Hebreos

Ri xtz’ib’ax chike ri e aj hebreo

Ri Dios xuq’alajisaj rib’ ruma Ruk’ajol

¹ Rojertan ri Dios uk’iyal laj xuq’alajisaj Rutzij chike ri qati’-qamam kuma ri q’alajisanelab’, yey ri q’alajisanelab’ uk’iyal uwach ri q’alajisanik xki’an chikiwach ri tinamit. + 1:1 Ri q’alajisanelab’ xkiya Rutzij ri Dios ruma ri tzijonik xki’ano, ruma ri xkitz’ib’aj kanoq y ruma taq ri xki’ano. ² Chupa k’u wa k’isb’al q’ij oj k’o wi, ri Dios xuq’alajisaj rib’ ruma Ruk’ajol. Yey ruma Ruk’ajol xu’an ronoje taq ri k’olik, puq’ab’ Ruk’ajol uya’om wi ronoje ³ y che Ruk’ajol kilitaj wi runimal uwach uq’ij ri Dios. Jek’uri’la’, ruk’u’x ri Dios e junam ruk’ ruk’u’x Ruk’ajol, ri Jun chapayom re ronoje taq ri k’olik ruk’ ruchuq’ab’ Ruch’a’tem. Ek’uchiri’ uch’ajom chi ri qamak, xe’tz’ula puwikiq’ab’ ri Dios chila’ chikaj.

Ruk’ajol ri Dios más k’o uwach chikiwa ri ángeles

⁴ Ruk’ajol ri Dios más k’o uwach chikiwa ri ángeles, ma che Rire xya’i’ wi jun b’i’aj más k’o uwach chwa ri b’i’aj ke ri ángeles. ⁵ Yey ri Dios na xub’i’ij ta k’ana wa’ che juna ángel:

Ri’at at Nuk’ajol yey Ri’in in Aqaw;

waq’ij k’u ri’ kanq’alajisaj wa’. Sal. 2:7

Yey na jewa’ tane xub’i’ij puwi juna ángel:

Ri’in kinu’an in Uqaw Rire

yey Rire ku’an Nuk’ajol Ri’in. 2 S. 7:14; 1 Cr. 17:13

⁶ Yey ri Dios echiri’ xutaq lo Ruk’ajol che ruwachulew, jewa’ xub’i’ij: «Konoje ri ángeles re ri Dios kiloq’nimaj uq’ij Rire» xcha’.

⁷ Paqatzij wi ri Dios jewa’ kub’i’ij pakiwi ri ángeles:

Rire ku’an chike ru ángeles e aj chakib’ re Rire,

e pacha’ tew kawelelik y pacha’ urepeb’al aq’ Sal. 104:4

kacha’.

⁸ No’j k’u chwi Ruk’ajol jewa’ kub’i’ij:

Rilal, Lal Dios yey ri taqanik la na jinta utaqexik

y ri q’atb’al tzij e la, lik jusuk’.

⁹ E lik kuk’ul k’u’x la ri lik jusuk’ yey lik tzel kil la ri mak.

E uwari’che ri Dios, ri Dios e la, xucha’ lo la

y xuya unimal ki’kotemal che’la;

ek’u más nim ri ki’kotemal xya’ che’la

chwa ri ki’kotemal xya’ chike ri jujun chik Sal. 45:6-7

kacha’.

¹⁰ Yey je tanchi wa’ kub’i’ij:

Rilal, Lal Qajawal,

che ri jeqeb’al loq Lal xyijb’an re ruwachulew;

y Lal ’anayom re ruwa kaj ruk’ ri q’ab’ la.

¹¹ Ronoje wa’, xa kak’isik,

no’j Rilal na jinta uk’isik ri k’aslemal la.

Ri kaj y ruwachulew xa kajarik jela’ pacha’ ku’an ri qaq’u’.

¹² Yey Rilal kajalk’atij la ri kaj y ruwachulew,

jela’ pacha’ ku’an junoq echiri’ kujal ruq’u’:

karesaj ruq’u’ q’e’l, kub’usu y kukoj ri k’asaq.

No’j Rilal na kajalk’atitaj ta wach la

y na jinta utaqexik ri q’ij la Sal. 102:25-27

kacha’.

¹³ Ek’u ri Dios na xub’i’ij ta k’ana wa’ che juna ángel:

Chat-tz’ula pa nuwikiq’ab’,

y chawoye’ej na ri q’ij

echiri’ keb’enuya ri tzel keb’ilow awe

chuxe’ rawaqan. Sal. 110:1

¹⁴ ¿Sa’ k’u ri’ ri kiwach taq ri ángeles? E aj chakib’ kakiloq’nimaj ri Dios yey etaqom lo che kito’ik ri kek’uluw ri kolob’etajik re ri Dios.

Chojoka il che ri uq’alajisam ri Dios chiqe

¹ Ri Jesús e más k’o uwach chikiwa ri ángeles; ruma k’u ri’, lik chirajawaxik e más kojok il che utaqexik ri Utzilaj Tzij qatom chwi Rire, cha’ jela’ na kaqesaj ta qib’ chirij ri Q’ijsaq. ² Ma lik jikil uwach Rutzij ri Dios, ri xtzijox ojertan kuma ri ángeles; konoje k’u ri xemakun chirij y xkipalajij wa’ wa Tzij, lik taqal chike janipa ri q’atb’al tzij xkik’ulu. ³ We ek’u xkik’ulumaj wa’ rike, ¿su’anik k’u ri’ kojkolob’etaj ri’oj we na kojok ta il che wa unimal kolob’etajik? Ma nab’e na e ri Qanimajawal Jesucristo ri xtzijon puwi wa kolob’etajik; tek’uchiri’ ri xetaw re, lik xkijikib’a’ kan uwach wa’ chiqe ri’oj. ⁴ Ek’u ri Dios lik ujikib’am kan uwach wa’ ruk’ nimaq taq k’utub’al re ruchuq’ab’, ruk’ uk’iyal uwach milagros y ruk’ taq ri to’b’al ya’tal chiqajujunal ruma ri Ruxlab’ixel ri Dios, yey puq’ab’ k’u ri Dios k’o wi china chike kuya taq wi wa’. + 2:4 Ro. 12:4-11

Ri Jesús xu’an tikawex cha’ kojukolob’ej

⁵ Puwi k’u wa kojtajin che ub’i’xikil, ri Dios uch’ob’om chik na kuya ta pakiq’ab’ ri ángeles ketaqan chwi ri k’ak’ uwachulew chiqawach apanoq. ⁶ K’o k’u jun jewa’ xub’i’ij chupa Ruch’a’tem ri Dios:

¿Sa’ ruwach rachi cha’ Rilal kakuxtaj la?

¿Sa’ ruwach ri ralk’o’al ri tikawex cha’ lik kok la il chike?

⁷ X’an la che rachi xa jub’iq’ chi xraj

kajunimax uwach kuk’ ri ángeles.

Lik xyak la uq’ij,

xya la che lik k’o uwach

y xya la puq’ab’ kataqan

puwi janipa ri x’an la che ruwachulew.

⁸ E taq k’u ri’ ri k’olik,

xya la ronoje puq’ab’ Sal. 8:4-6

xcha’.

Ronoje k’u ri k’olik kak’oji’ puq’ab’, ma e xraj ri’ ri Dios; na jinta ne k’o xuya kan ri Dios we na kaya’i’ ta puq’ab’. Na ruk’ ta k’u ri’, kaqilo k’amaja’ ne kak’oji’ ronoje puq’ab’. ⁹ Yey echiri’ ri Jesús xu’an tikawex, e xqaj uwach uq’ij chikiwa ri ángeles. Ek’u ri Dios ruma ri unimal rutzil uk’u’x, xuya luwar che ri Jesús xik’ow chupa ri kamik pakik’axel konoje ri tikawex. Ruma k’u wa k’axk’ob’ik xrik’owib’ej, wo’ora más k’o uwach y más yakom uq’ij. ¹⁰ Ri Dios e ’anayom re y e chapayom re ronoje ri k’olik. Yey lik xajawax k’u ri k’axk’olil xrik’owib’ej ri Jesús, ri kaya’w re ri kolob’etajik, ma ruma wa’ ri Dios xutz’aqatisaj uwach ruchak ri Jesús cha’ jela’ keb’uk’am b’i uk’iyal ralk’o’al ri Dios chila’ chikaj. ¹¹ Ri Dios e Uqaw ri Qanimajawal Jesucristo, ri kaya’w ri santowilaj b’inik; yey e mismo Qaqaw ri’oj, ri oj k’o chi che ri santowilaj b’inik. Ruma k’u la’, ri Jesús na kak’ix taj kub’i’ij chiqe ri’oj, oj uchaq’ Rire. ¹² Ma jewa’ kub’i’ij chupa Ruch’a’tem ri Dios:

Kantzijoj ri b’i’ la chikiwach ri e watz-nuchaq’,

Kamb’ixoj ri b’i’ la chikixo’l ri tinamit la

echiri’ kimolom kib’. Sal. 22:22

¹³ Je tanchi wa’ kub’i’ij:

Ri’in lik kankub’a’ nuk’u’x ruk’ ri Dios. Is. 8:17

Yey je tanchi wa’ kub’i’ij:

Ri’in in k’o kuk’ ri e ralk’o’al ri Dios,

ri eb’uya’om Rire chwe Is. 8:18

kacha’.

¹⁴ Qonoje ri oj tikawex qeqam qulewal qapoqlajil. Ek’u ri Jesús xu’an tikawex pacha’ ri’oj, cha’ jela’ kik’ow chupa ri kamik paqak’axel ri’oj y ruk’ wa’ e xuch’ij uchuq’ab’ ri jun xk’oji’ uchuq’ab’ re kakamisanik, wa’ e ritzel winaq. ¹⁵ Xk’un k’u ri Cristo cha’ keb’eresaj lo konoje ri chwi kalaxik loq e k’o puq’ab’ ri xi’in ib’ ruma ri kamik. ¹⁶ Ma paqatzij wi Rire na xk’un ta che kito’ik ri ángeles, ma e xk’un che qato’ik ri oj ralk’o’al kan ri Abraham. ¹⁷ Jek’ula’ lik xajawaxik ri Jesús xu’ana junam uwach quk’ ri’oj, ri qachaq’ qib’ ruk’ Rire, cha’ jela’ e ku’ana Qajawal, ri ku’an jusuk’ ruchak chwach ri Dios, yey ruk’ k’axna’b’al uk’u’x kach’aw paqawi’ y ruma k’u Rire, ri Dios kukuy ri qamak qonoje ri oj utinamit. + 2:17 Pa ri ch’a’tem griego kub’i’ij ri Jesús e ri qa “Sumo Sacerdote”. Rojertan wa’ e ri kajawal raj chakunel pa Rocho Dios, ri kach’aw pakiwi ri tinamit y kuya chwach ri Dios ri qasa’n re awaj ekamisam re kuyb’al kimak. ¹⁸ Ruma k’u xik’ow Rire pa k’ax y xk’am upa, jek’ula’ wo’ora lik k’o uchuq’ab’ re kojuto’o echiri’ kak’am qapa ri’oj.

Ri Jesús más k’o uwach chwa ri Moisés

¹ E uwari’che hermanos, kamb’i’ij che alaq, ri ya’om chi ib’ alaq puq’ab’ ri Dios yey cha’tal lo alaq ruma Rire cha’ ke’k’ola alaq ruk’ Rire chila’ chikaj: Lik ch’ob’o k’u alaq puwi ri Cristo Jesús, ri Taqo’n re ri Dios y ri Qajawal kach’aw paqawi’ chwach ri Dios. ² Ma ri Jesús lik jusuk’ ri xu’an chwach ri Dios, ri xtaqaw lo re che wa chak, jela’ pacha’ ri Moisés lik jusuk’ xuk’am kiwach rutinamit ri Dios. + 3:2 “Xuk’am kiwach rutinamit ri Dios”: Pa ri ch’a’tem griego kub’i’ij “puwi ri Rocho Dios”. Pa ri ch’a’tem griego ri ch’a’tem “rocho” na xew ta e ke’elawi “ri ja”, ma también ke’elawi ri ejeqel chupa. ³ No’j ri Jesús e más k’o yakb’al uq’ij chwa ri Moisés, jela’ pacha’ ri kayakaw juna ja e más k’o yakb’al uq’ij chwa ri ja kuyako. ⁴ Ma ronoje ja ’anatal ruma juna achi, pero ri ’anayom re ronoje ri k’olik e ri Dios. ⁵ Ri Moisés e jun aj chak lik jusuk’ ma xuk’am kiwach chi utz rutinamit ri Dios yey xutzijoj puwi ri kuq’alajisaj na ri Dios chiqawach apanoq. ⁶ No’j ri Cristo na xa ta e jun raj chak ri Dios, ma e Uk’ajol y ruma wa’ kataqan puwi ri Rocho Dios. Yey ri Rocho Dios e ri’oj oj utinamit, we e la’ lik tikil chi utz ri kub’ulib’al qak’u’x ruk’ y ruk’ ki’kotemal qoye’em ri kuya ri Dios chiqe chiqawach apanoq.

Ri uxlanem kaya’taj che rutinamit ri Dios

⁷ E uwari’che, ri Santowilaj Ruxlab’ixel ri Dios kub’i’ij che alaq:

We kita ri’ix waq’ij ora

janipa ri kub’i’ij ri Dios chiwe,

⁸ mi’an ko che ri iwanima’

jela’ pacha’ ri xki’an ri tinamit ojertan

echiri’ xki’an kititz’itikil

y xkik’am upa ri Dios chupa ri luwar katz’intz’otik.

⁹ Ruma wa’ ri Dios xub’i’ij chike:

Chila’ k’u ri’, riwati’-imam xkitij wi nuq’ij

y xkik’am nupa,

tob’ ne pa cuarenta junab’ xkil ronoje

ri k’utub’al re ri nuchuq’ab’ xin’an Ri’in chikiwach.

¹⁰ Ruma k’u ri xki’ano, lik xpe woyowal chikij

y jewa’ ximb’i’ij:

“Rike xaqi na tikil ta chi utz ri kanima’

y na xkaj taj kaketa’maj ri nub’e.”

¹¹ E uwari’che, ruma woyowal lik xinjikib’a’ uwach:

“Rike na keb’ok ta k’ana pa ri uxlanem kanya Ri’in.” + 3:11 “Ri uxlanem kanya Ri’in”: Wa’ e ke’elawi, ri e aj Israel ri xeb’e’jeqela pa ri luwar ub’i’tisim ri Dios chike, e xeb’uxlan che taq ri k’axk’ob’ik xkik’owib’ej Egipto y che taq ri luwar katz’intz’otik pa xeb’in wi cuarenta junab’ y che ri ch’a’oj xki’ano pa taq xeb’ik’ow wi. Sal. 95:7-11

¹² Tape k’u alaq hermanos, lik chajij ib’ alaq cha’ na jinta junoq che alaq ku’an itzel uk’u’x y na kukoj ta chi utzij ri Dios y jek’ula’ karesaj rib’ chirij ri Dios k’aslik. ¹³ E ri ’ana alaq e lik pixab’aj ib’ alaq chiwach alaq ronoje q’ij, xaloq’ k’a k’o paq’ab’ alaq ka’an alaq wa’, cha’ na jinta junoq che alaq ku’an ko che ri ranima’ ruma ri sokoso’nik re ri mak. ¹⁴ Ma ri’oj ’anom xa jun chiqe ruk’ ri Cristo we e la’ e tikil chi utz ri kub’ulib’al qak’u’x ruk’ Rire; ek’u pacha’ xqajeqeb’ej loq echiri’ xqakoj rub’i’, jek’ula’ chirajawaxik kaqak’isb’ej wi. ¹⁵ Ruma k’u wa’, ri Dios kuya wa pixab’anik:

We kita ri’ix waq’ij ora

janipa ri kub’i’ij ri Dios chiwe,

mi’an ko che ri iwanima’

jela’ pacha’ ri xki’an ri tinamit ojertan

echiri’ xki’an kititz’itikil Sal. 95:7-8

kacha’.

¹⁶ ¿China k’u ri xetaw re ruqul ri Dios yey tek’uchiri’ xkipetisaj royowal ruk’ ri kititz’itikil? ¿Na e ta neb’a konoje ri xeb’eresaj lo ri Moisés chila’ Egipto? ¹⁷ ¿Yey china kuk’ xpe wi royowal ri Dios la’ la cuarenta junab’? ¿Na e ta neb’a kuk’ ri xemakun chirij? Yey ruma wa’ xekamik y ri kicuerpos xemuq kan chupa ri luwar katz’intz’otik. ¹⁸ ¿China k’u chike xujikib’a’ wi uwach ri Dios na keb’ok ta pa ri uxlanem kuya Rire? ¿Na e ta neb’a chike ri xkipalajij Rutzij Rire? ¹⁹ Lik q’alaj k’u ri’, na xya’ ta chike rike keb’ok pa ri uxlanem kuya ri Dios ruma na jinta kub’ulib’al kik’u’x ruk’ Rire.

Ri uxlanem kuya ri Dios chiqe

¹ K’a waq’ij ora, ri Dios kub’i’tisij ri uxlanem kuya Rire. Ruma ri’, lik chajij ib’ alaq ma k’axtaj k’o junoq che alaq na kopon ta che wa uxlanem. ² Ma ri’oj lik qatom ri Utzilaj Tzij puwi ri uxlanem kuya ri Dios. Jenela’ rutinamit ri Dios ojertan xkita puwi ri uxlanem ub’i’tisim ri Dios chike; pero na jinta xutiqoj ri xkito, ma na xkik’ul ta wa’ ruk’ kub’ulib’al k’u’xaj. ³ No’j we ri’oj qakojom ri Utzilaj Tzij, kojok k’u ri’ pa ri uxlanem kuya ri Dios. Ma jewa’ xub’i’ij Rire pa Ruch’a’tem:

E uwari’che, ruma woyowal lik xinjikib’a’ uwach wa’:

“Rike na keb’ok ta k’ana pa ri uxlanem kanya Ri’in” + 4:3 Ri na keb’ok ta pa ri uxlanem kuya ri Dios e taq ri na kakikoj ta utzij Rire. Sal. 95:10-11

xcha’. Yey chwi lo echiri’ ri Dios xu’an ruwachulew, xuk’is u’anik ruchak. ⁴ Ma chupa Ruch’a’tem ri Dios jewa’ tz’ib’ital kan chwi ruwuq q’ij:

Chupa ruwuq q’ij ri Dios xuxlan che ri chak xu’ano. Gn. 2:2

⁵ Kamb’i’ij tanchi k’u ri kub’i’ij ri Dios pa Ruch’a’tem puwi wa uxlanem: «Rike na keb’ok ta k’ana pa ri uxlanem kanya Ri’in» kacha’. ⁶ Ma e taq ri nab’e xkita ri Utzilaj Tzij puwi ri uxlanem ub’i’tisim ri Dios chike, na xeb’ok ta pa ri luwar re uxlanem ruma xkipalajij utzij Rire. Yey e k’o ne ri k’amaja’ keb’ok pa ri uxlanem kuya ri Dios. ⁷ E uwari’che, ri Dios uq’atom uq’ijol echiri’ kub’i’tisij tanchi wa uxlanem chike ri tikawex, yey wa’ e “waq’ij ora”. Ma uk’iyal junab’ ik’owinaq chik echiri’ ri rey David jewa’ xutz’ib’aj kan pa Ruch’a’tem ri Dios:

We kita ri’ix waq’ij ora

janipa ri kub’i’ij ri Dios chiwe,

mi’an ko che ri iwanima’ Sal. 95:7-8

xcha’. ⁸ We ta e la’ ri Josué asu xuya ri uxlanem chike ri tinamit, + 4:8 Ri Josué xuk’am kiwach rutinamit ri Dios echiri’ xeb’ok chupa ri luwar ub’i’tisim ri Dios chike. Dt. 31:7; Jos. 22:4 ri Dios na uq’atom ta chi juna chik q’ij ri’ re uxlanem chiqawach apanoq. ⁹ No’j ruma wa’, qeta’am k’a k’o jun uxlanem chike rutinamit ri Dios. ¹⁰ Ma china ri kok pa ri uxlanem kuya ri Dios, kuxlan ri’ che ruchak, jela’ pacha’ xuxlan ri Dios che ri chak xu’ano.

¹¹ Qachuq’ub’ej k’u qib’ cha’ kojok pa ri uxlanem kuya ri Dios, cha’ jela’ na jinta junoq chiqe ku’ana aj palajiy tzij y kuk’ulumaj k’ut jela’ pacha’ ri xkik’ulumaj ri na xkikoj ta utzij ri Dios ojertan. ¹² Ma Ruch’a’tem ri Dios lik k’aslik y lik k’o uchuq’ab’. E ne pacha’ más k’o re’ chwa juna espada ka’ib’ uwi re’, ri kopon k’a che taq rigonsiyil y kok k’a pa k’o wi taq ri sulus chupa ri b’aq. Jek’ula’ Ruch’a’tem ri Dios kopon ne k’a chupa ruk’u’x y ri ranima’ juna tikawex, yey kuq’alajisaj k’u runa’oj ri tikawex y taq ri rayib’al k’o chupa ri ranima’. ¹³ Ronoje taq ri ’anatal ruma ri Dios, chwach Rire k’o wi. Ruma k’u ri’, Rire karil ronoje y na jinta k’o ewatal chwach. Yey kopon ne ri q’ij echiri’ kojopon chwach Rire cha’ kuq’at tzij paqawi’ ruma ri qa’anom.

Ri Jesús e Qajawal kach’aw paqawi’ chwach ri Dios

¹⁴ Ruma k’u la’ e qachuq’ub’ej qib’ che ri xqajikib’a’ uwach echiri’ xqakoj rub’i’ ri Cristo y maqesaj qib’ che wa’. Ma ri Jesús, Ruk’ajol ri Dios, e Qajawal; yey Rire okinaq chila’ chikaj y kach’aw paqawi’ chwach ri Dios. ¹⁵ Yey ri Qajawal, ri kach’aw paqawi’ chwach ri Dios, lik k’o k’axna’b’al uk’u’x chiqe, ma Rire lik kumaj usuk’ ronoje ri kaqik’owib’ej ri’oj oj tikawex ruma lik k’ayew chiqe kaqach’ij uchuq’ab’ ri mak. Ma Rire echiri’ xu’an tikawex, lik xk’am upa che ronoje jela’ pacha’ ka’an chiqe ri’oj, no’j Rire xuch’ij uchuq’ab’ wa’ y na xmakun ta k’enoq. ¹⁶ E uwari’che, muxi’ij rib’ qak’u’x kojqib’ chwach ri Dios, ri k’o unimal rutzil k’u’xaj ruk’, cha’ kaqak’ul kuyb’al qamak y kaqariq to’b’al qe echiri’ kajawax chiqe.

¹ Ri kajawal raj chakunel pa Rocho Dios cha’tal chikixo’l rachijab’. Rire kojotalik re kach’aw pakiwi ri tikawex chwach ri Dios y re kuya chwach ri Dios ri qasa’n y rawaj ekamisam pakik’axel ri tikawex ruma ri kimak. ² Ek’u rire, utz kuk’ut ri k’axna’b’al uk’u’x chike ri ketzaq pa mak tob’ na u’anikil taj kemakunik, ma rire na kuch’ij tane u’anik janipa ri kub’i’ij Rutzij ri Dios. ³ Ruma k’u wa’, chirajawaxik che rire kuya chwach ri Dios rawaj ekamisam ruma rumak rire y na xew ta ruma ri kimak ri tinamit. + 5:3 Lv. 9:7 ⁴ Na jinta k’u junoq ku’an che rib’ kajawal ke raj chakunel pa Rocho Dios we na kojotal ta ruma ri Dios, jela’ pacha’ ri xu’an ruk’ ri Aarón. ⁵ Jek’ula’ ri Cristo na xutak’ab’a’ ta uwach uq’ij chirib’il rib’ y na xa ta pa re xu’an Qajawal kach’aw paqawi’ chwach ri Dios, ma e ri Dios jewa’ xub’i’ij che:

Ri’at at Nuk’ajol yey Ri’in in Aqaw;

waq’ij k’u ri’ kanq’alajisaj wa’. Sal. 2:7

⁶ Yey je tanchi wa’ xub’i’ij:

Ri’at na jinta utaqexik katk’oji’ik at waj chak,

ri katch’aw pakiwi ri tikawex chinuwach Ri’in

jela’ pacha’ ri Melquisedec + 5:6 Gn. 14:17-20; Heb. 7:2 Sal. 110:4

xcha’.

⁷ Ri Cristo echiri’ xjeqi’ wara che ruwachulew lik xu’an orar, ruk’ oq’ej y ruk’ sik’ lik xelaj chwach ri Dios, + 5:7 Mt. 26:36-46 ri k’o puq’ab’ kukolob’ej chwa ri kamik; y ri Dios lik xuta re ruma ri lik uya’om rib’ puq’ab’. ⁸ Ek’u ri Cristo, tob’ e Uk’ajol ri Dios, xumaj ukojik utzij ri Dios ruma ri k’axk’ob’ik xrik’owib’ej. ⁹ Ruma k’u xutz’aqatisaj uwach ronoje ri xraj ri Dios che, xu’ana aj ya’l kolob’etajik na jinta utaqexik chike janipa ri kekojow utzij Rire. ¹⁰ Ek’u ri Dios xkojow re cha’ ku’an Qajawal kach’aw paqawi’ jela’ pacha’ ri Melquisedec.

Pixab’anik chwi ri qak’iyib’al chwach ri Dios

¹¹ Lik k’o kuaj kamb’i’ij puwi wa’, pero lik k’ayew uq’alajisaxik che alaq ma k’ayew che alaq kamaj alaq usuk’. ¹² Lik k’o tan q’ij lo ri’ xtzijox ri Utzilaj Tzij che alaq; ek’u ri lik ub’e e tane e la’ alaq chi aj k’utunel re wa’. Na ruk’ ta k’u ri’, lik ne kajawaxik kak’ut tanchi che alaq ronoje ri nab’e xmaj lo alaq puwi ri Utzilaj Tzij re ri Dios. E pacha’ kajawax tanchi che alaq katij alaq tz’um ma k’amaja’ kamaj alaq utijik ri kowilaj wa’im. ¹³ Ma e junoq k’amaja’ umajom usuk’ ri kub’i’ij Rutzij Upixab’ ri Dios puwi sa’ ri usuk’ y sa’ ri na usuk’ taj, ri’ e pacha’ juna ne’ k’a kutij utz’um. ¹⁴ Ri kowilaj wa’im xew taqal chike ri e nima’q chik; jek’ula’ k’o k’utunik chupa Rutzij Upixab’ ri Dios xew kemajaw usuk’ ri keta’am sa’ ri utz y sa’ ri na utz taj chwach ri Dios yey lik kitaqem k’u u’anik ri utz.

¹ E uwari’che chojk’iy chwach ri Dios, na xew ta ke’ek qana’oj chwi lo ri nab’e k’utunik puwi ri Cristo; wa’ e k’utunik puwi ri roq’otaxik taq kan ri na jinta kutiqoj ma xew kuk’am lo kamik, k’utunik puwi ri kub’ulib’al k’u’xaj chwach ri Dios, ² k’utunik puwi ri bautismo, k’utunik puwi taq ri kak’ul che ri Dios echiri’ raj wach re riglesia kakiya ri kiq’ab’ puwi junoq, + 6:2 Hch. 8:17; 19:6 k’utunik puwi ri k’astajib’al ke ri ekaminaq y k’utunik puwi ri q’atb’al tzij ku’an ri Dios pakiwi ri tikawex pa ri k’isb’al q’ij yey ri kub’i’ij Rire na jinta utaqexik e ku’ano. + 6:2 Kopon ri q’ij echiri’ ri Dios kub’i’ij china chike kaya’i’ wi ri k’aslemal na jinta utaqexik y china taq ri keya’ pa ri kamik na jinta utaqexik. Ap. 20:11-15 ³ Kojk’iy k’u ri’ xew we ri Dios kuya qak’iyib’al.

⁴ Ma we e k’o ri xkikoj ri Q’ijsaq julajoq, lik xeki’kot ruk’ ri sipanik re chila’ chikaj, e jun kuk’ ri xkik’ul ri Santowilaj Ruxlab’ixel ri Dios, ⁵ lik xuk’ul kik’u’x ri Utzilaj Tzij re ri Dios y xkina’ ne ruchuq’ab’ ri Dios ri lik kaq’alajisax pa saqil wi chiqawach apanoq; ⁶ yey we rike kakesaj kib’ chirij ri Cristo, ri’ na kaya’taj ta chi chike kakitzelej kitzij y ketzelej tanchi pa ri Q’ijsaq. Ma e pacha’ ketajin tanchi che ukamisaxik Ruk’ajol ri Dios chwa ri cruz y kakik’ixb’esaj Rire chiwachil ruma ri kaki’ano.

⁷ Ma ri k’o kik’iyib’al chwach ri Dios e jela’ pacha’ rulew echiri’ kutz’ub’aj chi utz ri jab’ katzaqik. We xel k’u lo ri’ ri tiko’n, ri rutzil uk’u’x ri Dios kak’oji’ puwi wu’lew, ma xuya ri kajawax chike ri xetikow re. ⁸ No’j we chwa rulew xew kel lo k’iix y tzakam, ri’ na jinta k’ana uchak chwach ri Dios. Ruma k’u ri’, kaq’at tzij puwi’ y chiqawach apanoq kaporox uwach.

Lik jikil uwach rub’i’tisim ri Dios chiqe

⁹ Hermanos ri lik k’ax kanna’ alaq, tob’ k’u jewa’ ub’i’xikil kan’an che alaq, nujikib’am nuk’u’x na esam ta ib’ alaq chirij ri Cristo y k’o alaq pa ri b’e re kolob’etajik. ¹⁰ Ri Dios lik jusuk’ ma na kumesk’utaj ta ri chomilaj chak ’anom alaq pa rub’i’ y ri rutzil k’u’xaj k’utum alaq chike ri kikojom rub’i’, ma lik xenimaj alaq y k’a katajin ne alaq che u’anik wa’ wo’ora. ¹¹ Yey ri kaqaj ri’oj e chijujunal alaq chuq’ub’ej ib’ alaq che u’anik ri utz wo’ora y k’a echiri’ kopon na ruq’ijol kak’ul alaq janipa ri oye’em alaq che ri Dios. ¹² Mu’an ne alaq xepu, e ’ana alaq ri utz jela’ pacha’ ri kaki’an janipa ri lik kub’ul kik’u’x ruk’ ri Dios y na kapax ta kik’u’x che ri k’axk’ob’ik yey ruma k’u wa’ kakik’ul ri ub’i’tisim lo ri Dios chike.

¹³ Ma echiri’ ri Dios xu’an rub’i’tisinik che ri Abraham, xujikib’a’ uwach wa’ chupa rub’i’ Rire ma na jinta chi junoq más k’o uwach chwa Rire. ¹⁴ Jewa’ xub’i’ij che:

Paqatzij wi lik katin’an bendecir

y kank’iyarisaj kiwach rawalk’o’al Gn. 22:16-17

xcha’.

¹⁵ Ri Abraham lik naj xroye’ej wa’ ruk’ unimal uk’u’x y jek’ula’ xuk’ul rub’i’tisim ri Dios che.

¹⁶ Paqatzij wi ri tikawex echiri’ k’o kakijikib’a’ uwach, kaki’an pub’i’ junoq más k’o uwach chikiwa rike; y jek’ula’ ri’ kak’is ronoje ch’a’oj puwi ri xkijikib’a’ uwach. ¹⁷ Jek’ula’, ri Dios lik xraj xuq’alajisaj pa saqil wi na kujalk’atij ta ri xub’i’ij kan chike ri kakik’ul rub’i’tisim; e uwari’che lik xujikib’a’ uwach Ruch’a’tem. ¹⁸ Ruk’ k’u wa b’i’tisinik xujikib’a’ uwach, lik q’alaj na kajalk’atix ta rub’i’tisim ri Dios, ma Rire na ku’an ta raq’ub’al. E uwari’che ri’oj ri qariqom ruto’b’al ri Dios, lik nimarinaq qak’u’x kaqa’an qe che ri b’i’tisim kan chiqe. ¹⁹ Ruma k’u kub’ul pan qak’u’x che wa b’i’tisim kanoq, oj tikil chi utz y jikil uwach ri qanima’, + 6:19 Pa ri ch’a’tem griego kub’i’ij e ri kub’ul pan qak’u’x che e jun “ancla”. Wa’ e jun nimalaj ch’ich’ pacha’ ansuelo tzayal che ri barco. Echiri’ katz’ir chupa ri ya’, kamuqutaj pa ri sanyeb’ re kutak’ab’a’ ri barco. ma lik kub’ul qak’u’x ruk’ ri Jun okinaq k’a chila’ chikaj chirij ri telón chupa ri Luwar lik Santo. + 6:19 Heb. 9:3-12 ²⁰ Wa’ e ri Jesús, ri xok chila’ quma ri’oj; y jek’ula’ xujaq pan ri qab’e cha’ kojopon ruk’ ri Dios. Jek’ula’, ri Jesús xu’ana Qajawal na jinta utaqexik kach’aw paqawi’ chwach ri Dios; xu’ana k’u ri’ pacha’ ri Melquisedec. + 6:20 Sal. 110:4

Ri Jesús y ri Melquisedec

¹ Wa’ wa Melquisedec e rey re ri tinamit Salem y aj chakunel chwach ri Dios Qajawxel echiri’ ri Abraham tzelejinaq lo pa ri ch’a’oj pa xuch’ij wi kichuq’ab’ jujun reyes. Ek’u ri Melquisedec xu’k’ulu pan ri Abraham y xutz’onoj ri rutzil uk’u’x ri Dios puwi’. ² Tek’uchiri’ ri Abraham xresaj rudiezmo che ri xu’ch’aka lo pa ch’a’oj y xuya che ri Melquisedec. Ri b’i’aj Melquisedec ke’elawi: “Rey Jusuk’” yey ri jun chik ub’i’ e “Rey re Salem”, wa’ ke’elawi: “Rey re Utzil Chomal”. + 7:1-2 Gn. 14:17-20 ³ Na jinta xeta’max pakiwi ruchu-uqaw o pakiwi ri ratz-uchaq’ ri Melquisedec; y na jinta ne xeta’max puwi ri jeqeb’al re o ri k’isb’al re ruk’aslem. Na jinta k’u utaqexik rire e aj chakunel chwach ri Dios jela’ pacha’ Ruk’ajol ri Dios.

⁴ Ch’ob’o pe alaq puwi runimal uwach ri Melquisedec, ma ri qamam Abraham xresaj ne rudiezmo che ri xu’ch’aka lo pa ch’a’oj y xuya che. ⁵ Paqatzij wi, ri e aj chakunel pa Rocho Dios keb’el lo chikixo’l ri e ralk’o’al kan ri Leví. Ek’u ri taqanik utz’ib’am kan ri Moisés kub’i’ij xew rike k’o pakiq’ab’ kakik’ul chike ri tinamit ri diezmo che ronoje ri k’o kuk’, tob’ ri keqasanik e ralk’o’al kan ri Abraham jela’ pacha’ ri kek’uluw re wa’. ⁶ No’j ri Melquisedec tob’ na e ta kuk’il ri ralk’o’al kan ri Leví, xuk’am rudiezmo ri Abraham, y xutz’onoj ri rutzil uk’u’x ri Dios puwi ri Abraham, ri jun x’an ri b’i’tisinik che ruma ri Dios. ⁷ K’o k’u más uwach ri Melquisedec chwa ri Abraham ma qonoje qeta’am we k’o junoq kutz’onoj ri rutzil uk’u’x ri Dios puwi jun chik, ri’ más k’o uwach chwa ri kak’uluw re wa’. ⁸ Ri ralk’o’al ri Leví, ri kek’uluw re ri diezmo pa ri Rocho Dios, rike e tikawex xa kekamik; no’j ri Melquisedec kab’i’x che pacha’ e jun k’a k’aslik. ⁹ Pa ri taqanik re ri Moisés, e ri ralk’o’al kan ri Leví ri taqal chike kek’uluw re ri diezmo. Na ruk’ ta k’u ri’, echiri’ ri Abraham xuya rudiezmo che ri Melquisedec, e pacha’ e ri Leví xuya rudiezmo che; ¹⁰ ma tob’ ri Leví k’amaja’ ne kalaxik, e junam ruk’ k’o chi ruk’ rumam Abraham echiri’ xe’k’ul pan ruma ri Melquisedec. ¹¹ Chike ri e ralk’o’al ri Leví xya’ wi ri keb’u’an e aj chakunel pa Rocho Dios. + 7:11 Ri kichak raj chakunel pa Rocho Dios e kakik’ut ri Tzij Pixab’ re ri Dios chikiwach ri tinamit, kech’aw chwach ri Dios pakiwi ri tinamit, kekikamisaj rawaj chwi raltar y kakik’ul taq ri qasa’n. We ta e la’ kasuk’upitaj ri tikawex kuma rike, ¿sa’ k’u kutiqoj ri’ kayaktaj jun chik aj chakunel chwach ri Dios pacha’ ri Melquisedec, yey na e ta pacha’ ri Aarón, + 7:11 Ri Aarón e nab’e kajawal raj chakunel pa Rocho Dios echiri’ ri Dios xuya Rutzij Upixab’ che ri Moisés. ri jun ralk’o’al kan ri Leví? ¹² Ma we ta k’o junoq kak’oji’ aj chakunel pa Rocho Dios yey na e ta kuk’il ri e ralk’o’al kan ri Leví, ri’ lik chirajawaxik wi kajalk’atix ri taqanik tz’ib’ital kan ruma ri Moisés puwi china ri taqal che ku’an aj chakunel pa Rocho Dios. ¹³ Ek’u ri Qanimajawal, ri Jun kach’a’t Ruch’a’tem ri Dios puwi’, + 7:13 Heb. 7:17 Rire na e ta kuk’il ri e ralk’o’al kan ri Leví pa kipeteb’em wi ri keniman chwach ri altar re ri Dios. Ma Rire e kuk’il ri ralk’o’al kan ri Judá, yey na jinta junoq chike rike xu’an aj chakunel pa Rocho Dios. ¹⁴ Ma lik q’alaj ri Qanimajawal e jun chike ri e ralk’o’al kan ri Judá y pakiwi rike na jinta ne xuch’a’tib’ej kan ri Moisés puwi ri chak pa Rocho Dios. ¹⁵ Y wa’ más kaq’alajinik we kaqamaj usuk’, ri Jun xkojik re kach’aw pakiwi ri tikawex, e pacha’ ri Melquisedec. ¹⁶ Ma ri Jesús na xu’an ta aj chakunel pa Rocho Dios jela’ pacha’ ri kub’i’ij ri taqanik re ri Tzij Pixab’; ma chupa wa’ kaq’alajin wi xew ri e ralk’o’al kan ri Leví kekojik e aj chakunel pa Rocho Dios, no’j Rire xkojik ruma ruchuq’ab’ ruk’aslemal na jinta kasachaw uwach. ¹⁷ Ma jewa’ kub’i’ij ri Dios chwi Rire:

Ri’at na jinta utaqexik katk’oji’ik at waj chak,

ri katch’aw pakiwi ri tikawex chinuwach Ri’in

jela’ pacha’ ri Melquisedec + 7:17 Gn. 14:17-20 Sal. 110:4

kacha’.

¹⁸ Ek’u ri taqanik pakiwi raj chakunel pa Rocho Dios na jinta chi kutiqoj, ma wa’ na jinta ukowil y na jinta uchuq’ab’ re keb’ukolob’ej ri tikawex. ¹⁹ Ma na jinta junoq ku’ana jusuk’ ruma ri taqanik. Yey wo’ora k’o ri más kub’ul pan qak’u’x che, y ruma k’u ri’ wa’, utz kojqib’ ruk’ ri Dios.

²⁰ Echiri’ ri Dios xuya che ri Jesús kach’aw pakiwi ri tikawex chwach Rire, e lik xujikib’a’ uwach ri xu’ano. ²¹ Ma ri jujun chik aj chakunel pa Rocho Dios xa e kojotalik y na jinta k’o xjikib’ax uwach chike. No’j chwi ri Jesús lik k’o jikib’am uwach, ma chupa Ruch’a’tem ri Dios, jewa’ kub’i’ij:

Ri Dios lik xujikib’a’ uwach ri xub’i’ij,

y na kujek’ ta k’ana rib’ che wa’ wa xub’i’ij:

“Ri’at na jinta utaqexik katk’oji’ik at waj chak,

ri katch’aw pakiwi ri tikawex chinuwach Ri’in

jela’ pacha’ ri Melquisedec.” + 7:21 Gn. 14:17-20 Sal. 110:4

²² E uwari’che, ri Qanimajawal Jesucristo e xjikib’an uwach jun Tzij más k’o uwach chwa ri nab’e.

²³ E taq ri jujun chik e aj chakunel pa Rocho Dios na kekowin taj, ma xa kekamik yey pakik’axel rike kekanaj kan jujun chik. Ruma la’ lik xeb’u’ana e k’i. ²⁴ No’j ri Jesús ruma na jinta utaqexik ruk’aslemal, na jinta k’u utaqexik ri chak ku’ano re kach’aw paqawi’ chwach ri Dios. ²⁵ Ruma k’u wa’ na jinta utaqexik ri kolob’etajik kuya ri Jesús chike ri keqib’ ruk’ ri Dios ruma Rire. Yey ruma na jinta utaqexik ruk’aslemal, k’o puq’ab’ xaqi kach’aw lo pakiwi’ chwach ri Dios.

²⁶ E Rire ri Qajawal lik kajawax chiqe kach’aw paqawi’ chwach ri Dios, ma xuk’ut jun b’inik lik jusuk’, na jinta k’ana raq’ub’al xu’ano, na jinta k’ana umak, na xu’an tane re kuk’ raj makib’ y wo’ora yaktal uq’ij chila’ chikaj chwi ronoje taq ri u’anom ri Dios. ²⁷ Na kajawax ta k’u che Rire ku’an pacha’ ri xki’an ri jujun chik kajawal raj chakunel pa Rocho Dios. Ma rike ri jujun q’ij, nab’e na kakiya puwi raltar ri awaj ekamisam ruma ri kimak rike, y k’a tek’uchiri’, kakiya ri awaj ekamisam ruma ri kimak ri tinamit. No’j ri Jesús xa julaj xuya rib’ pa k’axk’ob’ik kuma konoje ri winaq. ²⁸ Ek’u ri taqanik re ojertan kataqan che kakoj kajawal raj chakunel pa Rocho Dios. Yey taq wa kajawal xa e achijab’ y ruma ri’ na kakich’ij ta u’anik ronoje Rutzij Upixab’ ri Dios. No’j wo’ora ri Dios xujikib’a’ uwach, Ruk’ajol e Qajawal kach’aw lo paqawi’ yey na jinta k’u utaqexik xew Rire ku’an chi jusuk’ y tz’aqat janipa ri uya’om ri Dios puq’ab’.

Ri k’ak’ tzij

¹ Ek’u ruk’u’xib’al wa kojtajin che ub’i’xikil e wa’: K’o ri Jun kach’aw paqawi’ chwach ri Dios, wa’ e ri Qajawal, ri xtz’uyi’ pa ri luwar lik k’o uwach puwikiq’ab’ ri Dios, ri Nimalaj Taqanel chila’ chikaj. ² Kach’aw k’u paqawi’ chupa ri saqil Rocho Dios chila’ chikaj; yey wa’ e ri Dios Qajawxel x’anaw re, na juna achi taj.

³ Konoje k’u ri kajawal raj chakunel pa Rocho Dios xekojik cha’ kakiya chwach raltar ri qasa’n y rawaj kekamisaxik. Jek’ula’ chirajawaxik k’o kuya ri Qajawal chwach ri Dios. ⁴ We ta k’a k’o ri Jesús che ruwachulew, ri’ na aj ta chakunel pa Rocho Dios, ma wara k’a e k’o aj chakunel kakiq’atisaj ri qasa’n chwach ri Dios pacha’ ri kub’i’ij ri taqanik tz’ib’ital kan ruma ri Moisés. ⁵ Yey ri chak kaki’an rike, xa e uk’axwach y k’utub’al re ri ka’an chila’ chikaj. Ma echiri’ xtaq che ri Moisés kuyak ri Rocho Dios xa kakirik, jewa’ xub’i’ij ri Dios che:

Chawilape’, ri wocho kayako, e cha’ana ronoje che

jela’ pacha’ ri xink’ut chawach chwa wa juyub’ Éx. 25:40

xcha’.

⁶ No’j wo’ora ruchak ri Qajawal más utz chwa ri kichak raj chakunel pa Rocho Dios, ma ruma Rire ri Dios xu’an jun k’ak’ tzij quk’ ri’oj. Yey chupa wa tzij k’o b’i’tisinik más chom chwa ri re ojertan. ⁷ We ta ek’u la’ lik tz’aqat xel ri nab’e tzij, + 8:7 Wa nab’e tzij e ri xu’an ri Dios kuk’ rutinamit Israel chwa ri juyub’ Sinaí. ri’ paqatzij wi na kajawax tane juna k’ak’ tzij. ⁸ Ma ri Dios xuya wa pixab’anik chike rutinamit, jewa’ xub’i’ij:

¡Chitape’! kacha ri Dios Qajawxel.

Kopon na ri q’ij echiri’ Ri’in kan’an jun k’ak’ tzij

kuk’ ri tinamit e aj Israel y kuk’ ri tinamit e aj Judá. + 8:8 Chwi lo ri taqanik re ri Salomón, xkijach kib’ rutinamit ri Dios. Xeb’u’an keb’; jun kab’i’x “Israel” che y ri jun chik, “Judá”.

⁹ Yey wa’ na je ta la’ pacha’ ri tzij xin’an kuk’ ri kichu-kiqaw ojertan

echiri’ nuchapom che ri kiq’ab’, xeb’enuwesaj lo Egipto.

Pero rike na xkitaqej ta ri tzij xin’an kuk’;

ruma k’u ri’, xeb’enuya kanoq, kacha ri Dios Qajawxel.

¹⁰ K’isb’al k’u re taq la’ la q’ij,

e tzij wa’ kan’an kuk’ ri tinamit Israel, kub’i’ij ri Dios Qajawxel:

Kankoj ri nutzijpixab’ pa kijolom

y kantz’ib’aj pa kanima’.

Ek’u Ri’in kinu’an in ki Dios y rike keb’u’an e nutinamit.

¹¹ Yey na kajawax ta nenare’ k’o junoq keb’upixab’aj

ri rachb’i’il y ri ratz-uchaq’,

jewa’ kub’i’ij chike: “Chaweta’maj uwach ri Dios Qajawxel.”

Ma chupa la’ la q’ij konoje keta’am nuwach Ri’in,

chinima’q chich’uti’q.

¹² Kankuy k’u kimak

y na kak’un ta chi ne k’ana chinuk’u’x ri na utz taj xki’ano Jer. 31:31-34

xcha’. ¹³ Echiri’ kab’i’x “k’ak’ tzij”, e ke’elawi k’o jun q’ij ri nab’e xa kik’owik, ma janipa taq ri ku’an q’e’l y na jinta chi uchak, ri’ katajin usachik uwach.

Ri Rocho Dios che ruwachulew y ri k’o chila’ chikaj

¹ Chupa k’u ri nab’e tzij k’o taqanik puwi’ su’anik kaloq’nimax uq’ij ri Dios pa jun luwar santo wara che ruwachulew. ² Xyak k’u jun nimalaj carpa “Tabernáculo” + 9:2 Éx. 26:1-30 kecha che. Wa’ keb’ upa u’anom. Ri nab’e upa ja kab’i’x “Luwar Santo” che. Chiri’ k’o wi ri tzuk’ulib’al aq’ y k’o ri mexa pa kaya’ wi ri pam ya’tal chwach ri Dios. ³ Chirij k’u jun telón k’o ruka’m upa ja kab’i’x “Luwar lik Santo” che. ⁴ Chiri’ k’u ri’ k’o jun altar re oro pa kaporox wi incienso + 9:4 Éx. 30:1-6 y k’o ri kaxa re ri tzij u’anom ri Dios kuk’ rutinamit yey wa kaxa ch’uqum rij ruk’ oro. Chupa k’u ri kaxa k’o jun xaro re oro k’o maná chupa, k’o ri bara re ri Aarón, wa’ e ri bara xtuxik y k’o ri jutaq pera’j ab’aj pa xtz’ib’ax wi ri taqanik re ri tzij u’anom ri Dios kuk’ rutinamit. + 9:4 Dt. 10:1-5 ⁵ Puwi k’u ri kaxa k’o keb’ kik’axwach querubines lik kewon ruk’ ruchomalil ri Dios; yey ruk’ ri kixik’ kich’uqum uwi’ ri luwar re kuyb’al mak. + 9:5 Puwi wa kaxa kamak’amo’x ri kik’ re awaj ekamisam echiri’ katz’onox kuyb’al kimak taq ri tikawex chwach ri Dios. Lv. 16:14 Pero wo’ora na kojch’a’t ta chi más puwi wa’.

⁶ Jek’uri’la’ u’anom ronoje wa’. Chupa k’u ri nab’e upa ja re ri Rocho Dios keb’ok raj chakunel cha’ kakiloq’nimaj uq’ij ri Dios. ⁷ No’j chupa k’u ruka’m upa ja, xew kok b’i ri kajawal raj chakunel pa Rocho Dios, yey wa’ xa julaj ku’an pa ri junab’. Echiri’ kok b’i, ruk’a’am b’i kikik’el awaj re ku’ya’a puk’axel rumak rire y puk’axel taq ri mak na u’anikil taj kaki’an ri tinamit. ⁸ Ruk’ k’u wa’ ri Santowilaj Ruxlab’ixel ri Dios e kuk’ut chiqe: Xaloq’ k’a k’o wa nab’e upa ja, e ke’eloq na utz taj chike ri tikawex keb’ok chupa ri Luwar lik Santo, + 9:8 Raj chakunel pa Rocho Dios xkiporoj incienso y xkiya qasa’n chupa ri nab’e upa ja re ri Rocho Dios, pero na utz ta keb’ok chupa ruka’m upa ja, wa’ e ri Luwar lik Santo. Ma xew taqal che ri kajawal raj chakunel kok chupa yey xa julaj ku’an wa’ pa ri junab’. No’j wo’ora ri Cristo e ri Qajawal kach’aw paqawi’ chwach ri Dios chila’ chikaj, y ruma k’u Rire utz kojok chwach ri Dios. Heb. 10:19-20 ma k’amaja’ kaq’alajinik su’anik utz keb’ok chwach ri Dios. ⁹ Ronoje wa’ e jun k’utub’al chiqe ri’oj waq’ij ora, ri qasa’n y rawaj ekamisam chwa raltar na ku’an ta jusuk’ che ri kib’inik kisilab’ik ri keloq’niman ri Dios ruk’ wa’; ma tob’ kaki’an ri’, k’a kakina’ chikik’u’x k’o kimak. ¹⁰ Ma wa taqanik puwi sa’ ri katijik y ri kaqumik y puwi sa’ ri ka’anik re josq’ikil, xew xuriq uchak xaloq’ k’amaja’ kopon ruq’ijol echiri’ ronoje wa’ kajalk’atix ruma ri Dios ruk’ ri más utz.

Rukik’el ri Cristo karesaj ri mak

¹¹ Ruk’ ri Cristo kape wi ronoje ri utz kaqak’ul ri’oj, ma wo’ora e Rire ri Qajawal kach’aw paqawi’ pa ri Rocho Dios chila’ chikaj. Yey wa’ wa Rocho Dios más nim y más tz’aqat chwa ri xu’an ri Moisés chupa ri luwar katz’intz’otik, ma na achijab’ ta ri xeyakaw re y na re tane wara che ruwachulew. ¹² Ri Cristo xa jumul xok chupa ri Luwar lik Santo cha’ kuya kolob’etajik na jinta utaqexik chiqe. Xu’an k’u wa’ na ruma ta kikik’el kaprux mama’ib’ o toro’ib’, ma e ruma rukik’el Rire.

¹³ Ri nab’e tzij kub’i’ij we juna tikawex xuch’ulaj rib’ ruma ri xuchapo, + 9:13 Pa ri Tzij Pixab’ re ojertan kub’i’ij ku’an ch’ul juna tikawex we kuchap juna anima’ o katak’i’ puwi juna muqub’al. Nm. 19:16 kajawax rujosq’ikil; kamak’amo’x k’u puwi rire kikik’el toro’ib’ y kaprux mama’ib’ ekamisam + 9:13 Lv. 15:31; 16:15-16 y chaaj re juna bakilo xporox chwi raltar, + 9:13 Nm. 19 cha’ ku’an tanchi chom y jek’ula’ utz kok pa ri Rocho Dios.

¹⁴ We ku’an k’u ri’ wa’ rukik’el juna awaj, ¡mak’uwari’ rukik’el ri Cristo! Ma ruma ri Ruxlab’ixel ri Dios na jinta utaqexik, ri Cristo, ri na jinta k’ana umak, xuya rib’ pa kamik chwach ri Dios cha’ jela’ kujosq’ij ri qanima’ che ri mak, ri kuk’am lo q’atb’al tzij re kamik paqawi’. Jek’ula’ ruma ri Cristo kaqana’ chiqak’u’x na jinta chi qamak y utz k’u ri’ kaqaloq’nimaj ri Dios k’aslik.

¹⁵ Ruma k’u ri’ la’, ri Cristo e kak’amaw qawach chwach ri Dios chupa ri k’ak’ tzij. Yey ruma rukamik, k’o kuyb’al mak chike ri xemakun chuxe’ ri nab’e tzij, + 9:15 Ri nab’e tzij e ri xu’an ri Dios kuk’ rutinamit Israel chwa ri juyub’ Sinaí. cha’ jela’ konoje ri eb’usik’im ri Dios kakik’ul na ri ub’i’tisim Rire chike yey wa’ na jinta utaqexik. ¹⁶ Wa jun k’ak’ tzij e pacha’ juna tzij kutz’ib’aj junoq cha’ kub’i’ij china taq kekanaj kan ruk’ rub’itaq re we xkamik. Yey cha’ utz ka’an ri tz’ib’ital kanoq, lik chirajawaxik wi nab’e na kaq’alajisaxik we kaminaq chi ri xtz’ib’an re ri wuj. ¹⁷ Ek’u wa tzij kajiki’ uwach xew we xkam ri xtz’ib’an re, yey we ri xtz’ib’an re k’a k’aslik, ri’ k’amaja’ utz kajiki’ uwach wa’. ¹⁸ Jenela’ ri nab’e tzij xjiki’ lo uwach ruk’ kikik’el awaj ekamisam. ¹⁹ Ma ri Moisés nab’e na xub’i’ij ronoje ri taqanik re ri Tzij Pixab’ chike konoje ri tinamit; tek’uchiri’ xuk’am lana kaq y ruk’ jun uq’ab’ che’ re hisopo, xuchuq’ chupa ri kikik’el toro’ib’ y kaprux mama’ib’ ekamisam yey wa’ kojotal ya’ chwach. Tek’uchiri’ xumak’ama’ puwi ri libro re ri Tzij Pixab’ y pakiwi konoje ri tikawex. ²⁰ Tek’uchiri’ xub’i’ij chike: «E kik’ wa’ kujikib’a’ uwach ri tzij u’anom lo ri Dios iwuk’» + 9:20 Éx. 24:8 xcha’. ²¹ Yey pacha’ k’u ri xu’an che ri libro, jek’ula’ xumak’ama’ kikik’el awaj chupa ri Rocho Dios y puwi ronoje ri kachapab’exik re kaloq’nimax ri Dios. + 9:21 Lv. 8:15 ²² Ma chupa ri tzijpixab’ tz’ib’ital kanoq, kub’i’ij lik k’i taq ri josq’inik ka’an ruk’ ri kikik’el rawaj, yey na jinta k’u kuyb’al mak we na katuruw tana ri kikik’el rawaj ekamisam. + 9:22 Lv. 17:11

²³ Xajawax k’ut jela’ ri josq’inik x’an che taq ri kachapab’exik re kaloq’nimax ri Dios, ri xa e uk’axwach taq ri k’o chila’ chikaj. Yey ri josq’inik re chila’ chikaj más ne lik utz chwa ri ka’an xa ruk’ ri kikik’el rawaj ekamisam chwach raltar wara che ruwachulew. ²⁴ Ma ri Rocho Dios pa xok wi ri Cristo na e ta ri ’anom kuma tikawex, ma ri re ruwachulew xa e uk’axwach ri saqil Rocho Dios k’o chila’ chikaj; ek’u Rire xok chila’ cha’ kach’aw paqawi’ chwach ri Dios.

²⁵ Ri Cristo xa julaj xuya rib’ pa kamik y xopon k’u chila’ chikaj chwach ri Dios. No’j ri kajawal raj chakunel pa Rocho Dios ronoje junab’ kok chupa ri Luwar lik Santo re ku’ya’a chwach ri Dios ri kik’ na ri’re taj. ²⁶ We ta chirajawaxik wa’ che ri Cristo, uk’iyal laj tane ri’ uya’om rib’ Rire pa kamik chwi lo ri jeqeb’al re ruwachulew; no’j wo’ora chupa wa k’isb’al q’ij xa julaj xuya rib’ pa kamik cha’ xa jumul karesaj ri mak. ²⁷ Lik k’u jikib’am chi uwach konoje ri tikawex xa julaj kekamik, tek’uchiri’ kape ri q’atb’al tzij pakiwi’. ²⁸ Jek’ula’ ri’, ri Cristo xa julaj xuya rib’ pa kamik cha’ jela’ karesaj ri kimak uk’iyal tikawex. No’j echiri’ kak’un tanchik, na re ta chi ko’lkam ruma ri mak ke ri winaq, ma e re keb’ukolob’ej konoje ri koye’em Rire.

Ri kik’ ke rawaj na karesaj ta ri mak

¹ Ri taqanik xuya ri Dios che ri Moisés na e ta ri saqil b’eyomalil kaya’i’ chiqawach apanoq, ma xa e uk’axwach. Yey wa taqanik na jinta uchuq’ab’ re ku’an chom che ri kanima’ ri tikawex, ri kakikoj kib’ chwach ri Dios kuma rawaj ekamisam chwa raltar chujujunal junab’. ² Ma we ta wa taqanik asu kuchomaj ri kanima’ ri keloq’niman ri Dios, ri’ na kakiya ta chi chwach ri Dios rawaj ekamisam, ma kakina’ k’u ri’ chikik’u’x na jinta chi kimak. ³ No’j na je ta la’ u’anom, ma echiri’ ri tikawex chujujunal junab’ kakiya chwach ri Dios rawaj ekamisam, wa’ e kukuxtaj chike k’o kimak chwach ri Dios. ⁴ Ma ri kikik’el toro’ib’ y kaprux mama’ib’ na jinta uchuq’ab’ re karesaj ri mak.

⁵ E uwari’che ri Cristo echiri’ ya kape che ruwachulew, jewa’ xub’i’ij che ri Dios:

Ri lik ka’aj la na e ta rawaj ekamisam chwa raltar ruk’ taq ri qasa’n;

e uwari’che xch’ob’ la kaya la ri nucuerpo cha’ e kanya wa’ chiwach la.

⁶ Yey na xuk’ul ta k’u’x la ri qasa’n re awaj eporom chwi raltar

y ri ekamisam re kuyb’al mak.

⁷ Ruma k’u wa’ ximb’i’ij: Lal Dios, ri’ in k’o Ri’in

re ko’lnu’ana janipa ri rajawal k’u’x la,

jela’ pacha’ ri tz’ib’ital panuwi’ Ri’in pa ri Ch’a’tem la Sal. 40:6-8

xcha’. ⁸ Nab’e kub’i’ij: «Ri Dios na xcha ta uk’u’x che taq rawaj ekamisam chwa raltar y taq ri qasa’n y rawaj eporom chwi raltar y taq rawaj ekamisam re kuyb’al mak.» Ek’u taq wa’ na xuk’ul ta uk’u’x tob’ e ne Rire xtaqan che u’anik wa’. ⁹ Tek’uchiri’ xub’i’ij: «Ri’ in k’o Ri’in re ko’lnu’ana janipa ri rajawal uk’u’x ri Dios.» Ri ke’elawi e kel ri ka’an ojertan re kekamisax awaj chwach ri Dios y puk’axel wa’ e katiki’ kan ri xu’an ri Cristo. ¹⁰ Jek’ula’ ri Qanimajawal Jesucristo e xu’an ri rajawal uk’u’x ri Dios echiri’ xu’an jusuk’ chiqe ruma xuya rucuerpo pa kamik; yey wa’ xa julaj xu’ano ma na kajawax taj ku’an tanchik.

¹¹ Paqatzij wi juna aj chakunel pa Rocho Dios ronoje q’ij xaqi e ku’an ruchak y keb’ukamisaj k’u rawaj chwa raltar, tob’ wa’ na karesaj ta k’ana ri mak. ¹² No’j ri Cristo xa julaj xuya rib’ pa kamik ruma ri mak; tek’uchiri’ xe’tz’ula puwikiq’ab’ ri Dios. ¹³ Y chwi k’u lo ri’ la’, e roye’em keya’ na xe’raqan Rire ri tzel keb’ilow re. ¹⁴ Ruma k’u xa julaj xuya rib’ pa kamik, xa jumul xu’an jusuk’ chike ri kiya’om kib’ puq’ab’ ri Dios. ¹⁵ Yey ri Santowilaj Ruxlab’ixel ri Dios kujikib’a’ uwach wa’ chiqe, ma nab’e na kub’i’ij:

¹⁶ E tzij wa’ kan’an kuk’ ri nutinamit

chupa taq la’ la q’ij:

Kankoj ri nutzijpixab’ pa kanima’

y kantz’ib’aj pa kijolom, kacha ri Dios Qajawxel. Jer. 31:33

¹⁷ Tek’uchiri’ kub’i’ij:

Y na kak’un ta chi k’ana chinuk’u’x ri kimak

y ri na utz taj xki’ano Jer. 31:34

kacha’. ¹⁸ Jek’uri’la’, we ri mak kuytajinaq chik, ri’ na kajawax ta chik kakamisax awaj chwa raltar re karesaj ri mak.

Lik chirajawaxik wi kaqachuq’ub’ej qib’ chwach ri Dios

¹⁹ E uwari’che hermanos, wo’ora ya’tal chiqe kojok chupa ri Luwar lik Santo ruma rukik’el ri Qanimajawal Jesucristo. ²⁰ Ruma k’u ri Cristo, ya’tal jun k’ak’ k’aslemal chiqe y k’o qokib’al chwach ri Dios, yey wa k’ak’ okib’al e ri Cristo. Echiri’ Rire xu’an tikawex y xkam chwa ri cruz, e xresaj ri q’atib’al, ri na xuya ta luwar kojopon chwach ri Dios. E pacha’ ri telón k’o pa Rocho Dios, ri na kuya ta luwar chike ri tikawex keb’ok pa ri Luwar lik Santo. Yey wa’ xrich’rob’ik echiri’ xkam ri Cristo. + 10:20 Mt. 27:51; Mr. 15:38; Heb. 6:19; 9:3-12 ²¹ Ek’u wo’ora k’o ri Qajawal lik nim uq’ij, ri kach’aw paqawi’ chwach ri Dios yey kataqan paqawi’ ri oj utinamit ri Dios. + 10:21 Pa ri ch’a’tem griego kub’i’ij “kataqan puwi ri Rocho Dios”. Pa ri ch’a’tem griego ri ch’a’tem “rocho” na xew ta e ke’elawi “ri ja”, ma también ke’elawi ri ejeqel chupa. Heb. 3:6 ²² E uwari’che chojqib’ chwach ri Dios ruk’ ronoje qanima’ y ruk’ ri kub’ulib’al qak’u’x tikil chi utz, ma kuna’ qak’u’x na jinta chi qamak ruma josq’ital ri qanima’ che ri na utz taj, jela’ pacha’ ri qacuerpo echiri’ ch’ajtal chi ruk’ chomilaj ya’. + 10:22 Wa’ e ke’elawi echiri’ xqak’ul ri bautismo, xqaya kan ri q’e’l qab’inik. Ef. 5:26; 1 P. 3:21 ²³ E qajikib’am uwach kaqak’ul janipa rub’i’tisim ri Dios; lik chojtikila k’u jusuk’ che ri kub’ulib’al qak’u’x puwi ri qoye’em che ri Dios, ma Rire na kujalk’atij ta rub’i’tisinik u’anom chiqe. ²⁴ Qatzukuj k’ut su’anik kaqato’ qib’ chiqib’il qib’ cha’ jela’ kanimar ri rutzil qak’u’x y ri utzilaj chak kaqa’ano. ²⁵ Maqa’an qe’oj pacha’ ri kaki’an jujun, ri koq’otam kakimol kib’ quk’ re kaqaloq’nimaj uq’ij ri Dios y re kaqanimarisaj qak’u’x chiqawach; ri qa’ana’ e más qapixab’aj qib’ chiqawach wo’ora, ma qeta’am ruk’unib’al ri Qanimajawal Jesucristo lik xa naqaj chi k’o lo wi.

Maqesaj qib’ chirij ri Cristo

²⁶ We e la’ lik xqamaj usuk’ ri Q’ijsaq puwi ri Cristo, yey na ruk’ ta k’u ri’, lik u’anikil wi kojmakun chirij Rire, maqach’ob’ k’u ri’, k’a k’o kaya’i’ chwach ri Dios re karesaj ri qamak. ²⁷ Ma we e kaqa’an wa’, ri’ katewun chi ne paqawi’ runimal q’atb’al tzij xib’ib’al uwach y ri aq’ kajinowik pa keya’ wi konoje ri tzel kakil ri Dios. ²⁸ Echiri’ k’o junoq kupalajij ri Tzij Pixab’ re ri Moisés, yey we e k’o k’u ka’ib’ oxib’oq xeb’ilow re, ri’ asu kakamisaxik. + 10:28 Dt. 17:6; 19:15 ²⁹ Jek’ula’, we k’o junoq kuk’aq b’i uq’ij Ruk’ajol ri Dios, ku’an pacha’ na jinta uchak che rukik’el ri Qanimajawal Jesucristo y tzel kach’a’t ne chirij ri Ruxlab’ixel ri Dios ¿na kuk’ul ta neb’a unimal k’axk’ob’ik ruma ku’an wa’? Ma rukik’el ri Qanimajawal e kujikib’a’ ri tzij u’anom ri Dios quk’ y ku’an jusuk’ chiqe; yey ri Ruxlab’ixel ri Dios e kaya’w ri unimal rutzil uk’u’x ri Dios chiqe. ³⁰ Ma ri’oj qeta’am china ri xub’i’ij wa’:

Panuq’ab’ Ri’in k’o wi kanq’at tzij

pakiwi ri keb’anaw re ri na utz taj;

In k’u ri’ ri kin’anaw uk’axel chike Dt. 32:35

xcha ri Dios Qajawxel. Yey jewa’ tanchi kub’i’ij:

E ri Dios kaq’ataw tzij puwi rutinamit Dt. 32:36; Sal. 135:14

kacha’. ³¹ ¡Lik k’u xib’ib’al uwach che junoq we ruma kupetisaj royowal ri Dios k’aslik, katzaq puq’ab’ Rire!

³² K’una k’u chik’u’x alaq, echiri’ k’ak’ xk’ul alaq ri Q’ijsaq, lik xkuy alaq ruk’ unimal k’u’xaj ri k’axk’ob’ik xik’owib’ej alaq ruma kojom alaq rub’i’ ri Cristo. ³³ Jutaq laj k’u ri’, k’o ri xkich’amij alaq y lik xki’an k’ax che alaq chikiwach ri winaq; jutaq laj chik e ne ralaq xya’ ib’ alaq che kito’ik ri keb’ik’ow chupa wa’ wa k’axk’ob’ik. ³⁴ Lik k’u xjuch’ ka’n k’u’x alaq chike ri e k’o pa cárcel. Yey echiri’ xmaj ne ri b’itaq e alaq, ruk’ ki’kotemal xch’ij alaq wa’. Ronoje taq wa’ xkuy alaq ma eta’am alaq chila’ chikaj k’o wi ri b’i’tisim che alaq y wa’ e ne más utz chwa ri xa re ruwachulew, ma e taq ri k’o chila’ chikaj lik kakowinik.

³⁵ E uwari’che lik maya kan alaq ri kub’ulib’al k’u’x alaq ruk’ ri Dios, ma la’ la kub’ulib’al k’u’xaj kuk’am lo unimal rajil uk’axel che alaq. ³⁶ Lik k’u chirajawaxik kach’ij alaq ri k’axk’ob’ik kape pawi’ alaq ruk’ unimal k’u’xaj, cha’ echiri’ ’anom chi alaq janipa ri rajawal uk’u’x ri Dios, kak’ul na alaq rub’i’tisim lo Rire che alaq. ³⁷ Ma Ruch’a’tem ri Dios jewa’ kub’i’ij:

Xa jub’iq’ chi karaj, yey ri Jun kak’unik,

kak’un na y na kamayin taj.

³⁸ China k’u ri lik jusuk’ chinuwach,

ri’ k’o uk’aslemal ruma ri kub’ulib’al uk’u’x wuk’.

Yey we xresaj rib’ che ri kub’ulib’al uk’u’x wuk’;

Ri’in na kinki’kot ta chi ruk’ Hab. 2:3-4

kacha’. ³⁹ Qonoje k’u ri’oj, na oj ta kuk’il ri kakesaj kib’ chirij ri Cristo y xa kasach kiwach, ma e oj kuk’il ri kakik’ul ri k’aslemal na jinta utaqexik ruma kub’ul kik’u’x ruk’ Rire.

Ri kub’ulib’al k’u’xaj ruk’ ri Dios

¹ Ek’u ri kub’ulib’al k’u’xaj ruk’ ri Dios ke’eloq e lik kaqajikib’a’ uwach kaqak’ul ri qoye’em che Rire. Ruma ri kub’ulib’al qak’u’x, qakojom lik k’olik janipa ri kuq’alajisaj ri Dios chiqe, tob’ wa’ na kilitaj taj.

² Lik chom ri xtataj puwi ri kib’inik kisilab’ik ri qati’-qamam ojertan ruma ri kub’ulib’al kik’u’x ruk’ ri Dios.

³ Ruma ri kub’ulib’al qak’u’x, qeta’am ri Dios xch’awik y ruk’ k’u ruch’a’tem xu’an ronoje ri k’olik, + 11:3 Sal. 33:6,9 ma ronoje ri kaqil wo’ora upeteb’em lo che ri na kilitaj ta uwach.

⁴ Ri Abel, ruma ri kub’ulib’al uk’u’x, xuya chwach ri Dios jun qasa’n más utz chwa ruqasa’n ri Caín. Ruma la’, ri Dios jusuk’ xril rub’inik usilab’ik y xuk’ul k’u ruqasa’n. Tob’ k’u kaminaq chi ri Abel, k’a kach’a’t ne wo’ora quk’ ruma ri kub’ulib’al uk’u’x. + 11:4 Gn. 4:3-7

⁵ Ri Enoc, ruma ri kub’ulib’al uk’u’x ruk’ ri Dios, xk’am b’i chuk’aslikil chila’ chikaj y na xrik’owib’ej ta ri kamik. Ek’u rucuerpo na xriqitaj taj, ma e ri Dios xuk’am b’i. Yey ri Enoc echiri’ k’a k’o ne che ruwachulew, lik chom xilitaj rub’inik usilab’ik chwach ri Dios. + 11:5 Gn. 5:24 ⁶ No’j e junoq na jinta kub’ulib’al uk’u’x ruk’ ri Dios, ri’ na kuk’ul ta k’ana uk’u’x ri Dios janipa ri ku’an chwach. Ma e junoq karaj kaqib’ ruk’ ri Dios, lik chirajawaxik kukojo ri Dios k’olik y kukojo Rire kuya rajil uk’axel chike ri ketzukuw re.

⁷ Ri Noé, ruma ri kub’ulib’al uk’u’x ruk’ ri Dios, xukojo echiri’ xb’i’x che ruma ri Dios sa’ taq ri katajin loq, tob’ ne wa’ k’amaja’ ku’ana’. Xutaqej k’u ri xub’i’ij ri Dios che y xu’an ri nimalaj barco re keb’ukolob’ej rufamilia chupa. Yey ruma wa kub’ulib’al k’u’xaj xuk’utu, xq’alajin k’u ri kimak ri na kikojom ta utzij ri Dios y xpe k’u q’atb’al tzij pakiwi’. Ek’u ri’ ri Noé ruma xkub’i’ uk’u’x ruk’ ri Dios, e xuk’ul ri utz kuya ri Dios chike ri e jusuk’ chwach ruma ri kub’ulib’al kik’u’x ruk’.

⁸ Ri Abraham, ruma ri kub’ulib’al uk’u’x, echiri’ xsik’ix ruma ri Dios, xukoj tzij y xe’ek chupa ri luwar ub’i’tisim ri Dios che. Xel k’u b’i pa rutinamit, tob’ na reta’am taj pa ke’ek wi. ⁹ Ruma ri kub’ulib’al uk’u’x ruk’ ri Dios, ri Abraham xe’jeqela pa ri luwar ub’i’tisim ri Dios che, tob’ rire na aj ta chila’. Na xk’oji’ ta chupa juna ja; xa xjeqi’ xe’ taq carpa, y jela’ xki’an ri Isaac y ri Jacob, ma e ne jun rike xkik’ul ri ub’i’tisim lo ri Dios chike. ¹⁰ Ek’u ri Abraham roye’em ri jun tinamit tz’aqom lo chi utz, yey wa tinamit e ri Dios xch’ob’ow re y xyakaw re.

¹¹ Rixoq Sara, ruma ri kub’ulib’al uk’u’x ruk’ ri Dios, tob’ lik nimalaj winaq chik y na utz tane kalanik, xya’taj che xalax jun ralab’ ma xukojo ri Dios lik e ku’ana na janipa rub’i’tisim che. ¹² Jek’ula’ ri Abraham, tob’ ne xa naqaj chi k’o wi lo rukamik, xalax ruk’ajol. Yey taq ri ralk’o’al rire lik xek’iyar kiwach, xeb’u’ana lik e k’i pacha’ ri kik’iyal ri ch’umil e k’o che ruwa kaj y pacha’ ri sanyeb’ k’o chuchi’ ri mar, ri na utz taj kajilaxik.

¹³ Konoje wa’ xekamik echiri’ k’amaja’ kakik’ul janipa rub’i’tisim lo ri Dios chike. Ruma k’u lik xkub’i’ kik’u’x ruk’ ri Dios, e pacha’ xkil pan wa’ y lik xeki’kot ruk’ taq ri xkil apanoq. Y ruk’ wa’, xkiq’alajisaj rike na e ta aj wara che ruwachulew, xa eb’ik’owel. ¹⁴ Yey ri kakiq’alajisaj wa’, kakik’utu ketajin che utzukuxik jun kitinamit pa kejeqi’ wi. ¹⁵ We ta e la’ k’a kakich’ob’ raqan puwi ri tinamit pa xeb’el lo wi, ri’ lik pakiq’ab’ k’o wi ketzelej tanchi chila’. ¹⁶ No’j rike e xkaj jun kitinamit lik junwi, wa’ e ri jun chomilaj tinamit chila’ chikaj. E uwari’che, ri Dios na kak’ix ta che kab’i’x che e Dios ke rike, ma uyijb’am chi jun kitinamit lik chom chila’ chikaj.

¹⁷ Ek’u ri Abraham, ruma ri kub’ulib’al uk’u’x ruk’ ri Dios, echiri’ xk’am upa, xuk’am b’i ruk’ajol Isaac re kukamisaj chwi raltar, tob’ xew ne uk’ajol ri’ yey puwi rire u’anom ri b’i’tisinik ri Dios echiri’ jewa’ xub’i’ij kanoq: ¹⁸ «Xew che rak’ajol Isaac kakipeteb’ej wi lo rawalk’o’al» + 11:18 Gn. 21:12 xcha’. ¹⁹ Xuya k’u ranima’ ruk’ajol ma lik reta’am ri Dios k’o uchuq’ab’ re kuk’astajisaj lo ri Isaac chikixo’l ri ekaminaq, y echiri’ ri Dios xuya tanchi che, e pacha’ xuk’ul tanchi ruk’ajol chikixo’l ri ekaminaq.

²⁰ Ri Isaac, ruma ri kub’ulib’al uk’u’x ruk’ ri Dios, echiri’ xeb’u’an bendecir ri Jacob y ri Esaú, xujikib’a’ uwach chom taq sipanik kuya ri Dios chike chwach apanoq. + 11:20 Gn. 27:27-29,39-40 ²¹ Jek’ula’, ri Jacob ruma ri kub’ulib’al uk’u’x ruk’ ri Dios, echiri’ xa naqaj chi k’o wi rukamik, xeb’u’an kan bendecir ri keb’ uk’ajol ri José, xutz’onoj chom taq sipanik re ri Dios pakiwi’ chikijujunal y lik xuloq’nimaj uq’ij ri Dios e ri’ yuxul chwi ruch’ami’y. + 11:21 Gn. 48

²² Ri José, ruma ri kub’ulib’al uk’u’x ruk’ ri Dios, echiri’ xa naqaj chi k’o wi rukamik, xuq’alajisaj k’o jun q’ij raj Israel keb’el b’i chupa ri tinamit Egipto cha’ ketzelej tanchi pa ri luwar ub’i’tisim ri Dios chike. Y xtaqan k’u kanoq sa’ ka’an che rub’aqil echiri’ keb’el b’i, ma xraj kamuqi’ rub’aqil chila’. + 11:22 Gn. 50:24-25; Éx. 13:19

²³ Ruchu-uqaw ri Moisés, ruma ri kub’ulib’al kik’u’x ruk’ ri Dios, xkewaj ri Moisés oxib’ ik’, ma xkilo lik chomilaj ak’a. Na xkixi’ij ta k’u kib’ che ri taqanik re ri rey echiri’ xutaq kikamisaxik konoje ri raltaq ko alab’o e aj Israel. + 11:23 Éx. 1:22–2:2

²⁴ Ri Moisés, ruma ri kub’ulib’al uk’u’x ruk’ ri Dios, echiri’ xnimarik na xraj ta chik kab’i’x che e ralab’ rumi’al ri faraón, ri rey re Egipto. ²⁵ Xucha’ k’u ri kutij k’ax junam kuk’ rutinamit ri Dios + 11:24-25 Rumi’al ri rey re Egipto xuk’iyisaj ri Moisés y xu’an ralab’ che. Ruma k’u wa’ lik k’o uwach ri Moisés, pero echiri’ xnimarik xuya kan wa’ cha’ e ku’an jun kuk’ rutinamit ri Dios, tob’ rike na jinta kiwach ma xa e aj chak pakiq’ab’ ri tinamit Egipto. Éx. 2:10-12 chwa ri kak’oji’ chupa ruqusil ri mak, ma wa’ xa kik’owik. ²⁶ Ek’u ri b’eyomalil más k’o uwach chwach rire e ri kach’amixik pacha’ x’an che ri Cristo, na e ta taq ri b’eyomalil re Egipto; ma runa’oj e k’o pan puwi ri rajil uk’axel kuya ri Dios che chwach apanoq. ²⁷ Ruma k’u ri kub’ulib’al uk’u’x ruk’ ri Dios, xel b’i Egipto y na xuxi’ij ta k’ana rib’ chwa ri royowal ri rey. Ek’u ri xu’ano e lik xuchuq’ub’ej rib’ che ri ku’ano, ma e pacha’ lik kutzutza’ chi pan uwach ri Dios, tob’ Rire na kilitaj ta uwach. ²⁸ Ruma k’u ri kub’ulib’al uk’u’x ruk’ ri Dios, e xu’an ri xtaq che; xuyijb’a’ ri nimaq’ij Pascua y xtaqan che kasoq’ ukik’el b’exex che taq ruchi’ ja cha’ echiri’ kik’ow ru ángel ri Dios, na kukamisaj ta kan ri nab’e kalk’o’al ri e aj Israel. + 11:28 Éx. 12:21-30

²⁹ Ri tinamit Israel, ruma ri kub’ulib’al kik’u’x ruk’ ri Dios, xeb’ik’ow chupa ri mar Rojo echiri’ wa’ xjaqataj upa y e la’ pa chaqi’j ulew xeb’ik’owik. No’j echiri’ raj Egipto xkijeq keb’ik’ow chupa ri mar, ri ya’ xuk’ul tanchi rib’ y jela’ xejiq’ kan chupa. + 11:29 Éx. 14:21–15:21

³⁰ Raj Israel, ruma ri kub’ulib’al kik’u’x ruk’ ri Dios, xeb’in chirij ri tinamit Jericó wuqub’ q’ij, y tek’uchiri’ xwuluwub’ lo ri tapia re ri tinamit. + 11:30 Jos. 6:12-21

³¹ Ri Rahab e jun ixoq retz’ab’em uwa uq’ij kuk’ achijab’; na ruk’ ta k’u ri’, ruma xkub’i’ uk’u’x ruk’ ri Dios, na xkam ta kuk’ ri e aj palajiy tzij e aj Jericó, ma rire xeb’uk’ul chi utzil chomal ri e k’ak’alenel e aj Israel y xeb’uto’o. + 11:31 Jos. 2:1-21; 6:22-25

³² ¿Sa’ chi más kamb’i’ij? Ma na ku’an ta wa jun q’ij kinch’a’t chwi ri kub’ulib’al kik’u’x ri Gedeón, ri Barác, ri Sansón, ri Jefté, ri David, ri Samuel y ri q’alajisanelab’. ³³ Ruma ri kub’ulib’al kik’u’x ruk’ ri Dios, e k’o ri xkich’ij uchuq’ab’ uk’iyal tinamit, xetaqan k’u pakiwi’ chi jusuk’ y lik xkiriq ri to’b’al re ri Dios b’i’tisim lo chike. E k’o ne ri xkitz’apij ruwake’ ri koj cha’ na ketij ta kuma. ³⁴ E k’o ne ri xek’aq chupa ri aq’ y na xek’at taj. E k’o ri xekolob’etaj chwach ri kamik ruk’ espada. E k’o ri xya’i’ kichuq’ab’ echiri’ na jinta kichuq’ab’, lik xnimar ri kichuq’ab’ pa ch’a’oj y ruma k’u ri’, ri soldados e aj naj xeb’animaj b’i. ³⁵ E k’o ne ixoqib’ xkik’ul ri kalk’o’al e k’astajinaq tanchi lo chikixo’l ri ekaminaq.

No’j e k’o jujun chik tikawex, ruma ri na xkaj taj kakoq’otaj ri Dios, e xkicha’ ri na xetzoqpix ta chub’i y ruk’ k’u unimal k’axk’olil xekamik, ma e xkicha’ ri jun chomilaj k’astajib’al re k’aslemal na jinta utaqexik. ³⁶ E k’o jujun chik lik xech’amixik, xjich’ kipa, xeya’i’ pa karena y xeya’ pa cárcel. ³⁷ E k’o ri lik xk’am taq kipa, e k’o ri xekamisax pa ab’aj, e k’o ri xq’ati’ kipa ruk’ sierra, e k’o ri xekamisax ruk’ espada. E k’o ri lik xesutinik kikojom kiq’u’ xa re utz’u’mal b’exex o kaprux, x’an nib’a’ chike, lik xpaxir k’u kik’u’x y lik x’an k’ax chike. ³⁸ Rike xeb’in pa taq luwar katz’intz’otik, xeb’in pa taq juyub’, xejeqi’ che ruwachulew xe’ taq pek y pa taq jul. E taq k’u wa’ wa winaq re ruwachulew na taqal tane chike kek’oji’ wa nimaq e aj chak re ri Dios chikixo’lib’al.

³⁹ Tob’ konoje wa’ lik xkik’ut ri kub’ulib’al kik’u’x ruk’ ri Dios, na jinta k’u junoq chike xuk’ul wara che ruwachulew ronoje rub’i’tisim lo ri Dios chike. ⁴⁰ Ma ojertan ri Dios uch’ob’om chi lo ri más chom + 11:40 “Ri más chom”: Wa’ e ke’elawi ri kolob’etajik kuya ri Cristo. ku’ana’ cha’ kutz’aqatisaj lo ri karaj ku’an quk’ ri’oj junam kuk’ rike.

Ri q’ilonik re ri Dios chike ri e ralk’o’al

¹ Konoje k’u ri’ wa’ wa tikawex lik xkik’ut ri kub’ulib’al kik’u’x. Lik chirajawaxik k’u ri’ chiqe ri’oj jela’ kaqa’ano. Ma wa oj k’o wi e pacha’ jun k’alalem yey e ri’oj ri kojk’alalik. Ek’u rike kojkitzutza’ loq, koye’em kojopon pa ri k’isb’al re ri k’alalem oj k’o wi. Ek’u ri’ ri’oj qaya’a kan ronoje ri na utz taj kalatz’an qe, qaya’a kan ronoje ri mak ojura’lim y mojkos k’u ri’ che ri b’e k’o chiqawach. ² Junoq kak’alalik e lik kutzutza’ pan ri k’isb’al re pa karaj kopon wi. Jek’ula’ ri’oj e qaya’a pan ri qawach puwi ri Jesús, ma ruk’ Rire kape wi ri kub’ulib’al qak’u’x y e Rire ri katz’aqatisan uwach wa’. Xuya k’u ranima’ xkam chwa ri cruz tob’ wa’ lik k’ixb’al uwach; e xutij ri k’ax ma reta’am we xrik’owib’ej wa’, unimal ki’kotemal ri kuk’ulu. Ek’u ri’ wo’ora tz’ul puwikiq’ab’ rutz’ulib’al ri Dios.

³ E lik k’ola na’oj alaq puwi ri xu’an ri Jesús; ma tob’ na taqal ta che Rire, lik xutij k’ax pakiq’ab’ raj makib’. Makos k’u ralaq y mapax ne k’u’x alaq chwa ri k’axk’ob’ik. ⁴ Ma ralaq k’amaja’ ne kopon alaq k’a chwa ri kamik + 12:4 Kub’i’ij wa’ ma kopon ne ri q’ij katewun ri kamik pakiwi ri hermanos ruma na kakesaj ta kib’ che ri kub’ulib’al kik’u’x ruk’ ri Cristo. ruma kach’o’jin alaq chirij ri mak. ⁵ Mik’ow k’u chik’u’x alaq ri pixab’anik re ri Dios, ri kub’i’ij pa Ruch’a’tem che alaq, ri alaq ralk’o’al Rire:

At walk’o’al, mak’aq b’i uq’ij ri q’ilonik re ri Dios,

mapax ne ak’u’x che echiri’ kuch’a’b’ej apa.

⁶ Ma ri Dios Qajawxel lik keb’uq’il

janipa ri k’ax keb’una’o

y e pacha’ kujich’ kipa

janipa ri u’anom ralk’o’al chike Pr. 3:11-12

kacha’.

⁷ Lik k’u kuyu alaq ri q’ilonik, ma jela’ kaq’alajinik alaq ralk’o’al ri Dios. ¿Na eta’am ta neb’a alaq e rachi k’o ralk’o’al lik chirajawaxik che keb’uq’il wa’? ⁸ Jek’uri’la’, ri Dios keb’uq’il konoje ri e ralk’o’al. No’j we ta ri Dios na kuq’il ta alaq, ri’ ku’ana pacha’ na alaq ta saqil ralk’o’al, pacha’ na q’alaj taj china ri qaw alaq. ⁹ Echiri’ oj ak’alab’, e ri qachu-qaqaw che ruwachulew lik xojkiq’ilo y xqanimaj kitzij. ¿Su’chak k’u ri’ na kaqaya ta qib’ puq’ab’ ri Qaqaw k’o chila’ chikaj cha’ jela’ kak’oji’ qak’aslemal chwach Rire? ¹⁰ Ma ri qachu-qaqaw xa ajilam junab’ kojkiq’ilo, yey ri kaki’an quk’ xa e chirij ri kina’oj rike. No’j ri Qaqaw Dios lik kojupixab’aj puwi ri kajawax chiqe cha’ ri qak’aslemal ku’ana jela’ pacha’ ri chomilaj uk’aslemal Rire. ¹¹ Paqatzij wi na jinta juna q’ilonik lik kuk’ul qak’u’x echiri’ oj k’o chupa, ma wa’ ku’an k’ax chiqe. Pero we xqak’ul ri q’ilonik, lik k’o kutiqoj chiqe, ma kusuk’upij ri qab’inik qasilab’ik cha’ kojk’oji’ chi utzil chomal.

¹² Ruma k’u la’ lik chuq’ub’ej ib’ alaq cha’ jela’ kak’oji’ uchuq’ab’ ri q’ab’ alaq kosinaq y kakowir ri ch’ek alaq sikirinaq. ¹³ E k’ama b’i alaq ri b’e jusuk’ cha’ ku’an alaq k’amal kiwach ri na e ta tikil chi utz y jela’ rike na ketzaq ta chik y na keb’el ta che ri b’e jusuk’. + 12:13 Pa ri ch’a’tem griego kub’i’ij “cha’ jek’ula’ ri jetz’ kakunutaj ri raqan y na kujalkatz’ij ta chik”. ¹⁴ Lik chirajawaxik k’ola alaq chi utzil chomal kuk’ konoje y tijoj ib’ alaq che ri santowilaj b’inik chwach ri Dios, ma na jinta junoq ke’rila uwach ri Dios we na e ta ku’an ri’. ¹⁵ Lik chajij ib’ alaq cha’ na jinta junoq che alaq kujam b’i ri unimal rutzil uk’u’x ri Dios ruma katiki’ oyowal pa ranima’, yey jek’ula’ ri’ ku’an latz’anel che ri k’iyib’al alaq y laj ne keretzelaj jujun chik. ¹⁶ Muk’ulumaj e junoq che alaq karetz’ab’ej uwa uq’ij ruk’ junoq chik na uk’ulel taj; mak’aq ne b’i alaq uq’ij janipa ri kuya ri Dios che alaq pacha’ ri xu’an ri Esaú echiri’ xa ruma jun wa’im, xuk’ayij ri taqal che rire ruma atzixel. + 12:16 Gn. 25:29-34 ¹⁷ Eta’am chi k’u alaq ri’, ri Esaú tob’ lik xurayij chik kuk’ul janipa ri taqal che rire ruma atzixel, na xya’ ta chi che; tob’ ne lik xroq’ej, na xuriq ta chi ujalk’atixik wa’. + 12:17 Gn. 27:30-40

Ri juyub’ Sinaí y ri juyub’ Sion

¹⁸ Ek’u ralaq na oponinaq tane alaq chwach jun juyub’ kilitaj wara che ruwachulew pacha’ ri juyub’ + 12:18 Wa’ e ri juyub’ Sinaí pa xuya wi ri Dios Rutzij Upixab’ chike raj Israel. Éx. 19:16-19; 20:18-19 xkil raj Israel ojertan, wa’ e ri xjumuw aq’ chwach, pa xu’an wi q’equ’m y xu’an kaqjiq’. ¹⁹ Na tom tane alaq ruch’awib’al ri trompeta y ruqul ri Dios jela’ pacha’ ri xkita raj Israel. Ek’u taq ri xetaw re wa’, lik xkitz’onoj cha’ na e ta chi ri Dios kach’a’t kuk’. + 12:19 Éx. 20:18-21; Dt. 5:22-27 ²⁰ Ma rike xkixi’ij kib’ echiri’ xya’ wa jun taqanik chike: «China ri kapaqi’ lo chwa wa juyub’, tob’ ne juna awaj, ri’ kakamisax pa’b’aj o ruk’ lanza» + 12:20 Éx. 19:12-13 xcha’. ²¹ Lik xib’ib’al k’u uwach ri’ ri xilitajik, ma jenewa’ xub’i’ij ri Moisés: «Lik kimb’irb’otik ruma nuxi’im wib’» + 12:21 Dt. 9:19 xcha’.

²² No’j wo’ora alaq oponinaq chwach ri juyub’ Sion pa ri tinamit re ri Dios k’aslik, ri tinamit Jerusalem chila’ chikaj, pa kimolom wi kib’ uk’iyal ángeles re kakiloq’nimaj uq’ij ri Dios ruk’ ki’kotemal. ²³ Alaq chi b’are jun kuk’ ri e ralk’o’al ri Dios, + 12:23 Pa ri ch’a’tem griego kub’i’ij “ri atzixelab’”. Chikixo’l raj judi’ab’, ri atzixel lik k’o uwach y lik k’o kuk’ul che ruqaw. Jek’ula’ konoje ri e re ri Cristo, lik k’o kiwach chwach ri Qaqaw Dios y lik k’o kakik’ul che Rire. ri keb’opon chila’ chikaj ruk’ Rire. + 12:23 Pa ri ch’a’tem griego kub’i’ij “ri tz’ib’ital chi kib’i’ chila’ chikaj”. Ap. 21:27 Alaq oponinaq chi chwach ri Dios pa e k’o wi taq ri e jusuk’, ri eb’okinaq chi chila’ chikaj, ri ’anom chi chom che ri kik’aslemal ruma ri Dios, ri Aj Q’atal Tzij ke konoje. ²⁴ Yey alaq oponinaq chi chwach ri Jesús, ri xtikib’an ri k’ak’ tzij xu’an ri Dios quk’; ri Jesús xu’an wa’ ruma rukik’el xturuwik, y wa’ más k’o kutiqoj chwa rukik’el ri Abel. + 12:24 Rukik’el ri Abel xa xuk’am lo q’atb’al tzij puwi ri jun xkamisan re; no’j rukik’el ri Jesús xuk’am lo kolob’etajik y kuyb’al mak chiqe qonoje. Gn. 4:10

²⁵ E uwari’che lik mak’aq b’i alaq uq’ij ri Dios, ri kapixab’an e alaq. Ma we na xekolob’etaj ta ri xkik’aq b’i uq’ij ri Dios ojertan echiri’ Rire xuch’a’b’ej kipa ruma ri Moisés wara che ruwachulew, mak’uwari’ ri’oj na kojkolob’etaj taj we e kaqak’aq b’i uq’ij ri Jun kuch’a’b’ej lo qapa chila’ chikaj.

²⁶ Ma ojertan echiri’ xch’aw lo Rire, lik xb’arb’at rulew, yey wo’ora jewa’ ujikib’am uwach:

Jumul chi k’ut kan’an wa’,

pero na xew ta chi k’u ruwachulew kamb’arb’atisaj,

ma kanyikiya’ ne ruwa kaj Hag. 2:6

kacha’. ²⁷ Echiri’ kub’i’ij: «Jumul chi k’ut kan’an wa’,» e ke’elawi ronoje ri u’anom ri Dios, ri utz kasilab’isaxik, wa’ kajalk’atix b’i; xew k’u katiki’ kan ri na utz taj kasilab’isaxik. ²⁸ Jek’ula’, ri’oj kaqak’ul jun luwar pa kaya’i’ wi chiqe kojtaqanik y wa’ lik tikil chi utz y na kasach ta uwach. Ruma k’u wa’ chojtioxin chwach ri Dios, qaqasaj k’u qamejelem chwach y qaloq’nimaj ruk’ xi’in ib’. ²⁹ Ma jela’ pacha’ ri aq’ kuporoj ronoje, jek’ula’ ku’an ri qa Dios echiri’ kusach uwach ronoje ri na utz taj. + 12:29 Dt. 4:24

Pixab’anik chike rutinamit ri Dios

¹ Moq’otaj alaq ri k’ax kana’ ib’ alaq chiwach alaq, ma ralaq chaq’ ib’ alaq chupa rub’i’ ri Cristo. ² Mik’ow chik’u’x alaq ri kek’ul alaq chi utz janipa ri keb’opon chi ocho alaq, ma e k’o ri xeb’anaw wa’ y na xkina’b’ej taj e ángeles ri xekik’ulu. ³ Memesk’utaj alaq ri e k’o pa cárcel, e ’ana alaq pacha’ k’o alaq kuk’ pa ri cárcel; yey memesk’utaj ne alaq ri e k’o pa k’ax, e ’ana alaq pacha’ katij alaq k’ax junam kuk’ rike.

⁴ Lik chu’ana nim uq’ij ri k’ulanikil chiwach onoje alaq y mach’ulaj ne k’ana alaq ri tzij ’anom alaq chiwach alaq; ma konoje ri kaketz’ab’ej uwa kiq’ij kuk’ jujun chik na kik’ulel taj y konoje ri kemakun chirij ri k’ulanikil, wa’ kaq’at tzij pakiwi’ ruma ri Dios.

⁵ Me’ek k’u’x alaq chwi ri puaq. E ki’kota alaq ruk’ ri k’o uk’ alaq, ma jewa’ ub’i’im ri Dios:

Na katinya ta kan k’enoq

y na kanwoq’otaj ta ato’ik Dt. 31:6,8; Jos. 1:5

xcha’. ⁶ E uwari’che lik kaqajikib’a’ uwach ri tz’ib’ital kan pa Ruch’a’tem ri Dios:

Ri Nuqaw Dios, e Rire ri kato’w we’in;

na kanxi’ij tane k’ana wib’ che ri na utz taj

ku’an juna tikawex chwe Sal. 118:6

kojcha’.

⁷ Chek’una chik’u’x alaq ri e aj k’amal wach e alaq, ri xetzijon Ruch’a’tem ri Dios che alaq. Ch’ob’o alaq raqan janipa ri utz xuk’am lo ri kib’inik kisilab’ik y e k’ama alaq re ri kub’ulib’al kik’u’x ruk’ ri Cristo.

⁸ Ri Qanimajawal Jesucristo na kajalk’atitaj taj; Rire jela’ pacha’ rojertan, jela’ wo’ora y chiqawach apanoq. ⁹ Mataqej k’u alaq juna k’utunik junwi y na usuk’ taj. Ma e k’o ri lik keb’ok il che taq ri taqanik puwi sa’ ri katijik, yey wa’ na jinta k’ana kutiqoj che ri kib’inik kisilab’ik chwach ri Dios. Ek’u ri lik kuya qachuq’ab’ ri’oj e ri katiki’ ri qanima’ chupa ri unimal rutzil uk’u’x ri Dios.

¹⁰ Ri oj re ri Cristo, k’o ri altar qe’oj (wa’ e rukamik ri Cristo chwa ri cruz). Ek’u ri keloq’niman pa ri Rocho Dios ruk’ awaj ekamisam, na kaya’taj ta chike kakik’ul janipa ri ya’tal chiqe ri’oj ruma rukamik ri Cristo. + 13:10 Pa ri ch’a’tem griego kub’i’ij “na kaya’taj ta chike kakitij re ri altar qe’oj”. ¹¹ Ri ku’an ri kajawal raj chakunel pa Rocho Dios e kukoj b’i chupa ri Luwar lik Santo ri kikik’el rawaj ekamisam ruma ri mak ke ri tinamit, yey ek’u ri kiti’jil kesax b’i chupa ri tinamit re kaporoxik. ¹² Jek’ula’ ri Jesús xesax b’i chupa ri tinamit echiri’ xkamisaxik cha’ ruk’ rukik’el kujosq’ij ri kanima’ ri tikawex. ¹³ Jo’ k’u ri’ ruk’ ri Jesús, e pacha’ junam ruk’ Rire chojelub’i chupa ri tinamit y qak’ulu qe’oj ri k’aqb’al b’i qaq’ij jela’ pacha’ x’an che Rire. ¹⁴ Ma wara che ruwachulew na jinta juna tinamit lik kakowinik pa utz koj-jeqi’ wi; ruma k’u ri’, e qoye’em ri jun qatinamit na kasach ta uwach.

¹⁵ Ruma k’u la’, xaqi e qaya’a chwach ri Dios ri qaqasa’n re yakb’al uq’ij ruma ri Qanimajawal Jesucristo. Qayaka k’u uq’ij rub’i’ Rire, e qab’i’ij Rire e Qanimajawal. ¹⁶ Lik mik’ow chik’u’x alaq xaqi e ’ana alaq ri utz y to’o ib’ alaq chiwach alaq. Ma wa’ e jun qasa’n lik kuk’ul uk’u’x ri Dios.

¹⁷ Lik kojo alaq kitzij ri e aj k’amal wach e alaq y ya’a ib’ alaq chitaqik kuma, ma chwikiq’ab’ rike ya’tal wi ruchajixik ri k’aslemal alaq chwach ri Dios. Yey rike kakiq’alajisaj chwach ri Dios su’anik xki’an taq ri kichak uk’ alaq. Lik chirajawaxik k’u ri’ kaya ib’ alaq chitaqik kuma cha’ jela’ rike utz kaki’an ri kichak ruk’ ki’kotemal y na ruk’ ta b’is ruma ri ku’an alaq alk’ayew chike; ma we e ri’, na jinta kutiqoj ri kichak uk’ alaq.

¹⁸ Lik ’ana k’u alaq orar paqawi’. Ri’oj lik kaqana’ chiqak’u’x utz ri qa’anom, y ruk’ k’u ri qab’inik qasilab’ik kaqaj kaqa’an chi utz ronoje. ¹⁹ Yey kantz’onoj ko che alaq, e ’ana alaq orar panuwi’ cha’ kaya’taj tanchi chwe ri’in kinopon tan uk’ alaq.

K’isb’al ch’a’tem chike taq riglesias

²⁰ Ri Dios, ri aj ya’l utzil chomal, xuk’astajisaj lo ri Qanimajawal Jesucristo chikixo’l ri ekaminaq. Y ri Cristo e ri Nimalaj Aj Chajinel ke rutinamit ri Dios; yey ruk’ rukik’el Rire, xujikib’a’ uwach ri k’ak’ tzij na jinta utaqexik. ²¹ Kantz’onoj k’u ri’ che ri Dios, chuto’o alaq cha’ ka’an alaq ri utz y jela’ ka’an k’u alaq janipa ri karaj Rire. Chu’ana k’u Rire uk’ alaq ruma ri Qanimajawal Jesucristo janipa ri rajawal uk’u’x Rire. Che Rire taqal wi ri yakb’al uq’ij waq’ij ora y na jinta chi utaqexik chiqawach apanoq. Amén.

²² Yey kantz’onoj che alaq hermanos, lik ya’a ib’ alaq che umajik usuk’ wa’ wa keb’ oxib’ pixab’anik xintz’ib’aj pan che alaq y k’ulu alaq chi utz.

²³ Kuaj keta’maj alaq e ri qa hermano Timoteo elinaq chi lo pa cárcel, yey we xk’un tan loq, kank’am b’i wuk’ echiri’ ki’nwila alaq.

²⁴ Ya’a alaq rutzil kiwach konoje ri e aj k’amal wach e alaq kuk’ konoje rutinamit ri Dios. Ri e aj Italia kakiya pan rutzil wach alaq. ²⁵ K’ulu k’u onoje alaq ri unimal rutzil uk’u’x ri Dios. Amén.