 9 Yatiñan jaqin mä jan amuyt’an jaqimpi ch’axwañapax janiw walïkiti; q’apisiskpasa, sawkasiskpasa, janiw kuns askichkaniti. 10 Jaqi jiwayir jaqinakax, chiqa aski jaqinakan jiwañap munapxi. 11 Jan amuyt’an jaqix mäkiw kunatsa q’apisi, yatiñan jaqisti q’apisiñap mäkiw apanuku. 12 K’ari arunakar ist’ir marka apnaqirix, ñanqha lurir luqtirinakan muyuntataw jakani. 13 T’aqhisiyat jaqirusa, t’aqhisiyir jaqirusa, Tatitux panpachaniruw nayranak churi. 14 Jan kunan jaqinakaru, chiqa kankañamp apnaqir reyix, wiñayatakiw reyi qunuñap thuruñchi. 15 Jawq’ampi tuqimpiw yatiqañax utji, munañan wawasti taykaparux p’inqachayiwa. 16 Kawkhantix ñanqha lurir jaqinakax mirantki ukkhanxa, walja jucha lurañanakaw utjaraki, chiqa aski jaqinakasti uka jaqinakan aynacht’äwip uñjani. 17 Wawamar chiqacham, jupasti samarataw jakayätam, walirak kusisiyätam. 18 Kawkhantix Diosan arunakapax jan yatichaski ukkhanxa, jaqinakax munañaparuw sarnaqi; ¡Diosan kamachip phuqhir markax kusisiñaniwa! 19 Uywat jaqirux janiw arumpik chiqachañäkiti, jupax amuyaskiwa, ukampis janiw ist’askiti. 20 Jan amuyt’asir jaqiw walïskaspa, jan amuyt’asis mäki parlir jaqit sipana. 21 Uywataparu wawatpach sinti q’ayachir jaqix, qhiparuw amtasini. 22 Mäki kunatsa mayjt’asir jaqix, nuwasiñanak utjayi, walja kutiw pantjasiraki. 23 Jach’a jach’a tukurix jisk’achataw uñjasini, llamp’u chuymanisti jach’ar aptatäniwa. 24 Lunthatar yanapirix jupa pachpaw uñisisi; ñanqhachäwinak ist’kasinsa jupax janiw arskiti. 25 Jaqinakar axsarañax sipitar uñtatawa, ukampis Tatitur iyawsir jaqiw imatäni. 26 Waljaniw jilïr apnaqirin khuyapayasiñap thaqhapxi, ukampis Tatitukiw chiqapar uñjirixa. 27 Aski jaqinakax, jan wali jaqinakarux uñisiwa; ñanqha lurir jaqinakasti, aski jaqinakarux uñisirakiwa.

30

1 Agur chachan säwi arunakapa, Masa chiqankir Jaqué sat chachan yuqapa. Agur chachax Itiel chachampiru, Ucal chachampiruw akham parläna: 2 Jaqinak taypin jan yatiñan jaqïtwa, janiw nayan jaqjam amuyt’asiñaxax utjkiti. 3 Janiw nayax yatiñ kankañ jikxatkti; janirakiw qullan Diosan yatiñapatsa yatkti. 4 ¿Khitirak alaxpachar makhatasin saraqanisti? ¿Khitirak thayar amparapar q’apxäsispasti? ¿Khitirak lamar qutar isipampi llawuntaspasti? ¿Khitirak uraqin qurpanakap utt’ayisti? ¿Jumax sutip yattati, wawapan sutipsa yatiraktati? 5 Tatitux jupar iyawsirinakarux imiwa; jupan arsutanakapasti chiqapawa. 6 Jupan arunakapar jan kunsa yapxatamti, jan ukasti jumarux tuqiristamwa, k’arit uñt’ayarakiristam. 7 Dios Tatay, pä mayiñaxaw jumar utjitu; naya janïr jiwkipan ist’ita: 8 K’arisiñampita, ch’uxña lurañampit jithiqtayita janiy jan kunan sarnaqañsa, qamir kankañsa churistati, kunatix jakañaxataki manq’añax wakiski ukak churita. 9 Nayax qamirïxirista ukaxa, inas jumat armasxirisma: “¿Khitirak Diosasti?” sasa; jan kunanïrista ukasti, inas lunthatasxirista, ukhamat qullan sutim nayax p’inqachayirista. 10 Janipun uywat jaqitxa, uywirip nayraqatan jan walinak parlamti, jupax ñanqhachiristamwa, jumasti mutuñ katuqasma. 11 Yaqhip jaqinakax awkiparux ñanqhachapxiwa; janirakiw taykaparus waqaychapkiti. 12 Yaqhip jaqinakax wali q’umäpkaspas ukham amuyasipxi, ukampis juchanakan phuqhantatäsipkiwa. 13 Yaqhip jaqinakax jach’a jach’aw tukupxi, mayninakarusti jisk’achañampiw uñjapxi. 14 Yaqhip jaqinakax qhurüpxiwa, laka ch’akhanak lantix espadanïpxiwa, markankir jan kunan jaqinakar tukjañataki. 15 Sanguijuela sat animalax pä qalluniwa, uka qallunakasti mayiñak yatipxi. Jan sisthapirinakax kimsaw utji, ukhamarus pusiw utjaraki, ukanakax janipuniw sisthapipkiti: 16 amay imäwi, jan wawachasir warmi, jan uman uraqi, jan sisthapir nina. 17 Awkipar jisk’achir jaqiru, ch’ama qarit taykapar jan jaysir jaqirux, nayranakap allqamarinakan apsupxañapax wakisiwa, siwiq’aranakan jakkirpach manq’antapxañapax wakisiwa. 18 Kimsaw nayatakix wali muspharkaña, pusïristi nayatakix jan amuyt’kayawa: 19 alay chiqanjam pakan thakhipa, qarqa patanakanjam jiskhanaqtir asirun thakhipa, jach’a quta taypinjam sarir barcon thakhipa, warmin jakäwipan chachan thakhipa. 20 Yaqha chachamp jan wali sarnaqir warmin luratapax akhamawa: Jupax jucha luratapxa imt’asiwa, ukatsti “Janiw kuna ñanqhsa lurkti” sarakiwa. 21 Kimsa tama jaqinakaw utji, ukhamarus pusiw utjaraki, uka jaqinakasti jan walinak lurapxi mä markarus khathatiyapxiwa: 22 mä uywatan reyïñar puritapa, jan yatiñan jaqin sinti qamirkipstatapa, 23 jisk’achat warmin jaqichasitapa, uywat warmin jupar uywir warmi lanti tukxatapa. 24 Aka uraqin pusi jisk’a animalanakaw utji, ukanakasti yatiñan jaqinakat sipan juk’amp yatiñanïpxiwa: 25 k’isimiranaka, ukanakasti jan ch’amani waljäpxiwa, yapu apthapi pachansti manq’añ apkatasipxi; 26 wank’unaka, ukanakasti janiw waljäpkiti, qarqa taypinakan jakapxaraki; 27 t’iju t’ijunaka, ukanakasti jan reyinïkasinsa, tam tamaw sarantañ yatipxi; 28 jararankhunaka, ukarusti amparampi katthapiñjamakiwa, reyin jach’a utaparus puripxakiwa. 29 Kimsa jan axsaririnakaw utji, ukhamarus pusiw utjaraki, munañan kankañamp sartirinaka: 30 wali axsarkañ león, ukasti janiw khititsa, kunäkipansa jaltañ yatkiti; 31 jach’a jach’a tukur gallo, urqu cabrito, ejercitopan nayräxap sarantir reyi. 32 Jan sum amuyt’asisatix jach’a jach’a jumax tuksta ukaxa, jan walinak lurañtix amtsta ukaxa, akanak lup’im: 33 Leche jirüta ukaxa, mantequillaw misturapïtam; nasamat wali ch’amamp qhixsüta ukaxa, wilakiw mistxani; maynirutix q’apisiyäta ukaxa, nuwasiñakiw utjxani.

31

1 Masá chiqankir Lemuel reyin säwi arunakapa; uka arunakampiw taykapax jupar yatichawayäna: 2 Purakaxat yurir munat wawaxay, mayisitaxar Diosan churat wawaxay, ¿kamsarakïmasti? 3 Ch’amamxa warminakar jan tukjasimti; warminakampi sarnaqañaw reyinakar aynacht’ayi. 4 Lemuel, janiw walïkiti reyinakan vino umañapaxa janirakiw walïkiti jilïr irpirinakan machjasiñ umañanakampi machañtasiñapaxa, 5 machantasisinsti, kamachi arunak armasipxaspa, jan kunan jaqinakar chiqapar uñjañat armasipxaspa. 6 Machañanakxa, aynacht’atanakataki, llakitanakatak apanukum; 7 machantasipxpan, aynacht’at kankañapat armasipxpan, t’aqhisiñanakapatsa jan amtasipxpati. 8 Jan arsusirjamäpki uka jaqinakat jach’at arsum; ¡jan arxatasirjamäpki uka jaqinakat arxatasim! 9 Arxatam, jupanakar chiqapar uñjam; ¡pist’añan sarnaqir jaqinakampiru, llamp’u chuyman jaqinakampir arxatam! 10 Yatiqaskay suma warmix janiw jikxatañjamäkiti; ¡jupax suma k’ajkir qalanakat sipan juk’amp jilawa! 11 Chachapax taqpach chuymampiw jupar alkati; janipuniw kunapachas pist’añanakan sarnaqkiti. 12 Jupasti chachaparux suma askinak lurasaw sarnaqäwipan yanapi. 13 Jupax t’awrampi, linompi thaqhiriw sari, kusisiñampiw amparamp taqi kun luri. 14 Aljañanaka apanir barcor uñtatawa; jaya chiqanakat manq’añanak utapar apani. 15 Wali willjtat sartasin wawanakapar manq’ayi, uywatanakaparus manq’ayarakiwa. 16 Mä uraqi jikxati, ukatsti sum uñjasin alasi, jikxatatapampiw uva alinak ayrusiraki. 17 Jupax ch’amañchasiwa, taqi chuymampiw irnaqañatak wakichasi. 18 Aljasiñanakap jupax sumaruw sarayi, arumkamaw irnaqi, janiw ch’am jiwt’ayaskiti. 19 Pachpa amparapampiw t’awra qapu, ukat sawuraki. 20 Jan kuna utjirin jaqinakarusa, pist’ayasiñan jikxatasirinakarus khuyapt’ayapuniwa. 21 Janiw khunu thayar axsarkiti utapankirinakax taqpachaniw suma thuru isinak uchasipxi. 22 Jupa pachpaw ikiñanak sawst’asi, suma telat lurat isinakampiw isisiraki. 23 Chachapasti markan suma uñt’atawa, wali aytat jilïr chachanak taypin qunt’asi. 24 Jupax isinaka, wak’anak lurasinxa, alakip luririnakaruw alji. 25 Jupax askin sarnaqañampiw ch’amañchasi, jutir urunakatsti janiw axsarayaskiti. 26 Jupax yatiñ kankañampipuniw parli, munasiñampiw wawanakapar yaticharaki. 27 Jupax utap sum uñjasi, janipuniw ina ch’usat jikxatat manq’a manq’kiti. 28 Wawanakapasa, chachapasa juparux jach’añchiwa, sapxarakiwa: 29 “Aski lurir warminakax waljaniw utji, ukampis jumax taqi uka warminakat sipan juk’ampïtawa” sasa. 30 Suma uñnaqan warmix k’arikiwa, jiwakïñas inamayakiwa, Tatitur axsartir warmiw jach’ar aptkañaxa. 31 ¡Taqi jaqinak nayraqatan jupar jach’añchapxam! ¡Taqi luratanakapar jach’añchapxarakim!